Сәбит Мұқанұлы Мұқанов

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Сәбит Мұқанұлы Мұқанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5058</id>
    <revision>
      <id>3608282</id>
      <parentid>3566924</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79465" sha1="bhqbh8mkcvnwp0cpba79mt5sweut16k" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Сәбит Мұқанұлы Мұқанов
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = Мұқанов.tif
 |Ені                 = 180px
 |Суреттің аты        = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні        = 13.04.1901
 |Туған жері        = [[Ақмола губерниясы]], Қызылжар уезі, [[Ресей империясы]]
 |Қайтыс болған күні  = 18.04.1973
 |Қайтыс болған жері  =  [[Алматы]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|КСРО}}&lt;br/&gt;{{байрақ|Ресей}}
 |Ұлты                = қазақ
 |Мансабы             = жазушы
 |Шығармашылық жылдары   = 1922-1973 жылдары
 |Бағыты              = 
 |Жанры               = 
 |Шығармалардың тілі  = 
 |Дебюті              = 
 |Марапаттары         = 2 Ленин Ордені (1960, 1970)&lt;br/&gt;2 Еңбек Қызыл Ту Ордені (1950, 1957)&lt;br/&gt;«Құрмет Белгісі» ордені (1967)
 |Сыйлықтары          = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             =
}}
'''Сәбит Мұқанұлы Мұқанов''' ([[1901 жыл]]ы [[13 сәуір]]де туған&lt;ref&gt;Кейін анықтасам, мен сиыр жылы, апрельдің он үшінде туған екем. Ол — 1901 жыл. Документте «1900 жылы» боп жүр. Әкем ол жылы қырық тоғызда, шешем — қырық екіде екен. - Сәбит Мұқанов. &quot;Өмір мектебі&quot; шығармасынан үзінді&lt;/ref&gt;, Ақмола губерниясы, Қызылжар уезі - [[1973 жыл]]ы [[18 сәуір]]де қайтыс болған, Алматы) — қазақтың әйгілі жазушысы, ақыны, қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі (1954), [[1936 жыл|1936]]-[[1937 жыл|1937]] және [[1943 жыл|1943]]-[[1952 жыл|1952]] жылдары Қазақстан Жазушылар Одағының төрағасы&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;.


==Өмірі мен шығармашылығы==
Сәбит Мұқанов қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның Жамбыл ауданындағы Жаманшұбар (бұрынғы Ақмола губерниясы, Қызылжар уезі, Таузар болысына қарасты екінші ауыл) деген жерде кедей отбасында 13 сәуір (26 сәуір) 1900 жылы туған. Сәбит жеті жасқа келгенде әкесі – Мұқан, сегізге толғанда шешесі өледі де, Мұстафа деген ағасының қолында қалады. Жетімдіктің ауыр қасіретін тартқан Сәбит он жасынан бастап өз бетінше еңбек етеді. [[Керей (тайпа)|Керей]] тайпасының [[сибан]] [[шимойын]] руынан шыққан.&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=36&amp;id=6672&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://stud.kz/referat/show/58759&lt;/ref&gt;

Жоқшылық зардабынан Сәбит әркімнің есігінде жүріп, отыншы, сушы, қойшы, жылқышы болып күн кешіреді. Тапқаны тамағына жетпей, мұқтаждық қолын байлаған ол – жасында оқи алмайды. Бірақ, оқысам, білсем деген арманы ойынан бір кеткен емес. Өз бетінше ұмтылып, ауыл молдаларынан хат таниды, 15 жасында қисса, дастандар оқи алатын халге жетеді. Татар молдаларынан сабақ ала жүріп, «Шәкір – Шәкірат», «Зылиха – Жүсіп», «Зарқұм», «Сал-Сал», «Зейне – Зайнап», «Ләйлі – Мәжнүн», «Сейфул – Мәлік», «Бадүғұл – Жамал», «[[Алпамыс батыр|Алпамыс»]], «[[Ер Тарғын]]» жырларын, Ғабдолла Тоқаевтің шығармаларын тауып алып оқиды. Бұл дастандардың көпшілігін Сәбит ауыл ішінде көбінесе  жатқа айтып жүреді. Өлең шығаруға талаптанады, ел аузына ілігеді, ауыл ішінде өлеңші бала атанады. [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбаевтың]] [[1909 жыл]]ы басылған өлеңдері жинағымен танысқан ол Абайдай ақын болуды аңсайды. Абай поэзиясы Сәбиттің ақындық талантына зор қозғау салады. Жасынан ел аузындағы жыр-толғауларды, қисса-дастандарды жаттап, мақамдап айтып үйренген.

[[Қазан төңкерісі|Қазан социалистік төңкерісінің]] жеңісі арқасында Сәбит Мұқанов та жалшылық қамытын біржола үзіп, аңсаған арманына жетті, жаңа өмір үшін күресушілердің алдыңғы қатарына саяси-әлеуметтік, қоғамдық істерге белсене қатынасты. Ол [[1918 жыл]]дың күзінде [[Омбы]] қаласындағы мұғалімдер курсына түсіп, онда бір жыл оқиды. Осы жылдары «Көңілім» (1917), «Зарығу» (1918), «Жоқшылыққа» (1918) өлеңдерін жазды. Білім ала жүріп, [[Мағжан Жұмабай|М.Жұмабаев]]қа хатшылық етті‚ оның педагогика тарихы курсынан оқыған лекцияларын қағазға түсірді. Өзі де алғашқы өлеңдерін Мағжанға оқып беріп‚ ақындық өнерін шыңдады.

Сәбит курсты бітіргеннен кейін ауылда мұғалім болады, жергілікті «Совдеп» жұмысына белсене араласады. Совет үкіметіне жан таласа қарсы тұрған бай-кулактардың бандиттік топтарын талқандауға төтенше құрылған әскери бөлім қатарына кіреді. Көкшетау ревкомының төрағасы болып қызмет атқарады. [[1920 жыл]]ы жаз айында Жұмабаевтың жетекшілігімен оқытушылар курсы қайта ашылып, күзге дейін сонда оқуын жалғастырды. 1920 жылы Бүкілодақтық  Коммунист (большевиктер) партиясына мүшелікке өтіп, 1921-1922 жылдары Петропавл қалалық партия комитетінде істейді. Осы тұста Сәбит Мұқановтың өлең, мақалалары «Еңбекші қазақ», «Жас қайрат», «Лениншіл жас» газеттері мен «Қызыл Қазақстан», «Әйел теңдігі» журналдарында жиі басылды. 1922-1924 жылдары [[Орынбор|Оренбургтегі]] рабфакта оқып, орыс әдебиеті классиктерінің шығармаларымен де танысады.

Партия орындарында қызмет атқара жүріп ол көп мәселелердің сырын ұғынады. Қазақ совет әдебиетінің өсуіне бөгет жасау ниетімен жаңашыл жас жазушыларды қақпайлап, тізгіндеп ұстамақ болған ұлтшыл-алашордашылардың зиянды әрекеттерін Сәбит дер кезінде байқап, [[Сәкен Сейфуллин]] бастаған советтік жас ақын-жазушылармен бірге тап жауларына қарсы күрес ашады.  1921 жылы коммунистік төтенше әскери бөлімнің жауынгері болды. 1921–22 жылдары әртүрлі қызметтер атқарады‚ ел арасында астық жинау жұмысын жүргізді‚ Ақмола губерниясы ГПУ-дің Көкшетау болысындағы оперативтік уәкілі және РК(б)П Ақмола губернаторлық комитетінің нұсқаушысы болып қызмет атқарды.

С.Мұқанов жиырмасыншы жылдары бірнеше ұсақ өлеңдермен бірге, «Жетім қыз күйі», «Тұлпар жорығы», «Балбөпе», «Батырақ», «Октябрьдің өткелдері», «Қанды көл», «Құланның құны» дейтін поэмалары мен «[[Сұлушаш (поэма|Сұлушаш]]» романын жазды.
1922 жылы Орынбордағы [[рабфак]]қа (жұмысшылар факультетіне) түсіп, оны [[1926 жыл]]ы бітіреді. Баспасөз орындарында қызмет атқарды: Республикалық «[[Егемен Қазақстан|Еңбекші қазақ»]] (қазіргі «[[Егемен Қазақстан]]») газетінің бөлімін басқарды, Қазақстан Мемлекеттік баспасының бас редакторы (1926-28) болды, осы кезде ұлтшылдарды әйгілеуге арналған айтысқа қатынасады. [[1928 жыл]]ы Ленинград (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) университетінің филология факультетіне оқуға түсіп‚ аз уақыттан соң отбасы жағдайына байланысты Петропавл қаласына келіп‚ «Кеңес ауылы» газетінің редакторы және жазушылар бөлімінің жетекшісі болды. [[1930 жыл]]ы жергілікті ақын-жазушылар шығармалары негізінде «Жарыс» атты [[альманах]] шығарып‚ Қазақстанның әр жеріндегі шығармашылық ұйымдарға үлгі көрсетті. 1932 жылы Мәскеудегі Қызыл профессорлар институтының әдебиет бөліміне түсіп, оны 1935 жылы бітіреді. 1935 жылы республикалық «Кеңес ауылы», «Қазақ әдебиеті» газеттерінің редакторы қызметін атқарды. Қазақстан Жазушылар одағын (1936–37, 1943–51) басқарды‚ ҚазПИ-де (1937-41, қазіргі ҚазҰПУ) профессор болып, қазақ әдебиетінен дәріс береді.

Сәбит әр алуан қызметтер арқауымен қатар түрлі жанрда жаңа шығармаларын жариялады. Поэзияда: «Колхозды ауыл осындай», «Майға сәлем», «Сөз-советтік армия»; драматургияда: «Күрес күндерінде» (1938), «Алтын астық» (1939); прозада: «Жұмбақ жалау» (1938), «Менің мектептерім» (1940), «Балуан Шолақ» (1941) сықылды шығармалар осы жылдардың жемісі.

[[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші Дүниежүзәлік соғысы]] күндерінде ақын азаматтық, саяси лириканы өткірлей түсті. 1943 – 1951 жылдары Сабит Мұқанов Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы болып істеді. Бұл тұста да ол жас ақын-жазушыларды баулып, үнемі көмек көрсетіп отырумен қатар, өз творчествосын да байытып, «Сырдария», «Тыңда туған байлық», «Мөлдір махаббат», «Есею жылдары» атты романдары мен «Саяхаттар» (1945), «Туған жердің тыңында» (1955), «Адам Атаның шоқысында», «Алыптың адамдары» тәрізді очерктерін жазды.

[[1950 жыл]]ы Сәбит Мұқановтың шығармашылық қызметінің 30 жылдығы, жасының 50-ге толуына арналған мерейтойына республика жұртшылығы салтанатпен өткізді. Қазақ совет әдебиетінің туып, қалыптасу процесінде үздіксіз сіңіріп келген еңбектері үшін Сәбит Мұқанов екі рет [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен наградталды.

1960 жылы жазушының 60 жасқа толуына байланысты оның совет әдебиетіне қосқан зор үлесін атап, КСРО Жоғарғы Кеңесі Сәбит Мұқановты [[Ленин ордені]]мен наградтады.

== Шығармаларынан ==
=== «Менің мектептерім» ===
Сәбит Мұқанов өз өмір өткелдерін әңгімелей отырып, сол кездегі халық басында болған ауыртпалықтарды сөз етті. Қазақ ауылының революцияға дейінгі тұрмысын суреттеуде жазушы балалық шағын бір шолып өтеді де, Мұқан мен Тұрағұлдың, Мұстафа мен Нұртазаның араларындағы қайшылықтардың бетін ашады.

«Менің мектептерім» мен «Өмір мектебі» мемуалдық шығарма болғандықтан, басынан аяғына дейін сюжеттік желі үзілмей, біріне-бірі өрбіп отыра бермейді. Алайда, әңгімеге тікелей қатынасып, әр істің басы-қасында жүретін негізгі кейіпкердің типтік образы арқылы белгілі бір дәуірдің оқиғасын шығармадан айқын көруге болады.
 
Мұның өзі шын мәнінде өмірбаяндық (библиографиялық) шығармалардың жанрлық ерекшелігінен келіп туады, өмір фактілері, тарихи оқиға басты кейіпкерлердің көз алдынан өтеді. Сондықтан да белгілі бір кездегі оқиға да, әдет-ғұрып, салт-сана да бұл романда әңгімешінің өмірге қоян-қолтық араласуы арқылы көрінген. Осыған орай шығармада жаңа адамдар, тың оқиғалар пайда болып отырады.

Шығармаларда өмір күнделігі басты геройдың бір жүріп, бір тұрған еңбек адамдарының тұрмыс тіршіліктерінен де танылады. Бет қаритын шыңылтыр аяздарда, боранды күндерде бай малының соңында жүрген жалшылар мен еңбегі еш болған кедей шаруалардың ауыр тұрмысы тебірендірмей қоймайды. Орыс крестьяндарынан көргендерін тұрмыс тіршіліктеріне пайдаланып, егін егіп, өз беттерінше күн көрмекші болған кедей шаруаларды бұра бастырмай, жайқалған астықты жылқыға жеткізіп тастап отыратын Тұртай сияқты байлар да романда әшкереленеді. «Малы бағылмай бос жүретін кең жайлауға егін сеппе деп едім, тыңдамадыңдар, өз обалдарың өзіңе» деп қарап тұратын Нұртаза би де сол Тұртай, тұрағұлдардан асып кете алмайды. Қараңғылық жайлаған қазақ аулында дүмше молдалардың тигізген кесір-кесепаттары да аз емес. Сол бір ауырпалықтарды өз басынан кешірген басты герой үнемі кедей жалшылардың арасынан көрінеді де, болашаққа зор сенім артып отырады.

=== «Өмір мектебі» ===
«Өмір мектебінде» кала мен ауыл өмірі қатар суреттеледі, негізгі кейіпкерлер тап күресін жүргізушілер болып келеді. Жазушы «Менің мектептерімде» кісі есігінде жүрген кедей, жалшылардың айғағы ретінде көрінсе, екінші кітапта сол жалшылардың оқу оқып, әлеумет ісіне араласып жүргендіктерін елестетеді. Шығармада автор әрбір істің басы-қасынан көрініп, не сол жұмысты атқарушылардың бірі болғандығын үнемі аңғартып отырады. Октябрь революциясының жеңісі нәтижесінде туған жаңалықтар, Қазақстанда Совет үкіметінің орнауы бұл шығармада нақты және жан-жақты суреттелген.

Романда әрбір эпизод әлеумет өмірінде болған үлкен оқиғалар тынысын аңғартып отырады. Кооператив ұйымдарын ашу, оқу-ағарту жұмыстарын жандандыру істері шығармада өзекті мәселе. Боржабай, Шегеннің Айсасы, Қазыбайдың сұлтаны сияқты байлар мен алаш партиясының мүшесі Абылай тәрізділердің бет пердесі ашыла түскен. Ел атынан сенім хат жазып, кооперацияға берілген товарлар мен ауыл шаруашылығына деген заттарды талғамай жұтып жататын олар Совет үкіметіне қарсы зиянкестік әрекеттерін жан таласа жүргізеді. Жаңа дүние құрушыларға кес-кестеп көлденең тұратын Абылай тәрізділердің құбылмалы екі жүзділігі де, бандиттердің зұлымдық әрекеттері  де терең ашылған.

Бұл шығармалар өз дәуірінің шежіресі есепті. Станция жұмыскері Бексеит пен Нұркиннің Омбыдағы колчактар ұясын талқандауға қатынасуы да бір кездегі тарихи жағдайдың айғағы. Романда халықтың мәдени тұрмысы мен өнерге деген құмарлығы кең суреттелген. Көңіл-күйін, жүрек сезімін ақтара жазған қыз бен жігіттің өлең хаттарында өмір қыспағының іздері жатса, Оспан мен Мақметті мұқату үшін шығарылған өлеңде поэзияны құрал ретінде жұмсаушылық, ән мен күй, өлеңге деген құмарлық, ұлттық дәстүр шығармадан өзекті орын алады.

«Алуа басында нелер бір әдемі түндер болады. Кейбір айлы, жұлдызды немесе алашабыр бұлтты тымық түндерде ауылдан қалаға қарай беттеп шығып, жар қабақтана біткен жағадағы жұпар иісті жасыл шалғынның арасында бауырлай жата кетіп, жан-жағыңа көзіңді тіксең де, құлағыңды тіксең де нелер бір көркем суреттерді, нелер бір көркем дауыстарды естисің... Әлде қайдағы ауылдардан кейде екі әйел қосылып, кейде бір әйел мен бір еркек қосылып, кейде екі еркек қосылып, кейде әйелдердің я еркектердің бірнешеулері қосылып, кейде бірнеше еркектер мен бірнеше әйелдердің дауыстары сапырылып кетіп тымық түнде жұлдызды аспанға биіктеп көтерілген ән құлағыңа шалынса, ол алтыбақан тепкен қыз бозбалалардың әндері екенін айтпай-ақ шамалайсың... Әлдеқайдағы сайлардан кісінеген де шырқала, кейде баяулап естіліп жатады». («Өмір мектебі», 103-бет.)

«Өмір мектебінде» халықтың рухани тұрмысы басты геройдың күрес жолдары арқылы көрінеді де, «Есею жылдары» атты үшінші кітапта тамырын тереңдете түседі. Совет үкіметін нығайту жолында болған әр алуан күресті арқау ететін бұл роман социялистік зор оқиғаларды қамтиды.

=== «Есею жылдары» ===
«Есею жылдарында» жазушы бұрыннан көтеріп келе жатқан тақырыбына қайта оралып, ұлтшыл, байшыл ақын-жазушыларға қарсы жүргізілген күрес өмір фактісіне сүйене отырып баяндайды. Еліміздегі мәдени революция кезінде әлеуметтік зор істер атқарған қоғам қайраткелері қатарында [[Сәкен Сейфуллин]], [[Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков|Абдолла Асылбеков]], [[Әбілқайыр Ысқақұлы Досов|Әбілқайыр Досов]], Белаш, Зікірия Мухеев, [[Ораз Жанұзақұлы Исаев|Ораз Исаев]], [[Жанайдар Садуақасов]], Ораз Жандосов, Сейітқали Меңдешевтер есімі аталады. Негізгі кейіпкерлердің бірі болып отыратын жазушы шығарманың басынан аяғына дейін көрініп, үлкен тартыс, зор оқиғаға тікелей араласып жүреді. Солай бола тұрса да, автор кейде көргеннің куәсі болудан әрі аса алмай қалады.

Романда сөз болатын кейіпкерлер саны өте көп, олардың көпшілігі жиын, митинг, мәжілістерде көрініс береді де, шығарма өрісінен шығып қалады. Бұл салада жазушының кейіпкерлерге деген субъективтік қатынасы да біраз әсер еткен. Ел біліп, жұрт таныған тарихи адамдардың қайсы бірі шығармадан өз орнын таппай жататындығы да бар. Дегенмен, бұл роман өз жаңалығымен, өзіндік өзгешелігімен танылған. Шығармада елімізде жүргізілген мәдени революцияның адам санасына әсері нақтылы характерді ашу үстінде көрінген.

Әлеуметтік ішкі қайшылықтар роман сюжетінің тартыс желісін құрған. Совет мекемелеріне, үкімет орындарына орналасып алып ұлтшылдық уын себу үшін совет кадрларын қуғынға салған әрекеттерді шығармада терең ашылған.

Социалистік құрылыстың әрбір саласынан көрінетін тарихи адамдардың мінез-құлқы мен іс-әрекеттерін жазушы ұтымды әңгімелеген. Революционерлердің социалистік құрылысты нығайту жолындағы, идеология майданындағы жүргізген күресін көркемдік шындыққа көтере суреттеген.

Жазушы бір жүріп, бірге болған адамдар жайын сөз еткенде олардың характерлерін ашудан көрі өмірбаяндарына көбірек тоқтайды. Романда қаһармандардың арасындағы өзара кикілжің, атақ мансапқа таласу жақтары көп айтылған. Бұл ұнамды образдардың саяси, әлеуметтік мәселелерде атқарған зор істерін көрсетуге көлеңке түсірген.

Сабит Мұқанов ақындық өнерін лирикадан бастап, жиырмасыншы жылдардың екінші жарымында көлемді поэмалар жазды. Ұлы Октябрь революциясына дейінгі қазақ әдебиетінде өріс алған поэзия жанры жас талантқа игі ықпал жасаған. Ол халық мұрасының асыл дәстүрлерінің де молынан үйренген.

== Халық ауыз әдебиеті үлгілерінің ықпалы ==
Әдебиет тарихында белгілі бір кезең үшін құбылып болып оқырманын он сан ойға салып келетін шығармалар болды. Өзі құбылыс болумен бірге кезең үшін көркем сөзге талапкер жастарды даярлай келетіні бар. Қазақ совет әдебиетінің классиктерінң бірі – Сәбит Мұқановтың өлеңмен жазылған тұңғыш роман осындай шығарма санатына жатады. Қазақ совет әдебиетіндегі өлеңмен жазылған тұңғыш роман әдебиетке жаңа леп, тың тыныс ала келген. Бұл жауһар туынды күні бүгінге дейін оқырманның барша буынын сұлулыққа баулуда.

Роман алпысыншы жылдарға дейін талай талапкердің әдебиетке келуіне айтарлықтай ықпал-әсер етті. Жастарды сұлулыққа құштарландыра, сөз құпиясын меңгеруде тәрбиеші болды. Мұның өзі қазақ совет әдебиетінің профессионалдық тәжірибесі аз, халықтың сан ғасырлардан бері рухани қажетін өтеп келе жатқан фольклордан әлі де іргесін бөлектеп үлгермеген сәтте дүниеге келген көркем шығарманың күні бүгінге дейін атқарған үлкен эстетикалық қызметін көрсетсе керек. Сондықтан тұтас бір халықты оқырмандық белгілі бір кезеңнен алып өткен, туған әдебиетіміздің қазір ағасына айналған ат төбеліндей аға буынын, сан-сапасы молайған кейінгі толқын қаламгерлерін тәрбиелеген , қазіргі салауатты көркем шығармамен бірге тәрбиелесіп келе жатқан романның қыр-сырына бүгінгі уақыт биігінен үңілуге, творчестволық  тарихы, кейінгі тағдыры туралы қызыға әңгімелеуге болады. Жақында ғана жарық көргеніне елу жыл толған роман кейінгі ұрпақтан жаңаша сөз етуді тілейтіні де анық.
 
Халық арасында айтылатын жыр негізінде эпикалық таптық туынды жазуды көздейді. Өйткені «Сұлушаш» эпосы жас ақынға өте жақын, етене таныс материал еді. Халық эпосы – «Сұлушаш» бала Сәбиттің талай-талай домбыраға қосып айтып тындаушыларын риза еткен, тіпті күндік дәм-тұзын айырған жыры. Ол кейін «панасыз жетім күнімде, халық жиналған жерлерде, немесе әдебиетке әуес жеке үйлерде жаттаған өлеңдерімді, әсіресе, хиссаларды айтып сонымен тамақ асырадым» («Өсу жолдарымыз», 654 бет) деп жазған, «Сұлушашты» ойға алғаны деп түсінуіміз керек. Халық эпосы Сәбитті осылайша сұлулыққа тәрбиелеген. Көкірегіне құлай жатталған жыр қашанғы айна-қатесіз қайталанып айтыла береді. Орындаушының көңіл-күйіне орай кейде асып-тасып толығып та, қысқарып та сан мәрте айтылған болар-ау?! Осы жайды назарға алсақ, Сәбит Мұқанов белгілі дәрежеде эпос («Сұлушаш») айтушысының біріне айналған екен. Эпос айтушысы – творчестволық тұлға. Жанынан алмай, жадынан қоспай айтпайды. Эпос және оның айтушыларының тарихи тәжірибесіне қарап, халықтың ғашықтық лиро-эпикалық жыры – «Сұлушаш» - Сәбитті, Сәбит – жырды байытты, дамытты, жетілдірді деп нық сеніммен айта аламыз.

Дүниеге осылай келген шығарма жөнінде мақтаған, даттаған әр түрлі пікірлердің болғаны мәлім. Бір кезде айтылған сындарға назар аударсақ, көпшіліктің фольклорлық эпостан реалистік шығарма жасаудың мәніне жете түсінбегенін көреміз. Ауыз әдебиеті материалы негізінде жаңа заман, жарқын дәуір идеясын жырлау мүмкіндігін жете пайымдамаған. Уақытында әр қилы пікір тұғызып, әдеби айтысқа себепкер болған роман жайлы пікір одан бері де айтылып келеді. Бұл – шығарманың өміршендік сипатын танытса керек. әлі де бұл романды әдебиеттің әр түрлі мәселелеріне орайластыра зерттеу қажет.

Рас, лиро-эпостық сюжетті пайдаланған автор аңыздық, фольклорлық сарындардан тысқары тұра алмады. Көптеген портреттерде, майдан сахнасында эпостық бейнелеу тәсілдері қолданылған. Алтайдың ата-анасының Тезек, Шұнақ аталуында да фольклорлық шартылық жатыр. Бірақ, сол кездегі эпикалық жанр табиғатын барлайтын болсақ адам характеріне нақты деталь негізінде назар салудан, идеяның образдар жүйесінде айтылуынан гөрі авторлық концепцияның ашық публицистік сарынға шығып кететінін байқар едік. Сондықтан романның жеке образдың жүйесіндегі фольклоризм элементтерін автордың саналы түрде барған әдеби тәсілі деп қарау жөн. Аға буын орыс әдебиеті мен ұлт әдебиеттерінің отызыншы жылдардағы даму тенденциясына назар аударғанда мұндай тәсілдің ортақ сипат алғанын байқаймыз.

Содан соң автордың оқырманына қарайлайтыны болады. Сол кездегі оқырман ой-санасы, психологиялық көңіл күйін, аңсарын көркем әдебиетті қабылдау мүмкіндігін ескергенде, автор фольклорлық сарындарға әдейі барған. Бұл орайда да фольклорлық әуен-мотивтер әдеби тәсіл ретінде өзін-өзі ақтайды.

== [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбаев]], [[Владимир Владимирович Маяковский|Владимир Маяковский]], [[Максим Горький]] шығармашылықтарының әсері ==
Сәбит Мұқанов отызыншы жылдары көптеген сын мақалалар, әдебиет зерттеу еңбектерін жазды. Қазақстан жазушыларының II-III съездерінде әдебиет сыны, проза, поэзия жанрларының даму процестері жайында баяндамалар жасап, қазақ Совет әдебиетінің негізгі салаларынан теориялық мәселелер көтерді. Эпостық жырлар, ақындар айтысы жөнінде зерттеу жұмыстарын жүргізіп көлемді мақалалар жазды. Абай мұралары жөнінде көптеген еңбектер берді. Жазушы «XVIII-XIX ғ.ғ. қазақ әдебиеті тарихының очерктері» атты кітапта кейбір мәселелерді жаңсақ топшылап, қателіктер жіберді. Автор Абай творчествосы туралы жазылған еңбектерінде ертеректе жіберген ағат пікірлерін түзеп, өзінің «Жарқын жұлдыздар» атты еңбегінде ұлы ақынның мұрасын дұрыс бағалады. Әдебиет зерттеу мәселесінде теориялық жағынан тың пікірлер ұсынды.

Жиырмасыншы жылдардың алғашқы жарымындағы шығармаларында Сәбит Мұқанов көбінесе өткен өмірдің ауыр қыспағын реалистікпен сипаттады. Бұдан кейінгі кезеңде ол үгіттік сипаты басым саяси-лирикалық шығармалар тудыра бастады. Жаңа өмірдің жарқын көрінісін беруде сюжеттік шығармалар жазып, теңдікке қолы жеткен бұкара халық өкілдерінің табысын жырлады.

Отызыншы жылдардағы шығармаларында жазушы Владимир Маяковскийдің жалынды жырларынан, Максим Горький дәстүрінен үйрене отырып, оны өзінше меңгеріп, қазақ совет поэзиясына жаңалықтар енгізді, саяси лирикаларының идеялық-көркемдік сапасын жаңа белгі көтерді; поэзиялық шығармаларында жаңалықтар тудырып, түр мен мазмұн тұтастығын жетілдіре түсті.

Сәбит Мұқановтың [[1937 жыл]]ғы Семейге сапары Абайды жазаша ұғынуына бетбұрыс жасады. Абай шығармаларының [[1939 жыл]]ы бірінші томы, [[1940 жыл]]ы екінші томы шыққан академиялық басылымына жазған кіріспе сөзде Сәбит Мұқанов Абайды «халықтың ақыны» деп, өзінің бұрынғы пікірлеріне түбірлі түзетулер жүргізді. Мұның алдында біраз уақыт бұрын, [[1934 жыл]]ы жазушылардың бірінші съездегі баяндамасында Абайды «қазақ феодализмінің либерал беті» деген болатын.
[[1940 жыл]]ы Сәбит Мұқанов Семейге екінші рет келеді. Абайдың туғанына 95 жыл толуына арналған мерекелік шараларға қатынасып, ұйымдастыру, жұмыстарына басшылық етіп, баяндамалар жасайды. Абайтанудағы көзқарасының өзгеруі мен дамуы сапалана түседі және жеделдейді.

[[1945 жыл]]ы Абайдың туғанына жүз жыл толу мерекесіне арналып шығарылған академиялық толық жинақтың кіріспе сөзін Сәбит Мұқанов «Абай – қазақ халқының ұлы кеменгері» деп атап жазды.

Осы жылы, Сәбит Мұқанов өзі Абай шығармаларының 1939 жылғы бірінші томына жазған алғы сөзінде ескерткеніндей, абайтанумен тиянақты шұғылданып, қалың кітап арнамақ жоспарын орындайды. 1945 жылғы толық жинақтағы кіріспе сөз сол «Абай Құнанбаев» атты монографияның арқауы екен.

[[1947 жыл]]ы Ғылым академиясының мерекелік сессиясында «Қазақтың ұлттық әдебиеті туралы» баяндама жазған Сәбит Мұқанов түпкілікті шешуші пікірін біржола қалыптастырады: «Абай қазақтың көлемдегі ғана ақын емес. Ол өз тұсындағы қазақ поэзиясын дүниежүзілік ең мәдениетті жазба поэзияның дәрежесіне түр жағынан да, мазмұны жағынан да жеткізген ақын».

Әр ұлттың өнерлі иелерімен оның ішінде орыс әдебиетінің талантты қаламгерлерімен, белді зерттеушілерімен арадағы қарым-қатынас Сабит Мұқановтың жазушылық қаламының ұштаса түсуіне, көркемдік танымының кеңейе түсуіне әсері баса айтқан жөн сияқты. Сәбит Мұқанов үшін орыс әдебиеті қазақ әдебиетінің көркемдік талап-мұраттар тұрғысынан жаңа биіктерге көтерілуіндегі мектебіне айналды. Осы орайда {{Дәйексөз|Сәбит 20-жылдардағы сыни еңбектерде екі түбегейлі мәселеге ерекше назар аударды. Соның бірі орыс әдебиетінен қалтықсыз үйрену, үлгі-өнеге алу мәселесі. Ұлтшыл ақын-жазушылар дегендермен күресу дәстүрінде кейбір әдеби дәстүрімізді кеміте сөйлегеніне қарамастан, Сәбит Мұқанов білу, үйрену, білгеннен үлгі алу мәселесін күн тәртібіне қойып, өз ойын айтты. М. Горький мен В. Маяковскийдің новаторлық дәстүрлері қазақ әдебиетінде осындай саналы қадамдар мен орын тепті}}-дейді [[Тұрсынбек Кәкішев|Т. Кәкішев]].

Сәбиттің ең алғаш рет қарым-қатынасқа түскен орыс әдебиетінің қаламгері В. Маяковский болды. Сәбит Маяковскийді ең алғаш рет 1924 жылы тарих музейдің клубында әдебиеттік диспутта көреді. Маяковский онда өзінің творчесволық әдісін түсіндіре отыра, Пушкиннің «Чернь» өлеңін және өзінің «В.И. Ленин» атты поэмасынан үзінді оқиды. Соның бәрін тыңдап отырған Сәбит Мұқанов «Маяковскийдің кім екенін мен сонда ғана толық таныдым. Одан бұрын да, талай оқығышты көре жүре, мен өлеңді мұндай шебер оқушыны көрген мен «міне қайда оқу!»-дедім мен ішімнен,... оқыған поэманың бар сырын түгел түсініп. Оның оқу шеберлігі, дауыс қуаты, сөз мазмұны мені ғана емес, бүкіл залды билеп ап, қашан оқып болғанша жақтаушылары түгіл қарсылары да дыбыссыз тым-тырыс бола қалды»-деді.

Сәбит Мұқановқа В. Маяковскийдің орыс поэзия әлеміндегі өзіндік ақындық үні, өзгеше қолтанбасы ерекше әсер етеді. Осы орайда Сәбит Мұқанов Маяковскийге еліктей, оны үлгі ете отырып қазақ поэзиясына жаңа тақырып, Маяковскийше соны ырғақ әкелді.

Маяковский жаңашыл ақын ретінде орыс поэзиясының өлең құрылысының ырғағына жаңалық енгізгені мәлім. Онымен тұтас кезең ақындарының біразы оның ішінде оған Сәбит Мұқанов та айналып өте алмады. Оған Сәбиттің мына өлең жолдары куә:
:''Тыңда,''
:::''Даусын,''
::::::''Дүние!''
:''Деді'', 
:::''Әне,,''           
::::::''«бір, екі, үш!»''
:''Бар емес пе,'', 
:::''Даусында,''                          
:''Зеңбіректен'', 
:::''Артық күш?,''

Бұл өлеңдегі тағы бір ерекшелік ретінде Маяковскийдегі өлең жолдарындағы паузаны көбірек қолдануды атауға болады. Қазақ өлең формасындағы жаңалықтардың бірі есебінде де атап өтуге тұрарлық..

Сәбит Мұқанов халық поэзиясының асыл дәстүрлерін молынан пайдаланып, орыстың классикалық, кеңес әдебиетінен үйрене отырып, поэзиялық күрделі табыстарға жеткен шығармаларының бірі «Майға сәлем» өлеңі. Бұл идеялық-көркемдік жағынан қазақ поэзиясы үшін жаңа, елеулі табыс болды. Осы өлеңімен ақын қазақ совет лирикасында жаңа бет ашты, соны ырғақ, жаңа образ жасады.

Маяковский әдісін өз поэзиясында қолданған Сәбит «Гүл бағындай Отаным», «Н-тысяча», «Колхозды ауыл осындай», «Сөз-Советтік Армия», «Поэзия маршалы» шығармаларында пікір байлығын, көркем образды сөз мағынасын көтереді.

:''Биыл... көктем кезінде... бір күн кешке,''
:''Қиял шалқып, әрбір ой түсіп еске,''
:''Түн бойы отырдым мен, шекпек болып''
:''Қағазға сөзден сұлу көркем кесте.''   
::::::::::''«Гүл бағындай Отаным»''

Сәбит Мұқановтың  осы өлеңдері мен поэмалары – қазақ совет поэзиясында Маяковский дәстүрін кеңейте түскен және сол дәуірдегі әдебиетіміздің көркемдік амал-құралдарын молайта түскен шығармалар.

Маяковскийден үйрену, әсер алу-дәл Маяковский болу емес. Әсер ала отырып өзінің күшін, қасиетін, қабілетін көрсету басым.
Сәбит Мұқанов орыс әдебиетімен қарым-қатынасын еске алған кезде Горькийді айта кету керек. Горькийді Сәбит Мұқанов алғаш рет 1928 жылы Ленинград вокзалында көрген. 1930 жылы Москвадағы Марр атындағы Тіл білімі институтына түскен Сәбит Мұқанов келер жылы ИКП-ның әдебиет бөліміне ауысады. Сол жылы Горькийге барып жолығады. Горькийден алған әсерін былайша түйіндейді: «Горькийге кеңес ақын-жазушылары екі жақтан қызығу керек. Бірінші, Горькийдің барлық еңбегін бойына түгел сіңіріп, білімін Горькийше көтеріп, досқа да, дұшпанға да Горькийше қарай біліп, дәуірді Горькийше сүю, жазуды Горькийше жазу. Екінші, Горькийдің образын өз шығармаларында беруге тырысу»-деп өзінше түйіндейді.

Қазақ әдебиетінде Горький дәстүрін қалыптасуын айтқанда Мұқановтың «Өмір мектебі» атты трилогиясын айрықша атаймыз. «Менің мектептерім» дейтін романында революция кезіндегі қазақ ауылының бейнесін көрсетуден басқа бір үлкен маңыз бар. Ол – жазушының проза жанрында Горький мектебінен оқып өскендігін көрсететін творчестволық жаңалық.

Сәбит Мұқанов шығармаларында жазушы Маяковскийдің жалынды жырларынан Горький дәстүрінен үйрене отырып, оны өзінше меңгеріп қазақ совет поэзиясына жаңалықтар енгізді, саяси лирикаларының идеялық-көркемдік сапасын белге көтереді, поэзиялық шығармаларында жаңалықтар тудырып, түр мен мазмұн тұтастығын жетілдіре түсті.

Осындай орыс әдебиетінің тұлғаларымен кездесіп, қарым-қатынас жасап жүрген Сәбит Мұқанов орыс әдебиетінің озық үлгілерінен, тәжірибесін өзінің шығармаларынан байқауға болады.

Мысалы, Сәбит Мұқановтың «Ботагөз» романында қазақ халқының жаңа өмірі үшін әрекет еткен революциялық күрес көрсетіледі.
Орыс әдебиетіндегі жетістіктерді тани білген, танып қана қоймай оны өз шығармашылығына шеберлікпен пайдалануға тырысқан Сәбит Мұқанов халқының тіршілігін, онда ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүр мен әдет-ғұрыпты өз туындыларына арқау еткен тұстарда ұлттық мінезді негізге ала отырып бере білді.

Басынан бәлен дәуір өткерген, өсу мен дағдарысты кешірген орыс әдебиетінің тарихына үңіле қарап, көп мағлұмат алып қана қойған жоқ, жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ әдебиетінің тарихына жаңалық енгізуге тырысты.

Қорыта келгенде орыс ақын-жазушыларының шығармашылығындағы озық дәстүрлерінен үйреніп қана қоймай, оқыған мен тоқығаннан қазақ әдебиетіне жаңаша сипат дарыта білген Сәбит Мұқановтың әдебиет әлдеміндегі қаржылы еңбегі қай уақытта өз құнын жоймайтыны анық.

==Еңбектері==
1917 жылғы [[Қазан төңкерісі]]н қазақ халқына келген теңдік‚ бостандық деп танып‚ әдебиетке кедейдің жырын жырлай келгендер ішінде коммунистік идеяға берілгендігімен ерекше көзге түскен Сәбит Мұқанұлы тек көркем шығарма жазумен ғана айналыспай, 1920-30 жылдары әдебиеттегі идеялық күреске белсене араласып‚ сын мен әдебиеттану саласында да қалам тартты. Сәбит Мұқанұлы әдебиетке араласқаннан бастап-ақ дәуір‚ заман алға қойған тақырыптарға қалам тербеді. Ол қазақ әдебиетінің барлық жанрында өндіре еңбек етті. Жазушы қаламынан туған әдеби мұра сан жанрлы, мол көлемді, идеялық-эстетик. мәні жоғары да бағалы. Оның артында қисапсыз мол мұра - 80 мың жолға жуық лирикалық өлең, жиырмаға тарта поэма, бірнеше повесть пен роман, көптеген әңгіме, очерктер, оннан астам пьеса, жоғары оқу орындарына арналған оқулықтар, қазақ ақын-жазушыларының шығармаларын талдайтын монографиялар мен қазақ мәдениетінің тарихы және этнографиясы туралы зерттеу еңбектер‚ т.б. сан-салалы кітаптар қалды.

Сәбит Мұқанұлы қазақтың 19 ғасырдағы ойшыл-ғалымы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Ш.Уәлихановтың]] өмірі мен шығармаларын ұзақ жылдар бойы терең зерттеді. Осы жөнінде шығарма жазу мақсатын жүзеге асыру үшін Қытайда, Шыңжаң өлкесінде болып, Шоқанның сонда өткізген өмір кезеңдерін, бастан кешірген оқиғаларын зерттеп білді. [[Омбы]] және [[Санкт-Петербург|Ленинград]] қалаларының мұрағаттары мен кітапханаларында болып‚ Шоқан өміріне қатысты материалдар жинады. Соның нәтижесінде оның қаламынан «[[Жарқын жұлдыздар]]» атты зерттеу еңбегі туды.

Сәбит Мұқанұлы әдебиеттану саласына да көп еңбек сіңірді. Ол өз ұлтының көркем мұрасын терең игерумен бірге‚ поэзия теориясының қағидалары мен ережелеріне‚ өлең құрылысына жіті көңіл бөлді. Орыс символизмінің әдеби‚ эстетикалық және философиялық мәндерін ұғына отырып‚ оны өз өлеңдерінде қолдана білді.[[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллин]] «Советстаны» мен [[Ілияс Жансүгіров|І.Жансүгіровтің]] «[[Дала]]» поэмаларындағы фольклорлық ізденістерге‚ ұйқас‚ ырғақ‚ шумақ құрылысындағы соны өзгеріс-құбылыстарға зер салды. «Поэзия мәселесі» дейтін зерттеуінде (1933) «Маған қазақ өлеңінің 4 аяқты‚ 6 аяқты‚ 8 аяқты түрлері күрделі пікір айтуға қолды байлайтын секілденді. Сондықтан мен «Тұрмыс тұлпары» өлеңімнен бастап халық әдебиетінің шұбыртпалы түріне бет алғандай болдым. Маған шұбыртпалы түрдің («[[Қобыланды батыр (жыр)|Қобыланды»]]‚ «[[Алпамыс]]») екпіні‚ ырғағы 6 аяқтардан күшті сияқтанды. Шұбыртпалы түрдің құшағы пікір құшақтауға кең тәрізденді» деп жазады.

Ол сонымен қатар қазақ ауыз әдебиетін зерттеді, фольклор және көне жазба мұраларды жинап бастырды. Қазақтың батырлық және ғашықтық жырларының жанрлық ерекшеліктері мен композициялық‚ сюжеттік ұқсастықтарын салыстыра отырып‚ олардың халық шығармашылығындағы орнын анықтады. Эпикалық жырлардың жанрлық тарихи сипаттары мен әдебиеттегі орнын белгілеуде фольклорлық мұраны жариялау‚ зерттеу ғылымына өзіндік үлес қосты.

18-19 және 20 ғасырларлардағы әдебиет тарихы және ақын-жыраулар шығармашылығы туралы зерттеу еңбектер жазды. 1929 жылы «[[Егемен Қазақстан|Еңбекші қазақ»]] газетінде «[[Әдебиет туралы ашық хат]]» жариялап‚ онда &quot;Қазақстанда әдебиетті зерттеу жөнінде істелген іс атымен жоқ‚ сондықтан біздің міндетіміз аздап болса да‚ әліміз жеткенше осы істелмей жатқан іске атсалысу&quot; деген пікірін білдірді.

Сәбит Мұқанұлының қазақ әдебиеті туралы зерттеу нысандарын‚ негізінен‚ 18-19 ғасырлардағы қазақ әдебиеті, Шоқан Уәлиханов пен Абай Құнанбаев өмірі мен шығармашылығы‚ 20 ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті деп бөлуге болады. Оның «20-ғасырдағы қазақ әдебиеті» (1932) атты кітабы сол кезеңдегі қазақ әдебиетінің шындығы мен дамуы жайында жарияланған бірден-бір еңбек болды. Еңбекте А.Байтұрсынов‚ М.Дулатов‚ [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытов]], [[Ғұмар Қараш]]‚ [[Сұлтанмахмұт Торайғыров|С. Торайғыров]]‚ С. Дөнентаев‚ Б. Күлеев‚ [[Мағжан Жұмабай|Жұмабаев]]‚ [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]]‚ т. б. ақын-жазушылар шығармаларына кезеңнің саяси талабына сай сыншылдық көзқарас тұрғысынан келгенімен‚ көркемдік тұрғыдағы озық үлгілерін шынайы бағалады. Жұмабаев туралы «Ақындық жағынан келгенде Мағжан‚ әрине‚ қазақтың күшті ақындарынан саналады. Қазақтың тілін байыту ретінде‚ әдебиетке жаңа түрлер енгізу ретінде Мағжанның еңбегі көп‚ Абайдан кейін тіл өнегесінде Мағжаннан асқан ақын жоқ» атты пікірін ашық жазды. «Қазақтың 18-19 ғасырлардағы әдебиетінің тарихынан очерктер» (1942‚ кейін тыйым салынған) атты монографиясында ақын-жыраулар (Бұқар‚ Байтоқ‚ Жанұзақ‚ [[Махамбет]]‚ [[Шортанбай]]‚ [[Шернияз]], Мұрат, т.б.) поэзиясы мен жыр-дастандарға‚ сондай-ақ атақты тарихи тұлғаларға (Абылай‚ Кенесары) қазақ халқының ұлт-азаттық күресі тұрғысынан қарады. Сәбит Мұқанов қазақ елінің мүддесі‚ халық тағдыры тұрғысынан патша өкіметінің отаршылдық саясатын сынға алды. Сонымен қатар ол осыған дейін бір жүйеге түсіп жіктелмеген‚ жеке ғылыми талдау жасалмаған қазақ халқының айтыс өнерін зерттеу нысанына айналдырды. Оның 1944-45 жылдары жазылып‚ 1961 жылы жарық көрген «[[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбаев»]] монографиясы автордың Абай туралы пікірлерінің және қазақ әдебиетінің өткені мен бүгіні жайлы көзқарастарының өсіп-жетілу кезеңдерін көрсетеді. Бұрынырақтағы «Қара тақтаға жазылып қалмаңдар‚ шешендер» («Еңбекші қазақ», 01.03.1923) атты мақаласында ол Абайды ескішіл‚ байшыл ақындар қатарына жатқызып‚ үстем тап ақыны деп санаған болса‚ аталған монографияға дейін Абай болмысын танытатын көптеген құнды мақалалар («Абайды тану жолындағы пікірлер» («Қазақ әдебиеті»‚ 29.11.1934)‚ «Абай – халық ақыны» («Әдебиет майданы»‚ 1937‚ № 4‚ 5)‚ «Абайдың шәкірттері туралы» («Әдебиет және искусство»‚ 1951‚ №7‚ т.б.) жазып‚ Абайтануға үлкен үлес қосты. Сондай-ақ оның «Саяхаттар» (1954), «Туған жердің тыңында» (1955), «Тыңда тұнған байлық» (1957), «Алыптың адымдары» (1959), «Замандас туралы аңыз» (1961) атты кітаптарында 200-ден астам әдеби-сын мақалалары жинақталған. Оның «Өсу жолдарымыз» (1960), «Жарқын жұлдыздар» (1964), «Халық мұрасы» (1974‚ «Қазақ қауымы»‚ 1995) атты монография, зерттеулері қазақ халқының мәдениеті, тілі, өнері, материалдық тұрмысы‚ т. б. туралы жазылған сүбелі еңбек болып саналды. Сәбит Мұқанов жаңа өмірге‚ бақытты өмірге қол жеткіземіз деп сендірген қоғамдық күштермен бірге социалистік идеяларға үн қосып‚ туған елінің мүддесіне‚ халық кәдесіне жарайтын жақсылық табуға ұмтылды‚ суреткерлік дарыны мен қайраткерлік қарымын сарқа жұмсап‚ аянбай еңбек етті. Осы жолда кеңестік идеологияны қолдамаған алашшыл ақын-жазушыларды сын тезіне алып‚ тапшылдық ұстанымдарын айқын танытты. Әйтсе де олардың жазушылық‚ ақындық талантын жоғары бағалады‚ оларды қазақ кеңес әдебиетіне қызмет етуге шақырды. Қазақ халқының ұлттық тілі мен мәдениетіне қатысты Кеңес өкіметінің әр кезеңдердегі солақай шешімдеріне қарсы шығып‚ өзі сенген биліктің сынына да ұшырады. Осы кезеңде Сәбит Мұқанұлына «Алашорда ақыны Мағжанға қамқорлық көрсетті‚ С.Сейфуллин бастаған ұлтшылдар тобында болды‚ буржуаздармен ымырашылдыққа барды» деген айыптар тағылып‚ саяси сенімсіздік көрсетілді. 1951 жылы 13-15 маусымда Қазақстан ҒА-сы мен Қазақстан Жазушылар одағының (Төралқа мүшелерінің) Абай Құнанбаевтың әдеби мұрасы жөнінде өткізген пікірталасынан кейін Әуезов‚ Қ. Жұмалиев, Е. Ысмайылов‚ т. б. әдебиет зерттеушілерімен бірге Сәбит Мұқанұлының да Абайтанудағы «қателіктері» көрсетілді (Әуезовтің «Литературная газетаға» жазған ашық хаты‚ «Абай» журналы‚ № 2‚ 1996). 1956 жылы Қазақстан КП ОК қазақ баспасөздерін аудару арқылы дубляж жасауды ұсынғанда алғаш болып Сәбит Мұқанұлы қарсы шықты. 1956 жылы қазақ зиялы қауымы республиканың қоғамдық-саяси өмірінде қазақ тілінің мәртебесін көтеру туралы мәселе қойды‚ осыған орай Қазақ КСР-інің Жоғарғы Кеңесі сессиясында сөйлеген сөзінде Сәбит Мұқанұлы «Қазақ республикасында қазақ тілі мәртебесін төмендетуге‚ республикалық мекемелерде‚ жиналыстарда қазақтардың өз тілінде сөйлеуіне тыйым салуға ешкімге құқық берілмегендігі» туралы өткір пікір білдірді (ЦГАНИ‚ 708 қор‚ 30 оп.‚ 76 іс‚ 85-б.). Екі аптадан кейін Орталық комитетке «қазақ тілі тек қана тұрмыстық деңгейде қалып‚ мемлекеттік тіл ретінде өмір сүруін шын мәнінде тоқтатқандығын» баяндай келіп‚ оны қалпына келтіру жолдарын көрсеткен өткір хат жазды. Сәбит Мұқанұлы сонымен қатар қазақ әдебиеті мен мәдениетінің көркеюі‚ өсіп-өнуі жолында көптеген қазақ қаламгерлерінің әдебиет жолындағы бастапқы шығармашылық қадамдарына қолдау көрсетті‚ қарапайым халықпен тығыз байланыс орнатты. 1930-50 жылдар аралығында әдебиетке келген өз қатарластары мен жаңа толқын өкілдері Сәбит Мұқанұлы жанашырлығын көріп өсті.

Сәбит Мұқанұлы есімі қазақ әдебиетінің «алыптар шоғыры» қатарында аталады. Оның шығармалары әлемнің 46 тіліне аударылды. 1956-66 жылдары Қазақстан КП ОК-нің мүшесі болды. 2-8-сайл. Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің депутаты‚ КСРО Жазушылар одағының басқарма мүшесі болып, сондай-ақ Дүниежүзілік Бейбітшілікті қорғау комитетінің мүшелігіне қабылданып (1958-69)‚ Араб елдерімен достық және мәдени байланыстар қоғамы Қазақ бөлімшесінің төрағалығына да (1965-69) сайланды. ҚР Мемлекеттік сыйлығының 1-лауреаты атанды. Сәбит Мұқанұлы 2 рет Ленин, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталды. 100 жылдық мерейтойы қарсаңында қаламгердің есімі Алматы қаласы көшесіне, туған ауылына, ондағы мектепке, облыстық кітапханаға, облыстық драма театрына берілді. Алматы қаласындағы Сәбит Мұқанұлы атындағы көшеде ескерткіш мүсіні орнатылған (2000).

==Мұқановтың әдеби-мемориалдық мұражай үйі==
{{main|Мұқановтың әдеби-мемориалдық мұражай үйі}}
С. Мұқановтың әдеби мұрасын сақтап, насихаттауға арналған тарихи-мәдени мекеме. [[Алматы]] каласында, Төлебаев көшесі 125/3, С. Мұқановтың өзі 1965-1973 жылы тұрған үйінде 1978 жылы 21 қарашада ашылған. Мұражай үйі әдеби және мемориалдық бөлімдерден тұрады. Мұражайдың әдеби бөлімінде жазушының зерттеулері мен сын мақалалары, монографиялары, ҚР ғылым академиясының Ш. Уәлиханов атындағы сыйлық дипломы және тағы басқы құжаттар бар. Оның [[1922]]-[[1935]] жылы [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] (қазіргі [[Санкт-Петербург]]), [[Мәскеу]]де оқыған кезіндегі суреттер мен кұжаттар рет-ретімен орналастырылған. Мұнда Тәттімбет пен Үкілі Ыбырайдың фотосуреттері бар. Суретші Ү.Әжиевтің С. Мұқанов пен орыс жазушысы М. Горькийдің достығын бейнелейтін &quot;М. Горький және С. Мұқанов&quot; атты картинасы да осы залда. Жазушы наградалары - екі Ленин ордені, екі Еңбек Қызыл Ту,&quot; Құрмет белгісі&quot; ордендері, КСРО медальдары, сондай-ақ оның Қазақстан Жоғары Кеңесінің депутаттығына бірнеше рет сайланған куәліктері қойылған. Мұражай экспозициясында түрлі қолжазбалар, жазушының поэзиялық, прозалық және әдеби сын шығармаларының басылымдары бар. Жазушының &quot;Сұлушаш&quot; (1928), &quot;Адасқандар&quot; (1931), &quot;Жұмбақ жалау&quot; (1938), &quot;Балуан Шолақ&quot; (1941), &quot;Сырдария&quot; (1948) романдары мен &quot;Шоқан Уәлиханов&quot; (1953), &quot;Қашқар кызы&quot; (1958), &quot;Сәкен Сейфуллин&quot; (1964) атты драмалық шығармалары туралы мол мәліметтер берілген. &quot;Адасқандар&quot; (1931) романының басты кейіпкері - Бүркіт (Сұлтанбек) пен Бәтестің (Бәтима) түпнұсқа суреттері, махаббат хикаясына байланысты көне күнделіктің мұқабасы, [[Қызылорда]] қаласындағы сотқа (1927) қоғамдық айыптаушы ретінде қатысқан С. Мұқановтың куәлігі қойылған. &quot;Балуан Шолақ&quot; романының ([[Қытай|ҚХР]], [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]]) араб әрпімен басылған нұсқасы, Шәкәрімнің 1931 жылы ақпанда Сәбитке жазған хаты мен фотосуреті, кітабы, М.Жұмабаевтың &quot;Шолпан&quot; өлеңдер жинағы (1913), М. Дулатовтың &quot;Бақытсыз Жамал&quot; (1914) романы, Ж. Аймауытовтың &quot;Мансапқорлар&quot; (1925), т.б. Мұқановтың жеке мұрағатында сақталған кітаптар бар. Мұражайдың мемориалдық бөлімінде жазушының қабылдау бөлмесі, жұмыс орны, демалыс бөлмесі толық сақталған. 4 мыңға жуық кітабы бар кітапханасы да осы бөлімде. Тұрмыстық заттары, үй жиһаздары, шетелдерден келген түрлі сыйлықтар, картиналар, т.б. экспонаттар қойылған. Мұражайда түрлі дәрістер оқылып, кинофильмдер көрсетіледі. Кейін С. Мұқанов пен Ғ. Мүсірепов мұражай-үйлері әкімшілік басқару жағынан біріктіріліп (8.2.1999), &quot;С. Мұқанов пен Ғ.[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Мүсіреповтің]] мемлекеттік әдеби-мемориалдық мұражай кешені&quot; деп аталды. Мұқановтың 100 жылдық мерейтойы қарсаңында ғимарат күрделі жөндеуден өткізіліп, экспозициясы жаңартылды, 8 мыңнан астам экспонат жинақталды. (2000).&lt;ref name=&quot;Source 3&quot;&gt;[[Қазақтың ХVІІІ–ХІХ ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер|Қазақтың ХVІІІ–ХІХ ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер, А., 1942; Таңд. шығ., 16-т., А., 1980; Халық мұрасы, А., 1995.]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;[[Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы|Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы, А., 2008.]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Source 2&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;
[[File:Stamp of Kazakhstan 291.jpg|thumb|alt=A.|Қазақстан пошталық маркасы, 2000 жыл]]

===Қысқаша биография &lt;ref name=&quot;source 5&quot;&gt;«Ақмола облысы» энциклопедиясы&lt;/ref&gt;===
* Сәбит Мұқанов ауыл  Мәскеудегі Қызыл профессура институтын бітірген (1935).
* 1935-36 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы,
* 1936–37, 1943 – 51 жылдары [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] төрағасы,
* 1937–41 жылдары ҚазҰПУ-дың проф-ы қызметтерін атқарған.
* Алғашқы кітабы «Совет өкіметі және қазақ әйелі» (өлеңдер, мақалалар, аудармалар) 1924 жылы жарық көрген.
* «Бай баласы» (1928), «Мөлдір махаббат» (1931), «Теміртас» (1935) романдары Қазақстандағы таптық күрес мәселелеріне арналған.
* «Ботагөз» (1938), «Сырдария» (1947 – 48) романдарында қазақ халқының тарихы суреттелген.
* «Өмір мектебі» автобиографиялық трилогиясына (1949 – 64) Қазақ КСР Абай атындағы Мемлекеттік сыйлығы берілген.
* «Аққан жұлдыз» шығармасы (1967 – 70) қазақтың ағартушы-ғалымы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Уәлихановтың]] өмірі мен шығармашылығына арналған.
* Қазақстан КП ОК-нің мүшесі (1956 – 66), 2 – 8 шақырылған Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты, Бүкілодақтық бейбітшілік қорғау комитетінің мүшесі болған.
* Абай атындағы мемлекеттік сыйлығы, Ш. Уәлиханов атындағы сыйлығы (1967),
* Қазақстан мемлекеттік сыйлығының (1967) иегері. 2 мәрте Ленин, 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту, т.б. ордендермен, медальдармен марапатталған.
* Қазір Мұқанов тұрған үй мұражайға айналған (1975).&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
# Т. Нұртазин, Жазушы және өмір. Алматы, 1960.
# Ергөбеков Қ. Сәбит Мұқанов. Алматы-Мектеп, 1989
# Нұрқатов А.С. Мұқановтың шығармашылық жолы, Алматы, 1956.
# С. Мұқанов, Жарық жұлдыз, Алматы, «Санат», 1995.
# Рымғали Нұрғали. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры, Астана, 2002.
# «Сәбит Мұқановтың әдеби-мәдени мұрасы және қазіргі заман», II том, Петропавл, 2000.
# К. Ергөбеков, С. Мұқанов тағлымы. Алматы, 1989.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сәбит Мұқанов шығармалары}}

[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақ жазушылары]]
[[Санат:1901 жылы туғандар]]
[[Санат:1973 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар]]
[[Санат:18 сәуірде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>bhqbh8mkcvnwp0cpba79mt5sweut16k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхаметжан Тынышбайұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5076</id>
    <revision>
      <id>3608285</id>
      <parentid>3575248</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31066" sha1="ejvyhkq2bf8339cuafzmac55owjgv0q" xml:space="preserve">{{саясаткер
| Есімі               = Мұхаметжан Тынышбайұлы
| Сурет               = Tynyshpayev M.jpg
| Сурет атауы         = Мұхаметжан Тынышбайұлы
| Туған күні          = 12.05.1879
| Туған жері          = Жетісу, Лепсі немесе Мақаншы-Садыр
| Қайтыс болған күні  = 21.11.1937
| Қайтыс болған жері  = [[Ташкент]]
| Мансабы             = Тарихшы, ағартушы
|Commons=Mukhamedzhan Tynyshpaev‎}}
'''Мұхаметжан Тынышбайұлы''' (12 мамыр [[1879 жыл|1879]], [[Жыланды (Жетісу облысы)|Жыланды ауылы]], [[Алакөл ауданы]], [[Жетісу облысы]] – 21 қараша [[1937 жыл|1937]], [[Ташкент]]) — қазақтың көрнекті саяси және қоғам қайрат­кері, алаш қозғалысының негізін салушылардың бірі, [[Алаш Орда]] үкіметінің мүшесі және оның төрағасының орынбасары, тарихшы-ғалым, қазақтан шыққан тұңғыш теміржол қатынастарының инженері.

== Өмірбаяны ==
Орта жүз [[Наймандар|Найман]] тайпасының [[Садыр]] руынан шыққан&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;.

Алаштың ірі қоғам және мемлекет қайраткері, тарихшы, ағартушы, тұңғыш темір жол инженері Мұхамеджан Тынышбаев 1879 жылы 12 мамырда [[Ресей империясы]] [[Түркістан генерал-губернаторлығы]] [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] [[Лепсі уезі]] Мақаншы-Садыр болысында Жыланды тауының етегінде (қазір [[Жыланды (Жетісу облысы)|Жыланды ауылы]], [[Алакөл ауданы]], [[Жетісу облысы]]) дүниеге келген.

Ауыл молдасынан хат таныған соң, 1890 жылы [[Верный]] ерлер гимназиясының даярлық сыныбына қабылданады. Мұхамеджан Тынышбаевтың тағдыр-талайы білім мен ағартуға, ұлттық теңдік пет өркениетке ұмтылған қазақ халқының тағдырымен бір. 

Даярлық сыныпты қоса есептегенде, 10 жыл аталған гимназияда оқыған М.Тынышбаев оны үздік (алтын медальмен) аяқтайды.

1900 жылы оқушыны ұлтқа бөліп алаламайтын, білімдіні қадірлейтін гимназия директоры М.В. Вахрушевтің Жетісу губернаторына дәлелдеп жүріп [[стипендия]] бөлгізуінің арқасында (ол шақта мемлекет есебінет оқу тек осылай жүргізілген) Мұхамеджан император I Александр атындағы Петербор темір жол транспорты институтына қабылданады. Бұл институтты 1906 жылы бітірген.

==Ресейде болған жылдары==
XX ғасырдың басында Ресейге ептеп батыс демократиясының лебі жетеді. Бұл осы империядағы зиялыларды оятты.

Мысалы, 1905 жылы [[Ресей]],  [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] айтқандай, &quot;тұңғыш және соңғы рет [[Еуропа]] болды&quot;. Яғни, сол жылы 17 қазанда патшаның манифесті жарияланып, елге біраз сөз, ой бостандығы берілтін. Ал, 1906 жылы Ресейде тұңғыш '''[[Мемлекеттік дума|Мемлекеттік Дума]]''' шақырылды.

Осындай тарихи оқиғалардың ортасында жүрген Мұхамеджан Тынышбаев саяси күрестің әліппесін үйрене бастады. Мұны жас қайраткер тез меңгерді. Оның саяси жетілгенін растайтын деректер аз емес. Мысалы, ол 1905 жылы қазақ сынды шет ұлттарды билеуде өкіметтің әскери тәртіптен арылып, азаматтық жолға түсуін ұсынған дәлелді хатын министрлер комитетінің төрағасына жолдаған. Сондай-ақ, сол жылы қарашада автономияшылардың бірінші сиезіне қатысып, «Қазақтар жәш азаттық қозғалысы» атты [[баяндама]] жасаған («Русский Туркестан», №1,1906). Баяндамасында М.Тынышбаев былай дейді: «Үкіметтің нені көздегені белгілі: біріншіден, жабайы да тағылық репрессияларымен және тіл, салт-сана, дін һәм руханият атаулыны орыстандырмақ; екіншіден, түрлі әкімшілік шаралармен, әкімдермен, ережелермен қазақты құқықсыз, заңнан тыс етпек; үшіншіден, оларды қаны сіңген, сүйегі көмілген өз жерінен айырып, [[шөл- шөлейт]] жерге қуып, өлім құшағына тапсырмақ. Міне, [[қазақ]] бұрынғы дербестігі мен еркіндігінің орнына, орыс бодандығына қантөгіссіз кіргендігінің ақысына жалғандығы. Қайраткердің осы рухтағы өткір мақалаларының бірі - «Қазақтың қазіргі жағдайы мен өмірге қажетті сұранымының жалпы сипаттамасы» деп аталады .

Бұл М. Тынышбаевтың 1993 жылғы жинағына ел бей қалыпты. Мақалада автор халқының ауыр жағдайға тап болу себебін және одан құтылудың жөн-жобасын ұсынады. Осындай ашық пікірінен соң, патша тыңшылары Мұхамеджанның артынан аңду қояды.

==Темір жолда жұмыс істеуі==
М. Тынышбаев 1906 жылы елге келіп, біраз уақыт [[Жетісу]] теміржолын жобалау ісіне қатысады.

I Мемлекеттік Думаның қуғындалғанынан хабардар ол ел құқына қажетті табанды қоғамдық-саяси жұмысымен көрінеді. Нәтижесінде 1907 жылы 28 жасында II Мемлекеттік Думаға Жетісу облысы атынан депутат болып сайланады. Сөйтіп, енді ол биік саясатқа көтеріледі. Алайда II Думаны да патша қуғындап таратады.

'''1907 жылы 3 маусым'''дағы жарлығымен империя исі қазақ сынды шет ұлттарды (ресми жер иелігі жоқ ұлттарды) Думаға сайлану құқынан айырады.

Бұл жағдай қазақ зиялыларының ашу-ызасын тудырғаны тарихтан мәлім (елді ояту рухындағы еңбектер осы кезден кешірек жариялана бастайды).

[[Дума]] таратылған соң М.Тынышбаев қайта кәсіби қызметіне кіріседі. Енді ол Түркістан генерал-губернаторлығы қарамағындағы аймақтың теміржол құрылысына инженер ретінде атсалысады. 

'''1907- 1914''' жылдар аралығында Әмудәрия үстіне салынған көпір құрылысына, '''Ұрсат (Урсатьевск) - Әндіжан''' [[теміржол]] құрылысына жетекші маман, бас инженер есебінде қатысады.

[[Теміржол]] саласына байланысты еңбегін ғана парықтағанның өзінде М.Тынышбаев - Кіндік Азия көлемінде еленуге лайықты инженер-теміржолшы.

'''1914''' жылы қайраткер Жетісу темір жол құрылысына қайта ауысады. Бұл жолы ол '''Арыс - Әулие ата''' учаскесінің басшысы және бас инженері болып қызмет атқарды. 

Осы шақта инженер Мұхамеджанға Ташкент Мұғалімдер институтына оқуға бармақ болып қаржыдан қысылып жүрген ''Т.Рысқұлов'' ұшырасады.
Бұл '''1915''' жыл еді. М. Тынышбаев бір кезде өзі де осылай қиналғаны есіне түсіп, Тұрарға әжептәуір ақша ұсынады және мұндай керекті қаражатты кейін де адресіне салып тұратынын айтады.

Екі азаматтың осы риясыз көңілі адал бауырластыққа ұласады. 

==Тынышбайұлы жазған мақалалары==
Елшіл Мұхамеджан XX ғасырдың 10 жылдары Орынборда шығып түрған «Қазақ» газеті төңірегіндегілермен де араласып-хабарласып тұрады. Аталған газетте публицистің «Соғысушы патшалар әскері», «Сүңгуір қайық», «Темір жол һәм Еуропа соғысы», «Соғыс кемелері һәм мина», «[[Барлыбек Сыртанов]]», «Садуақас Шалымбеков» т.б. мақалалары жарық көреді.

М. Тынышбаевтың саясат сахнасында аса күрескерлік танытқан уақыты - 1916-1917 жылдар. 1916 жыл оқиғасы тұсында ол «Қазақ» тобында болды. Сол себепті де [[Қытай]]ға кетуге мәжбүр болған қандастарын елге қайтару жұмысының жуан ортасында жүрді.
Мұхамеджан анықтаған мына дерек кісіні селт еткізбей қоймайды: Жетісуға қатысты 44 болыс елде 47 мың 759 түтін болған, соның 40 мың 250 түтіні қашып-босқан, ал өлген адамның саны 95200 . Бұл да алапат қырғын еді.

1917 жылы сәуірде Уақытша үкімет М.Тынышбаев пен О.А. Шкапскийді [[Жетісу]] облысындағы комиссарлар етіп тағайындайды. [[Түркістан автономиясы]] 1917 жылы қараша айының соңында [[Қоқан]] қаласында жарияланғанда, қайраткер осы автономия үкіметінің төрағасы (премьер-министр) болып сайланды. Алайда Қоқанда құрылған Түркістан автономиясы бірер ай ғана өмір сүріп, большевиктер тарапынан аяусыз жанышталды. [[Алаш партиясы]] құрылатын бірінші жалпықазақ сиезіне де, [[Алаш автономиясы]] жарияланатын екінші жалпықазақ сиезіне де [[Жетісу облысы]] атынан қатынасты. Соңғысында ол Ұлт кеңесі ([[Алаш Орда]]) құрамына кірді.

Күрделі кезеңде түрлі саяси-мемлекеттік жүйеде қилы жауапты іс жасаған қайраткердің ұлтқа болысқан еңбегі нәтижесіз емес еді. Мұхамеджанның орасан жұмысын былайша топтап-таразылауға болады:
#саяси қайраткер ретінде құқы аяққа тапталған ұлтының теңдігі жолында дәйекті іс атқарды;
#маман-теміржол инженері ретінде төңкеріске дейін де, одан кейін де шойын жолды салуда ұлт мүддесін бірінші кезекке қойды;
#публицист ретінде орыс тілінде шыққан мақалаларында Петербордың зиялы қауымына патша шенсуніктерінің әділетсіздігін жеткізсе, қазақ тіліндегі мақалаларында қандастарына теңдік алудың жөн-жобасын көрсетті;
#тарихшы ретінде қазақ елінің көне дәуірден бүгінге дейінгі шынайы тарихын жасаудың батыл бағыттарын іс жүзінде анықтап берді.

==Түркістан-Сібірдегі қызметі==
1921-1922 жылдары [[Түркістан]] кеңестік автономиясының [[Жер-су комиссариаты]]нда су шаруашылығын басқарды.

Ал, 1925-1932 жылдар аралығында Қазақстан кеңестік автономиясында жаңа астананы ([[Қызылорда]]) жасақтау ісінің бас инженері. Түркістан-Сібір құрылысының жетекші маманы қызметін атқарды.

1922 жылы Ташкентте құрылған «Талап» атты мәдени-ағарту ұйымына басқарма мүшесі болып сайланады. Осы шақта ол бірнеше тарихи еңбек жазды.
Оның ел алдындағы елеулі еңбегі - [[Түркістан-Сібір теміржол]] құрылысына маман ретінде қатынасуы еді.

1932 жылы сәуір айында тұтқындалып, Мәскеу- Донбасс теміржол құрылысына жұмысқа жіберілді. Бұдан қайтып елге келгенде, 1937 жылы қарашада қайта тұтқындалып, ату жазасына кесілді.&lt;ref&gt;«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7&lt;/ref&gt;


[[1879]] жылы [[12 мамыр]]да бұрынғы [[Жетісу облысы]], [[Лепсі уезі]], [[Мақаншы-Садыр болысы]]нда (қазіргі [[Қабанбай ауданы]]) дүниеге келген.

1889-1900 жылдары Верный ерлер гимназиясында оқып, оны үздік бітіріп шығады. Верный гимназиясын алтын медальмен тәмамдады. Жыл сайын кластан класқа І-ші дәрежелі марапатпен көшіп, үздік үлгірім, өнегелі тәртібімен ұстаздарының ықыласына бөленеді. Гимназияны бітіргенде педагогикалық кеңестің шешімімен ол ғылымда, әсіресе, математикада үздік жетістікке жеткені үшін Алтын медальмен марапатталады.

Жиырма жасар Мұхаметжанның Жетісу әскери губернаторының кеңсесіне тілмаш болып орналасуына жол ашады. Бірақ оқуға ынталы жас жоғары білім алуға ұмтылып, император Александр І атындағы Петербург теміржол транспорты институтына түсуге тілек білдіреді. Бұл жолы да тағдыр оған күле қарайды. Өзінің мұғалімі, гимназия директоры М.В.Вахрушевтің көмегімен қазынадан 360 сом жылдық стипендия алып, Петербургке аттанады.
 
1900-1906 жылдары [[Санкт-Петербург]]тегі І Александр атындағы жол қатынасы инженерлерін даярлайтын институтта оқып, мұнда да ол ерен қабілетімен ұстаздарын таңқалдырып, институтты үздік бағамен бітіреді.

Институттың соңғы курсында жүргенде [[1905]] жылғы төңкеріске қатысады. Сол жылы өткен автономистерінің съезіне қатысып, онда «Қазақтар және қоғамдық қозғалыс» деген тақырыпта баяндама жасайды, өз халқының мұңын жеткізіп, Министрлер комитеті атына өтініш жолдайды. Онда қазақтарды басқарудың басты принциптерінің қазақтардың мүддесімен сай келмейтіндігін ғылыми тұрғыдан негіздеуге күш салады және басқарудың әскери жүйесінен азаматтық жүйеге көшуді талап етеді. Жас саясатшының бұл талабының атақты «Қарқаралы петициясы» талабымен үндесіп жатуы — халқым деген қазақ азаматтарының әр жерде жүріп, бір мақсатқа қызмет еткенін айқын көрсетеді.

[[1905]] жылдың аяғында [[Орал]]да өткен Қазақстанның бес облысының делегаттар съезінің жұмысына қатысады. Осы съезде болашақ [[Алаш партиясы|&quot;Алаш&quot; партиясының]] сұлбасын құруға ниет жасалған болатын.

Институт қабырғасында оқып жүрген кезде-ақ ол туған халқының, мұңын мұңдап, жоғын жоқтап баспасөзде уытты мақалалар жариялайды және әр түрлі жиындарда сөз сөйлейді.
Осындай бір жиында 1905 жылы 19 қарашада өткен автономшылар одағының 1 съезінде ол баяндама жасайды. Онда ол былай өткір сөйлепті: ''Қазақтардың жер мәселесі — сөзсіз аса маңызды… Үкіметтің нені көздеп отырғаны түсінікті: біріншіден, … қазақтарды дербес ұлт ретінде жою және бүкіл өлкені орыстандыру; екіншіден, қазақтарды … қауқарсыз тобырға айналдыру; үшіншіден, …ежелгі атақонысынан айыру… қандай қанқұйлы, зымиян мақсат?!''
Жалпы М.Тынышбаев 1905-1907 жылдары Ресей империясының қоғамдық саяси өміріне белсене араласа бастайды. 1907 жылы Ресей ІІ-ші [[Мемлекеттік Дума]]сына [[Жетісу облысы]]нан депутат болып сайланады. Қазақ депутаттарының Дума трибунасынан Столыпиннің аграрлық саясатын сынаған үндері естіледі, әсіресе Бақытжан Қаратаевтың жасаған баяндамасы үлкен шу тудырды. Мұның аяғы 1907 жылдың 3 маусымдағы заң бойынша «еркіндікшіл» Дума таратылып, қазақтардың [[Мемлекеттік Дума]]ға өз өкілдерін сайлау құқығынан айырылуымен тынады.

ЖОО бітірген соң [[Орта Азия]] өңірі мен Жетісу теміржол құрылысында инженер болып қызмет істейді.
[[1916]] жылғы көтеріліс туралы Түркістан генерал-губернаторына берген түсініктеме нұсқасында оны кеңінен толғап, отаршылдық зорлық-зомбылық қимыл-әрекеттеріне қысқаша шолу жасауы&amp;nbsp;— тобықтай түйіндеп айтылған зор ғылыми еңбек болып табылады. Ақпан төңкерісіне дейін Мұхаметжан өзінің темір жол инженері мамандығы бойынша Орта Азияда, Жетісу облысында біраз жыл қызмет етеді.
 
[[1917]] жылғы [[Ақпан төңкерісі]]нен өзге [[қазақ зиялылары]] сияқты ол да үлкен үміт күткен еді. Сондықтан да ол бұл кезде бел шеше қызмет етіп, қоғамдық-саяси қайраткер ретінде тез танылады. Сол жылы көктемде [[Уақытша үкімет]]тің [[Түркістан комитеті]]нің мүшесі, сонымен қатар осы үкіметтің [[Жетісу облысы]]ндағы комиссары болып тағайындалады.

[[1917]] жылы қазан айында Том қаласында өткен Жалпы Сібірлік съезге өзге алаш қайраткерлерімен бірге қатысып, Сібір кеңесінің құрамына енгізіледі.
Сол жылғы желтоқсанда өткен Жалпықазақтық съезде Алашорда үкіметінің мүшелігіне сайланып, кейін Алашорда үкіметінің төрағасының орынбасары ретінде көптеген заң актілеріне қол қояды.

Алаштың арысы [[Әлихан Бөкейханов]]тың төңірегіне топтасқан ұлттық-демократиялық интеллигенция өкілдерімен бірге М. Тынышбаев та жалпыұлттық «Алаш» партиясын құруға тікелей араласады.

[[1911]]-[[1918]] жылдары темір жолдың Урсатьев-Әндіжан бөлімшесінде бастық, бас инженер болып қызмет атқарды. Одан кейін [[Жетісу]] темір жол бөлімшесінің Арыс-Әулиеата құрылысын басқарды.

[[1917]] жылы шілдеде өткен Жалпы қазақтық съезде Жетісу облысынан Бүкілресейлік Құрыл­тай жиналысына депутаттыққа ұсынылады.

[[1917]] жылғы желтоқсан айында жарияланған [[Алаш автономиясы үкіметі]]нің он бес мүшесінің бірі болады, «Алаш автономиясы аумағындағы уақытша жер пайдалану туралы Ереженің» жобасын қабылдауға қатысады.

[[1918]] жылы бүкілтүркістандық ІV-ші мұсылмандар съезіне қатысып, онда жарияланған Түркістан («Қоқан») автономиясының премьер-министрі болып сайланады.

[[1919]] жылы Бүкілодақтық Атқару комитеті бұрынғы алашордалықтарға кешірім жариялағаннан кейін, ол Түркістан өлкесінің Семей халық ағарту комиссариатында жауапты қызметтер атқарады.

[[Түркістан автономиясы]]н Кеңес өкіметі күшпен талқандағаннан кейін М. Тынышбаев Алашорда қайраткерлерімен бірге сол кезде бірінен соң бірі құрылып жатқан көптеген әр түрлі үкіметтермен (Уақытша Сібір үкіметі, Уфа директориясы, Колчак үкіметтері сияқты) келіссөздер жүргізіп, хат-хабар жазысады, азамат соғысы жылдарында қызылдарға қарсы күреседі. Бірақ одан күткендей нәтиже болмайтынын көргеннен соң 1920 жылдан бастап, Кеңес өкіметінің жағына шығып, «буржуазиялық маман» ретінде [[Ташкент]]те, [[Қызылорда]]да, [[Алматы]]да әр деңгейдегі шаруашылық мекемелерінде еңбек етеді.

[[1924]] жылдан бастап қазіргі Абай атындағы ҚазҰПУде оқытушы болды.

[[1925]]-[[1926]] жылдары жаңа астана Қызылорда қаласын көріктендіру жүйесінің бас инженері болып тұрғанда қаланы сумен қамтамасыз ету жолын және көптеген жаңа объектілер салу туралы ұсынады.

[[1926]] жылдан бастап [[Тұрар Рысқұлов]]тың қолдауымен [[Түркістан-Сібір жолы]]н салуға қатысады.

[[1926]] жылы [[Рысқұлұлы, Тұрар|Тұрар Рысқұловтың]] ұсынуымен Түркісіб темір жол жобасы мен құрылысына қатысты. Бір жолы қолына А.П. Чулошниковтың қазақ халқы тарихына қатысты еңбегі түседі. Осы кітаптағы ұлттың намысына тиетін пікірлерге қарсы сын жазып, академик [[Бартольд Василий Владимирович|В.В. Бартольдке]] жібереді. Ғалым бұған қатты риза болып, қазақ халқының тарихын зерттеп, жазуға кеңес береді, ең болмаса болашақ зерттеушілер үшін тарихи деректер мен материалдарды жазып қалдыруға ақыл қосады. Осы жолда Мұхаметжан Тынышбайүлының 1926-[[1927]] жылдарда жазған еңбектері: &quot;Материалы по истории киргиз-казахского народа&quot;, &quot;Киргиз-казахи в XVII-XVIII веках&quot;, [[Ақтабан шұбырынды|&quot;Ақтабан шұбырынды&quot;]] және тағы басқалар.

[[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндік]] зобалаңда ол [[1930]] жылы 3 тамызда тұтқындалып, бес жылға сотталып [[Воронеж]]ге бес жылға жер аударылады.

[[1933]]-[[1937]] жылдары ол айдауда жүріп Мәскеу-Донбас темір жол құрылысында жұмыс істейді.

Онда ауырып, оралғанымен [[1937]] жылы қараша айында қайта тұтқындалады да, [[1937]] жылы [[Ташкент]] түрмесін­де &quot;[[Халық жауы]]&quot; деген желеумен атылады.

[[1959]] жылдың 29-қыркүйегінде Мұхаметжан Тынышбаев [[Қазақ КСР]]-сы [[Жоғарғы сот]]ының, және де [[1970]] жылы [[КСРО]] прокуратурасы мен Түркістан әскери округының прокурорының шешімімен ақталып шықты.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/3667.html Мұхаммеджан Тынышбай. Жас Алаш газеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629180306/http://zhasalash.kz/ruhaniyat/3667.html |date=2011-06-29 }}

{{Алаш Орда}}

{{wikify}}
[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан теміржолшылары]]
[[Санат:Ресей Мемлекеттік Думасының депутаттары]]

{{Bio-stub}}
{{Stub}}</text>
      <sha1>ejvyhkq2bf8339cuafzmac55owjgv0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбілқайыр хандығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5268</id>
    <revision>
      <id>3608184</id>
      <parentid>3577777</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Әбілқайыр Ордасы]] бетін [[Әбілқайыр хандығы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3577777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8089" sha1="ctaw5fwwqt6b7pd5ddks76c8ofil2tu" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер|атауы=Әбілхайыр Ордасы|статусы='''Тарихи мемлекет'''
1428 жыл – хандықтың құрылуы.&lt;br/&gt;
1465 жыл – Жәнібек пен Керей сұлтандары Әбілқайыр ханнан Талас пен Шу өзендерінің аңғарына қоныс аударды.
Жетісуда Керей бастаған Қазақ хандығы құрылды.&lt;br/&gt;
1468 жыл – Әбілқайырдың қайтыс болуы және хандықтың түпкілікті құлдырауы.|p1=Алтын Орда|flag_p1=Golden Horde flag 1339.svg|p2=Көк Орда|құрылуы=[[1428 жыл|1428]]|ыдырауы=[[1468 жыл|1468]]|s1=Қазақ хандығы|flag_s1=Қазақ хандығы.png|s2=Сібір хандығы|flag_s2=Siberian Khanate map English revised.svg|s3=Бұхара хандығы|flag_s3=War flag of Khanate of Bukhara.svg|s4=Ноғай ордасы|карта=Map of the Uzbek Khanate.png|size=290px|сипаттамасы=Әбілхайыр хандығы 1448 ж|астана=1428 – 1446 жж. [[Чинги-Тура]] &lt;br/&gt;
1446 ж. [[Орда-базар]]
&lt;br/&gt;
1446 – 1480 жж. [[Сығанақ]] 
&lt;br/&gt;
1446 – 1501 жж. (қуғында) [[Қажытархан]]|тілі=[[Түркі тілдері|Түркіше]]|діні=[[Ислам]]|басқару_формасы=[[Хандығы]]|басқарушылар_титулы=Хан|басқарушы1=[[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]]|басқарушы_жылы1=[[1428 жыл|1428]] – [[1468 жыл|1468]]|басқарушы2=[[Едігер хан (Өзбек хандығы)|Едігер хан]]|басқарушы_жылы2=[[1468 жыл|1468]] – [[1469 жыл|1469]]|басқарушы3=[[Шейх Хайдар хан]]|басқарушы_жылы3=[[1469 жыл|1469]] – [[1470 жыл|1470]]|басқарушы4=[[Күш-Хайдар хан (Өзбек хандығы)|Күш-Хайдар хан]]|басқарушы_жылы4=[[1469 жыл|1469]]}}
'''Әбілхайыр Ордасы''' '''(хандығы)''' немесе '''Өзбек хандығы''' — XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;  Сонымен қатар тарихнамада  Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. 

Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. [[Ноғай ордасы]] мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді.

Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы [[Әбілхайыр]] саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол [[1428]] ж. [[Тура]] өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 

1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды.&lt;ref&gt;[https://free.atamura.kz/?mbdb_book=%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B-2 Қазақстан тарихы]&lt;/ref&gt; Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. 

Оның хандығының құрамына [[Қият]], [[Маңғыт]], [[Шынбай]], [[Найман]], [[Қарлұқ]], [[Үйсін]] т.б. тайпалар кірді.

Шығыс [[Дешті-Қыпшақ]]тың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының [[Қазақстан]] тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі [[Ноғай ордасы]]ның шығыс бетін, батыста [[Жайық]], шығыста [[Балқаш]] жерлеріне дейінгі, оңтүстікте [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария|Сырдың]] төменгі ағысына, солтүстікте [[Тобыл]] мен [[Ертіс]] орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды.

[[Әбілхайыр]] басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. [[Жошы әулеті]]нің оның ішінде [[Орда Ежен хан]], [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Жәнібек хан|Жәнібек]], [[Керей хан|Керей]] Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 

[[1446]]&amp;nbsp;ж. оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі [[Мұстафа хан]]ның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан [[Сырдария]] мен [[Қаратау]] бауырындағы [[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Аққорған]], [[Үзкент]] қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды.

1450 жж. Әбілхайыр [[Мәуранахр]]дағы [[Әмір Темір|Темір]] ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, [[Самарқан]] пен [[Бұқара]]ға жорық жасайды.

[[1456]]—[[1457|57]] жж. [[ойраттар]]мен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады.

Оған наразы [[Керей хан|Керей]] мен [[Әз-Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі [[Моғолстан]] жеріне қоныс аударып, [[Шу]] мен Қозыбасы ([[Талас]]) өзендерінің бойына орнықты.

[[1468]] ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті.&lt;ref&gt;Қ19 Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / [[Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев|Ә. Төлеубаев]], Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан тарихы}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ мемлекеті]]
[[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]]
[[Санат:Хандықтар]]
[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]]</text>
      <sha1>ctaw5fwwqt6b7pd5ddks76c8ofil2tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жапония</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5635</id>
    <revision>
      <id>3608104</id>
      <parentid>3589834</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:31:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurbek2007</username>
        <id>178902</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиясы */</comment>
      <origin>3608104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55502" sha1="pyak9kc4gbcx13zjrrucdsdvpic0t95" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Жапония
 |Шынайы атауы           = &lt;span style=&quot;line-height:1.33em;&quot;&gt; {{lang-jp|日本}}&lt;br /&gt;(Нихон, Ниппон)
 |Атау септігі           = Жапония
 |Елтаңба                = Japanese Imperial Seal.svg
 |Байрақ                 = Flag of Japan.svg|border
 |Ұраны                  = ''Kimi ga Yo''{{nbsp|2}}(君が代)
 |Әнұранның аты          = Кими га ё
 |Аудио                  = Kimi ga Yo instrumental.ogg
  |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =49 |lat_sec =0 
  |lon_dir =E |lon_deg =104 |lon_min =0 |lon_sec = 0
  |region                 = JP
  |CoordScale             = 6000000
 |Картада                = Japan (orthographic projection).svg
  |карта тақырыбы        = Жапонияның орналасуы, ашық-жасыл түспен Ресей оккупация ([[Курил аралдары]]) жасап алған территориясы көрсетілген 
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі             = [[Парлменттік монархия|конституциялық]] [[монархия]]
 |Құрылды                 = [[11 ақпан]] [[б.з.д. 660 жыл]] (ресми)&lt;br /&gt;III—IV ғасыр (кейбір зерттеушілердің пікірі бойынша)
 |Тілі                    = [[жапон тілі]]
 |Мемлекеттік діні        = 
 |Астанасы                = [[Токио]]
 |Ірі қалалары            = Токио, [[Иокогама]], [[Осака]], [[Нагоя]], [[Саппоро]], [[Кобе]], [[Фукуока]], [[Киото]], [[Кавасаки (қала)|Кавасаки]], [[Сайтама (қала)|Сайтама]]
 |Басшы қызметі           = [[Жапония императорлары тізімі|Императоры]]&lt;br /&gt;[[Жапония Премьер-министрі|Премьер-министрі]] 
 |Басшылары               = [[Нарухито]]&lt;br /&gt;[[Санаэ Такаити]]
 |Жер аумағы              = 377 973&lt;ref&gt;{{cite web|title=Facts about Japan, General Information|url=http://www.japan.go.jp/japan/facts/|accessdate=January 29, 2017}}&lt;/ref&gt;
 |Жер аумағы бойынша орны = 61
 |Судың үлесі             = 3,55
 |Этнохороним             = [[жапондар]] 
  |Жұрты                  ={{құлдырау}} 125 900 000
  |Халық саны бойынша орны     = 11
  |Сарап жылы             = 2020
  |Санақ бойынша халық саны    = 24
  |Санақ жылы             = 2020
  |Халық тығыздығы        = 333,1
  |Тығыздық бойынша орны       = 41
 |ЖІӨ                     = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы     = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ       = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ (АҚТ)               = 5,749 трлн.&lt;ref name = imf2&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2019 – Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&amp;pr.y=10&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=158&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|publisher=International Monetary Fund (IMF)|date= May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы    = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны          = 4
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 45,565&lt;ref name=imf2/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 31
 |ЖІӨ (номинал)           = 5,176 трлн.&lt;ref name=imf2/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2019
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 3
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 41,021&lt;ref name=imf2/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 26
 |АДИ                     = {{өсім}} 0,909&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Report |year=2017 |accessdate=March 23, 2017 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі        = 2017
 |АДИ бойынша орны        = 19
 |АДИ деңгейі             = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;өте жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы          = 
 |Валютасы                = [[жапон иенасы]] (¥)
 |Интернет үйшігі         = [[.jp]]
 |ISO                     = JP
 |Телефон коды            = 81
 |Уақыт белдеуі           = [[жапон стандартты уақыты]]  
 |Түсініктемелер          = 
}}
'''Жапония''' ({{lang-jp|日本|Нихон, Ниппон}}, аударғанда «Күншығыс елі»&lt;ref name=&quot;Daijisen&quot;&gt;{{cite web |url=http://dictionary.goo.ne.jp/jn/167817/meaning/m0u/ |title=にほん【日本】 |website = デジタル大辞泉 |publisher=[[Сёгакукан]] |lang=ja |accessdate=2016-11-27}}&lt;/ref&gt;, ресми атауы {{нихонго|{{audio|help=no|Ja-nippon_nihonkoku.ogg|«Нихон коку», «Ниппон коку»}}|日本国}}) — [[Шығыс Азия]] жағалауларына жақын маңдағы [[Тынық мұхит]] аралдарында орналасқан мемлекет.

Ел 6852 аралдардан тұрады. Ең үлкендері: [[Хоккайдо]], [[Хонсю]], [[Сикоку]], [[Кюсю]]. Жер аумағы 372,2 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Халық саны 126 млн. Ұлттық мерекесі 23 желтоқсан (император [[Акихито|Акихитоның]] туған күні күні).

[[Азия]] елдері ішінде орта ғасырлардағы жойқын жорықтардан, және одан кейінгі отаршылық тәуелдіктен аман қалған жалғыз екі елдің бірі - Жапония болады. [[19 ғ.|XIX ғ.]] Жапония өнеркәсібі қауырт өркендей бастады.

== Халқы ==
Жапония — бір ұлтты мемлекет. Халқының 99,4%-і — [[жапондар]]. Бұдан басқа [[қытайлар]], [[корейлер]], [[америкалықтар]] тұрады. Ресми тілі — [[жапон тілі]]. Негізгі діндері — [[синтоизм]] және [[буддизм]]. 

==Әкімшілігі==
Жапония — [[Парламенттік монархия|конституциялы]] [[монархия]]ны сақтаған ел. 1947 жылы 3 мамырда қабылданған конституция бойынша император — “''мемлекет пен халық бірлігінің көрінісі''”. Ол парламенттің ұсынысы бойынша премьер-министрді тағайындайды және премьер-министрдің ұсынысымен үкімет мүшелерін, Жоғарғы соттың төрағасы мен мүшелерін тағайындайды немесе орнынан алады. Конституция бойынша, мемлекет істерге толығымен премьер-министр басқаратын үкімет жауап береді. Жоғарғы заң шығарушы орган парламент — екі палатадан (өкілдер палатасы және кеңесшілер палатасынан) тұрады.

== Мемлекеттің қалыптасу тарихы ==
Жапон жеріндегі алғашқы тайпалық бірлестіктер III ғасырда қалыптаса бастады. Тарихи деректерге қарағанда, IV ғасырдың ортасына қарай Ямато тайпалық одағынан таптық негіздегі алғашқы мемлекет пайда болды. Елдің неғұрлым күшті дамыған оңтүстік-батысы VII ғасырда орталықтандырылған жапон мемлекетінің қалыптасуына негіз болды. Алғашқы астаналардың іргетасы Осака шығанағының жағалауында қаланған. Ұзақ уақыт бойы (VI—IXғғ.) елдің әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуына көршілес Қытайдың ықпалы зор болды. Олардан жапондар иероглифтік жазу үлгісін, буддизм мен конфуций діндерін, ғылым негіздері мен шаруашылық жүргізу тәжірибесін қабылдады. IX ғасырдың соңына қарай Жапония Қытаймен ресми қатынастарын үзді, бұл жапон өркениеті сипаты қалыптасуына қолайлы жағдай туғызды. XII ғасырдан бастап ел астанасының  (алғашында Камакура, кейіннен Эдо, қазіргі Токио) солтүстіккі ығысуы, феодалдық қатынастардың дамуы солтүстіктегі аудандардың біртіндеп шаруашылық тұрғыдан игеріле бастауына ықпал етті. Осыған қарамастан, ұзақ уақыт бойы елдің шаруашылық қуаты, негізінен, оңтүстікте шоғырланып келді, экономикалық орталық қызметін Осака қаласы атқарды.

== Қалалары ==
[[Сурет:Tokyo Oka2.JPG|thumb|left|250px| [[Токио]]]]

Жапония халқының бестен төрт бөлігі қалаларда тұрады. Кеме тоқтайтын айлағы мен зауыттары самсаған қалалар жағаны бойлай бір-бірімен иін тіресе созылып жатыр. Қала шетінде суға бөккен көк күріш алқабы жайқалады. Жапонияның ішкерірек аумақтарында, таулы аймақтары мен автомобиль магистральдары бойынан будда ғибадатханаларын, сондай-ақ хауызы мен нақышты тас қондырғылары бар шағын саябақтарды, сұлтан қамалдарын, шаруалардың сабанмен жабылған шошақ төбе ескі үйлерін көруге болады.

=== Жапонияның ең үлкен қалалары: ===
* [[Токио]]
* [[Иокогама]]
* [[Осака]]
* [[Нагоя]]
* [[Саппоро]]
* [[Кобе]]
* [[Киото]]
* [[Фукуока]]
* [[Кавасаки]]
* [[Сайтама]]

== Табиғаты ==
[[Сурет:Looking down from Daikanbo.jpg|thumb|Дайканбо Станциясы]]
''Жапония'' аралдарының жан-жағын [[Тынық мұхит]] пен оған кіретін ''Жапон'', [[Охот]], Шығысында [[Қытай]] т-дері қоршаған. Жерінің көп бөлігі таулы-қыратты болып келеді. Неғұрлым ірі таулары: [[Хидака]] мен [[Китами]] ([[Хоккайдо]] аралында), [[Оу]], [[Эчиго]], [[Хида]], [[Кисо]], [[Аканши]] ([[Хонсю]] аралында). Бұл тауларда сөнбеген жанартаулар әлі де көп. Ең белгілісі — ''Хонсю'' аралындағы 3776 м биіктікте орналасқан [[Фудзияма]] жанартауы. Елде жиі-жиі жер сілкіністері болады және мұхит жағалауларында [[цунами]] желі үнемі соғады. Жазық жерлер аз, ірі жазықтары [[Канто]] немесе [[Токио]] жазығы (''Хонсю'' аралында), [[Ишикари]] (''Хоккайдо'' аралында). Климаты [[муссон]]ды. Территориясының басым бөлігі — [[субтропикалық белдеу]]де, солтүстік — [[қоңыржай]], оңтүстік — [[тропикалық белдеу]]де орналасқан. Қаңтар айындағы орташа температура ''Хоккайдо'' аралында — 5ӘС, оңтүстікте 6ӘС, [[Рюкю]] топаралында 16ӘС, ал шілде айында 22, 27, 28ӘС. Жылдық жауын-шашын мөлшері ел аумағының көпшілік бөлігінде 1700 — 2000 мм, оңтүстікте 4000 мм-ге дейін. Көбінесе, жаздың аяғы мен күз айларында болатын [[тайфун]]дар нөсер жауын алып келеді. Өзендері шағын, бірақ суы мол, сондықтан электр қуатын өндіру мен жер суғаруға пайдаланылады. Территориясының 68%-ін қолдан өсірілген ормандар мен бұта тоғайлары алып жатыр. Ұлттық саябақтар ([[Бандай — Асахи]], [[Никко]], [[Сето-Найкай]], т.б.) мен қорықтар көп.

===Климат===
Жапония төрт мезгілі бар температуралық аймаққа жатады, бірақ оның климаты солтүстіктегі төмен температурадан оңтүстікте субтропиктікке дейін созылады. Климат сонымен қатар қыста континенттен және керісінше жазда соғатын маусымдық желге байланысты.

Жапонияны шамамен алты климаттық аймаққа бөлуге болады:

* [[Хоккайдо]] төмен температура аймағына жатады, ол ұзақ қыста аязды және жазда салқын болады.
* [[Жапон теңізі]]нде солтүстік-шығыстық маусымдық жел қыста қалың қар жауады. Тынық мұхит аймағына қарағанда жаз аз жылы, бірақ кейде [[Фён|фён]]оменге байланысты өте жоғары температура байқалады.
* Орталық таулардың климаты - бұл қыс пен жаздың, түн мен күннің температурасы әр түрлі өзгеретін типтік арал климаты.
* [[Жапонияның ішкі теңіз|Ішкі теңіз]] аймағы Чугоку және Сикоку аймақтарындағы таулардың маусымдық желдерді жауып тұруына байланысты қалыпты климатқа ие.
* Тынық мұхитына суық қыста мезгіл-мезгіл қар жауады, ал жазда оңтүстік-шығыс маусымдық жел кезінде ыстық және ылғалды болады.
*  [[Рюкю|Оңтүстік-батыс аралдары]] - субтропикалық аймақ. Қыс жылы, жаз ыстық. Жауын-шашын деңгейі өте жоғары, бұл жаңбырлы маусымның болуы мен [[Тайфун|тайфундардың]] пайда болуынан көрінеді.

===Табиғи қауіпті жағдайлар===
[[File:Sakurajima at Sunset.jpg|thumb|[[Сакурадзима]]]]
Жапон аралдары - [[Отты шеңбер|Тынық мұхитындағы от сақинасының бөлігі]]. 1990 жылдардың басында әлемдегі вулкандық белсенділіктің 10% -ы Жапонияда тіркелген. Жыл сайын күші 4-тен 6-ға дейін 1500-ге дейін [[Жер сілкіну|жер сілкінісі]] сирек емес. Еліміздің әр түкпірінде күн сайын ұсақ [[Жер сілкінісінің күші|жер сілкіністері]] болып, ғимараттар шайқалуда.

Жапония бірнеше ірі жер сілкіністерін бастан кешірді:

* 1923 жылы 1 қыркүйекте [[Кантодағы үлкен жер сілкінісі|Кантодағы үлкен жер сілкінісі]] болды (магнитудасы 8,3), ең қатты зардап шеккен [[Токио]] мен [[Йокогама]] қалалары болды - жүздеген мың адам қайтыс болды (542 мың адам әлі жоғалып кетті, 143 мың адам қайтыс болды), миллионға жуық адам үйсіз қалды өрттердің салдарынан.
* 1995 жылы 17 қаңтарда [[Кобе жер сілкінісі|Кобеде жер сілкінісі]] болды (магнитудасы 7,3), 6434 адам қайтыс болды.
* 2011 жылдың 11 наурызында Жапония тарихындағы ең үлкен 9 баллдық жер сілкіністерінің бірі солтүстік-шығыс жағалауында болды,&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110311/344795686.html Сейсмологи повысили оценку магнитуды землетрясения в Японии до 8,9].&lt;/ref&gt; жер сілкінісі жойқын [[Цунами|цунами]] тудырды. Ең көп зардап шеккен Мияги префектурасы және [[Сендай]] қаласы болды, мұнда толқын жотасының биіктігі 10 м-ге жетті.Сендай жағалауында 200-ден 300-ге дейін мәйіттер табылды.&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/japoniyada-2011-jyildan-berg-en-kuattyi-jer-slkns-boldyi-274855/ Жапонияда 2011 жылдан бергі ең қуатты жер сілкінісі болды]&lt;/ref&gt;

2011 жылдың 11 мен 25 наурызы аралығында Жапонияда 1-ден 9-ға дейінгі жер сілкіністерінің толқыны болды. Куәгерлердің айтуынша, көптеген қалаларда ол үнемі дерлік дірілдеп тұрған. Осы жер сілкіністерінің барлығы Жапонияға соққан бірнеше қуатты толқындарды тудырды, 3-тен рекордтық 10 метрге дейін. «Фукусима-1» атом электр станциясына толқындар соғылды, нәтижесінде апат болды, бұл [[Чернобыль апаты|Чернобыль атом электр станциясындағы апаттан]] кейінгі ең ауыр радиациялық апат болды.

Бұл оқиғалар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Жапониядағы ең үлкен дағдарыс деп аталады.

Жапония жер сілкінісінің жиі болуына байланысты жер сілкінісін зерттеу мен болжау бойынша әлемде көшбасшы болды. Заманауи технологиядағы жаңалықтар сейсмикалық белсенді аймақтарда да зәулім ғимараттар салуға мүмкіндік береді.

Тағы бір табиғи қауіп - Жапонияға [[Тынық мұхит]]тан келетін тайфундар ({{lang-jp|台風}} тайфу:),

== Жағрапиясы ==
[[Сурет:Hokkaido map small.png|thumb|Хоккайдо аралы]]

Жапон аралдары солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзыннан-ұзақ созылып жатыр. Жапонияның солтүстігінде, әсіресе [[Хоккайдо]] аралында, қар қалың түсіп, қысы едәуір суық болады, ал оңтүстігінің, [[Рюкю аралдары]]ның  ауа райы тропикалық климатқа жақын. ''Жапония'' – негізінен жылы әрі күн шуақты ел, алайда оның [[Климат|климаты]] әжептәуір ылғалды болып келеді.

Жапон аралдарының бүкіл ауданының алтындан бес бөлігіне жуығын қалың орманды, жартасты таулар алып жатыр. Ең биік тауы – [[Фудзи тауы]]. Ол – сөнген жанартау. Фудзиді жапондар киелі тау деп есептейді. Жапонияда толып жатқан сөнбеген жанартаулар, көптеген шипалы арасандар (ыстық бұлақтар) бар. Мұнда жер сілкіну жиі болып тұрады.

Жапония халқы негізінен теңіз жағалауын бойлай созылып жатқан құнарлы жазық алаптарда тұрады. Күріш алқаптарын, жеміс бақтары мен шай плантацияларын жыл сайын ұлғайып өсіп бара жатқан ірі қалалар ығыстырып, егістік жер тарыла түсуде.

==Әкімшілік-аумақтық бөлінісі==
{{main|Жапония префектуралары}}
{{Japan Regions and Prefectures Labelled Map}}

== Жапондардың салттары ==
[[Сурет:Shihonage.jpg|thumb]]
Жапондардың тұрмыс-тіршілігінде басқа бір мәдениетке ұқсамайтын өзіндік салты мол сақталған. Жапон үйлерінде жиһаз аз болады, еденіне күріш сабанынан тоқылған төсеніш - [[татами]] - төселеді. Жапондықтар аяқ киімдерін босағаға тастап, үйде шұлықпен немесе жалаңаяқ жүреді. Тамақтанатын әрі ұйықтайтын жері – еден. Сондықтан еденді әрқашан айнадай таза ұстайды.

Жапон өнері де, әсіресе кескіндеме өнері мен қуыршақ театры өзіндік ерекшеліктерге бай. Жапондар – сәнді гүл шоғын өте шебер жасайтын халық. Олардың [[дзю-до]], [[каратэ]], [[сумо]] күресі секілді ұлттық спорт түрлері бүгінде бүкіл дүние жүзіне белгілі.

Жапонияда [[Император]]дың билігі конституция арқылы шектелген: император - тек мемлекеттік символ боп табылады. Жапония [[Ұлыбритания]] сияқты – [[Конституциялық монархия]] болады.

== Тарихы ==
[[File:Jomon vessel 3000-2000BC.jpg|thumb|Орта [[Дзёмон кезеңі|дзёмон]] қыш ыдысының үлгісі]]
[[Сурет:Matsumoto Castle05s5s4592.jpg|thumb|[[Матсумото сарайы]]]]
Қазіргі ''Жапония'' аумағына адамдар [[неолит]] дәуірінде қоныстана бастаған. Алғашқы тұрғындар [[Азия]] құрлығынан топ-топ болып қоныс аударған деген жорамал бар. Олар жер өңдеумен, мал шаруасымен айналысқан ([[Джомон]] және [[Яйои]] мәдениеттері). Б.з.б. 2 ғ-дан бастап тайпалар одағы қалыптасып, [[ямато]] тайпалық одағы негізінде ежелгі ''Жапон'' мемлекеті пайда болды. Орталық мемлекеттік билік күшейіп, ''ямато'' билеушілері [[Қытай]] императорына бірнеше елшілік аттандырды (6 ғ.) және осы кезден бастап ел ішінде будда діні тарай бастады. ''Ямато'' патшалары өздерін ”[[тенно]]” деп атады және бұл атау күні бүгінге дейін император деген ұғымды білдіреді. 645 жылы болған  төңкерісінен кейін &quot;[[Тайка]]&quot; реформаларының нәтижесінде құл иелену жойылып, жалдамалы шаруалар мен ірі жер иелері пайда болды. 710 жылы алғашқы тұрақты астана [[Нара]] салынып, 784 жылы орталық [[Нагаоку]], 794 жылы [[Хейан]] қалаларына көшірілді. 11 ғасырда да ірі-ірі әскери топтар арасында билік үшін күрес басталып, 1192 жылдан бастап үкімет билігі тек сөз жүзінде ғана сақталды. [[Шогун]]дер елді әскербасыларының (''буши'') көмегімен басқарды. Бусилардың төменгі бөлігі ұсақ жер иелерінен тұрып, [[самурай]] деп аталды. [[Қытай]] мен [[Корея]]ны басып алған [[Шыңғыс хан]] империясы 1274 жылы және 1288 жылы екі рет ''Жапонияға'' сәтсіз жорық жасады. Елде 13 ғасырдан бастап сауда және қолөнер бірлестіктері (дза) көптеп құрыла бастады. Қалалардың саны өсті. 15 — 16 ғасырларда ''Қытай'' және ''Кореямен'' арадағы сауда дамыды. Кен орындары (алтын, күміс, мыс) пайда болды. ''Жапония'' жеріне алғаш рет еуропалықтар (1542 жылы португалдар, 1584 жылы испандар), [[христиан]] миссионерлері келе бастады. [[Иеясу Токугава]] (1542 — 1616) елдің бірігуін аяқтап, 1603 жылы сегун болып жарияланды. [[Токугава]] әулетінің билігі 1867 жылға дейін созылды. Аймақ билеушілері (''даймё'') үлкен жасақ ұстады. Оларға ''самурайлар'' қызмет етіп, еңбектері үшін күріш түрінде жалақы алды. Даймелердің үстінен қатаң бақылау орнатылды. Халық 4 әлеуметтік жікке (самурайлар, шаруалар, қолөнершілер, саудагерлер) бөлінді. Үкімет еуропалықтарға қарсы арнайы заңдар шығарып, олардың елге келуіне және ''христиан'' дінін насихаттауына тыйым салды. 1641 жылдан ''Қытай'' мен [[Голландия]] көпестері үшін [[Нагасаки]] (Дешима) порты ашылды. 18 ғасырдың аяқ кезінен бастап [[мануфактура]]лар (жібек өңдеу, қағаз, т.б.) пайда болып, нарықтық қатынастар дами бастады. 1850 — 1860 жылы ''Жапония'' [[АҚШ]] және [[еуропа]] мемлекеттердің қысымымен шетелдіктер үшін жаңа порттар ашуға мәжбүр болды.

1867 — 1868 жылғы ''революциядан'' кейін сёгундердің билігі аяқталып, жоғары билік императордың қолына өтті. Басқару жүйесі еуропалық үлгіге көшіріле бастады. 1871 жылы князьдіктер жойылып, орнына префектуралар құрылды. 1872 — 1873 жылы үкіметке төлейтін бірыңғай салық енгізілді. Нәтижесінде, 1868 — 1885 жылы 1300 жаңа өндіріс орындары ашылды. Кейбір кәсіпорындар арзан бағаға жеке меншікке, ең алдымен, аса ірі “[[Мицул]]”, “[[Митсубиши]]”, т.б. компанияларға сатылды. Сөйтіп, ірі кәсіпкерлер мен [[монархия]] арасында одақ қалыптасты. Бірте-бірте жапон билеушілері қорғаныстан сыртқы елдерге агрессиялық саясат жүргізуге көше бастады. 1876 жылы ''Кореямен'' екі арада тең емес [[Каихвас келісімі]] жасалынды. 1894 — 1895 жылы жапон-қытай соғысы болып, нәтижесінде, ''Жапония'' алғашқы отары [[Тайвань]], [[Пенхуледао]] аралдарын басып алды және ''Қытай'' мен ''Кореяға'' өз үстемдіктерін орната бастады. 20 ғасырдың бас кезінде [[Маньчжурия]] мен ''Корея'' үшін [[Ресей]]мен қарым-қатынас шиеленісіп, 1904 — 1905 жылы орыс-жапон соғысы болып өтті. [[АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]]ның қолдауына сүйенген ''Жапония'' жеңіске жетіп, ''Ресей'' Кореядағы жапон үстемдігін мойындады және [[Қиыр Шығыс]]тағы [[Порт-Артур]], Дальний порттарынан, [[Оңтүстік Сахалин аралдары]]нан бас тартуға мәжбүр болды. 1910 жылы ''Жапония'' Кореяны толық жаулап алды. 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында (1914 — 1918) еуропа мемлекеттердің өзара соғысып жатқанын пайдаланып, [[Германия]]ның Қытайдағы иеліктерін ([[Шандунг]] провинциясын, [[Маршалл]], [[Мариан]], [[Каролин]] аралдарын) басып алды да, Қытайға 21 талаптан тұратын [[Декларация]] тапсырды (1915, 18 қаңтар). Қытай бұл талаптарды, негізінен, орындауға мәжбүр болды. 1-дүниежүз. соғыс жылдарында Жапония өзінің Қиыр Шығыстағы бәсекелестерін (''Германия, Ұлыбритания, Ресей'') ығыстырды. 1914 — 1919 жылы өнеркәсіп өнімдері 13-тен 65 млрд. [[иен]]ге өсті. Ресейдегі азамат соғысын пайдаланып, 1918 жылы 5 сәуірде [[Владивосток]]ты басып алып, ''Қиыр Шығыс пен Сібірге'' баса көктеп енді. Алайда, 1922 жылы күзде жапон әскерлері кеңестік ''Қиыр Шығысты'' тастап шығуға мәжбүр болды. 1924 — 1925 жылы ''АҚШ'' және Ұлыбритания үкіметтерімен қайшылық күшейіп кетті де, Жапония [[КСРО]]-мен қарым-қатынас жасай бастады. 1929 — 1933 жылы елде экономикалық дағдарыс басталды. 3 млн-нан аса жұмыссыздар армиясы пайда болып, шаруалар да күрт кедейленіп кетті. “[[Жас офицерлер]]” ұйымдары пайда болып, үкіметтен елде әскери диктатура орнатуды талап етті. Сыртқы және ішкі саясатта әскерилердің беделі күрт өсті. 1931 жылы күзде ''Маньчжурияда'' қуыршақ үкімет ([[Маньчжоу — Го]]) құрылып, 1933 — 1936 жылы Қытайға қарсы агрессияны күшейтті. ''Жапония'' 1936 жылы қарашада Германиямен “[[Антикоминтерндік пакт]]іге” қол қойды да, 1937 жылы шілдеде Қытайды толық жаулап алу үшін соғыс бастады. 1938 жылы Қытайдың неғұрлым дамыған шығыс бөлігін толық басып алып, [[Кеңес Одағы]] мен [[Моңғолия]]ға шабуыл жасауға дайындалды. Бірақ 1938 жылы шілдеде [[Хасан көлі]] жағасында, 1939 жылы мамыр — тамыз айларында [[Халхин-Гол]] ауданында кеңес әскерлерінен жеңіліп қалды. Осыдан кейін жапондар “оңтүстік” бағытта, яғни еуропа мемлекеттер мен ''АҚШ-тың Оңтүстік-Шығыс Азиядағы'' отарларына шабуылды күшейтті. 1940 жылы қыркүйекте [[Үндіқытай]] түбегінің солтүстік басып алды. 1941 жылы 7 желтоқсан күні түнде жапон әскерлері ешқандай соғыс жарияламастан, америкалықтардың [[Гавай]] аралындағы негізгі соғыс базасы [[Перл-Харбор]]ға және [[Гуем]], [[Манила]], [[Ганконгке]] басып кірді. 1942 жылдың орта тұсына дейін [[Филиппин]]ді, [[Тайланд]]ты, [[Үндіқытай]]ды, [[Бирма]]ны, [[Малайзия]] мен [[Индонезия]]ны басып алды (қ. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]). 1945 жылы 6 — 9 тамыз күндері [[Америка]] әскери-әуе күштері Жапонияның 2 қаласына ([[Хиросима мен Нагасаки]]) атом бомбасын тастады. 1945 жылы 9 тамызда Кеңес әскерлері шабуылға шығып, ''Маньчжурияны'', ''Солтүстік Кореяны'', ''Оңтүстік Сахалин'' және ''Куриль'' аралдарын азат етті. 2 қыркүйек күні (1945) ''Жапония'' өзінің толық жеңілгендігі жөніндегі актіге қол қойды. Елге одақтастар атынан ''АҚШ'' әскерлері басып кірді. Жапония барлық отарларынан айырылып, ел экономикасы аса қиын жағдайда қалды. 1947 жылы 3 мамырда жаңа [[Конституция]] қабылданды. 1946 — 1949 жылы аграрлық реформа жүргізіліп, мемл. аппарат пен ағарту саласы демократияландырылды. Жүргізілген реформалар елдің әрі қарай жедел дамуына мүмкіндік туғызды. [[Корея соғысы]]на (1950 — 1953) қажетті әскери тапсырыстың күрт артуы өнеркәсіптің жедел дамуына алып келді. Сөйтіп, 1950 жылдардан бастап экономика тез арада көтеріліп, 60-жылдардың аяғына таман ''Жапония'' дамыған елдер арасында ''АҚШ-тан'' кейінгі 2-орынға шықты.

==Мемлекеттік және саяси құрылым==
{{main|Жапонияның мемлекеттік жүйесі}}
[[File:Emperor Akihito and empress Michiko of japan.jpg|thumb|Алдыңғы император [[Акихито]] мен императрица [[Митико]].]]
Жапония - [[Конституциялық монархия|конституциялық монархия]]. 1947 жылы 3 мамырда күшіне енген Конституцияға сәйкес [[Жапония императоры]] «мемлекет пен халық бірлігінің символы» болып табылады; ол барлық мемлекеттік тағайындаулар мен шешімдерді олар үшін жауап беретін [[Кабинет министров Японии|министрлер кабинетінің]] ұсынысы бойынша қабылдайды. Дипломатиялық кездесулерде ол мемлекет басшысының рөлін атқарады. 2019 жылдан бастап [[Нарухито]] Жапонияның императоры болды, ал оның орнына ханзада [[Фумихито]] келеді.

== Әдебиеті ==
[[Сурет:Kitagawa Utamaro - Toji san bijin (Three Beauties of the Present Day)From Bijin-ga (Pictures of Beautiful Women), published by Tsutaya Juzaburo - Google Art Project.jpg|thumb]]
''Жапон'' ауыз әдебиеті мен [[мифология]]сы жақсы дамыған.'' Жапон'' жазба әдебиетінің алғашқы үлгілері — “''Коджики''” шежіресі (712) мен “''Манъесю”'' өлеңдер жинағы (759). “''Коджики''” ертедегі мифтік әңгімелер, аңыздардан тұрады. “''Манъесю''” антологиясы халық поэзиясының 4516 үлгісін және алғашқы жазба әдебиет өкілдерінің (500-дей автордың) шығармаларын қамтыған. Шығармалардың көпшілігі танка жанры үлгісінде жазылған. 9 — 10 ғасырларда жапон прозасының алғашқы үлгілері пайда болды. [[Мурасаки Шикибу]]дың “''Генджи — моногатори''” романы (11 ғасыр) — әлем әдебиетіндегі алғашқы романдардың бірі. 
“''Хейке — моногатори''” (“''Тайр әулеті туралы әңгіме''”, 13 ғасыр), “''Тайхейки''” (“''Алып әлем туралы әңгіме''”, 14 ғасыр) [[гунки]] (әскери эпопея) жанрында жазылған. 15 — 16 ғасырларда поэзия жетекші рөл атқарды. Театрлар ашылып, драматургиялық шығармалар жазыла бастады. Онда, көбінесе, әскери тақырыптар қамтылды. 15 ғасырда әскери эпопеяларды серілік романдар ығыстырып шығарды. Мысалы, “''Согамоногатари''” (“''Ағайынды Согалар туралы әңгіме''”), “''Ешицуне-ки''” (“''Ешицуне туралы әңгіме''”), т.б. 17 ғасырда [[Ихара Сайкаку]]дың (1642 — 1693) “''Бір еркектің махаббат машақаты''” (1682) романы, [[Чикамацу Монзаемо]]ның (1655 — 1724) пьесалары танымал болды. Бұл жылдары ақындар [[Басе]] (1643 — 1694), [[Бусано]] (1716 — 1783), [[Исса]] (1763 — 1827) шығармалары әдебиет тарихынан елеулі орын алды. 18 ғасырда [[Цурия Нанбоку]] (1755 — 1829), [[Каватаке Мокуами]] (1816 — 1893) сияқты драматургтердің есімі танымал болды. 
20 ғасырдың басында [[Киносита Наое]]нің “''Отты бағана''” романы, ақын [[Ишикава Такубоку]]дың (1885 — 1912) “''Бір уыс құм''” (1910), “''Көңілсіз ойыншық''” (1912) шығармалары әдебиеттің даму бағытын айқындады. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония әдебиетінде жаңа кезең пайда болды. Қоғамның ішкі қайшылықтары әдебиетте де түрліше бағыттар мен ағымдар тудырды. Дәстүрлік бағыттың өкілдері — ''Нагай Кафу, Сига Наоя, Масамуне Хакуте,'' т.б. болды. [[Ясунари Кавабата]]ға “''Қарлы ел''” (1947), “''Мың қанатты тырна''” (1951) повестері мен “''Таулар дауысы''” (1953), “''Көне астана''” (1961) романдары үшін 1968 жылы [[Нобель сыйлығы]] берілді. 20 ғасырдың 2-жартысында [[Шимода Сейджи]]дің “''Таңсәрі''” (1970), [[Накадзато Кисе]]нің “''Айырық''” (1963), [[Суми Суэн]]нің “''Өткелсіз өзен''” (1970), [[Кубода Сейдің]] “''Сякунаго деревнясының күнделігі''” (1972) романдарында Жапонияның өткір әлеуметтік мәселелері көтерілді. Жапон әдебиетінен қазақ тіліне “''Жапон ертегілері''” (1959), “''Жапон әңгімелері''” (1965), “''Хиросима қасіреті''” (жинақ, 1969),[[Шимазаки Тоссон]]ның “''Орындалмаған өсиет''”, [[Эндо Сюсану]]дың “''Әйел жүрегі''” (1970) кітаптары аударылды. [[М.Әуезов]] (1960), [[Ғ.Мүсірепов]] (1967) Жапонияда болып, екі ел қаламгерлері арасындағы шығармалар байланыстардың негізін қалаған.

== Өнері ==
[[Сурет:Geisha at Asakusa (DORONKO) 001.jpg|thumb| [[Гейша]]]]
''Жапония'' өнерінің өзіндік ұлттық ерекшеліктері мол. Төбесі сабанмен жабылған ағаш құрылыстар ''Жапония'' архитектурасының ежелгі ескерткіштеріне жатады (б.з.б. 1 ғасырдағы [[Изумо Исе]]  ғибадатханасы). 6 ғасырда будда дінімен бірге келген ''қытай'' мәдениеті ''Жапония'' архитектурасында өз таңбасын қалдырды [[(Хорюджи]], [[Якушиджи]], [[Төдай]]дан ғибадатханалары). Жапонияның астанасы [[Нора]] 8 ғасырда қытай үлгісімен салынды. 12 — 16 ғасырларда ''Жапония'' тұрғын үйінің жаңа түрі қалыптасты. 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап ''Жапония'' архитектурасы [[Батыс Еуропа]] мен [[Америка]]ның ықпалында болды. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін ''Жапония'' архитектурасы ұлттық дәстүрде дами бастады, ірі қалаларды жаңарту ісі қолға алынды (''Токио, Нагасаки, Хиросима''). ''Жапония'' бейнелеу өнерінің ежелгі ескерткіштері неолит дәуіріне саяды. Б.з.б. 3 ғасырда қоңырау пішінді қола бұйымдар мен айналарға жапырақ, т.б. суреттер салу, 3 — 6 ғасырларда “''ханива''” — адамдар мен аңдардың балшықтан домбаздалған бейнелерін жасау өнері дамыды. 9 — 11 ғасырларда діни мүсінді нақыштай түсуге көңіл аударылса, 12 — 14 ғасырларда өнердің бұл түрі монументті сипат алды (Камакурадағы [[Будда]] мүсіні, 13 ғасыр). ''Жапония'' өнеріне 14 ғасырдан бастап ''Қытай'' кескіндемесі елеулі ықпал етті. 16 — 18 ғасырларда жанрлық кескіндеме дами түсті. 19 ғасырдың аяғында еуропа стильмен сурет салу дәстүрге енді. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін ''Жапония'' бейнелеу өнерінде кескіндеме (''Тошико, Маруни Ири,'' т.б.), графика (''Уэно Маното, Хирохару Нии'', т.б.) жанрлары дамыды. Жапония музыкасы туралы алғашқы деректер 3 ғасырдан сақталған. 7 ғасырда сарай музыкасы дамыды. ''Жапония'' ұлттық музыкасынан корей, қытай, үнді халықтары музыкалық мәдениетінің ықпалы да байқалады. Ежелгі музыкалық дәстүрлер де жақсы сақталған. Соның бір түрі — кагура. Бұл — мифтік сюжетке негізделген ғұрыптық би. Қазіргі кезде халық биі түрінде кездеседі. Музыка халық аспаптары: ''сямисэн кото'' (ішекті аспаптар), ''хи тирики'' (үрлемелі аспап), ''фуэ, шакухачи'' (бамбук флейталар). 16 ғасырдан бастап [[Еуропа]] музыкасы тарай бастап, 1868 жылдан кейін кең өріс алды. Жапонияның қазіргі музыкасын шартты түрде дәстүрлі, ұлттық және батыс мектебі деп 3 бағытқа бөледі. Дәстүрлі мектептің көрнекті өкілі композитор [[Миячи]] (1883 — 1956) болды. Қазіргі ұлттық мектептің өкілдері: ''Ясуджи, Мақудайра, Ифукуба'', т.б. Жапонияның музыкалық орталықтары ''Токио', Осоко, Киото, Нагоя'' сияқты консерваториялары бар ірі қалаларға шоғырланған. ''Жапония'' театры тарихында гигаку (7 ғасыр), бугаку (11 ғасырдан кейін), сингаку, саругаку деп аталатын халық өнерінің түрлері белгілі орын алады. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында ''симпа, сингэки, синкокучэки'' сияқты театр өнерінің жаңа түрлері пайда болды. ''Шингеки'' — еуропа театр ықпалымен 20 ғасырдың басында пайда болған драмалық жанрында Жапонияда алғашқы кинофильм 1899 жылы түсірілді. 1908 жылы ''Киото'' мен ''Токиода'' отандық киностудия ашылды. Алғашқы кезде осы заманғы сюжетке және тарихи аңыздарға негізделген фильмдер жасалды. 1931 жылы дыбысты кинолар шыға бастады. 20 ғасырдың ортасында тәуелсіз кино өндірісі мен прокаттық кинокомпаниялар пайда болды. Ұлттық және еуропалық киноның озық дәстүрін дамытқан Куросава шығармашылығы Жапонияның кинематографиясының жаңа өрістеу кезеңін бастады. 20 ғасырдың 60 — 70-жылдары және одан кейінгі кезеңде бейбітшілікті насихаттап, адамгершілікті паш еткен “''Ұмытпа сол бір күндерді''” (1963, реж. [[Х. Теенгахара]]), “''Ереуілші''” (1967, реж. [[М.Кобияши]]), “''Трамвай доңғалағының дүрсілімен''” (1971, реж. [[Акира Куросава]]), т.б. көптеген көркемдігі жоғары фильмдер шықты. Жапонияның ғылыми-көпшілік және мультипликациялық фильмдері де айтарлықтай табысқа жеткен.

== Қазақстан мен Жапония арасындағы экономика­лық ынтымақтастық ==

Соңғы төрт-бес жыл бедерінде екі елдің өзара сауда-эко­номикалық қатынастары еселеп арта түскен. 2005 жылы [[Қазақстан]] мен Жапония ара­сындағы тауар айналымы 736,1 миллион долларды құраса, 2006 жылдың жарты жылында ол 439,2 миллион долларға жетіп отыр. Мұны өткен жылдың аталған мерзімімен салыстырғанда 21 пайызға артқандығын көруге болады. Ал Қазақстан Жапония рыногына негізінен ферроқорытпа, болат, титан, жерасты сирек металдарын экспорттаса, бұл ел бізге автокөліктер мен олардың бөлшектерін, сондай-ақ электр жабдықтары мен тұрмыстық техникаларды импорттап келеді.

Біраз жылдардан бері Жапонияның халықаралық ынтымақтастық банкі Қазақстанда несие беру арқылы бірқатар жобаларды жүзеге асыра бастады. Олардың ішінде темір жол көлігінің тасымал қуатын арттыруға, [[Ертіс өзені]] үстінен көпір құрылысын салуға, Астанадағы халықаралық әуежайды қайта жөндеуден өткізуге, [[Батыс Қазақстан]]да көлік жолдары жүйесін дамытуға, Атыраудағы [[мұнай]] өңдеу зауытын күрделі жөндеуден өткізуге арналған жобалар бар. Бүгінде солардың бірқатары жүзеге асырылды да.

''Қазақстан мен Жапония'' арасындағы өзара ынтымақтастықтың жаңа сатыға көтеріліп, байланыстардың орныға бастауына 1994 жылдың сәуірінде және 1999 жылдың желтоқсанында Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]]тың осы елге жасаған ресми сапарлары негізін қалағанын атап өткен жөн. Екі мемлекеттің гуманитарлық саладағы ынтымақтастығы да уақыт өткен сайын жақсарып келеді. Оған Қазақстан басшысының Токиоға жасаған алғашқы сапары барысында Нұрсұлтан Назарбаевтың Жапонияның сол кездегі Премьер-Министрі [[М.Хосокаваға]] соғыс жылдарында Қазақстан аумағында әскери тұтқында болып, қайтыс болғандардың тізімі бар “''Естелік кітапты''” табыс еткені дәлел болмақ.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;

== Жапон даналығы ==
# Ойладың ба? - Істе!, Істедің бе? - Ойланба!
# Кеткенді - ұстама! Келетіннен - қателесіп қалма!
# Жақсының жауы болған жақсы, жаманның досы болғанша.
# Қарапайымдық - ұлы адамға тән.
# Жоғарыға көтерілгісі келетін адам - баспалдақ ойлап табады.
# Күйеуі мен әйелі қол мен көз тәрізді болуы керек: қол ауырса - көз жылайды, көз жыласа - қол жасын сүртеді.
# Алыс сапар да - жақын жолдан басталады.
# Әдемі гүлдер - жеміс әкелмейді.
# Тек қана жатқан адам - ешқашан сүрінбейді.
# Бір жылы сөз - қыстың үш айын да жылы етуі мүмкін.
# Ақымақ пен есуасқа - арқашан жол бер!
# Қолыңнан келгенше істе, ал қалған жағы тағдырдың жазғаны.
# Күлкі шыққан үйге - бақыт келеді.
# Күлімдеген жүзге - ауыр сөз айтуға болмайды.
# Суық шай мен суық күрішке - шыдауға болады,
# Суық көз қарас пен суық сөзге - шыдау қиын.
# Қалаған қыз - қабырғадан өтеді.
# Сұрау - бір минуттық ұят, ал білмеу - өмірдің соңына дейін - ұят.
# Терең өзендер - дыбыссыз ағады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Жапония
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Азия елдері
 |Жапон теңізі бойындағы елдер
 |Сары теңіз бойындағы елдер
 |Шығыс Қытай теңізі бойындағы елдер
 |SAARC
 |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы
 |G8
 |G20
 |Шығыс Азия елдері саммиті
}}

[[Санат:Жапония|*]]</text>
      <sha1>pyak9kc4gbcx13zjrrucdsdvpic0t95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Науру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6205</id>
    <revision>
      <id>3608506</id>
      <parentid>3594612</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80279" sha1="sq6a8jqmwdo7336j9u06by4ym2ly7up" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Науру Республикасы
 |Шынайы атауы           = {{lang-na|Ripublik Naoero}}&lt;br /&gt;{{lang-en|Republic of Nauru}}
 |Септік          = Науру
 |Елтаңба                = Coat of arms of Nauru.svg
 |Байрақ                 =  Flag of Nauru.svg
 |Ұраны                  = God’s Will First&lt;br /&gt;(Біріншіден Құдайдың еркі)
 |Әнұранның аты          =Nauru Bwiema&lt;br&gt;(Науру, Отанымыз) 
 |Аудио                  = 
 |lat_dir = S |lat_deg = 0 |lat_min = 31 |lat_sec = 41
  |lon_dir = E |lon_deg = 166 |lon_min = 56 |lon_sec = 13
  |region                 = NR
  |CoordScale             = 25000
 |Картада                = Nauru on the globe (Polynesia centered).svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі             = [[парламенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[31 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]] ([[Ұлыбритания]]дан, [[Аустралия]]дан және [[Жаңа Зеландия]]дан)
 |Тәуелсіздігін алды      = 
 |Тілі                    = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Науру тілі|науру]]
&lt;!-- |Тілдері             = --&gt;
 |Мемлекеттік діні        = 
 |Астанасы                = {{comment|жоқ|Үкіметі Ярен аймағында орналасқан}}&lt;br&gt; [[Ярен]] &lt;small&gt;(де-факто)&lt;/small&gt;
 |Ірі қалалары            = 
&lt;!-- |Ірі қаласы          = --&gt; [[Денигомоду]]
 |Басшы қызметі           = [[Науру президенті|Президенті]]
 |Басшылары               = [[Расс Кун]]
 |Жер аумағы              = 21,3
 |Жер аумағы бойынша орны = 193
 |Судың үлесі             = 0,57
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{өсім}} 10 084&lt;ref name=&quot;census-2011&quot;&gt;[http://www.spc.int/nmdi/nmdi_documents/2011_NAURU_CENSUS_REPORT.pdf Перепись населения NATIONAL REPORT ON POPULATION AND HOUSING (census 2011)]&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны     = 234
  |Сарап жылы             = 2011
  |Санақ бойынша халық саны    = 
  |Санақ жылы             = 
  |Халық тығыздығы        = 473,43
  |Тығыздық бойынша орны       = 
 |ЖІӨ                     = 60 млн
 |ЖІӨ сараптаған жылы     = 2005
 |ЖІӨ бойынша орны         = 191
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ       = 5 мың
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ (АҚТ)               = 
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы    = 
 |ЖІӨ (АҚТ) орны          = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)           = 
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны             = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                     = 
 |АДИ жылдық есебі        = 
 |АДИ бойынша орны        = 
 |АДИ деңгейі             = 
 |Әуе компаниясы          = 
 |Валютасы                = [[аустралия доллары]]
 |Интернет үйшігі         = [[.nr]]
&lt;!-- |Интернет үйшіктері  = --&gt;
 |ISO                     = 
 |Телефон коды            = 674
 |Уақыт белдеуі           = [[UTC+12:00]]
&lt;!-- |Уақыт белдеулері    = --&gt;
 |Түсініктемелер          = 
&lt;!-- |Тусыз және елтаңбасыз  =* --&gt;
&lt;!-- |Әнұрансыз              =* --&gt;
}}
'''Науру Республикасы''' ({{lang-na|Ripublik Naoero}}) — [[Тынық мұхит|Тынық мұхитының]] батыс бөлігіндегі [[Науру (арал)|бір аттас маржан аралында]] орналасқан [[ергежейлі мемлекет]]. Аумағы — {{nobr|21,3 км²}}; халқы — 10 261 адам (2015&lt;ref&gt;[http://countrymeters.info/ru/nauru Население Науру 2016 | Численность населения Науру&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;). Тәуелсіздігі [[1968 жыл]]ы жарияланды.

[[Науру (арал)|Науру]] аралы [[экватор]]дан оңтүстікке қарай {{nobr|42 км}} қашықтықта орналасқан. Ең жақын арал [[Банаба]] шығысқа қарай {{nobr|288 км}} қашақтықта орналасқан және [[Кирибати]] республикасына жатады. Науру Жердегі ең кішкентай тәуелсіз республика болып табылады, ең кішкентай аралдық мемлекет, [[Еуропа]] шегінен тысқары ең кішкентай мемлекет және ресми астанасы жоқ әлемдегі жалғыз мемлекет (елдің бейресми астанасы  — елдің парламенті және әуежайы орналасқан қала [[Ярен]] қаласы).

Мемлекет [[Ұлттар достастығы]]на кіреді. [[1999 жыл]]дың [[14 қыркүйек|14 қыркүйегінде]] Науру Республикасы [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] құрамына кірді. Науру — [[Тынық мұхит қауымдастығының хатшылығы]] және [[Тынық мұхит аралдарының форумы]] ұйымдарының мүшесі.

== Атауы ==
«Науру» сөзінің тегі нақты белгісіз. Қазіргі кездегідей, [[Науру (халық)|наурулықтар]] аралды бұрын «''Naoero''» деп атаған. 1909—1910 жылдары аралға келген неміс профессоры Пауль Хамбрух осы сөздің [[этимология]]сына келесі түсіндірмелер берген: оның пікірі бойынша «Naoero» сөзі «''a-nuau-a-a-ororo''» сөз тіркесінің қысқартылуы (қазіргі жазылуы «''A nuaw ea arourõ''») болып табылады және [[науру тілі]]нен «''мен теңіз жағасына бара жатырмын''» деп аударылады. Бірақ Науру аралында {{nobr|30 жылдан}} астам өмір сүрген және науру тілін еселеп оқыған неміс католик миссионері [[Алоиз Кайзер]] осы түсіндірмені құптаған жоқ, өйткені жергілікті диалект бойынша қозғалыс етістігімен қолданған «теңіз жағасы» сөздерінен кейін «''төмен''» деген аударманы беретін «''rodu''» сілтеу сөзі қолдануы керек еді. Наурулықтардың өздері «теңіз жағасы» сөзін аралдың ең терең және ойпаң жер деп түсінеді. Олар осы сөзді жерге де, теңізге де қолданады.

Аралдың басқа да атаулары бар: 1888 жылға дейін ағылшын колонисттері Науруды «Жағымды арал» ({{lang-en|Pleasant Island}}) деп атаған. Немістер оған «''Nawodo''» немесе «''Onawero''» деген атаулар берген. Еуропалықтар елдің атауын дұрыс айтуы мақсатында «''Nauru''» сөзінің кейінгі жазылуы «''Naoero''» дегенге ауыстырылды.

== Тарихы ==
Шамамен 3 мың жыл бұрын Науруды [[микронезиялықтар]] және [[полинезиялықтар]] мекендген. Нұсқалардың бірі бойынша, Науру аралына алғашқы болып [[Бисмарк топаралы]]нан қоныс аударушылар және [[меланезиялықтар]]дың, микронезиялықтардың және полинезиялықтардың ыдырауына дейін [[праокеания халқы]]ның өкілдері келген.&lt;ref&gt;Беликов В. И. Происхождение и миграции полинезийцев (по лингвистическим данным). В сборнике статей: Пути развития Австралии и Океании: история, экономика, этнография. М.: Наука, 1981. С. 243—254.&lt;/ref&gt; Дәстүрлі түрде арал тұрғындары өз шығу тегін шеше жағынан санаған. Еуропалықтардың келуіне дейін Науру аралының халқы 12 тайпадан тұрған. Еуропалықтар арасынан алғашқы болып Жаңа Зеландиядан Қытайға қарай бағыт ұстаған ағылшын капитаны [[Джон Фирн]] 1798 жылдың 8 қарашасында ашқан және аралға 90 жыл бойы жиі қолданылған «Жағымды» ({{lang-en|Pleasant Island}}) деген атау берді.&lt;ref name=&quot;McDaniel&quot;&gt;[http://www.ucpress.edu/books/pages/8453.html История Науру. 2000]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.education.gov.nr/ Сайт Департамента образования Науру. 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928095120/http://www.education.gov.nr/ |date=2007-09-28 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt; Негізгі ауыл шаруашылық дақылдар ретінде [[кокос пальмасы]] және [[панданус]] өсірілген. Наурулықтар [[Кедертас|рифте]] [[каноэ]]мен және арнайы оқытыған құстармен ([[үлкен фрегат]]тар) балық аулаған. Сонымен қатар олар өзіне қосымша тамақтану көзі ретінде [[Буада (көл)|Буада]] көлінде [[ханос (балық)|ханос балығын]] ({{lang-la|Chanos chanos}}) [[Көндіктіру|көндіктіре]] алды. Балық аулаумен тек қана ерлер айналысқан.

Астында көрсетілген хронологияға тек қана еуропалықтардың Науру аралын ашқаннан кейін тарихи оқиғалар енгізілген.

&lt;timeline&gt;
DateFormat = yyyy
ImageSize = width:850 height:auto barincrement:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:43 top:43

Colors =
  id:canvas        value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:grid1         value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:grid2         value:rgb(0.86,0.86,0.86)
  id:gris          value:gray(0.7)
  id:noir          value:black
  id:contacts      value:drabgreen
  id:Allemagne     value:rgb(0.8,0.30,0.30)
  id:Royaume-Uni   value:rgb(0.86,0.56,0.56)
  id:Japon         value:rgb(0.46,0.26,0.06)
  id:Independance  value:rgb(0.65,0.65,0.90)

Period = from:1798 till:2010
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
ScaleMajor = unit:year increment:20 start:1800 gridcolor:grid1
ScaleMinor = unit:year increment:5 start:1800 gridcolor:grid2
AlignBars = justify

BackgroundColors = canvas:canvas bars:canvas

BarData=
  bar:Allemagne
  barset:Royaume-Uni

PlotData=
  width:30 fontsize:M textcolor:noir align:center

  # Epoques
  bar:Allemagne color:Allemagne
  from:start till:end color:gris # Arriere plan

  from:1798 till:1888 text:&quot;Еуропалықтармен алғашқы қарым-қатынас&quot; color:contacts
  from:1888 till:1914 text:&quot;Неміс~колониясы&quot; color:Allemagne
  from:1914 till:1942 text:&quot;Аустралиялық~басқару&quot; color:Royaume-Uni
  from:1942 till:1945 text:&quot;Жапон~басқыншылығы&quot; color:Japon shift:(0,35)
  from:1945 till:1968 text:&quot;Аустралиялық~басқару&quot; color:Royaume-Uni
  from:1968 till:end  text:&quot;Тәуелсіздік&quot; color:Independance

  # Evennements
  #alignement &gt;
  width:25 fontsize:S textcolor:black anchor:from align:left color:noir
  barset:Royaume-Uni
  from:1798  till:1798 text:&quot;1798~Ағылшындық Джон Фирн Науру аралын ашты&quot; shift:(2,0) color:contacts
  from:1830  till:1830 text:&quot;1830~Аралға алғашқы еуропалықтар келді&quot; shift:(2,0) color:contacts

  #alignement
  width:30 fontsize:S textcolor:black anchor:from align:right color:noir
  
  from:1878 till:1888 text:&quot;1878-1888~Тайпалық соғыс&quot; color:contacts
  from:1888 till:1888 text:&quot;1888~Науруды Герман империясымен басып алуы&quot; color:Allemagne
  from:1888 till:1920 text:&quot;1888-1920~Аувейида~королінің~басқаруы&quot; color:Allemagne
  from:1906 till:1906 text:&quot;1906~Фосфориттерді өңдеудің басталуы&quot; color:Allemagne
  from:1914 till:1914 text:&quot;1914~Науруды аустралиялықтармен басып алу&quot; color:Royaume-Uni
 
  # Recommencer l’indentation en haut
  barset:break
  from:1923 till:1923 text:&quot;1923~Науру келісіміне қол қойылды&quot; color:Royaume-Uni align:left shift:(5,0)
  from:1943 till:1946 text:&quot;1943-1946~Чуук аралына 1200 наурулықтың депортациясы&quot; color:Japon align:left shift:(15,0)
  from:1947 till:1968 text:&quot;1947-1968~Ұлыбританияның, Жаңа Зеландияның және Аустралияның бақылауына алынған БҰҰ-ның қамқорлықтағы аумақ&quot;color:Royaume-Uni align:left shift:(5,0)
  from:1970 till:1970 text:&quot;1970~«Наурудың фосфат корпорациясы» негізделді&quot; color:Independance
  from:1989 till:1989 text:&quot;1989~Аустралияға қарсы БҰҰ Халықаралық сотына қуыным&quot; color:Independance
  from:1999 till:1999 text:&quot;1999~Науру Республикасы БҰҰ-ның мүше елі ретінде кірді&quot; color:Independance
 &lt;/timeline&gt;

== Физикалық-географиялық мінездеме ==

=== Жалпы география ===
Науру аралы [[Тынық мұхит]]ының батыс бөлігінде, [[экватор]]дан шамамен {{nobr|42 км}} қашықтықта орналасқан.&lt;ref name=&quot;UNO&quot;&gt;[http://www.un.int/nauru/countryprofile.html Постоянная миссия Республики Науру в ООН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727070348/http://www.un.int/nauru/countryprofile.html |date=2013-07-27 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt; Ең жақын арал [[Банаба]] (Ошен) шығысқа қарай 288 км қашақтықта орналасқан және [[Кирибати|Кирибати Республикасына]] тиесілі. [[Айрықша экономика аймағы|Айрықша жағалық экономика аймағы]]ның (АЭА) ауданы — {{nobr|308 480 км²}}&lt;ref&gt;[http://www.seaaroundus.org/eez/summaryInfo.aspx?EEZ=520 Исключительная экономическая зона Науру. 2006] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, оның {{nobr|570 км²}} аумақтық суларға жатады.

Науру аралы — [[Көтерілген атолл|көтерілген маржан атоллы]], [[жанартау]] конусының үстіне. Арал сопақ болып келеді, шығыс жағынан жағалау батыңқы — ол жерде [[Анибар (шығанақ)|Анибар шығанағы]] орналасқан. Арал аумағы — {{nobr|21,3 км²}}&lt;ref name=&quot;UNO&quot;/&gt;, ұзындығы — {{nobr|6 км}}, ені — {{nobr|4 км}}. Жағалық сызықтың ұзындығы — шамамен {{nobr|18 км}}.&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/85/1008594/1008594a1.htm Науру. Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629054739/http://www.krugosvet.ru/articles/85/1008594/1008594a1.htm |date=2008-06-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archive.travel.ru/nauru/geo/ Географическое положение Науру. 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060528160529/http://archive.travel.ru/nauru/geo/ |date=2006-05-28 }}&lt;/ref&gt; Ең жоғарғы нүктесі — {{nobr|65 метр}}&lt;ref name=&quot;UNO&quot;/&gt; (басқа мәліметтер бойынша {{nobr|61—71 метр}}) — [[Айво (округ)|Айво]] және [[Буада (округ)|Буада]] округтерінің шегінде орналасқан. Жағалаудан шамамен {{nobr|1 км}} қашықтықта мұхит тереңдігі {{nobr|1000 метрден}} астам құрайды. Бұл жерде мұхиттың түбіне жететін құлама жардың орналасуымен байланысты.

Арал бетінің ені {{nobr|100—300 метр}}ді құрайтын кысаң жағалық жазық болып келеді, Науруның орталығында биіктігі {{nobr|30 метрге}} дейін жететін әктасты үстіртпен қоршалған. Бұрын үстірт [[Фосфаттар|фосфориттер]]дің ([[науруит]]) қалың қабатымен жабылған еді. Болжаулы пікір бойынша бұл қабат теңіз құстардың дәреті болып табылады. Арал қысаң [[Маржан жарлауыты|маржан рифімен]] көмкерілген (ені шамамен {{nobr|120—300 метр}}&lt;ref name=&quot;Assessment&quot;&gt;[http://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/BPoA+10/NAURU.pdf Республика Науру. National Assessment Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011103756/http://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/BPoA+10/NAURU.pdf |date=2007-10-11 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;). Рифте шағын қайықтарға аралдың маңына тікелей жақындауға мүмкіндік беретін {{nobr|16 канал}} қазылған, .

=== Геология ===
[[Сурет:Water table Nauru-kk.jpg|250px|thumb|Наурудың физикалық картасы]]
Аралдың ішкі аймағында фосфориттік кен қазу жұмыстарынан қалған үлкен [[әктас]]ты тісшелер және пирамидалар орналасқан. Бұл құрылыстардың биіктігі кейбір жерлерде {{nobr|10 метден}} асады, ал [[карьер]]дің өзі көптеген [[шұңқыр]]лары мен [[ойпат]]тары бар үлкен лабиринт тәріздес. [[Тар табанды темір жол|Тар табанды]] [[темір жол]]ы аралдың кемежайына өнідірілген фосфориттердің жеткізілуін жеңілдету үшін арнайы құрылған. Әктасты үйінділер аймағында топырақ жамылғысы түгелдей болмағанның нәтижесінде, жаңбырлы су жердің бетінде қалмай, таулы жынысына толығымен сіңеді.

[[География|Географтар]], [[Геоморфология|геоморфологтар]] және [[Геология|геологтар]] аралдың бедерін, топырағын және геологиялық құрылысын жете зерттеп, алынған деректер бойынша Наурудың геологиялық тарихын қалпына келтірді.

=== Климаты ===
Наурудағы [[климат]] — [[экваторлық климат|экваторлық]]-[[муссонды климаты|муссонды]], ыстық және [[ылғалдылық|ылғалды]]. Орташа [[температура]]сы шамамен {{nobr|+27,5 [[Цельсий градусы|°C]]}} құрайды. Күндіз температура {{nobr|+26 °C}} және {{nobr|+35 °C}} аралығында өзегереді, ал {{nobr|+22 °C}} және {{nobr|+28 °C}} түнгі уақытта.&lt;ref name=&quot;Assessment&quot;/&gt; Күндізгі температура {{nobr|+38‑41 °C}} дейін жетуі мүмкін. Жылдық орташа [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын]] мөлшері — {{nobr|2060 мм}}&lt;ref name=&quot;UNO&quot;/&gt;. Кейде [[құрғақшылық]] жылдар болып тұрады, ал кейбір жылдары жауын-шашын мөлшері {{nobr|4500 мм}}-ге дейін жетеді. Осындай елеулі тербелістер [[Эль-Ниньо]] құбылысымен түсіндіріледі. Жаңбыр жауатын мезгіл қарашадан ақпанға дейін созылады.&lt;ref name=&quot;UNO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://archive.travel.ru/nauru/geo/climat/ Климат Науру. 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070903131943/http://archive.travel.ru/nauru/geo/climat/ |date=2007-09-03 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt; Наурыздан қазанға дейін солтүстік-шығыс бағытындағы желдер үстем болады. Жыл сайын аралда беттік ағымның тугелдей жоқ болғанымен шамамен {{nobr|30 млн м³}} су түседі.

Науру үкіметін [[жаһандық жылыну]] мәселесі алаңдауда, [[мұхит|дүниежүзілік мұхит]] деңгейінің көтерілуі жағыдайында аралға су басу қаупі төніп тұр&lt;ref name=&quot;UNO&quot;/&gt;. Сондықтан республика әлемдік қоғамдастықтық назарын аударуға тырысып жатыр, ең алдымен, [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] арқылы.

{{Қаланың ауа райы
 | Ені    = 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Ярен қаласы
 | Дерекнама  = [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=542049&amp;refer=&amp;cityname=Yaren-District-Yaren-Nauru&amp;units=metric]

 | Қаң_ор =             | Қаң_ор_ж-ш = 280
 | Ақп_ор =             | Ақп_ор_ж-ш = 250
 | Нау_ор =             | Нау_ор_ж-ш = 190 
 | Сәу_ор =             | Сәу_ор_ж-ш = 190 
 | Мам_ор =             | Мам_ор_ж-ш = 120
 | Мау_ор =             | Мау_ор_ж-ш = 110
 | Шіл_ор =             | Шіл_ор_ж-ш = 150
 | Там_ор =             | Там_ор_ж-ш = 130 
 | Қыр_ор =             | Қыр_ор_ж-ш = 120
 | Қаз_ор =             | Қаз_ор_ж-ш = 100 
 | Қар_ор =             | Қар_ор_ж-ш = 120
 | Жел_ор =             | Жел_ор_ж-ш = 280 
 | Жыл_ор =             | Жыл_ор_ж-ш = 2080

 | Қаң_ор_мин = 25         | Қаң_ор_макс = 30 
 | Ақп_ор_мин = 25        | Ақп_ор_макс = 30
 | Нау_ор_мин = 25        | Нау_ор_макс = 30
 | Сәу_ор_мин = 25         | Сәу_ор_макс = 30
 | Мам_ор_мин = 25         | Мам_ор_макс = 30
 | Мау_ор_мин = 25         | Мау_ор_макс = 30
 | Шіл_ор_мин = 25         | Шіл_ор_макс = 30
 | Там_ор_мин = 25         | Там_ор_макс = 30
 | Қыр_ор_мин = 25         | Қыр_ор_макс = 30
 | Қаз_ор_мин = 25         | Қаз_ор_макс = 31
 | Қар_ор_мин = 25         | Қар_ор_макс = 31
 | Жел_ор_мин = 25        | Жел_ор_макс = 31
 | Жыл_ор_мин = 25        | Жыл_ор_макс = 30

 | Қаң_а_мин = 21          | Қаң_а_макс = 34 
 | Ақп_а_мин =  21        | Ақп_а_макс = 37
 | Нау_а_мин = 21          | Нау_а_макс = 35
 | Сәу_а_мин = 21         | Сәу_а_макс = 35
 | Мам_а_мин = 20         | Мам_а_макс = 32
 | Мау_а_мин = 21         | Мау_а_макс = 32
 | Шіл_а_мин = 20         | Шіл_а_макс = 35
 | Там_а_мин = 21          | Там_а_макс = 33
 | Қыр_а_мин = 20         | Қыр_а_макс = 35
 | Қаз_а_мин = 21          | Қаз_а_макс = 34
 | Қар_а_мин = 21          | Қар_а_макс = 36
 | Жел_а_мин = 21         | Жел_а_макс = 35
 | Жыл_а_мин = 20          | Жыл_а_макс = 37
}}

=== Флора және фауна ===
[[Сурет:Nauru satellite.jpg|230px|thumb|2002 жылы жасалған Науру аралының жерсеріктестік кескіні]] 
Аралдың ауданы кішкентай болғанынан және оның континенталды құрлықтан және ірі топаралдардан оқшаулауы нәтижесінде Науруда жергілікті [[түтікті өсімдіктер]]дің 60 түрі ғана өседі, және оның ешбірі [[эндемик]] болып табылмайды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейінгі қатты ойран, [[кокос пальмасы]]ның дара дақылды таралуы және фосфориттерді өңдеу Науру аумағындағы өсімдік жабынының басым бөлігінде жойылуына себеп болды, бірақ қазіргі кезде оның 63 % аумағы бұрынғы қалпына келтірілді.

Аралда жаппай [[Кокос пальмасы|кокос пальмалары]], [[панданус]]тер, [[фикус]]тер, [[дәмжапырақ]] және де басқа жапырақты өсімдіктер өседі. Сонымен қатар [[Бұта]]лы формациялардың әр түрлі типтері де кең таралған. Өсімдіктер мен ағаштар жағалық аймақта және Буада көлінің айласында аса қалың өседі.&lt;ref name=&quot;UNO&quot;/&gt; Науруның ішкі аймағында [[бөрітарақ]], сонымен қатар [[шие]], [[Бадам (өсімдік)|бадам]] және [[манго]] ағаштары өседі.

Аралдың ойпаң жерлері негізінде тырбақ өсімдіктерге бай, ал қыратты жерлерде ағашты өсімдіктер қалың өседі.

Наурудың жануарлар дүниесі кедей. Барлық [[сүтқоректілер]] адаммен кіргізілді: [[кіші егеуқұйрық]]тар, мысықтар, иттер және шошқалар, сонымен қатар тауықтар. [[Бауырымен жорғалаушылар]] [[кесірткелер]]мен ұсынылған. [[Құстар|Орнитофауна]] байырақ — барлығы 6 түр ([[балшықшылар]], [[Қарқылдақ шағалалар|қарқылдақтар]], [[Дауылпазтәрізділер|дауылпаздар]], [[Фрегаттар (құстар)|фрегаттар]], [[Кептертәрізділер|кептер]]). Науруда бір ғана сайрағыш құстың түрі мекендейді — [[Науру айқабағы]], арал эндемигі. Аралда [[жәндіктер]] және басқа да [[омыртқасыздар]] көп. Арал айналасындағы суда түрлі [[акула]]лар, [[теңіз кірпілері]], [[жұмсақденелілер]], [[таңқы шаян]]дар және басқа улы теңіз жануарлары мекендейді.&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://archive.travel.ru/nauru/geo/nature/ Природа Науру. 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205110222/http://archive.travel.ru/nauru/geo/nature/ |date=2006-02-05 }}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==

=== Саны ===
[[Сурет:Scene at Arenibek.jpg|left|thumb|150px|Наурудағы ауыл (1896)]]
[[2011 жыл]]дың санағы бойынша, Науру Республикасының халық саны {{nobr|10 084 адамды}} құрады, соның ішінде ерлер — 5105, ал әйелдер — {{nobr|4979 адам}}&lt;ref name=&quot;census-2011&quot; /&gt; Халық тығыздығы — {{nobr|473,43 адам км²}}. Бұдан басқа, арал аумағында Австралияға заңсыз түрде кіруге тырысқан босқындар лагері бар. 2016 жылғы шілде айының соңына қарай лагерде 442 адам тұрған, соның ішінде 338 ер адам, 55 әйел адам және 49 бала; босқындардың басым бөлігі [[Ауғанстан]]нан, [[Иран]]нан және [[Ирак]]тан.{{sfn|Capodici|2016}}

[[1968 жыл]]ы, тәуелсіздікті жариялаған кезде, халық саны {{nobr|3 мың адамды}} құрады.

[[Сурет:Nauru Denigomodu-Nibok.jpg|thumb|250px|[[Денигомоду]] және [[Нибок]] округтеріндегі тұрғын ауданы]]

Наурудағы туу көрсеткіші {{nobr|1000 тұрғынға 24,47}}, өлім — {{nobr|1000 тұрғынға 6,65}}, халық санының табиғи өсуі — 1,781 %.&lt;ref name=CIA&gt;{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=Central Intelligence Agency |publisher=[[The World Factbook]] |title=Nauru |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html |year=2011 |accessdate=12 February 2011}}&lt;/ref&gt; Нәресте өлімі көрсеткіші 2007 жылы 1000 жаңа туғандарға 9,6 өлім.

2007 жылы {{nobr|15 жасқа}} жетпеген балалар үлесі 37,8 % ({{nobr|3813 адам}}) құрады, 15 жастан 60 жасқа дейінгі ересектер саны  — 59,3 % ({{nobr|5983 адам}}), 60 жастан жоғары — 2,9 % ({{nobr|287 адам}}).&lt;ref name=&quot;census-2011&quot; /&gt; Ерлердің орташа өмір сүру көрсеткіші 2011 жылы {{nobr|65 жасты}} құрады, ал әйелдер — {{nobr|75 жас}}.&lt;ref name=&quot;census-2011&quot; /&gt;

Аралдың ресми астанасы және қалалары жоқ. Президенттің резиденциясы [[Мененг (округ)|Мененг]] округінде орналасқан, ал үкімет мекемелері және парламент — [[Ярен]] округінде. Арал тұрғындарының барлығы теңіз жағасының бойында немесе Буада көлінің айналасында тұрады.

=== Этникалық құрамы ===
Науру тұрғындарының шамамен 91 % ({{nobr|9031 адам}}) республиканың байырғы халқы  — [[Науру (халық)|наурулықтар]] болып табылады.&lt;ref name=&quot;census-2011&quot; /&gt; Науру тұрғындарының жалпы санынан Тынық мұхитындағы аралдардан шыққандар (негізінде [[фиджилықтар]] және [[Кирибати (халық)|тунгарулықтар]]) 4 % құрайды, [[еуропалықтар]] — 1,6 % ({{nobr|161 адам}}),&lt;ref name=&quot;census-2011&quot; /&gt; [[қытайлар]] — 1,5 % ({{nobr|151 адам}}). Тұрғындардың ішіндегі шет елдер азаматтарының үлесі жоғары.

[[Науру тілі|Тілдің]] негізінде наурандықтарды [[Микронезиялықтар|микронезиялық]] халықтар тобына жатқызылады, бірақ бұл этностың қалыптасуына микронезиялықтар ғана емес, сонымен қатар [[полинезиялықтар]] және [[меланезиялықтар]] да қатысты.

=== Тілдер ===
Наурулықтар микронезия тілі — [[науру тілі]]нде сөйлейді. [[1968 жыл]]ға дейін Науру Республикасы Австралияның, Ұлыбританияның және Жаңа Зеландияның бірлескен меншігі болған, сондықтан [[ағылшын тілі]], науру тілімен қатар, мемлекеттік болып табылады.

Науру жазуы [[Латын әліпбиі|латын алфавиті]]нің негізінде құрылып, {{nobr|17 әріптен}} тұрған. Кейін, басқа тілдердің елеулі ықпалынан, ең алдымен [[неміс тілі|неміс]], [[ток-писин]] және [[кирибати (тіл)|кирибати]], алфавит {{nobr|28 әріпке}} дейін кеңейді. Бұл микронезиялық тілінің зерттеуіне науру тілінде оқулық жазған католиктік миссионер [[Алоиз Кайзер]] зор үлес қосты, сонымен қатар [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] ([[Германия]]да дүниеге келген) [[протестантизм|протестант]]тық [[Миссионерлік|миссионер]]і [[Филипп Делапорт]] ({{lang-en|Philip Delaporte}}).

=== Діни құрамы ===
Бүгінгі таңда Науруда негізінде [[христиандық]]тар тұрады. Наурулықтардың көбісі (60,5 % — {{nobr|6098 адам}}) [[протестантизм|протестанттық шіркеулердің]] өкілдері болып табылады, соның ішінде 35,2 % ({{nobr|3552 адам}}) — [[Конгрегационализм|Науру конгрегационалисттік шіркеуі]]нің өкілдері. Бұл шіркеудің Мененг, Буада, Анабар және Нибок округтерінде өзінің кішкентай шіркеулері орналасқан, ал басты шіркеуі Айво округінде. [[Құдай Ассамблеялары|Құдай Ассамблеясы]]нан сенушілер — 12,8 % ({{nobr|1291 адам}}), Наурудың тәуелсіз шіркеуінен — 9,4 % ({{nobr|945 адам}}). Елде [[Адвентизм|адвентисттер]], [[Баптизм|баптисттер]] және [[Иегова куәгерлері]]нің шағын топтары бар.&lt;ref name=&quot;census-2011&quot; /&gt;

Науру тұрғындарының шамамен 32,5 % ({{nobr|3278 чел.}}) [[католицизм|католиктік шіркеудің]] өкілдері болып табылады,&lt;ref name=&quot;census-2011&quot; /&gt; оның Ярен округінде өз шағын шіркеуі, сонымен қатар Ева округінде мектебі (Кайзер колледж) бар. Тұрғындардың шамамен 5 % [[буддизм]] және [[даосизм]] діндеріне мойынсұнады, 2 % — [[баһаи]]. Наурундақтардың шағын тобы [[Наурудағы дәстүрлі сенімдер|дәстүрлі сенімдерді]] ([[Эиджебонг]] (''Eijebong'') әйел құдайна және [[Буитани]] (''Buitani'') аралдың рухына табыну) ұстанады.

Үкімет кейбір [[конфессия]]лардың қызметін шектейді, мысалы, [[Мормонизм|Иса Мәсіхтің заманауи шіркеуі]] (мормондар) және [[Иегова куәгерлері]] (қолдаушылар негізінде Науру фосфат корпорациясында жұмыс істейтін шет елдердің азаматтары).&lt;ref&gt;[http://archive.travel.ru/nauru/people/religion/ Религия на Науру. 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205111421/http://archive.travel.ru/nauru/people/religion/ |date=2006-02-05 }}&lt;/ref&gt; [[1979 жыл]]ы Науруға [[Маршалл аралдары]]нан келген [[Иегова куәгерлері]]нің [[Миссионерлік|миссионер]]і [[депортация|елге қайта жіберілді]].

[[1995 жыл]]ы шектеулердің бөлігі алынып тасталды.

== Саясаты ==
=== Мемлекеттік нышандар ===
{{main|Науру туы|Науру елтаңбасы|Науру әнұраны}}
Науру Республикасының мемлекеттік [[байрақ|байрағы]], [[елтаңба]]сы, [[әнұран]]ы және [[конституция]]сы [[1968 жыл]]ы қабылданды және бекітілді.

=== Мемлекеттік құрылымы ===
[[Сурет:NRU-Билігі.jpg|thumb|350px|Наурудың саяси құрылымы]]
Науру — тәуелсіз [[республика]].&lt;ref&gt;[http://www.paclii.org/nr/legis/num_act/con256.rtf Конституция Науру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927032906/http://www.paclii.org/nr/legis/num_act/con256.rtf |date=2007-09-27 }} {{ref-en}} Часть I&lt;/ref&gt;  [[1968 жыл]]дың [[29 қаңтар]]ында қабылданған [[конституция]]сы&lt;ref name=&quot;Political&quot;&gt;[http://www2.hawaii.edu/~ogden/piir/pacific/nauru.html Республика Науру] {{ref-en}} Из Мировой энциклопедии политических систем, 3-е издание, Нью-Йорк&lt;/ref&gt; (толықтырулар [[1968 жыл]]дың [[17 мамыр]]ында енгізілді) бойынша Науру [[парламентаризм]]ның [[Вестминстер жүйесі]]ндегі [[республика|республикалық басқару формасы]] бар мемлекет,&lt;ref name=&quot;Department&quot;&gt;[http://www.dfat.gov.au/geo/nauru/nauru_brief.html Правительство Австралии. Департамент иностранных дел и торговли. Республика Науру: справка по стране — март 2007 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006070651/http://www.dfat.gov.au/geo/nauru/nauru_brief.html |date=2014-10-06 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt; сонымен қатар президенттік басқару формасының кейбір ерекшеліктері де кездеседі.&lt;ref name=&quot;Transparency&quot;&gt;[http://www.transparency.org/content/download/1678/8473/file/nauru.pdf Международный доклад по вопросам коррупции. Науру 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017012221/http://www.transparency.org/content/download/1678/8473/file/nauru.pdf |date=2011-10-17 }} {{ref-en}} С. 7&lt;/ref&gt;

==== Заң шығарушы билік ====
Заң шығарушы биліктің жоғары органы — 19 [[депутат]]тан тұратын бір палаталы [[парламент]].&lt;ref&gt;[http://www.paclii.org/nr/legis/num_act/con256.rtf Конституция Науру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927032906/http://www.paclii.org/nr/legis/num_act/con256.rtf |date=2007-09-27 }}{{ref-en}} Часть IV&lt;/ref&gt; [[2013 жыл]]ға дейін депутаттар саны 18 адам болған. Парламент мүшелерінің сайлау реті Науру Конституциясымен анықталады. Жалпыұлттық сайлау; депутат ретінде тек қана {{nobr|20 жасқа}} жеткен Науру азаматы бола алады. Парламент депутаты қызметіне кірісер алдында ант беріледі. Парламент мүшелерінің өкілеттік мерзімі — {{nobr|3 жыл}}. Ел президентімен кеңесуінен кейін парламенттің спикермен таратылуы жағдайында өкілеттік мерзімнің өтуіне дейін тоқтатылуы мүмкін.

Алғашқы отырыста парламент мүшелері парламент спикерін және оның орынбасарын таңайындайды, кейін өз құрамынан ел президентін сайлау процессіне кіріседі.

==== Атқарушы билік ====
{{Тағы қараңыз|Науру президенттерінің тізімі}}
[[Сурет:NRU-Gadabu-DeRoburt-1968.jpg|300px|thumb|Наурудың алғашқы президенті (ортада)]]
Науруның мемлекет және үкімет басшысы — [[президент]]. [[2013 жыл]]дың [[11 маусым]]ынан бастап эксперимент ретінде ел парламенті президенттің және [[Премьер-министр|премьер-министрдің]] қызметін бөлу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;[http://russian.people.com.cn/31520/8281363.html Барон Вака избран новым президентом Науру&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203035559/http://russian.people.com.cn/31520/8281363.html |date=2014-02-03 }}&lt;/ref&gt; Президенттің және премьер-министрдің сайлау реті Науру Конституциясымен белгіленген. Президент ретінде парламент мүшесі ғана сайлана алады. Президент парламент сайлауынан кейін парламент отырысында сайланады. Президент орнына үміткер жай көпшіліктің басым дауысын жинағаннан кейін сайланған болып саналады. Президенттің өкілеттік мерзімі — {{nobr|3 жыл}} және бір адам бір уақытта ел президенті және парламент мүшесі ретінде бола алмайды. Президенттің өкілеттік мерзімінің өтуіне дейін өз еркімен орнынан түсуі жағдайында, денсаулықпен байланысты тұрақты жарамсыздық жағыдайнда өз міндеттерін атқармауы немесе қызметтен кетіру ([[импичмент]]) жағыдайында тоқтатылуы мүмкін. Президентті қызметтен кеттіру үшін парламент депутаттарының жартысынан кем емес дауыс беруі тиіс. Президент импичментінен кейін президент сайлауы басталады. Егер президенті қызметтен кеттіру шешіміне келген парламент мүшелері жеті күн ішінде жаңа президентті сайламаса, онда парламент автоматты түрде таратылады.

==== Сот билігі ====
[[Сурет:Nauru Government.jpg|thumb|500px|Наурудың үкімет (сол жақта) және парламент (оң жақта) ғимараты]]
Наурудағы сот билігі толығымен тәуелсіз. Республикада [[ортақ құқық]] әрекет етуде — құқық көзі ретінде [[үлгілі сот ісі]] болып саналатын құқықтық жүйе. 1971 жылғы ортақ құқық және қабылданған заңдар Актісі ({{lang-en|Adopted Laws Act 1971}}) бойынша, науру дәстүрлері, тәжірибелері, және институттары Науруның құқықтық жүйесін құрайды.&lt;ref name=&quot;Transparency&quot;/&gt;

Наурудағы сот органдарының жүйесіне [[Жоғарғы сот]], [[Шағымдану|апелляциялық сот]], аймақтық сот және отбасы істері бойынша соттар кіреді. Республикадағы жер комитетінің ({{lang-en|Nauru Lands Committee Ordinance}}) жарлығы бойынша, елде жер дауларын және Науруның Жоғары сотына апелляцияларды беруге құқығы бар жер комитеті қызмет атқарады.

Науру конституциясының 48 бабы бойынша жоғарғы судьядан және судьялар тобынан тұратын Жоғарғы сот негізделді. Жоғарғы судья, Жоғарғы соттың басқа да судьялары секілді Науру президентімен тағайындалады.

Көптеген мәселелерде жоғарғы сот инстанциясы ретінде [[Австралияның Жоғарғы соты]] болып табылады.&lt;ref name=&quot;Political&quot;/&gt;

=== Сыртқы саясаты және халықаралық қатынастар ===
Науру Республикасы [[1968 жыл]]ы тәуелсізлідкті алғаннан кейін [[Ұлттар достастығы]]на мүше болған кезіннен бастап арнайы жағдайға ие. [[1999 жыл]]дың мамырынан бастап [[2006 жыл]]дың қаңтарына дейін Науру бұл ұйымның толық құқықты мүшесі болған.&lt;ref&gt;[http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/138882/constitution/ Сайт Содружества наций] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; [[1999 жыл]]дың [[14 қыркүйек|14 қырқүйегінен]] бастап ол [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның 187-ші мүшесі болды. Сонымен қатар мемлекет [[Тынық мұхит аралдарының форумы]], [[Азия даму банкі]] (1991 жылдың қыркүйгінен бастап 52-ші мүшесі&lt;ref name=&quot;Political&quot;/&gt;), [[Африка, Кариб бассейні және Тынық мұхит аймағының елдері]] және де басқа халықаралық ұйымдарының мүшесі болып табылады.

Науру Республикасы көптеген әлем мемлекеттерімен [[Наурудың дипломатиялық өкілдіктері және консулдық мекемелері|дипломатиялық қатынастарды сақтайды]]. Оның басты серіктестері [[Аустралия|Австралия]], [[Ұлыбритания]], [[Үндістан]], [[Қытай Республикасы]], [[Корея Республикасы]], [[Жаңа Зеландия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Тайланд|Таиланд]], [[Филиппин|Филиппиндер]] және [[Жапония]] болып табылады.

=== Наурудың әкімшілік бөлінісі ===
[[Сурет:Науру, әкімшілік бөлінісі - kk - colored.jpg|right|thumb|300px|Наурудың әкімшілік бөлінуі]]

Науру Республикасының әкімшілік-аймақтық бөлінуі 14 ауданнан тұрады:

{| class=&quot;wikitable sortable prettytable&quot;
|-class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
! № || Округ || Бұрынғы&lt;br /&gt;атауы || Аумағы,&lt;br /&gt;км² || Халқы,&lt;br /&gt;адам (2005) || Тығыздық,&lt;br /&gt;адам/км² || Ауылдар&lt;br /&gt;саны
|-
| align=&quot;right&quot; | 1 || [[Айво (округ)|Айво]] || Айуэ || align=&quot;right&quot; | 1,00 || align=&quot;right&quot; | 1 092 || align=&quot;right&quot; | 1092,00 || align=&quot;right&quot; | 8
|-
| align=&quot;right&quot; | 2 || [[Анабар (округ)|Анабар]]|| Анэбвор || align=&quot;right&quot; | 1,43 || align=&quot;right&quot; | 502 || align=&quot;right&quot; | 351,05 || align=&quot;right&quot; | 15
|-
| align=&quot;right&quot; | 3 || [[Анетан]]|| Аньетань || align=&quot;right&quot; | 1,00 || align=&quot;right&quot; | 516 || align=&quot;right&quot; | 516,00 || align=&quot;right&quot; | 12
|-
| align=&quot;right&quot; | 4 || [[Анибар (округ)|Анибар]]|| Энибоди || align=&quot;right&quot; | 3,14 || align=&quot;right&quot; | 160 || align=&quot;right&quot; | 50,96 || align=&quot;right&quot; | 17
|-
| align=&quot;right&quot; | 5 || [[Баити]]|| Байди || align=&quot;right&quot; | 1,23 || align=&quot;right&quot; | 572 || align=&quot;right&quot; | 465,04 || align=&quot;right&quot; | 15
|-
| align=&quot;right&quot; | 6 || [[Боэ (округ)|Боэ]]|| Бои || align=&quot;right&quot; | 0,66 || align=&quot;right&quot; | 795 || align=&quot;right&quot; | 1204,55 || align=&quot;right&quot; | 4
|-
| align=&quot;right&quot; | 7 || [[Буада (округ)|Буада]] || Арэнибок || align=&quot;right&quot; | 2,66 || align=&quot;right&quot; | 716 || align=&quot;right&quot; | 269,17 || align=&quot;right&quot; | 14
|-
| align=&quot;right&quot; | 8 || [[Денигомоду]] || Деникомоту || align=&quot;right&quot; | 1,18 || align=&quot;right&quot; | 2 827 || align=&quot;right&quot; | 2395,76 || align=&quot;right&quot; | 17
|-
| align=&quot;right&quot; | 9 || [[Ева (округ)|Ева]]|| Эуа || align=&quot;right&quot; | 1,17 || align=&quot;right&quot; | 318 || align=&quot;right&quot; | 271,79 || align=&quot;right&quot; | 12
|-
| align=&quot;right&quot; | 10 || [[Июв]]|| Июб || align=&quot;right&quot; | 1,12 || align=&quot;right&quot; | 303 || align=&quot;right&quot; | 270,54 || align=&quot;right&quot; | 13
|-
| align=&quot;right&quot; | 11 || [[Мененг (округ)|Мененг]] || Менень || align=&quot;right&quot; | 2,88 || align=&quot;right&quot; | 1 830 || align=&quot;right&quot; | 635,42 || align=&quot;right&quot; | 18
|-
| align=&quot;right&quot; | 12 || [[Нибок]] || Эннибек || align=&quot;right&quot; | 1,36 || align=&quot;right&quot; | 432 || align=&quot;right&quot; | 317,65 || align=&quot;right&quot; | 11
|-
| align=&quot;right&quot; | 13 || [[Уабо]]|| Уэбои || align=&quot;right&quot; | 0,97 || align=&quot;right&quot; | 335 || align=&quot;right&quot; | 345,36 || align=&quot;right&quot; | 6
|-
| align=&quot;right&quot; | 14 || [[Ярен]] || Мокуа || align=&quot;right&quot; | 1,50 || align=&quot;right&quot; | 820 || align=&quot;right&quot; | 546,67 || align=&quot;right&quot; | 7
|-style=&quot;background: #CCC;&quot; | class=&quot;sortbottom&quot;
| &amp;nbsp; || '''Науру''' || Наоуро || align=&quot;right&quot; | 21,30 || align=&quot;right&quot; | 11 218 || align=&quot;right&quot; | 526,67 || align=&quot;right&quot; | 169
|}

== Қазіргі жайы және экономика ==

=== Жалпы сипаттама ===
[[Сурет:Nauru-phosphateship.jpg|thumb|250px|[[Конвейер|Тасымалдағыш]]тың көмегімен [[балкер]]ге фосфориттерді тиеу]]
Жер қойнауы фосфориттерге бай болған Науру Республикасы 1970‑1980-ші жылдар аралығында жан басына шаққандағы 13 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларды]] құраған&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt; әлемдегі ең бай мемлекеттердің қатарында болған. 1986 жылы [[Жалпы Ұлттық Өнім|ЖҰӨ]] жан басына шаққандағы 20 мың АҚШ долларды құрады. Сол кезде арал экономикасы көбінесе жұмыс күшінің шеттен кіруінен тәуелді болды, негізінде, көршілес аралды мемлекеттерден — [[Кирибати]] және [[Тувалу]].&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt; Сол уақытта фосфориттер экспортының бағасы импорт бағасынан төрт есе асты, негізгі сырттық сауда серіктестері Австралия, Жаңа Зеландия, Жапония және Ұлыбритания болған&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;. Жақын арада валюттық түсімдердің жалғыз көзінің жабылуын болжаған үкімет, экспорттық түсімінің елеулі бөлігін шет елдердегі қозғалмайтын мүлікке және арнайы жинақтаушы қорларға салды.&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt; Бірақ, пайдалы қазбалар қорларының түгелге жуығы таусылған кезде, мемлекет ел болашағын жеткіліксіз ойластырғаны туралы белгілі болды.&lt;ref&gt;[http://www.novayagazeta.ru/data/2010/145/18.html Науру. Островок любви к России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227081615/http://www.novayagazeta.ru/data/2010/145/18.html |date=2010-12-27 }}. // Новая Газета, № 145 от 24 желтоқсан 2010 г.&lt;/ref&gt;

Фосфориттерді өңдеу Науруның жер бедеріне және аралдың орталық аймағындағы үстірттің өсімдік жабынына жойқын әсер етті. 1989 жылға қарай елдің 75 % аумағында белсенді кен шығару жұмыстары жүргізілді және орманның 90 % жойылды (өсімдік жабындының {{nobr|200 [[гектар]]ы ғана сақталды}}). Жердің [[Жерді қайта құнарландыру|рекультивация]] жұмыстары жүргізілген жоқ, сондықтан XX-шы ғасырдың соңына қарай құрғақ жердің 80 % «ай пейзажына» ұқсайтын тақыршаққа айналды.&lt;ref&gt;[http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/31776.pdf Южнотихоокеанская региональная программа по изучению окружающей среды. Воздействие фосфоритных разработок на экосистему тихоокеанских островов. — Новая Каледония, Нумеа: Южнотихоокеанская комиссия, 1989] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

1989 жылы Науру Республикасы [[БҰҰ-ның халықаралық соты]]на Австралияның аралды басқарған кездегі әрекеттері туралы қуыным берді — әсіресе фосфориттерді игерудің нәтижесінде ауыр [[экология]]лық зардаптары туралы. Австралия өтемақыны төлеуге міндетті болды. Кен орындарының таусылуы саяси тұрақсыздыққа себеп болды, [[1989 жыл]]дан [[2003 жыл]]ға дейін елде үкімет 17 рет ауысты.

1990-шы жылдары Науру аралы [[офшор]]лық аймаққа айналды. Аралда бірнеше жүздеген [[офшорлық банк|банктер]] тіркелді. [[Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржы шараларын әзірлеу тобы|ФАТФ]] (Криминалды капиталдардың ізін жасыруға қарсы күрес бойынша үкіметаралық комиссия) қысуымен және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] жағынан санкциялар салу қаупі пайда болғаннан кейін, 2001 жылы Науру Республикасы шектеуді, ал 2003 жылы — офшорлық банктердің әрекеттерін тыйым салуға  және ақшаның ағылуына қарсы шараларды қолдануға мәжбүр болды.&lt;ref name=&quot;roche-duffay03&quot;&gt;[http://www.roche-duffay.ru/archive/index_03_03_w1_n1.htm#n3 Науру закроет офшорные банки. 2003]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.roche-duffay.ru/archive/index_04_03_w2_n1.htm#n7 США планирует санкции против Науру. 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231452/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_04_03_w2_n1.htm#n7 |date=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.roche-duffay.ru/news/58014706.shtml Науру ликвидирует офшорные банки. 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060511124743/http://www.roche-duffay.ru/news/58014706.shtml |date=2006-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.roche-duffay.ru/archive/index_03_02_w2_n1.htm FATF принимает жёсткие меры к Науру. 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231427/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_03_02_w2_n1.htm |date=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.roche-duffay.ru/archive/index_12_02_w4_n1.htm#n3 США вводят санкции против Украины и Науру. 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231442/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_12_02_w4_n1.htm#n3 |date=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt;

Науру Республикасы шетел азаматтарына паспорттарды сатуымен айналысқан («инвесторлар паспорттары»), бірақ соңғы жылдары осындай тәжірибеден бас тартты.&lt;ref name=&quot;roche-duffay03&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;money&quot;&gt;[http://archive.travel.ru/nauru/money/ Деньги на Науру. 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060528160559/http://archive.travel.ru/nauru/money/ |date=2006-05-28 }}&lt;/ref&gt;

2003 жылдың басында Науруда қатты саяси дағдарыс орын алды. Президент орнына бірден екі үміткер болды: [[Рене Харрис]] және [[Бернард Довийого]]. Қақтығыстар кезінде президенттік резиденция жанып кетті және телефон байланысы ажыратылды. Сыртқы дүниемен байланыс бірнеше апта ішінде тек қана портқа жерсеріктестік телефоны бар кеме кірген кезде ғана жүзеге асырылды.&lt;ref&gt;[http://www.roche-duffay.ru/archive/index_01_03_w3_n1.htm#n6 Политический кризис на Науру. 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231528/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_01_03_w3_n1.htm#n6 |date=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt;

Соңғы жылдары елге келетін кірістің басым бөлігі австралиялық көмек болып табылады. Австралияға жетуді көздейтін босқындарға өз аумағында уақытша баспана беруді Австралия Науруға демеушілік етеді, бұл демеушілік елдің маңызды табыс көзі.

=== Ауыл шаруашылығы ===
Аралдың жағалаудағы белдеуде, негізінде, жергілікті нарыққа жеткізілетін [[банан]]дар, [[ананас]]тар, [[папайя]], [[манго]], [[астық ағашы]], [[Кокос пальмасы|кокос пальмалары]] өсіріліп жатыр.

=== Байланыс ===
Алғашқы пошта маркалары Науруда 1916 жылы шығарылды.

Наурудағы жалғыз радиостансасы үкіметке ие және негізінде «''Австралия радиосы''» және ''[[Би-Би-Си]]'' бағдарламаларын хабар таратады. Сонымен қатар аралда үкіметтік «''Nauru TV''» телевидениесі бар.

Науруда тұрақты баспа [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-тары жоқ. Кейде «''Nauru Bulletin''» (ағылшын және науру тілдерінде) және «''The Visionary''» («Наоэро Амо» оппозициялық партиясының меншігіндегі газета) газеттері шығарылады. Екі аптада бір рет «''Central Star News''» және «''Nauru Chronicle''» газеттері жарық көреді.&lt;ref&gt;[http://www.warc.com/LandingPages/Data/NewspaperTrends/PDF/Namibia.pdf World Association of Newspapers. 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013082247/http://www.warc.com/LandingPages/Data/NewspaperTrends/PDF/Namibia.pdf |date=2007-10-13 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

=== Туризм ===
[[Сурет:Nauru House.jpg|thumb|200px|[[Мельбурн]]дағы [[Науру-Хауз]] (ортада). Бұрын бұл ғимарат Наурудың фосфаттық компаниясына ие болған, бірақ 2004 жылы қаржы борыштарын төлеу үшін сатылды]]
Аралдағы фосфориттерді өңдеуден кейін қоршаған ортаның ластануы кесірінен туризм шектелуде. Елден кететін барлық жолаушылардан әуежайда тікелей төленетін 25 Австралия доллары көлемінде әуежай алымы алынады. Алымдардан {{nobr|12 жасқа}} жетпеген балалар, экипаж мүшелері, транзиттық жолаушылар және қолында Науру Республикасы Әділет министрлігінің арнайы жазбаша рұқсат хаты бар адамдар ғана босатылған.&lt;ref&gt;[http://archive.travel.ru/nauru/formalities/ Формальности и правила въезда в Науру. 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070101213856/http://archive.travel.ru/nauru/formalities/ |date=2007-01-01 }}&lt;/ref&gt;

=== Ақша жүйесі және қаржы ===
XXI ғасырдың басынша Науру үкіметі қаржы саласында көптеген мәселелерге тап болды, ең алдымен, фосфориттер экспортының төмендеуінен. Нәтижесінде, 2002 жылы мемлекет кейбір кредиторлардың алдында қарыздарын уақытылы төлей алмады. Үкімет Науру Банкінің ресурстарына сене отырып, банк арқасында бюджет тапшылығынның проблемаларын шешуді және [[роялти]]ді төлеуге тырысуда.

Наурудың ақша бірлігі [[Аустралия доллары|Австралия доллары]] болып табылады. Аралдағы инфляции деңгейі айтарлықтай жоғары — 2001 жылы 4 % (негізгі себеп: әлемдік нарықтағы мұнай бағасының және оны тасымалдауға жұмсалатын шығындарының жоғарлауы) құрады&lt;ref name=&quot;Finance&quot;&gt;[http://www.un.int/nauru/nauru.pdf ООН. Социально-экономические показатели Науру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212012203/http://www.un.int/nauru/nauru.pdf |date=2007-12-12 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. 2000 жылы бюджет тапшылығы 10 млн австралиялық долл. құрады немесе елдің шамамен 18 % [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]].&lt;ref name=&quot;Finance&quot;/&gt; [[Мемлекеттік борыш]] жоғарлады — 2000 жылы ол 280 млн австралиялық долл. құрады.&lt;ref name=&quot;Finance&quot;/&gt;

Науруда сатудан салық алынбайды, бірақ бірқатар тауарларға салық өндіру ережелері мерзімді өзгеріп тұратын баж салықтары салынады. Темекі өнімдеріне және алкогольге салық салынбайды.&lt;ref name=&quot;money&quot;/&gt;

Дүкендердің жұмыс кестесі: дүйсенбіден жұмаға дейін — сағат 09:00 - 17:00-ге дейін, сенбі күндері — сағат 09:00 - 13:00-ге дейін, бірақ көптеген жеке меншікті дүкендер өз кестелері бойынша жұмыс істейді.&lt;ref&gt;[http://archive.travel.ru/nauru/money/shopping/ Шоппинг в Науру. 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205111103/http://archive.travel.ru/nauru/money/shopping/ |date=2006-02-05 }}&lt;/ref&gt;

== Мәдениет ==

Науру аралының ерте мәдениеті туралы деректер өте аз: Батыстың қатты ықпалынан көптеген салт-дәстірлері жергілікті тұрғындарымен ұмытылды. Көне наурулықтарда жазуы болмағандықтан, елдің мәдени байлығын зерттеуді бастаған ғалымдар қиындықтарға тап болды.

=== Науру аралындағы отаршылдыққа дейінгі тұрғындарының әлеуметтік ұйымы ===
[[Сурет:Auweyida-Eigamoiya-nauruansubjects.jpg|thumb|250px|Наурулықтар (1890)]]
Наурулықтардың ерте мәдениеті аралды мекендеген 12 тайпаның мәдениетінде негізденді. Науруда ортақ көсем болған жоқ, және әр тайпаның тарихы бөлек.  дәстүрл бойынша тайпалар руларға бөлініп, және рулардағы әрбір адам белгілі бір таптарға қатысты болған: ''темонибе'' ({{lang-na|Temonibe}}), ''эмо'' ({{lang-na|Emo}}), ''амененгаме'' ({{lang-na|Amenengame}}) және ''энгаме'' ({{lang-na|Engame}}). Екі ауқатсыз тап ''итсио'' ({{lang-na|Itsio}}) және ''итиора'' ({{lang-na|Itiora}}) деген атауларға ие болған. Адамның қай тапқа жататындығын анықтау үшін басты фактор — анасының шығу тегі болған.  Артықшылықты жағдайға темонибе табының адамдары ие болған. Олар балық аулаумен айналысқан және теңіздегі жеке телімдерін иеленді.

Сол кезде қоныстардың басым бөлігі теңіз жағасында орналасқан, бірақ кейбіреулер Буада көлінің жаныңда тұрған. Арал тұрғындары екі-үш үйден тұратын шағын «қоныстарда» өмір сүрген. Олардың көбісі кейін ауылдарға біріккен. Науруда барлығы 14 облысқа біріккен 168 ауыл болған. Қазіргі кезде олар аралдың 14 облысын құрайтын әкімшілік округтері болып табылады.

Наурудағы әрбір отбасыға телім тиесілі болған, кейбіреулері — Буада көлінің жағасындағы балық тоғандарына ие болған.

=== Спорт ===
[[Сурет:Linkbelt1999-Finalspiel.jpg|thumb|250px|«Линкбелт Овал» стадионында өткен австралиялық футболдан 1999 жылғы матч]]
Наурудағы ұлттық спорт түрі [[Австралия футболы]] болып табылады. Өзінің [[Науру Ұлттық футбол құрамасы|футболдан ұлттық құрама командасы]] бар, бірақ елдегі кәсіби спортшылардың және үлкен стадиондардың жоқ болғанына байланысты [[ФИФА]]-мен және [[Океания Футбол Конфедерациясы|Океанияның футбол конфедерациясы]]мен танылған жоқ. Ойыншылар формасының түсі — көк түсті, көлденең сары жолағы бар. Ұлттық құраманың басқа ел командасымен алғашқы ойыны 1994 жылдың 2 қазанында өтті. Сол ойында науру командасы [[Соломон аралдары Ұлттық футбол құрамасы|Соломон аралдары]]ның құрамасын 2:1 есебімен жеңді. Науру құрамасы үшін бұл үлкен жеңіс болған, өйткені Соломон аралдары жеңіске жететін басты үміткер ретінде саналған (олар сол жылғыы Меланезия Кубогының жеңімпаздары). Аралда бірнеше спорттық алаңдар және стадиондар бар: «[[Линкбелт Овал]]» (Айво округінде орналасқан, бірақ ол едәуір ескерген және халықаралық стандарттарға сай емес), [[Мененг (стадион)|Мененг стадионы]] (2006 жылы құрылған және 3500 көрерменді сыйдыра алады) және [[Дениг (стадион)|Дениг стадионы]].

Сонымен қатар [[ауыр атлетика]], [[софтбол]], [[баскетбол]] және [[теннис]] секілді спорт түрлері кең тараған. Ел үкіметі көбінесе ауыр атлетикаға назар аударады: дәл осы спорт түрінен Науру үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1990 жылғы Ынтымақтастық ойындары кезінде ауыр атлетші [[Маркус Стивен]]нің таңғаларлық жеңісінен кейін Науруда Науру ұлттық Олимпиада комитеті құрылды. 1992 жылы Маркус Барселонада өткен Олимпиада ойындарында алғашқы науру спортшысы болған. Ресми түрде Олимпиада қозғалысына Науру 1996 жылы қабылданды. Науруның алғашқы ресми атлеттері Маркус Стивен, [[Джерард Гарабван]] және [[Куинси Детенамо]] болған.

Науруның ең табысты теннисистері [[Дэвид Детудамо]] және [[Ангелита Детудамо]] болып табылады.

=== Мерекелер ===
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
! Дата
! Атауы
! Ағылшынша атауы
|-----
| [[1 қаңтар]]
| [[Жаңа жыл]]
| New Year’s Day
|-----
| [[31 қаңтар]]
| Тәуелсіздік күні
| Independence Day
|-----
| өзгереді
| [[Ұлы жұма|Жарқын жұма]]
| Good Friday
|-----
| өзгереді
| [[Жарқын дүйсенбі]]
| Easter Monday
|-----
| өзгереді
| [[Жарқын сейсенбі]]
| Easter Tuesday
|-----
| [[17 мамыр]]
| Конституция күні 
| Constitution Day
|-----
| [[25 қыркүйек]]
| Жастар күні
| National Youth Day
|-----
| [[26 қазан]]
| [[Ангам күні]]
| Angam Day
|-----
| [[25 желтоқсан]]
| [[Рождество]]
| Christmas Day
|-----
| [[26 желтоқсан]]
| [[Сыйлықтар күні]]
| Boxing Day
|+
|}

== Әлеуметтік сала ==

=== Денсаулық сақтау ===
Халықты сумен қамтамасыз етудің жағыдайын жақсарту және тұрақты санитарлық-профилактикалық іс-шараларды өткізуді негізгі мақсат ретінде көздейтін денсаулық сақтау мәселелерін тиімді шешу бойынша мемлекеттік бағдарламаның нәтижесінде, соңғы жылдары аралда жұқпалы ауруларының таралуын болдырмауына қол жеткізді. Осыған қарамастан, [[жұқпалы емес аурулар]], [[Қант диабеті|диабет]], [[Артериалдық гипертензия|гипертония]], [[Жүрек аурулары|жүрек-қан тамыр аурулары]] және [[қатерлі ісік]], сонымен қатар [[респираторлық аурулар]], адамдар өлімінің негізгі себебі болып тұр.&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;[http://www.wpro.who.int/NR/rdonlyres/915F6463-5E88-45AF-980E-BC550B08A5E6/0/Nauru.pdf Науру. Доклад Всемирной организации здравоохранения]{{ref-en}}&lt;/ref&gt; Науру халқы [[семіздік]]тен қатты азап шегіп жатыр.&lt;ref&gt;[http://www5.imperial.ac.uk/medicine/metabolic_risks/bmi/ Mean age-standardized body mass index (BMI), kg/m2 Males aged 20 and over, 2008]&lt;/ref&gt; БҰҰ мәліметтері бойынша, Науру семіздікпен ауыратын адамадар саны бойынша әлемде бірініші орында.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://podrobnosti.ua/health/2013/07/13/917188.html|title=Каждый пятый украинец страдает ожирением — ООН|quote=Первое место в рейтинге заняло островное государство Науру – там этим недугом страдают более 70% жителей.|publisher=Украинская правда|accessdate=2013-07-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IWjvRrVH|archivedate=2013-07-31}}&lt;/ref&gt;. [[2003 жыл]]ы ересек адамдар арасындағы диабет тарауының көрсеткіші (30,2 %) әлемдегі ең жоғары деңгейде болған. Наурудағы семіздіктің негізгі себебін арзан мол калориялы азықпен, бірінші кезекте ет консервілерімен байланыстырады.&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1578329/Spam-at-heart-of-South-Pacific-obesity-crisis.html Spam at heart of South Pacific obesity crisis — Telegraph]&lt;/ref&gt;

Науру денсаулық сақтау саласындағы ең басты мәселе кадрлардың жетіспеушілігі болып табылады, сондықтан ел үкіметі осы салаға мүмкін болғанша көбірек мамандарды тартуға талпынып отыр. Аралдағы медициналық қызмет көрсетуі тегін. [[1999 жыл]]дың шілдесінде Науру жалпы ауруханасы ({{lang-en|Nauru General Hospital}}) және Ұлттық фосфат корпарациясының ауруханасы ({{lang-en|National Phosphate Corporation Hospital}}) бес дәрігер қызмет ететін Науру Республикасының ауруханасына ({{lang-en|Republic of Nauru Hospital}}) біріктірілді. Ауыр сырқаттармен ауыратын науқастарды емделуге негізінде Австралияға жібереді.

1995—1996 жылдары аралығында денсаулық сақтау саласына жұмсалған шығын 8,9 млн австралиялық долларды, немесе елдегі барлық бюджеттің 8,9 %-ын құрады&lt;ref name=&quot;WHO&quot;/&gt;. Кәсіби дәрігерлердің басым бөлігі [[Экспатриация|экспатриант]]тар болып табылады.&lt;ref name=&quot;WHO&quot;/&gt;

=== Білім беру ===
Наурудағы білім беру 6 жастан 15 жасқа (1—10 сыныптар) дейін міндетті болып табылады. Сонымен қатар білім беру системсына ерте жастағы балаларға арналған 2 саты: мектепке дейінгі ({{lang-en|Pre-school}}) және даярлық ({{lang-en|Preparatory School}}) сатылары кіреді.

Бастауыш білім беру 6 жастан 11 жасқа дейінгі балаларға оқудың алғашқы {{nobr|6 жыл}} бойы беріледі. Окудың алғашқы екі жылы Ярен округінің ({{lang-en|Yaren Primary School}}) бастауыш мектебінде беріледі, үшінші және төртінші — Айво округінің бастауыш мектебінде ({{lang-en|Aiwo Primary School}}), ал бесінші жылдан бастап — Науру колледжінде ({{lang-en|Nauru College}}). Бастауыш мектепті бітіргеннен кейін экзамендер тапсырылып, бастауыш мектепті бітіргені туралы Сертификат ({{lang-en|Nauru Primary Certificate}}) беріледі.

Келесі саты — [[орта мектеп]] (7—10 сыныптар міндетті түрде және 11—12 сыныптар ерікті білім алу). 10 сыныптан кейін орта білім Сертификатын ({{lang-en|Nauru Junior Certificate}}) алу үшін экзамендер тапсырылады. Оқушы білім алуды жалғастырған жағыдайда 12 сыныптан кейін толық орта білім Сертификатына ({{lang-en|Pacific Senior School Certificate}}) ие болу үшін экзаменнен өтеді.

Жоғары білімді арал тұрғындары шекарадан тыс елдерде алады, негізінде Австралияда. Сонымен қатар Науруда [[Оңтүстік Тынық мұхит университеті]]нің ({{lang-en|University of the South Pacific}}) бөлімшесі орналасқан, онда сырттай оқу курстары өткізіледі.

Наурудағы білім беру тегін.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Ұлттар достастығы}}
{{Океания елдері}}

[[Санат:Науру]]
[[Санат:Аралда орналасқан елдер]]
[[Санат:Ағылшын тілді елдер мен аумақтар]]
[[Санат:Унитарлы елдер]]</text>
      <sha1>sq6a8jqmwdo7336j9u06by4ym2ly7up</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коста-Рика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7724</id>
    <revision>
      <id>3608073</id>
      <parentid>3156737</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ақпарат дұрысталды</comment>
      <origin>3608073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12877" sha1="cs9mbk0utiv10rz3wqcdbw55k6x3c12" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Коста-Рика Республикасы
 |Шынайы атауы           = {{lang-es|República de Costa Rica}}
 |Септік                 = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of Costa Rica.svg
 |Байрақ                 = Flag of Costa Rica (state).svg
 |Ұраны                  = Еңбек пен бейбітшілік жасасын!
 |Әнұранның аты          = Himno Nacional de Costa Rica
 |Аудио                  = 
 |lat_dir =N |lat_deg = 9|lat_min =43 |lat_sec = 0
 |lon_dir =W |lon_deg = 84|lon_min =3 |lon_sec =0 
 |region                  = CR
 |CoordScale              = 2000000
 |Картада                = Costa Rica (orthographic projection).svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[15 қыркүйек]] [[1821 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды     = [[Испания]]дан
 |Тілі                   = [[испан тілі]]
 |Мемлекеттік діні       = [[Католицизм]]
 |Астанасы               = [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]]
 |Ірі қалалары           = [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]], [[Пунтаренас (Коста-Рика)|Пунтаренас]], [[Эредия (Коста-Рика)|Эредия]]
 |Басшы қызметі          = [[Коста-Рика президенттерінің тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;Вице-президенті&lt;br /&gt;Вице-президенті
 |Басшылары              = [[Лаура Фернандес Дельгадо]]&lt;br /&gt;[[Франсиско Гамбоа]]&lt;br /&gt;[[Дуглас Сото]]
 |Жер аумағы             = 51 100
 |Жер аумағы бойынша орны = 126-шы
 |Судың үлесі            = 0,7
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 4 857 274
  |Халық саны бойынша орны  = 123-ші
  |Сарап жылы           = 2016
  |Санақ бойынша халық саны = 
  |Санақ жылы           = 
  |Халық тығыздығы      = 220
  |Тығыздық бойынша орны   = 107-ші
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 92,415 млрд.&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url= https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2019&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=79&amp;pr1.y=18&amp;c=238&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Costa Rica |publisher=International Monetary Fund |date=April 2019|accessdate= 1 May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 18,182&lt;ref name=imf2 /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 60,459 млрд.&lt;ref name=imf2 /&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2019
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 11,895&lt;ref name=imf2 /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,794&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны       = 63-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[Коста-Рикалық колон]]
 |Интернет үйшігі        = [[.cr]]
 |ISO                    = 
 |Телефон коды           = 506
 |Уақыт белдеуі          = -6
 |Түсініктемелер         = 
}}
'''Коста-Рика Республикасы''' ({{lang-es|República de Costa Rica}} {{IPA|[re̞ˈpuβ̞lika ð̞e̞ ˈko̞sta ˈrika]}}) — [[Орталық Америка]]да орналасқан мемлекет. Жер көлемі – 51,1 мың км2. Халқы – 3,841 млн. адам ([[1999]]). Халқының 97%-ы [[креол]]дар мен метистер, қалғандары – негрлер. Астанасы – [[Сан-Хосе қаласы]]. Ресми тілі – [[испан тілі]]. Тұрғындарының көпшілігі [[христиан діні]]нің [[католик]] тармағын ұстанады. [[1949]] жылғы конституциясы бойынша мемлекет басшысы – президент үкіметті де тікелей өзі басқарады ([[1998]] жылдан [[М.А. Родригес Эчеверрия]]). Заң шығарушы органы – Заң шығарушы ассамблея (57 депутаттан тұрады). Ұлттық мерекесі 15 қыркүйек – Тәуелсіздік күні ([[1821]]). Ақша бірлігі – Коста-Рика колоны. Ел аумағы 7 провинцияға бөлінген.

== Табиғаты ==
Жерінің көпшілік бөлігін [[Кордильера-де-Гуанакасте]], Орталық Кордильера ([[Ирасу]], [[Поас]] сөнбеген жанартаулары бар) және [[Кордильера-де-Таламанка]] таулары алып жатыр. Ең биік жері – Чиррипо-Гранде тауы (3820 м). Теңіз жағалаулары ойпатты келеді. Пайдалы қазындылардан темір, [[мұнай]], [[боксит]], алтын, күміс, күкірт кендері бар. Климаты [[субэкваторлық]]. Ойпатты бөлігіндегі қаңтардағы орташа температура 23С, шілдеде 25С, таулы аймақтарда салқын. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері шығысында 3000 мм, батысында 1000 – 1500 мм. Өзендерінің ағыны қатты келеді (ірілері: [[Сан-Хуан]], [[Рио-Фрио]]). Территориясының 2/3-і орман және [[саванна]] ([[пальма]], қызыл және алқызыл ағаштар өседі). Ормандарда маймыл, [[ягуар]], [[жайра]], т.б. кездеседі. 

== Тарихы ==
Испан отаршылары келгенше Коста-Рика жерін алғашқы қауымдық құрылыста өмір сүрген үндіс тайпалары қоныстанған. Мұнда еуропалықтардан алғаш [[1502 ж.]] [[Х.Колумб]] экспедициясы болды. [[1513]] жылдан бастап осы өлкеге басып кірген испандар [[1560 ж.]] оны толығымен жаулап алып, [[Гватемала]] генерал-капитандығы құрамына енгізді. Қарсылық көрсеткен жергілікті халық түгелдей дерлік қырылды. [[17 – 18 ғасырлар]]да елдің ортлық бөлігіне испан шаруалары қоныс аударып келіп орналаса бастады. [[1810 – 23]] жылғы [[Америка]]дағы испан отарларының тәуелсіздік жолындағы күресі кезінде К.-Р. тәуелсіздік алып (15 қыркүйек, 1821 ж.), 1823 – 38 ж. Орт. Американың біріккен провинциялары федерациясының құрамына кірді. [[1850]] жылдан бастап ел экономикасы тез дамып, экспортқа арнап [[кофе]] мен банан өсіріле бастады. [[1870 ж.]] елге шет ел капиталы кіріп, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың бас кезінде Коста-Рика  жері американдық '''“Юнайтед фрут компани”''' монополиясы бақылауына көшті. [[1920 – 30 ж.]] елде халық қозғалысы күшейе бастады. Халықтың қысымымен үкімет [[1942 ж.]] кейбір прогресшіл реформалар жүргізді. Бірақ ол шаралар жергілікті кертартпа күштер мен америкалық компаниялар тарапынан қарсылыққа ұшырады. Сөйтіп, [[1948 ж.]] елде азамат соғысы болып, демократиялық күштер жеңіліске ұшырады. 20 ғасырдың 70-жылдары елдің әлеуметтік жағдайы күрт нашарлап, халық толқулары жиіледі, партизан қозғалысы пайда болды. [[1986 ж.]] президент болып сайланған [[О.Ариас]] Орталық Америка елдерін бейбіт келісімге келуге шақырып, елеулі жұмыстар атқарды (сол үшін ол [[1987 ж.]] [[Нобель сыйлығы]]н алды). Бірақ ел экономикасы дағдарыстан шыға алмады.

== Экономикасы ==
Коста-Рика – экономикасы орташа дамыған ел. Жылдық ұлттық байлығы – 9,3 млрд. АҚШ доллары шамасында, жеке адамға шаққанда 6140 доллар. Сыртқы қарызы – 3,8 млрд. доллар. Экспортқа банан, кофе, қант, [[какао]], тоқыма бұйымдарын, теңіз тамақтарын, ет, тропикалық жемістер, т.б. шығарады (экспорттың 44%-ы [[АҚШ]]-қа тиесілі). Импортқа тұтыну тауарлары, өнеркәсіп тауарлары, құрал-жабдықтар әкелінеді (импорттың 42,1%-ы АҚШ-тан тасылады). Соңғы жылдары туризм өте тез дамып келеді. Негізгі сауда серіктестері: [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Жапония]], [[Венесуэла]], [[Германия]], [[Италия]], [[Гватемала]], т.б.

== Қызықты деректер ==
* 1948 жылғы 44-күндік азаматтық соғыстан кейін бұл мемлекет Армиясын 1949 жылы таратып, одан бері еш қақтығысқа қатыспайды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm|author=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|accessdate=2008-03-09|language=Spanish|archiveurl=http://www.webcitation.org/6171pzebA|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2009-06-09|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html|title=Costa Rica|publisher=World Desk Reference|archiveurl=http://www.webcitation.org/6171qVXup|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2009-06-09|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&amp;regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archiveurl=http://www.webcitation.org/6171qyU7U|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt;.
* Коста-Рикада әр өз баспанасы жоқ жас отбасыларына тегін үй салынып беріледі (тек осы ел азаматттарына)&lt;ref&gt;[http://www.the-village.ru/flows/international-living/posts/103533-kosta-rika Самая счастливая Коста-Рика!] ''the-village.ru&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Коста-Рика
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Солтүстік Америка елдері
 |Орталық Америка елдері
 |Америка мемлекеттері ұйымы
}}

[[Санат:Коста-Рика|*]]</text>
      <sha1>cs9mbk0utiv10rz3wqcdbw55k6x3c12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қуандық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14087</id>
    <revision>
      <id>3608271</id>
      <parentid>3571971</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30966-04</username>
        <id>181641</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шежіресі */</comment>
      <origin>3608271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8558" sha1="19xv9wgwt62xg5sd999bs6ek7f1cm4f" xml:space="preserve">{{Infobox Kazakh Clan
| атауы             = Қуандық
| таңбасы          =Көз 
| таңба_сипаттамасы = 
| ұраны              =Ақжол
| шығу_тегі         = [[Арғын]]
| жүзі                 = [[Орта жүз]]
| бөлімдері         = ?
| тараулары       = ?
| ақсақалы         = ?
| қыстаулары     = [[Сарыарқа|Солтүстік Сарыарқа]]
| жайлаулары    = [[Орталық Қазақстан]]
| торабы            =  
}}

'''Қуандық''' — [[Арғын]] тайпасының тармағы.5 мейрамның бірі.
== Шежіресі ==

Қуандықтан                 
*Бәйбішесінен [[Есенғарт руы|Есенғарт]] (Ағыс), [[Аманғарт руы|Аманғарт]] (Қалқаман)
*Тоқалынан [[Өмір руы|Өмір]], [[Темір руы|Темір]] (Кейбір деректер бойынша [[Темеш]] пен [[Бөрші]])
*Қарашаш анадан [[Алтай-Қарпық|Алтай]] ([[Қареке-Алтай болысы|Қараке]], Сайдалы, Байдалы, Мұрат), [[Алтай-Қарпық|Қарпық]] 
Бұл шежіренің тек қана бір нұсқасы, авторы [[Ібірахым (Жақан) Ісләмұлы]]

== Тарихы ==
[[File:Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов.jpg|thumb|Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов (казахов) в 1868 году]]

== Белгілі тұлғалары ==
Тізімдер:
# [[Шерубай-Нұра болысы#|Қарекелер]] 
{{col-begin}}{{col-3}}
# [[Сәкен Жайлаубайұлы Оспанов]]
# [[Әліке батыр]]
Қарпық-Тоқа:
# [[Сауық Мәсіғұтқызы Жақан]]
# [[Мұхтар Бәкірұлы Тінікеев]]
# [[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]]
# [[Ғалым Мұхамедин]]
# [[Қасым Төкенов]]
# [[Жойқынбеков Қанат]]
# [[Сәйділ Омарұлы Талжанов]]
# [[Тимур Кәрімұлы Мыңбаев]]
# [[Серік Нығметұлы Ахметов]]
# [[Тұяқ Көпейұлы Исабек]]
# [[Кәрібай Садырбаев]]
# [[Дауылбай Мейрамұлы Құсайынов]]
# [[Асқар Асанханұлы Секішев]]
# [[Әңгелбай Әлиханов]]
# [[Маймақ Тәшекұлы]]
# [[Өмір Мәдікенов]]
# [[Нұрмағамбет Төлемісов]]
# [[Әукебай Қалмағамбетұлы Кенжин]]
# [[Нұркен Айтуғанов]]
# [[Жарылқасын Бикенов]]
# [[Айбар Рафхатұлы Ешкеев]]
# [[Ғалымжан Боранқұлұлы Рақышев]]
# [[Ғалым Жайлыбай]]
# [[Серік Балғатайұлы Өтешов]]
# [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]
# [[Қарлығаш Әңгелбайқызы Әлиханова]]
# [[Қабыкен Мұқышев]]
# [[Марат Жәнібекұлы Мұзапаров]]
# [[Тілектес Уахитұлы Мейрамов]]
# [[Қани Жұмкенұлы Мұсылманбеков]]
# [[Әбікей Исаұлы]]
# [[Кәрім Мыңбаев]]
# [[Рамазан Бимашұлы Сүлейменов]]
# [[Мүлік Сүртібаев]]
# [[Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков]]
# [[Оралбай Әбдікәрімов]]
# [[Ерден Задаұлы Қажыбек]]
# [[Қайып Айнабекұлы]]
# [[Салидат Зекенқызы Қайырбекова]]
# [[Болат Әбдікәрімұлы Әбдікәрімов]]
# [[Өкен Ахметбекұлы Аманбеков]]
# [[Жантөре Нұрланұлы Әбішев]]
{{col-3}}
Қарпық-Мәмбет:
# [[Қыздарбек Әкімбеков]]
# [[Әзімбек Қыздарбекұлы Әкімбеков]]
# [[Ібіжан Рақымжанов]]
# [[Кұдайберген Бексултанов]]
Мұрат
# [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов]]
# [[Рашид Төлеутайұлы Түсіпбеков]]
# [[Ахметбек Байсалбайұлы]]
# [[Ғабиден Мұстафин]]
# [[Жанар Ғабиденқызы Мұстафина]] 
# [[Әбілда Әмірханұлы Әлімбаев]]
# [[Игілік Өтепұлы]]
# [[Әбілманат Әмірханұлы Әлімбаев]]
# [[Торғай Әмірханұлы Әлімбаев]]
# [[Сара Алпысқызы Назарбаева]]
Сармантай:
# [[Оразалы Шәкіров]]
# [[Тиышбек Аханұлы Аханов]]
# [[Дайрабай Ерназарұлы]]
# [[Аппақ Байжанов]]
Ағыс:
# [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
Мойын:
# [[Шерубай Биболдыұлы]]
# [[Аралбай батыр Әлібекұлы]]
# [[Ісләм Жарылғапов]] (Аралбай)
# [[Битабар Елубайұлы]] (Аралбай)
# [[Доскей Әлімбайұлы]] (Байдәулет)
# [[Шабал Бейсекова]] (алтыбай )
# [[Еламан Шаханов]] (Рақпанқұл)
# [[Серік Кәрібайұлы Оспанов]] (Рақпанқұл)
# [[Дүйсен Құрабайұлы Қасейінов]] (Бекше)
# [[Жаманқұл Шайдаров]] (Қараша)
# [[Зейнолла Мұхаметжанұлы Шайдаров]] (Қараша) 
# [[Серік Жаманқұлұлы Шайдаров]] (Қараша) 
# [[Көбен Әбжанов]] (Қараша) 
# [[Көшен Елеуов]] (Байболды) 
Есентемір:
# [[Сәкен Сейфуллин]]
Барқы:
# [[Ханкелді Махмұтұлы Әбжанов]]
{{col-3}}
Сайдалы:
# [[Нияз Барқыұлы]]
# [[Жексенбай Қартабайұлы Дүйсебаев]]
# [[Амантай Бозмағанбетұлы]]
# [[Тоқа Шоңманұлы]]
# [[Қайрат Әукенұлы Байбосынов]]
# [[Хамит Нұрланұлы Омаров]] 
# [[Исламбек Ержанұлы Қуат]] 
# [[Талғат Байшолақов]] 
# [[Қанат Байшолақов]]
# [[Есенжол Залиұлы Залиев]]
# [[Қойлыбай Дәулетханұлы Асанов]]
Байдалы:
# [[Байдалы Бекшеұлы]]
# [[Ілияс Есенберлин]]
Әлке:
# [[Құлтума Өтемісұлы]]
Мамадайыр:
# [[Әзімбай Бижанұлы]]
# [[Жазық Меңаяққызы]]
# [[Бақытжан Қауасқанұлы Майтанов]]
Алсай
# [[Игілік Омаров]] 
# [[Серік Смайылұлы Қирабаев]]
# [[Қарақат Әбілдина]]
Нұрбай:
# [[Алтай Қарпықұлы Құсайынов]]
Темеш:
# [[Қайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев]]
# [[Жантас Алтайұлы Жақыпов]]
# [[Нұралы Сұлтанұлы Бектұрғанов]]
# [[Қасым Аппасұлы Тәукенов]]
# [[Рақымжан Қошқарбаев]]
# [[Оразбек Жолдасбеков]]
# [[Ағынтай]]
# [[Руслан Шохметұлы Әубәкіров]]&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Бикенов Ж.Б., Жәкенов Ж.М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қарпық шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Қарағанды|баспасы= |Қарағанды полиграфиясыжыл= 2002|томы= |беттері= |барлық беті= 620|сериясы= |isbn= 5-7667-9065-1|тиражы= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=[[Жарылқасын Бикенов|Бикенов Ж.Б.]] Жәкенов Ж.М. [[Тұяқ Көпейұлы Исабек|Исабек Т.К.]] |тақырыбы=Тоқа шежіресі |сілтеме =https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572 |орны=Қарағанды |баспасы=Қарағанды полиграфиясы ААҚ |жыл=2000 |барлық беті=402 |isbn=5-7667-9037-6 |тиражы=1000}}&lt;/ref&gt;
{{col-end}}

== Нұсқаулар ==

{{stub}}
{{Қазақ рулары}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>19xv9wgwt62xg5sd999bs6ek7f1cm4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Отто фон Бисмарк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16375</id>
    <revision>
      <id>3608281</id>
      <parentid>3414518</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18132" sha1="ooptekbep4hy84kdnkqaqo8mu2vgg3m" xml:space="preserve">[[Сурет:Bundesarchiv Bild 146-2005-0057, Otto von Bismarck.jpg|thumb|Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк-Шёнхаузен]]
'''Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк-Шёнхаузен''' ({{lang-de|Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen}}; [[1 сәуір]] [[1815 жыл|1815]], [[Саксония-Анхальт]] — [[30 шілде]] [[1898 жыл|1898]], [[Шлезвиг-Гольштейн]]) – [[князь]], [[Германия|герман]] мемлекеті қайраткері, ол герман мемлекетінің бірінші [[канцлер]]і (екінші рейх), сонымен қатар өз кезінде темір канцлер деген атаққа ие болған.

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Отто фон Бисмарк (Эдуард Леопольд фон Шенхаузен) 1815 жылдың 1-ші ақпанында [[Берлин]]нің солтүстік-батысында орналасқан [[Бранденбург]]тегі Шенхаузен поместьесінде дүниеге келген. Ол Прусс жер иеленушісі Фердинанда фон Бисмарк-Шенхаузен мен Вильгельмина Менкеннің отбасында туған. Бұл отбасыда ол үшінші ұл болған, оның толық аты Отто Эдуард Леопольд.

Жалпы алғанда Бисмарктар әулеті ауқатты отбасылар қатарына жатқан. Олар жаулап алушы рыцарьлардың ұрпақтары юнкерлер болып есептелді. Олардың арғы аталары өз кезінде шағын славян тұрғындарымен бірге [[Эльба]] жерінің шығысындағы кең байтақ жерлерде, алғашқы боп неміс елді мекендерінің негізін қалаған. Юнкерлер беделділер қатарына жатты, бірақ та байлық, әлеуметтік әл-ауқат пен сөз өтімділігіне келгенде олар Шығыс Еуропалық және габсбургтік аристократтармен салыстыруға келмейтін еді. Әрине, Бисмарктар жер магнаттарының қатарына жатқан жоқ, дегенмен олар өздерінің асыл тұқымды болғандарына да қанағат етті, олардың шежіресі [[Ұлы Карл]] билігіне дейін жалғасып жатты.

=== Жастық шағы===
Ол 1822 жылдан бастап 1827 жылға дейін Берлиндегі Пламана мектебiнде оқыды. Бұл мектепте ол көбінесе дене құрылысының өсiп-жетiлуiне ерекше көңіл бөлген. Бірақ жас Отто бұл мектептің берген біліміне риза болмаған. Оны ата-анасына жиi жазып тұрған хаттарында көруге болады.  Он екі  жасында Отто бұл мектептен шығып, кейіннен 3 жыл оқыған Фридрих Вильгельм атындағы гимназияға ауысты. Бұл гимназияда Берлинде орналасқан болатын. Ал 1830 жылы Отто гимназияға ауысып, алдыңғы оқу орындарымен салыстырғанда бұл жерде ол өзін әлдеқайда еркін сезінді. Жас юнкерді математика да, әлемнің көне тарихы да, жаңа неміс мәдениетінің жетістіктері де қызықтырмады. Отто көбінесе өткен жылдардағы саясатқа және соғыс пен бейбітшілік жылдарындағы елдер арасындағы бәсекелестікке аса назарын аударды. Бұл гимназияда Отто көзге түспеген, яғни белсенді оқушылардың қатарына ілінбеген. Бірақта осы кезде ол әдеби кітаптарды оқу барысында француз және неміс тілін жетік меңгерген. Сол кездегі жас Отто өзінің анасымен салыстырғанда діннен алыс болған.
Гимназияны аяқтағаннан кейін, оның анасы Оттоны Ганновер хандығында орналасқан Гёттингендегi Георг Августің университетiне түсіреді. Анасының пікірі бойынша, ол Бисмаркты құқықтанушы мамандығын меңгеріп, болашақта дипломатиялық қызметке орналасады деп ойлаған. Алайда жас Отто оқуға аса көңіл бөлген емес еді. Ол көбінесе бос уақытта достарымен көңіл көтеруді қалаған. Оған қоса Отто дуэльдерге көп қатысқан. Осындай бір жекпе-жекте ол өмірінде бірінші және сөңғы рет жараланған. Бұл жарақаттың нәтижесінде оның бетінде тыртық қалған. Негiзiнен, сол кезде Отто фон Бисмарк алтындай немiс жастарынан айырмашылығы болған емес. Бірақ ол Гёттингендегi Георг Августің университетінде аяғына дейін оқи алмады. Ол университеттiк өкiметтердiң тұтқындауынан қашып, ол қаланы тастап кетеді. Бір жыл ол Жаңа астаналық Берлин университетiнде оқыды, кейін мұнда саяси үнемдеудiң төңiрегiдегiн философия бойынша диссертацияны қорғап алған. Осымен, оның университеттiк бiлiмi бұл кезеңмен бiттi.

=== Жұмыс===
[[Сурет:Otto von Bismarck, Jugendbildnis im Alter von 22 Jahren.jpg|нобай|солға|Бисмарк, 1833 жыл]]
Бисмарк бірден жұмыс іздеуге кірісті. Ол үмiттік мекемеге орналаспақшы болып,  дипломаттық майданда  өз баққұмарлығын сынамақшы болды. Алайда, [[Прусси]]я сыртқы iстер министрi кеңес барысында Отто фон Бисмарктың бетін қайдарды, яғни жұмысқа қабылдаған жоқ. Министрдің мұндай шешiм қабылдағанын Оттоның қарқынды студенттiк өмiрi туралы сыбыстардың тигiзген ықпал және де Бисмарктың қатынастарды анықтау барысында оның жекпе-жекке құмарлығы жайлы жайт түсіндіріп отыр. Нәтижесінде, Бисмарк жақында Пруссия құрамына енген Ахенге жұмыс iстеуге барды. Бұл жерде әліде болса Франция ықпалы айқын түрде көрінген болатын, сондықтан ол Ахен шекаралық аумағын Пруссияға үстем болатын кеден одағына қосуға қатысты. Алайда Бимарктың өзінің айтуы бойынша, ол қатты қиналған емес, оған қоса бос уақыт өте көп болған. Бұл мерзiмде ол ағылшын шiркеу уағыздаушысының қызы Изабелла Лорейнді әйел қылып ала жаздады. 
Бисмарк 1838 жылы әскери қызметке тартылады. Әскери қызметте ол гвардиялық батальонға жазылады. Алайда анасының аяқ астынан аурып қалуы, оның қызметтік мерзімін қысқартады. Поместьенiң шаруашылығы мен ұзақ жылдар бойы балаларға деген қамқорлықтарының нәтижесінде анасының  денсаулығын толығымен  жойды. Ал анасының өлімінен кейін, Бисмарк поместьелерiмен ондағы басқарумен шұғылдануға тура келетіндігі түсiнiктi болды.
Помераниеде қоныстанған кейін Бисмарк өзінің табыс әкелудің әдiстері мен жолдарын ойлай бастады. Кейін ол өз жетістіктерімен көзге түсіп, көршiлерiнiң құрметiн тез арада жаулап алды. Ол өзін тапқыр және iскер жер иесi ретінде көрсете білді. Поместьедегі өмір студенттік өмірмен салыстырғанда Отто фон Бисмарты өте қатты өзгертті. Бұл кезекте ол қатаң тәртіппен көзге түскен. Алайда қияңқылық істерінің арқасында, оның көршілері Бисмаркты «жынды» деп атап кеткен. Бисмарк өзінің Берлиндегi оқуын аяқтап келген, кіші қарындасы Мальвинамен жақсы қарым-қатынас орнатады. Ағалы-қарындастың аралығында дәмдер және ұнатулардағы ұқсастық пен рухани жақындық пайда болды. Кейін ол өзін Мартин Лютердің із басары ретінде санап, діншіл адам еместігін жария еткен. Уақыт өте ол Иоганна фон Путткамермен неке қияды.

== Германияны біріктіру процесіндегі Бисмарктың саяси қызметі ==
Германиядағы революцияның болуына 1848 жылы Францияда болған революциясы түрткі болды. 1848 жылғы наурыз айында Берлин қаласында қарулы көтеріліс өтті. Патшалар мен князьдар уақыт жеңу үшін Майндағы Франкфурт қаласында федералдық Конституцияны қабылдауға байланысты бүкілгерманиялық Құрылтай жиналысын шақыруға келісім берді. Демократиялық конституцияның жобасы іс жүзінде енгізілмеді, ал 1849 жылы жиналған делегаттар Вюртемберннің үкіметімен таратылды. 1850 жылы қабылданған конституция феодалдық басшылардың мүддесіне сәйкес келді. Елде екі палаталық заңшығарушы орган құрылды. Парламенттің (ландтаг) заңшығарушы билігі абсалюттік вето құқығы арқылы патшаның билігін шектеді. Үкімет құрамындағы министрлер Ландтагқа бағынысты емес еді, сол себептен оларға сенімсіздік вотумы қорқыныш тудырмайтын. Пруссия канцлері Отто Бисмарк өз әскеріне бюджеттің 51 ден 22 млн. талерін жұмсап отырды. Алайда, канцлердің бұл әрекеттері 1866 жылы Пруссияның Австриямен соғыста жеңіске жетуімен кешірілді. Соғыстың нәтижесінде Пруссияға бірқатар солтүстік-германдық мемлекеттер қосылды, соның ішінде: Ганновер, Гессен-Кастель, Ниссау, Майндағы Франкфурт мемлекеттері болды. Шлезвиг пен Гольштейн 1864 жылы Даниямен соғысқаннан кейін қосылды.1866 жылы Герман одағының орнына Мемлекеттердің солтүстік-германдық одағы құрылды. Жаңа мемлекет 1867 жылы жаңа конституция қабылдады. Оған сәйкес, Одақты басқару пруссиялық патшаға (президентке), канцлерге және екі палатаға берілді. Төменгі палата жалпы сайлау құқығының негізінде сайланды. Одаққа келесі оңтүстік-германдық мемлекеттер енбеді: Бавария, Саксония, Вюртемберг. Оларды күштеп біріктіруге Франция кедергі жасады, себебі, Франция үшін Германияда қуатты біртұтас мемлекеттің құрылуы тиімсіз еді. 1870 жылы Пруссия Франциямен соғыстың басталуына себепкер болды. Франция жеңілді, ал Пруссияға оңтүстік-герман мемлекеттерін біріктіруге мүмкіндік туды. Осылай, Еуропаның орталығында жаңа мемлекет — Герман империясы пайда болды. 1862 жылы қазанның басында Бисмарк министр-президент және сыртқы істер министрі болып ресми түрде тағайындалады. Сол сәттен, ол 28 жыл бойы алдымен Пруссияның, кейін Герман империясының саясатын жүргізді. Өзінің алғашқы ресми сөзінде, «тарихтың ұлы мәселелері сөздер мен жарғылармен шешілмейді… Олар қан мен темірмен шешіледі» деген жиі қайталанатын сөздерін айтады. «Қан мен темір саясаты», «темір канцлер» – саяси және тарихи әдебиеттегі бұл ұғымдар Бисмарк бейнесін елестетеді. Дания Бисмарк саясатының бірінші құрбаны болды. Даниямен соғысты, Бисмарк Шлезвиг пен Гольштейннің бірігіп, Герман одағында тағы бір тәуелсіз мемлекеттің пайда болуын болмырмау үшін бастады. Бұл соғыста, ол қайта ұйымдастырылып, үлкейген Пруссия армиясын сынамақ болды. Данияға шабуыл ұйымдастыру сәті дәл таңдалынды. Бірнеше күнде Пруссия Данияны басып алды. Аустрия Пруссия жеңісінен кейін, өзіне де пайда түсіруді көздеп, Пруссияға қосылады. &lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ерусалимский  А.С. Бисмарк. Политическая  биография. М.: ВЛАДОС, 1952&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Смирнов В.П. Мир в начале XX века. М,: Просвещение, 1992&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Otto von Bismarck}}

[[Санат:1 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1815 жылы туғандар]]
[[Санат:Саксония-Анхальтте туғандар]]
[[Санат:30 шілдеде қайтыс болғандар]]
[[Санат:1898 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Шлезвиг-Гольштейнде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Германия федералдық канцлерлері]]
[[Санат:Германия рейхканцлерлері]]
[[Санат:Пруссия үкіметі басшылары]]
[[Санат:Пруссия сыртқы істер министрлері]]
[[Санат:Пруссия қорғаныс министрлері]]
[[Санат:Пруссия генералдары]]
[[Санат:Бисмарктер]]

[[Санат:Германия мемуаршылары]]

[[Санат:Қара қыран орденінің иегерлері]]

[[Санат:Pour le Mérite орденінің иегрелері]]
[[Санат:Темір крест орденінің иегерлері]]
[[Санат:Христ жоғарғы орденінің рыцарлары]]
[[Санат:Берлиннің құрметті азаматтары]]
[[Санат:Бременнің құрметті азаматтары]]
[[Санат:Веймардың құрметті азаматтары]]
[[Санат:Гамбургтың құрметті азаматтары]]
[[Санат:Дрезденнің құрметті азаматтары]]
[[Санат:Дюссельдорфтың құрметті азаматтары]]</text>
      <sha1>ooptekbep4hy84kdnkqaqo8mu2vgg3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Че Гевара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16377</id>
    <revision>
      <id>3608318</id>
      <parentid>3243005</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73175" sha1="4v3xsdfq1z5thyd8ta6x6lfimeo6h2j" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Эрнесто Че Гевара
 | Шынайы есімі         = Ernesto Guevara
 | Суреті               = Che Guevara - Guerrillero Heroico by Alberto Korda.jpg
 | Реті               = 1
 | Премьер         = Кастро, Фидель|Фидель Кастро
 | Титулы               = 1-ші Куба өнеркәсіп министрі 
 | Лақап аты            = Команданте, Че
 | Ту                   = Flag of Cuba.svg
 | Басқара бастады      = [[23 ақпан]] [[1961 жыл]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1 сәуір]] [[1965 жыл]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = [[Артуро Гусман]]
 | Реті_2               = 1
 | Титулы_2               = Куба халық банктың президенті
 | Тәж кигізу жорасы    = [[26 қараша]] [[1959 жыл]]
 | Биліктен бас тартуы  = [[23 ақпан]] [[1961 жыл]]
 | Мұрагері             =  [[Артуро Гусман]]
 | Білімі               = Буэнос-Айрес университеті
 | Мамандығы            = Дәрігер-хирург және дерматолог
 | Партиясы             = Куба комунисттік партиясы
 | Т?сініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Туған күні         = 14.06.1928
 | Туған жері         = Сан-Исидро, Росарио, [[Аргентина]]
 | Қайтыс болған күні   = 09.10.1967
 | Қайтыс болған жері   = Ла-Игера, Боливия
 | Жерленді             = {{s|Құпия түрде ұшып-қону жолағында}}  Валье-Гранде әуежайында, [[1997 жылы]] Че Гевары Мавзолейінде қайта жерленді
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Эрнесто Гевара Линч]]
 | Анасы                = [[Селия де ла Серна]]
 | Жұбайы               = [[Ильда Гадеа]] (1955—1959) &lt;br /&gt;2) [[Алейда Марч]] (1959 жылдан бастап)
 | Қолтаңбасы           = CheGuevaraSignature.svg
}}
Эрнесто '''Че Гевара''' (толық аты Эрнесто Гевара, исп. Ernesto Guevara; 14 маусым 1928, Росарио, [[Аргентина]] — 9 қазан 1967, Ла Игэра, [[Боливия]]) — латынамерикалық революционер, [[Куба революциясы]]ның 1959 ж. командентесі және [[Куба]] мемлекеттік қайраткері. &quot;Латынамерика континентінен&quot; басқа [[Конго Демократиялық Республикасы]]нда және басқа елдерде де жұмыс атқарған(мағлұмат әлі күнге дейін құпиялық таңбасын сақтауда). Өзінің аргентиналық шығу тегін білдіру үшін '''Че''' деген лақап атты қолданды. Себебі ''сhe'' деген одағай Аргентинада көптеп қолданылады.

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шақ пен жастық шағы ===
Эрнесто Гевара [[1928]] жылы [[14 маусым]]да аргентиналық [[Росарио]] қаласында, архитектор Эрнесто Гевара  Линч (1900—1987) отбасында дүниеге келген. Әкесі де, шешесі де аргентиналық креол(Латын Америкасындағы Испания және Португалия отаршыларының ұрпақтары) болған. Че әкесі жұмысшылардың жағдайын жақсартып (олардың еңбекақысын өніммен емес, ақшамен беріп отырған), аумақтық плантаторлардың наразылығын туғызды, сондықтан отбасымен [[Росарио]] қаласына көшіп кетуге мәжбүр болды. Сол кезде [[Росарио]] қаласы Аргентинадағы көлемі бойыншы екінші қала болатын, осы жерде өздерінің  [[йерба-матэ]](парагваялық шәй) өнімін жасап шығаратын фабрика ашады. Осы қалада Че дүниеге келеді. Біраз уақыттан кейін [[дүниежүзілік дағдарыс]]тың салдарынан отбасы Мисьонес қаласындағы плантацияға қайтып келуге мәжбүр болды.

Эрнестодан басқа отбасында тағы төрт бала болды. Селия (архитектор болды), Роберто (адвокат), Анна-Мария (архитектор), Хуан-Мартин (жобалаушы). Барлық балалар жоғары білім алды.

Екі жасында, 1930 жылдың 7 мамырында, Тэтэ (Эрнестодан қысқартылған аты) өзінің бронх демікпесін бастан кешірді - бұл ауру оны өмірінің соңына дейін қалмады. Әкесі құрылыстағы мердігер болып жұмысқа орналасса, шешесі Тэтэның қамын ойлап, қасында болды. Бастапқы екі жылда Эрнесто мектепке бара алмай, үйде білім алды, себебі күн сайын астма ұстамасынан азап шекті. Осы дан кейін ол үзіліспен(денсаулығына байланысты) Альта-Грасия мектебінде білім алды. Он үш жасында Эрнесто Деан-Фунес атындағы [[Кордовада]]ғы мемлекеттік колледжға түсіп, 1945 жылы он аяқтады. Осыдан кейін ол [[Буэнос-Айрес]] университетінің медициналық факультетіне түсті. Әкесі дон Эрнесто Гевара Линч [[1969 жыл]]дың ақпанында айтқан:

{{дәйексөз|...Өз балаларымды мен жан-жақты тәрбиелеуге тырыстым. Біздің үй олардың құрдастарына әрқашанда ашық болды, олардың ішінде Кордобаның бай отбасынан шыққан балалар да, қарапайым жұмысшылапрдың балалары да, комунисттердің балалары да болды. Тэтэ, мысалға, Негритамен дос болды, Каэтано Кордоба Итурбуру ақынның қызы, сол кездегі комунисттердің көз-қарасына қосылған, Селия әпкесіне үйленген болатын.}}

&lt;gallery&gt;
Сурет:Chefamily.jpg|&lt;small&gt;Че Гевара отбасысы. Солдан оңға қарай: Эрнесто Гевара, анасы Селия, әпке Селия, бауыры Роберто, әкесі Эрнесто баласы Хуан Мартинмен қолында және қарындасы Анна Мария&lt;/small&gt;
Сурет:Che Guevara - 1 año - 1929.jpg|&lt;small&gt;Бір жасар Че Гевара, [[1929 ж.]]&lt;/small&gt;
Сурет:Che Guevara - Mar del Plata - 1943ca.jpg|&lt;small&gt;Эрнесто Мар-дель-Платада (Аргентина), [[1943 ж.]]&lt;/small&gt;
Сурет:Che Guevara (1ro derecha) - Rugby - Atalaya.jpg|&lt;small&gt;Че Гевара (оң жақтан санағанда бірінші) регби серіктестерімен, [[1947 ж.]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Оңтүстік Америкада саяхаттау ==
Биохимия докторы Альберто Гранадомен (достық лақап аты - Миал) 1952 жылдың ақпанынан тамызына дейін жеті ай бойы Эрнесто Гевара Чили, Перу, Колумбия және Венесуэлада болып, Латын Америкасын аралады. Гранадо Чеден алты жас үлкен болатын. Ол оңтүстіктегі Кордова провинциясынан шыққан, фармацевтикалық университетті бітіріп, алапес ауруын емдеуге қызығушылық танытып, университетте тағы үш жыл оқығаннан кейін биохимия ғылымдарының докторы болды. 1945 жылдан Кордовадан 180 шақырым жердегі алапес колониясында жұмыс істеді. 1941 жылы ол сол кезде 13 жастағы Эрнесто Гевараны Дин Фьюнес колледжіндегі Эрнестоның сыныптасы Томас ағасы арқылы кездестірді. Ол Че ата-анасының үйіне жиі барып, олардың бай кітапханасын пайдалана бастады. Олар оқуды жақсы көретін және оқығандары туралы дауласатын дос болды. Гранадо және оның ағалары ұзақ серуендеп, Кордова маңында ашық саятшылықтар салды, Эрнесто оларға жиі қосылды (ата-анасы бұл оның астмамен күресуге көмектесетініне сенді)

Гевараның отбасы Эрнесто медицина факультетінде оқыған Буэнос-Айресте тұрды. Аллергияны зерттеу институтында ол аргентиналық ғалым доктор Писанидің жетекшілігімен жаттығады. Ол кезде Гевараның отбасы қаржылық қиындықтарды бастан кешіріп, Эрнесто кітапханашы болып ақша табуға мәжбүр болды. Кордоваға демалысқа келе жатып, ол алапес колониясында Гранадода болды, оған алапестерді емдеудің жаңа әдістерін зерттеуге эксперименттер жүргізуге көмектесті. Бір сапарында, 1951 жылдың қыркүйегінде Гранадо ағасы Томастың кеңесімен оны Оңтүстік Америкада саяхатшы болуға шақырды.Гранадо континенттің әртүрлі елдерінің алапес колониясына баруды, олардың жұмысымен танысуды және, мүмкін, бұл туралы кітап жазуды көздеді. Эрнесто бұл ұсынысты ықыласпен қабылдап, келесі емтихандарды тапсырғанша күтуін өтінді, өйткені ол медициналық институттың соңғы курсында оқиды. Эрнестоның ата-анасы қарсы болмады, егер ол бір жылдан кешіктірмей оралса - бітіру емтихандарын тапсырады.

1951 жылы 29 желтоқсанда қатты тозған Гранадо мотоцикліне пайдалы заттар, шатыр, көрпе тиеп, фотоаппарат пен автоматты тапаншаны алып, жолға шықты. Эрнестоға 15 доллар беріп, АҚШ-тан көйлек немесе купальник әкелуін өтінген Чинчинаға қоштасу үшін тоқтадық. Эрнесто оған қоштасу күшігін берді, оны Comeback деп атады - ағылшын тілінен аударғанда («қайтып кел»).

Біз де Эрнестоның ата-анасымен қоштасқанбыз. Гранадо есіне алды;&lt;blockquote&gt;Аргентинада бізді еш нәрсе кейінге қалдырған жоқ, біз Чилиге бет алдық - біздің жолдағы бірінші шетел мемлекеті. Кезінде Че ата-бабалары өмір сүрген Мендоса провинциясынан өтіп, жылқылардың қалай қолға үйретілгенін және біздің гаухолардың қалай өмір сүретінін бақылай отырып, біз оңтүстікке қарай бұрылып, екі доңғалақты Росинанте үшін өте алмайтын Анд шыңдарынан аулақ болдық. Көп қиналуға тура келді. Мотоцикл тоқтаусыз бұзылып, жөндеуді қажет етті. Біз оны мінген жоқпыз, өзіміз сүйреп жүрдік.&lt;/blockquote&gt;Орманда немесе далада түнеп, азық-түліктерін кездейсоқ жұмыстардан тапты: олар мейрамханаларда ыдыс жуды, шаруаларды емдеді немесе мал дәрігері болды, радиостанцияларды жөндеді, жүк тиеуші, жүк тасушы немесе теңізші болып жұмыс істеді. Біз әріптестермен тәжірибе алмасып, алапеспен ауыратын колонияға бардық, онда олар жолда демалуға мүмкіндік алды. Гевара мен Гранадо жұқпалы аурудан қорықпады және алапеспен ауыратындарға жанашырлық танытты, өмірлерін оларды емдеуге арнағысы келді. 1952 жылы 18 ақпанда олар Чилидің Темуко қаласына келді.Жергілікті Diario Austral газеті «Оңтүстік Америкада мотоциклмен саяхаттап жүрген екі аргентиналық лепрологиялық сарапшы» атты мақала жариялады. Гранадоның мотоциклі ақыры Сантьягоға жақын жерде бұзылды, содан кейін олар Вальпараисо портына көшті (олар Пасха аралының алапес колониясына баруды көздеді, бірақ пароход алты ай күтуге тура келетінін біліп, бұл идеядан бас тартты), содан кейін жаяу, автостоппен немесе пароходтарға немесе пойыздарға «қояндар». Біз шахта күзетшілерінің казармасында түнеп, американдық «Braden Copper Mining Company» компаниясына тиесілі Чукикамата мыс кенішіне жаяу жеттік.Перуде саяхатшылар кечуа және аймара үндістерінің өмірімен танысты, олар сол кезде жер иелері пайдаланды және аштықты кока жапырақтарымен басып тастады. Куско қаласында Эрнесто бірнеше сағат бойы жергілікті кітапханада Инк империясы туралы кітаптарды оқумен айналысты. Біз Перудегі Мачу-Пикчу ежелгі Инка қаласының қирандыларында бірнеше күн болдық. Ежелгі ғибадатхананың құрбандық шалу алаңында отырып, олар жұп ішіп, қиялдай бастады. Гранадо Эрнестомен диалогты еске алды;&lt;blockquote&gt;«Білесің бе, ақсақал, осында тұрайық. Мен асыл инка әулетінен шыққан үнді әйеліне үйленемін, өзімді император деп жариялап, Перудың билеушісі боламын және сізді премьер-министр етіп тағайындаймын, біз бірге әлеуметтік революция жасаймыз ».Че: «Сен жындысың, Миал, оқ атпай революция жасамайды!» деп жауап берді.&lt;/blockquote&gt;Мачу-Пикчудан Перу коммунисті дәрігері Уго Песченің алапеспен ауыратын колониясына барар жолда тоқтап, таулы Хуамбо ауылына бардық. Ол саяхатшыларды құшақ жая қарсы алып, өздеріне белгілі алапес ауруын емдеу әдістерімен таныстырып, Перудің Лорето провинциясындағы Сан-Пабло қаласының маңындағы алапеске қарсы үлкен колонияға ұсыныс хат жазды. Укаяли өзенінің бойындағы Пукальпа ауылынан кемеге қонған саяхатшылар Амазонка жағасындағы Икитос портына жол тартты. Икитоста олар Эрнестоның демікпе ауруына байланысты кешіктірілді, бұл оны біраз уақытқа ауруханаға баруға мәжбүр етті. Сан-Паблодағы алапес колониясына жеткен Гранадо мен Гевараны жылы қабылдап, науқастарды орталықтың зертханасында емдеуге шақырды. Саяхатшыларға достық қарым-қатынастары үшін алғыс білдіруге тырысқан пациенттер оларға «Мамбо-танго» деп атаған сал жасады. Осы салда Эрнесто мен Альберто жолдың келесі нүктесіне - Амазонкадағы Колумбияның Летисия портына жүзуді жоспарлады.

1952 жылы 21 маусымда заттарын салға жинап алып, олар Амазонка арқылы Летисияға қарай жүзді. Олар көп суретке түсіп, күнделіктерін жүргізді. Олар байқаусызда Летисиядан өтіп кетті, сондықтан олар қайық алып, Бразилия аумағынан оралуға мәжбүр болды. Күдікті және шаршаған көрінген екі жолдас Колумбияда түрмеге жабылды. Гранадо полиция бастығы Аргентинаның спорттағы жетістіктерімен таныс футбол жанкүйері болғандықтан саяхатшыларды жергілікті команданы жаттықтыруға уәде беру үшін олардың қайдан келгенін білгеннен кейін босатқанын айтты. Команда облыс біріншілігінде жеңіске жетіп, жанкүйерлер оларға еліміздің астанасы – Боготаға ұшақ билеттерін сатып алды . Колумбияда сол кезде президент Лауреано Гоместің шаруа наразылығын күшпен басып-жаншуымен туындаған азамат соғысы болды. Гевара мен Гранадо қайтадан түрмеге жабылды, бірақ олар Колумбиядан дереу кетуге уәде беріп, босатылды. Студенттерден саяхатқа ақша алған Эрнесто мен Альберто автобуспен Венесуэла маңындағы Кукута қаласына барды, содан кейін халықаралық көпір арқылы Венесуэладағы Сан-Кристобалға дейін шекарадан өтті. 1952 жылы 14 шілдеде саяхатшылар Каракасқа жетті.

Гранадо Венесуэлада Каракастағы алапес колониясында жұмыс істеуді жалғастырды, онда оған ай сайын сегіз жүз американ доллары көлемінде жалақы ұсынылды. Кейін алапеспен ауыратын колонияда жұмыс істеп жүріп, болашақ жары Юлиямен танысады. Че Буэнос-Айреске жалғыз жетуі керек еді. Алыстағы туысы – жылқы саудагерімен кездейсоқ кездесіп қалып, шілде айының соңында Каракастан Майамиге ұшақпен жылқылар партиясын ертіп барады да, ол жерден Венесуэла Маракайбо арқылы Буэнос-Айреске бос рейспен оралуға мәжбүр болды.Алайда Че Майамиде бір ай болды. Ол Чинчинаға уәде етілген шілтер көйлегін сатып алды, бірақ Майамиде ол жергілікті кітапханада уақыт өткізіп, ақшасыз өмір сүрді. 1952 жылдың тамызында Че Буэнос-Айреске қайтып оралды, онда ол емтихандарға және аллергия туралы диссертациясына дайындала бастады. 1953 жылы наурызда Гевара хирург ретінде дерматология бойынша докторлық дәрежесін алды. Әскерде болғысы келмей, мұз ваннасының көмегімен демікпе ұстамасын жасап, әскери қызметке жарамсыз деп танылды. Медициналық білім бойынша дипломы бар Че Каракастағы Венесуэлалық алапес колониясына Гранадоға баруды шешті, бірақ кейін тағдыр оларды тек 1960 жылдары Кубада біріктірді.

=== Латын Америкасына екінші сапары ===
Эрнесто Венесуэлаға Боливияның астанасы Ла-Пас арқылы «сүт колоннасы» деп аталатын пойызбен жолға шықты (пойыз барлық станцияларда тоқтап, сонда фермерлер сүт құйылған банкаларды тиеген). 1952 жылы 9 сәуірде Боливияда төңкеріс болып, оған кеншілер мен шаруалар қатысты. Президент Паз Эстенсоро басқарған билікке келген ұлтшыл революциялық қозғалыс шетелдік қожайындарға өтемақы төлеп, қалайы шахталарын ұлттандырды, сонымен қатар кеншілер мен шаруалардан құралған милицияны ұйымдастырып, аграрлық реформа жүргізді. Боливияда Че үндістердің таулы ауылдарын, кеншілер ауылдарын аралап, үкімет мүшелерімен кездесті, тіпті ақпарат және мәдениет бөлімінде, сондай-ақ аграрлық реформаны жүзеге асыру бөлімінде жұмыс істеді. Ол Титикака көлінің маңында орналасқан Үндістанның Тиахуанако киелі орындарының қирандыларын аралап, ежелгі өркениеттегі үндістер күн құдайы Виракочаға табынған «Күн қақпасы» храмын көптеген суретке түсірді.

Ла-Паста Эрнесто адвокат Рикардо Рохомен кездесті, ол оны Гватемалаға кетуге көндірді, бірақ Эрнесто Колумбияға дейін ғана серік болуға келісті, өйткені оның әлі де Гранадо күтіп тұрған Каракастың алапес колониясына бару ниеті болды. Рохо ұшақпен Перу астанасы - Лимаға ұшты, ал Эрнесто автобуста жолдасы, Аргентиналық студент Карлос Феррермен бірге Титикака көлін айналып өтіп, Эрнесто бұрынғы сапарында болған Перудегі Куско қаласына келді. 1952 жылы. Шекарашылар тоқтатқаннан кейін (олар Боливиядағы төңкеріс туралы брошюралар мен кітаптарды алып кетті) Лимаға келіп, Рохомен кездесті.Генерал Аудрия басқаратын елдегі саяси жағдайға байланысты Лимада ұзақ қалу қауіпті болғандықтан, саяхатшылар - Рохо, Феррер және Эрнесто Тынық мұхиты жағалауы арқылы Эквадорға автобуспен 26 қыркүйекте осы елдің шекарасына жетті. 1953. Гуаякилде олар Колумбия миссиясына виза алуға өтініш берді, бірақ консул Колумбияда жақында болған әскери төңкеріске байланысты шетелдіктердің автобуспен жүруі қауіпті деп есептеп, ел астанасы Боготаға әуе билеттерін талап етті (Жалпы Рохас Пинилла президент Лауреано Гоместі тақтан тайдырды). Әуе тасымалына қаражаты жоқ саяхатшылар Социалистік партияның жергілікті көшбасшысына Чилидің болашақ президенті Сальвадор Альендеден алған ұсыныс хатпен жүгінді және ол арқылы United Fruit пароходында студенттерге тегін билеттер алды. Компания Гуаякилден Панамаға дейін.

=== Гватемала ===
Рохоның әсерінен, сондай-ақ АҚШ-тың президент Арбенцке шабуылы туралы баспасөз хабарламаларымен Эрнесто Гватемалаға барады. Осы уақытқа дейін Арбенц үкіметі Гватемала парламенті арқылы United Fruit Company жұмысшыларының жалақысын екі есеге арттырған заң қабылдады. Помещиктердің 554 мың га жері, оның ішінде 160 мың га «Юнайтед жемісі» экспроприацияланды, бұл американдықтардың өткір теріс реакциясын тудырды. Гуаякилден Эрнесто Альберто Гранадуға ашық хат жіберді: «Балақай! Мен Гватемалаға барамын.Содан кейін мен сізге жазамын», - содан кейін олардың арасындағы байланыс уақытша үзілді. Панамада Гевара мен Феррердің ақшасы таусылғандықтан кейінге қалдырылды, ал Рохо Гватемалаға жолын жалғастырды. Гевара кітаптарын сатып, Перудегі Мачу Пикчу және басқа да тарихи орындар туралы жергілікті журналда бірқатар репортаждар жариялады. Коста-Рикодағы Сан-Хоседе Гевара мен Феррер өтіп бара жатқан жүк көлігімен жүріп өтті, ол тропикалық жаңбыр салдарынан жолда аударылып қалды, содан кейін Эрнесто сол қолын жарақаттап, біраз уақытқа әрең ие болды. Саяхатшылар 1953 жылдың желтоқсан айының басында Сан-Хосеге жетті. Онда Эрнесто Венесуэла Демократиялық іс-қимыл партиясының көшбасшысы және Венесуэланың болашақ президенті Ромуло Бетанкурмен кездесті, олар онымен үзілді-кесілді келіспейді және Доминикан Республикасының болашақ президенті, жазушы Хуан Бошпен, сондай-ақ диктатор Батистаның қарсыластары кубалықтармен кездесті.

1953 жылдың соңында Гевара және оның аргентиналық достары автобуспен Сан-Хоседен Сан-Сальвадорға барды. Желтоқсанның 24-і күні олар көліктермен өтіп бара жатып, республиканың аттас астанасы Гватемала қаласына жетті. Елдің көрнекті қайраткерлеріне ұсыныс хаттары мен Лимадан революцияшыл Ильда Гадеяға жазған хаты бар Эрнесто Ильданы Сервантес пансионатында тауып, өзі орналасты. Ортақ көзқарастар мен мүдделер болашақ жұбайларды жақындастырды. Кейіннен Ильда Гадеа Гевараның сол кездегі оған жасаған әсерін есіне алды.:&lt;blockquote&gt;Доктор Эрнесто Гевара мені алғашқы әңгімелерден-ақ өзінің зеректігімен, байыптылығымен, көзқарастарымен және марксизмді білуімен таң қалдырды... Буржуазиялық отбасынан шыққан ол, қолында докторлық дәрежесі бар, өз елінде оңай мансап жасай алатын. , біздің елдерде барлығы бірдей жоғары білімді мамандар. Сөйтіп жүргенде қарапайым халықты емдеу үшін ең артта қалған жерлерде, тіпті тегін жұмыс істеуге ұмтылды. Бірақ бәрінен де оның медицинаға деген көзқарасына тәнті болдым. Ол Оңтүстік Американың әртүрлі елдеріне жасаған саяхатында көргендеріне сүйене отырып, біздің халықтарымыздың антисанитариялық жағдайлары мен кедейшіліктері туралы ашумен айтты. Осыған байланысты Арчибальд Крониннің «Цитадель» романын және дәрігердің жұмысшылар алдындағы борышы тақырыбын қозғайтын басқа да кітаптарды талқылағанымыз жақсы есімде. Осы кітаптарға сілтеме жасай отырып, Эрнесто біздің елдердегі дәрігер артықшылықты маман болмауы керек, ол үстем таптарға қызмет етпеуі керек немесе ойдан шығарылған науқастарға пайдасыз дәрі-дәрмектерді ойлап таппауы керек деген қорытындыға келді. Әрине, мұны істеу арқылы сіз қомақты табыс тауып, өмірде табысқа жете аласыз, бірақ біздің елдердегі жас саналы мамандар бұған ұмтылуы керек пе? Доктор Гевара дәрігер өзін жалпы халықтың өмір сүру жағдайын жақсартуға арнауы керек деп есептеді. Және бұл оның еріксіз янки империализмінің араласуы күшейген біздің елдерде үстемдік ететін, олигархиялар қанаған мемлекеттік жүйелерді айыптауына әкеледі. &lt;/blockquote&gt;Гватемалада Эрнесто Кубадан келген эмигранттармен – Фидель Кастроның жақтастарымен кездесті, олардың арасында Антонио Лопес (Нико), Марио Далмау, Дарио Лопес – «Гранма» яхтасындағы круиздің болашақ қатысушылары болды. Гватемаланың шалғай аймағындағы - Петен джунглиіндегі үнді қауымдастықтарына дәрігер ретінде барғысы келген Эрнесто денсаулық сақтау министрлігінен бас тартты, ол үшін алдымен бір жыл ішінде медициналық сертификаттау рәсімінен өту керек болды.Кездейсоқ табыс, газет мақалалары мен сауда кітаптары (Ильда Гадеаның айтуынша, ол сатылғаннан гөрі көп оқиды) оған өмір сүруге мүмкіндік берді. Иығына сөмке салып, Гватемаланы аралап жүріп, ежелгі майя үндістерінің мәдениетін зерттеді. Гватемала Еңбек партиясының «Еңбек патриоттық жастары» жастар ұйымымен ынтымақтасады.1954 жылы 17 маусымда Гондурас полковнигі Армастың қарулы топтары Гватемалаға басып кірді, Арбенц үкіметінің жақтастарын жазалау және Гватемала астанасы мен басқа қалаларын бомбалау басталды. Эрнесто, Ильда Гадеаның айтуынша, ұрыс жүріп жатқан аймаққа жіберуді сұрап, милиция құруға шақырды. Ол бомбалау кезінде қаланың әуе шабуылына қарсы қорғаныс топтарының құрамында болды, қару-жарақ тасымалдауға көмектесті.Марио Далмау «Еңбек патриоттық жастарының мүшелерімен бірге ол өрттер мен бомба жарылыстары арасында күзет қызметін атқарып, өзін өлім қаупіне ұшыратты» деп мәлімдеді. Эрнесто Гевара Арбенц тақтан тайдырылғаннан кейін жойылатын «қауіпті коммунистер» тізіміне енді. Аргентина елшісі оны Сервантес қонақ үйінде қауіп туралы ескертті және Эрнесто бірқатар басқа Арбенц жақтаушыларымен бірге паналаған елшілікті паналауды ұсынды, содан кейін елшінің көмегімен ол елден кетті. және Мехико қаласына пойызбен кетті

=== Мехикодағы өмір ===
1954 жылдың 21 қыркүйегінде Гевара Мехикоға келіп, Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін жақтаған және АҚШ конгресінде оның белсенділерінің атуына байланысты заңсыз деп танылған ұлтшыл партияның Пуэрто-Рикандық көшбасшысының пәтеріне орналасты. Дәл осы пәтерде Перу Лусио (Луис) де ла Пуэнте тұрды, ол кейінірек 1965 жылы 23 қазанда Перудің таулы аймақтарының бірінде антипартизандық «рейдшілермен» шайқаста оққа ұшты.Тұрақты күнкөріс құралдары болмаған Че мен оның досы Патохо саябақтарда суретке түседі. Че бұл кезді осылай есіне алды:&lt;blockquote&gt;Екеуміз де құрғап қалдық... Патоджода бір тиын жоқ, менде аз ғана песо болды. Мен фотоаппарат сатып алдым, біз саябақтарда контрабандалық жолмен суреттерді алып жүрдік. Кішкентай қараңғы бөлменің иесі мексикалық ер адам бізге карталарды басып шығаруға көмектесті. Біз Мехико қаласын білдік, жоғары және төмен серуендеп, маңызды емес фотосуреттерімізбен клиенттерімізді қызықтыруға тырыстық.Біз суретке түсірген баланың келбеті өте сүйкімді екеніне және шынымен де мұндай сүйкімділік үшін песо төлеуге тұрарлық екеніне қанша адам сендіруге, сендіруге мәжбүр болды. Біз бұл қолөнермен бірнеше ай тұрдық. Бірте-бірте жағдайымыз жақсара бастады&lt;/blockquote&gt;«Мен Арбенцтің құлағанын көрдім» деген мақаланы жазған Че журналистік жұмысқа орналаса алмады. Бұл кезде Гватемаладан Ильда Гадеа келді және олар үйленді. Че Fondo de Cultura Economics баспасынан кітаптар сата бастады, кітап көрмесіне түнгі күзетші болып жұмысқа орналасып, кітап оқуды жалғастырды. Қалалық ауруханада аллергия бөліміне жұмысқа конкурстық негізде түскен.Ол Ұлттық университетте медицинадан дәріс оқыды, кардиология институтында және француз ауруханасының зертханасында ғылыми жұмыстармен (атап айтқанда, мысықтар бойынша тәжірибелермен) айналыса бастады. 1955 жылы 18 тамызда Мексиканың Тепозотлан қаласында Че Хилда Гадеаға үйленді. 1956 жылы 15 ақпанда Ильда қызды дүниеге әкелді, оған анасы Илдита есімі берілді. 1959 жылы қыркүйекте Мексиканың Ciempre журналының тілшісіне берген сұхбатында Че:&lt;blockquote&gt;Менің қызым Мехико қаласында дүниеге келгенде, біз оны анасы Перу, ал әкесі аргентиналық деп тіркей аламыз. Бұл да, екіншісі де қисынды болар еді, өйткені біз Мексика арқылы өтіп бара жатқан сияқтымыз. Соған қарамастан, жұбайым екеуміз жеңіліс пен қуғынның ащы сағатында бізге пана болған халыққа алғыс пен құрмет белгісі ретінде оны мексикалық ретінде тіркеуді ұйғардық.&lt;/blockquote&gt;Рауль Роа, кубалық публицист және Батистаның қарсыласы, кейінірек социалистік Кубада ұзақ мерзімді сыртқы істер министрі болған, Геварамен Мексикадағы кездесуін еске алды:

Мен Чемен бір түнде оның отандасы Рикардо Рохоның үйінде кездестім. Ол алғаш рет революциялық және антиимпериалистік қозғалысқа қатысқан Гватемаладан жаңа ғана келді. Ол әлі де жеңіліске қатты алаңдады. Че жас болып көрінді. Оның бейнесі менің жадымда қалды: мөлдір сана, аскеттік бозару, демікпе тынысы, томпиған маңдай, қалың шаш, шешуші пайымдаулар, жігерлі иек, байсалды қимылдар, сезімтал, еніп кететін көзқарас, өткір ой, байсалды сөйлейді, қатты күледі. Кардиология институтының аллергия бөлімшесіне жұмысқа енді ғана кірісті. Біз Аргентина, Гватемала және Куба туралы әңгімелестік, олардың мәселелеріне Латын Америкасы призмасы арқылы қарадық. Сол кездің өзінде Че креол ұлтшылдарының тар көкжиегінен асып түсті және континенттік революционердің көзқарасы бойынша пайымдады.Бұл аргентиналық дәрігер, өз елінің тағдырын ғана ойлайтын көптеген эмигранттардан айырмашылығы, Аргентина туралы емес, жалпы Латын Америкасы туралы ойлады, оның «ең әлсіз буынын» табуға тырысты.

=== Кубаға экспедиция дайындау ===
&lt;blockquote&gt;Революциялық авангардтың тағдыры асқақ және қайғылы ...

(C) Эрнесто Че Гевара&lt;/blockquote&gt;1955 жылдың маусым айының соңында Мехикодағы аурухананың кезекші дәрігері Эрнесто Гевараның кеңесіне екі кубалық келді, олардың бірі Гевараның Гватемаладағы танысы Нико Лопес болатын. Ол Чеге Монкада казармасына шабуыл жасаған кубалық революционерлер амнистия бойынша Пинос аралындағы түрмеден босатылып, Кубаға қарулы экспедиция дайындау үшін Мехикоға ағыла бастағанын айтты. Бірнеше күннен кейін Рауль Кастромен таныс болды, онда Че пікірлес адамды тапты, кейін ол туралы былай деді: «Маған бұл басқаларға ұқсамайтын сияқты. Кем дегенде, ол басқаларға қарағанда жақсы сөйлейді, сонымен қатар ол ойлайды». Осы кезде Фидель АҚШ-та жүргенде экспедицияға Кубадан келген эмигранттардан ақша жинап жүрді. Нью-Йоркте Батистаға қарсы митингіде сөз сөйлеген Фидель: «1956 жылы біз бостандық аламыз немесе шейіт боламыз деп толық жауапкершілікпен хабарлаймын», - деді.

Фидель мен Че арасындағы алғашқы кездесу 1955 жылы 9 шілдеде Фидель жақтастарының қауіпсіз үйінде өтті. Онда Кубаның Орьенте провинциясында алдағы соғыс қимылдарының егжей-тегжейлері талқыланды. Фидель ол кезде Ченің «маған қарағанда жетілген революциялық идеялары болды» деп дәлелдеді. Идеологиялық, теориялық жағынан біршама дамыды. Менімен салыстырғанда ол озық революционер болды». Таңертең Фидель «ерекше адам» деген әсер қалдырған Че болашақ экспедиция отрядына дәрігер болып жазылды.

1955 жылы қыркүйекте Аргентинада тағы бір әскери төңкеріс болып, президент Перон биліктен тайдырылды. Эмигранттар – биліктен қуылған диктатордың қарсыластары Мехико қаласында тұратын көптеген аргентиналықтар пайдаланған отанына оралуға шақырылды. Че оралудан бас тартты, өйткені оны алдағы Кубаға экспедиция алып кетті.

Мексикалық Арсасио Ванегас Арройо Фидель басқарған 26 шілде қозғалысының құжаттарын басып шығаратын шағын баспаханаға ие болды. Сонымен қатар, Арсасио Кубаға алдағы экспедицияға қатысушылардың физикалық дайындығымен айналысты, ол спортшы-балуан болды: өрескел жерлерде ұзақ жорықтар, дзюдо, ол үшін жеңіл атлетика залы жалға алынды. Арсасио былай деп еске алды: «Сонымен қатар, балалар география, тарих, саяси жағдай және басқа да тақырыптар бойынша лекциялар тыңдады. Кейде осы лекцияларды тыңдау үшін өзім қалдым. Жігіттер де соғыс туралы фильмдерді көру үшін кинотеатрға барды». Топтың әскери дайындығымен испан армиясының полковнигі, франкистермен соғысқан ардагер, «Партизанға 150 сұрақ» атты нұсқаулықтың авторы Альберто Байо айналысты. Бастапқыда 100 000 Мексика песосы (немесе 8 000 доллар) мөлшерінде ақы сұраған ол кейін оны екі есе азайтты. Алайда, шәкірттерінің мүмкіндіктеріне сеніп, төлемді алып қана қоймай, жиһаз фабрикасын сатып, түскен ақшаны Фидель тобына аударады.Полковник елордадан 35 шақырым жерде Санта Роса хациендасын 26 000 АҚШ долларына Панчо Вилланың бұрынғы партизаны Эрасмо Риверадан отрядты оқыту үшін жаңа база ретінде сатып алды. Че топпен жаттығу кезінде киінуді, сынықтар мен жараларды емдеуді және инъекция жасауды үйретті, сеанстардың бірінде жүзден астам укол алды - топтың әрбір оқытылған мүшелерінен бір немесе одан да көп.&lt;blockquote&gt;Онымен Санта Роза ранчосында оқи отырып, мен оның қандай адам екенін білдім - әрқашан ең еңбекқор, әрқашан ең жоғары жауапкершілік сезіміне толы, әрқайсымызға көмектесуге дайын... Мен онымен қан кетуімді тоқтатқан кезде кездестірдім. тіс жұлу... Ол кезде мен әрең оқитынмын. Ол маған: «Мен саған оқып, оқығаныңды түсінуге үйретемін ...» мойын «және» Жас гвардия «&lt;/blockquote&gt;1956 жылы 22 маусымда Мексика полициясы Мехико көшелерінің бірінде Фидель Кастроны тұтқындады. Одан кейін қауіпсіз үйге тұтқиылдан шабуыл жасалды. Санта Роза ранчосында полиция Че мен оның кейбір жолдастарын тұтқынға алды. Кубалық қастандық жасаушылардың қамауға алынғаны және полковник Баджоның бұл іске қатысқаны баспасөзде жарияланды. Артынша, қамауға алулар қастандық жасаушылардың қатарына еніп кеткен арандатушының нұсқауымен жүзеге асырылғаны белгілі болды. 26 маусымда Мексиканың Excelsior газеті тұтқындалғандардың тізімін жариялады, оның ішінде «халықаралық коммунистік үгітші» ретінде сипатталған Эрнесто Че Гевара Сернаның есімі Гватемаладағы президент Арбенц тұсындағы рөлін атап өтті.&lt;blockquote&gt;Бізді қамауға алғаннан кейін бізді Мигель Шульц түрмесіне, иммигранттарға арналған түрмеге апарды. Сол жерде мен Чеді көрдім. Арзан мөлдір нейлон пальто мен ескі қалпақ киген ол бағбанға ұқсайтын. Ал мен оны күлдіргім келіп, оның қандай әсер қалдырғанын айттым... Бізді түрмеден жауап алу үшін алып шыққанда, оның жалғыз қолы кісенделген. Мен ашуланып, прокуратура өкіліне Гевараның қолына кісен таққан қылмыскер емес екенін, Мексикада тіпті қылмыскерлерді де тақпайтынын айттым. Ол түрмеге кісенсіз оралды.&lt;/blockquote&gt;Тұтқындарға Мексиканың бұрынғы президенті Лазаро Карденас, бұрынғы теңіз министрі Хериберто Джара, еңбек жетекшісі Ломбардо Толедано, суретшілер Альфаро Сикейрос пен Диего Ривера, сондай-ақ мәдениет және ғылым қайраткерлері араша түсті. Бір айдан кейін Мексика билігі Фидель Кастроны және елге заңсыз кірді деп айыпталған Эрнесто Гевара мен кубалық Каликсто Гарсияны қоспағанда, қалған тұтқындарды босатады. Түрмеден шыққаннан кейін Фидель Кастро Кубаға экспедицияға дайындықты жалғастырып, ақша жинап, қару-жарақ сатып алып, жасырын көріністер ұйымдастырды. Жауынгерлерді дайындау еліміздің әр жерінде шағын топтарда жалғасты. «Гранма» яхтасы швед этнографы Вернер Гриннен 12 мың долларға сатып алынған. Че Фидельдің оны түрмеден шығару туралы уайымы оның жүзуін кешіктіреді деп қорықты, бірақ Фидель оған: «Мен сені тастамаймын!» - деді. Мексика полициясы Ченің әйелін қамауға алды, бірақ біраз уақыттан кейін Ильда мен Че босатылды. Че түрмеде 57 күн болды. Полиция кубалықтарға барлауды жалғастырды, қауіпсіз үйлерге кірді. Баспасөз Фидельдің Кубаға жүзуге дайындығы туралы күшті және негізгі жазды. Рейдтердің жиілеуіне және топты, яхта мен таратқышты жарияланған 15 мың доллар сыйақы үшін Мехикодағы Куба елшілігіне тапсыру мүмкіндігіне байланысты дайындық жұмыстары жеделдетілді. Фидель болжамды арандатушыны оқшаулап, Гранма қондырылған Мексика шығанағындағы Туспана портына шоғырлануға бұйрық берді. Че Ильданың үйіне медициналық сөмкесін алып жүгіріп кіріп, ұйықтап жатқан қызын сүйді де, ата-анасына қоштасу хатын жазып, портқа кетті. Көп ұзамай Ильда Перуге оралды, кейінірек Гевараға ортақ қызы Илдитаны берді.

=== Гранмеге кетуі ===
1956 жылы 25 қарашада түнгі сағат 2-де Тұспанда отряд Гранмаға қонды. Полиция «мордида» (пара) алды және пирстерден тыс қалды. 8-12 адамға есептелген, толып жатқан яхтаға қару-жарақ пен техникасы бар 82 адам мінген. Сол кезде теңізде дауыл соғып, жаңбыр жауып тұрды, шамдары сөнген «Гранма» Кубаға қарай бет алды. Че «82 адамның ішінде тек екі-үш матрос, төрт-бес жолаушы ғана теңіз ауруымен ауырмағанын» еске алды. Кеме дәретханадағы ашық шүмектің салдарынан ағып кеткен, алайда сорғы жұмыс істемей тұрып, ыдыстың ағынын жоюға тырысып, олар консервілерді бортқа лақтырып үлгерген.&lt;blockquote&gt;Қару-жарақ пен техникасы бар 82 адамның мұндай шағын кемеге қалай сыйатынын елестету үшін сізде бай қиял болуы керек. Яхта толып кеткен. Адамдар бір-бірінің үстіне отырды. Тамағымыз таусылып қалды. Алғашқы күндері әрқайсысына жарты банка қоюландырылған сүт берілді, бірақ ол көп ұзамай таусылды. Төртінші күні барлығы бір кесек ірімшік пен шұжық алды, ал бесінші күні бір ғана шіріген апельсин болды.&lt;/blockquote&gt;Гранмада Че демікпеден зардап шекті, бірақ Роберто Роке Нуньестің айтуынша, ол басқаларды жігерлендіріп, қалжыңдаған. Яхта жиі өз бағытын жоғалтып алды; Бірде олар капитан кабинасының төбесінен бортқа құлап кеткен штурман Роберто Роке Нуньесті іздеуге бірнеше сағатқа барды. Топтың Сантьяго маңындағы Никеро ауылына келу уақыты 30 қарашаға есептелген. Бұл күні таңғы сағат 5:40-та Франк Пайс бастаған Фидельдің жақтастары елордадағы мемлекеттік мекемелерді басып алып, көшеге шықты, бірақ жағдайды бақылауда ұстай алмады.

== Куба революциясы ==

=== Алғашқы күндер ===
«Че Гевара революцияның жаңа теориясын ұсынды (марксизм классиктерімен салыстырғанда - И. Л. Викентьевтің ескертпесі): ол түбегейлі саяси бетбұрыс жасауға қабілетті революционерлердің шағын топтарына ерекше мән берді. Қоғам революцияға пісіп-жетілгенше күтудің қажеті жоқ - революционерлердің өздерінің дайындығы жеткілікті».

«Гранма» Куба жағасына 1956 жылы 2 желтоқсанда ғана Ориенте провинциясының Лас-Колорадас аймағына келіп, бірден жағалаудан суға кетті. Қайық суға жіберілді, бірақ ол батып кетті. 82 адамнан тұратын топ жағаға, иығына дейін суда; қару-жарақ пен аздаған азық-түлік пен дәрі-дәрмек құрлыққа әкелінді. Рауль Кастро кейінірек «кеме апатымен» салыстырған қону алаңы Батиста бөлімшелеріне бағынатын қайықтар мен ұшақтар мен Фидель Кастро тобы атқылауға ұшырады. Оларды 35 000-ға жуық қарулы сарбаз, танк, 15 жағалау күзеті кемесі, 10 әскери кеме, 78 жауынгер мен көлік ұшағы күтіп тұрды. Ұзақ уақыт бойы бұл топ мангр тоғайы болып табылатын батпақты жағалауды жағалады. 5 желтоқсанда күннің ортасында Алегрия де Пио (Қасиетті қуаныш) ауданында топқа үкіметтік ұшақтар шабуыл жасады. Жау оғы астында шайқаста отряд жауынгерлерінің жартысы қаза тауып, 20-ға жуық адам тұтқынға алынды. Келесі күні тірі қалғандар Сьерра-Маэстра маңындағы саятшылыққа жиналды.

Фидель: «Жау бізді жеңді, бірақ жойып жібере алмады. Біз бұл соғыста күресеміз және жеңеміз». Куба шаруалары отряд мүшелерін жылы шыраймен қабылдап, үйлеріне жасырды.&lt;blockquote&gt;Орманның бір жерінде ұзақ түндерде (күннің батуымен әрекетсіздігіміз басталды) біз батыл жоспарлар жасадық. Олар шайқастарды, ірі операцияларды және жеңісті армандады. Бұл бақытты сағаттар болды. Барлығымен бірге мен өмірімде алғаш рет темекі шегуді ұнаттым, ол тітіркендіргіш масалардың алдын алу үшін темекі шегуді үйрендім. Содан бері Кубалық темекінің хош иісі менің бойыма сіңіп кетті. Менің басым айналып кетті, әлде күшті «гаванадан» немесе біздің жоспарымыздың батылдығынан - біреуі екіншісінен үмітсіз.&lt;/blockquote&gt;

=== Жанғыш қоспа ===
Че Гевара өзінің Молотов коктейлі рецептін құрастырды. Ол 3/4 бензин мен 1/4 мұнайдан тұрды. Тұтандырғыш қоспаларды көбінесе партизандар ғимараттарға, жеңіл көліктерге және жаудың жаяу әскерлеріне қарсы қолданды. Молотов Че Гевара коктейльінің рецепті өндірістегі қарапайымдылығымен және компоненттердің болуымен ерекшеленді.

=== Революцияның одан әрі барысы ===
Жергілікті шаруалармен қарым-қатынас әрқашан бірқалыпты бола бермеді: радио және шіркеу қызметтерінде антикоммунистік үгіт-насихат жүргізілді. 1958 жылы қаңтарда көтерілісшілер El Cubano Libre газетінің «Мерген» қолтаңбасымен жарияланған фельетонында Че билеуші ​​​​режим таңып отырған мифтер туралы былай деп жазды: «Коммунистер – қолдарына қару алғандардың бәрі, өйткені олар кедейліктен шаршаған, қай елде болса да.» Талан-тараж бен бейберекетсіздікті басу үшін жергілікті халықпен қарым-қатынасты жақсарту үшін отрядта әскери трибуналдың өкілеттігі берілген тәртіптік комиссия құрылды. Қытайлық Чанның псевдореволюциялық бандысы жойылды. Че былай деп атап көрсетті: «Сол қиын-қыстау кезеңде революциялық тәртіптің кез келген бұзылуын берік қолмен басып, азат етілген аймақтарда анархияның дамуына жол бермеу керек еді». Отрядтан қашу фактілері бойынша да ату жұмыстары жүргізілді. Тұтқындарға медициналық көмек көрсетілді, Че оларды ренжітпеуі үшін қатаң бақылауға алынды. Әдетте, олар босатылды.

1957 жылы 5 маусымда Фидель Кастро Ченің жетекшілігімен 75 жауынгерден тұратын колонна бөлді (қаскүнемдік мақсатында ол төртінші колонна деп аталды). Че майор дәрежесіне көтерілді. Шілдеде Фидель буржуазиялық оппозиция өкілдерімен бірге революциялық азаматтық майданды құру туралы манифестке қол қойды, оның талаптары Батистаны сайланған президентпен ауыстыруды және бос жерлерді бөлуді қамтитын аграрлық реформаны қамтиды. Че бұл оппозиционерлерді «солтүстік билеушілерімен тығыз байланысты» деп санады.

Полицияның қудалауынан қорыққан Батистаның қарсыластары Сьерра-Маэстра тауларындағы көтерілісшілер қатарына қосылды. Революциялық басқарманың, 26 шілде қозғалысының және жекелеген коммунистердің жетекшілігімен Эскамбрей тауларында, Сьерра-дель-Кристальда және Баракоа аймағында көтеріліс орталықтары пайда болды. Қазан айында Майамиде буржуазиялық саясаткерлер Азаттық Кеңесін құрып, Фелипе Пасосты уақытша президент етіп жариялап, халыққа манифест жариялады. Фидель Майами пактісін американшыл деп есептеп, оны қабылдамады.Фидель Чеге жазған хатында: «Сізді мәлімдемеңізбен тағы да құттықтаймын. Халықтың қолдауына ие болған қарулы күрес мүмкіндігін дәлелдегеніңіз әрқашан сіздің еңбегіңіз болатынын айттым. Енді сіз бұқараның қарулы күресінің нәтижесінде билікке апаратын бұдан да керемет жолға түсіп жатырсыз».

1957 жылдың аяғында көтеріліс күштері аңғарларға түспей, Сьерра-Маэстрада үстемдік етті. Бұршақ, жүгері, күріш сияқты азық-түлікті жергілікті шаруалардан сатып алған. Дәрі-дәрмекті қаладан жерасты жұмысшылары жеткізген. Ет ірі мал саудагерлерінен және мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталғандардан тәркіленді. Тәркіленген заттардың бір бөлігі жергілікті шаруаларға берілді. е санитарлық бекеттер, далалық госпитальдар, қару-жарақ жөндеу шеберханалары, қолөнер аяқ киімдері, сөмкелер, киімдер және темекілер жасайтын шеберханалар ұйымдастырды. Че бастамасымен және оның редакторлығымен Сьерра-Маэстрада El Cubano Libre (Еркін Куба) газеті шыға бастады, оның алғашқы нөмірлері қолмен жазылды, содан кейін гектографта басылды.

1958 жылдың наурыз айынан бастап партизандар Сьерра-Маэстрадан тыс жерде әрекет ете отырып, белсендірек операцияларға көшті. Жаздың аяғынан бастап Куба коммунистерімен байланыс, ынтымақтастық орнады. Жалпы шабуыл басталды, оның барысында Че қолбасшылығымен партизандар колоннасына аралдың ортасын, Лас-Вильяс провинциясын және Сантьягоға баратын жолдағы негізгі қаланы - Санта-Клараны басып алуды тапсырды, ол барлық қарсылықтарды біріктіріп, үйлестіреді. Бұл үшін Батиста күштері. 21 тамызда Фидель Ченің бұйрығымен «Лас-Вильяс провинциясында ауылда да, қалада да әрекет ететін барлық көтерілісшілер бөлімшелерінің қолбасшысы» болып тағайындалды, оған салық жинау және оны әскери қажеттіліктерге жұмсау, сот төрелігін жүргізу және аграрлық заңдарды орындау көтерілісшілер әскері, сондай-ақ әскери бөлімдерді ұйымдастыру және офицерлерді тағайындау. Бұл ретте ол көпшілікке: «Тәуекелге барғысы келмейтін кез келген адам колоннадан шыға алады. Оны қорқақ санамайды». Көпшілік оның соңынан еруге дайын екендіктерін білдірді.

Куба қалаларында ереуілдер мен көтерілістердің кеңеюіне байланысты үкімет үгіт-насихаты ұлттық бірлік пен келісімге шақырды. 1958 жылы наурызда АҚШ үкіметі Гуантанамодағы үкімет күштерінің ұшағын қаруландыру және жанар-жағармай құю біраз уақытқа созылғанымен, Батиста әскерлеріне қару-жарақ жеткізуге эмбарго жариялады. 1958 жылдың аяғында Батиста жариялаған конституцияға (статутқа) сәйкес президент сайлауы өтуі керек еді. Сьерра-Маэстрада ешкім коммунизм немесе социализм туралы ашық айтқан жоқ, ал Фидель ашық ұсынған реформалар, мысалы, латифундияны жою, көлікті, электр компанияларын және басқа да маңызды кәсіпорындарды мемлекет меншігіне алу қалыпты болды және оны тіпті жақтаушылар да жоққа шығармады. Американдық саясаткерлер. 16 қазанда 600 шақырымдық жорықтан және әскерлермен жиі қақтығыстардан кейін Че колоннасы Екінші Ұлттық майдан жұмыс істеп тұрған Лас-Вильяс провинциясындағы Эскамбрей тауларына жетті. Содан кейін ол екінші әйелі, жерасты жұмысшысы Алейда Марчты кездестірді. Алғашқы шаралардың бірі Че шағын арендаторларды помещиктерге төлемақы төлеуден босатқан аграрлық реформа туралы заңды жариялады және шаруалардың оған деген жанашырлығын қамтамасыз ететін мектеп ашты. Желтоқсанның екінші жартысынан бастап көтерілісшілер шешуші шабуылға шығып, күн сайын дерлік жаңа қаланы азат етті. 28 желтоқсанда Санта-Клара үшін шайқас басталды. 1 қаңтарда күн ортасында гарнизонның қалдықтары берілді. Сол күні диктатор Батиста елден қашып кетті. 2 қаңтарда партизандар, атап айтқанда, Че Гевара басқаратын бөлімшелер Гаванаға ұрыс-керіссіз кірді, оларды халық қатты қарсы алды.

[[Санат:Марксистер]]
[[Санат:Куба революционерлері]]
[[Санат:Куба министрлері]]
[[Санат:Партизандар]]
[[Санат:Өлім жазасына кесілген саясаткерлер]]
[[Санат:Өлім жазасына кесілгендер революционерлер]]</text>
      <sha1>4v3xsdfq1z5thyd8ta6x6lfimeo6h2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Никола Тесла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17216</id>
    <revision>
      <id>3608288</id>
      <parentid>3537664</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23592" sha1="lhs62hoeurvun451cboupcjpaqt8fv6" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Никола Тесла 
 |Шынайы есімі           = {{lang-sr|Никола Тесла}}
 |Суреті                 = Tesla circa 1890.jpeg
 |Сурет ені              = 230px
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 10.07.1856
 |Туған жері           = Смилян, [[Госпич]], [[Аустрия империясы]] ([[Хорватия]])
 |Қайтыс болған күні     = 7.01.1943
 |Қайтыс болған жері     = {{қайтысболғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}
 |Азаматтығы             = 
 |Ғылыми аясы            = [[физик]], [[инженер-механик]], [[Электротехника|инженер-электрик]]
 |Жұмыс орны             = [[Еуропа]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = Грацк техникалық университеті
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = Бернард Дж. Истлунд
 |Несімен белгілі        = өнертапқыш, [[зерттеу]]ші, [[Айнымалы ток]],&lt;br /&gt;асинхронды машина, [[магнит өрісі]],&lt;br /&gt;[[радиобайланыс]]
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = TeslaSignature.svg
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = Nikola Tesla
}}
'''Никола Тесла''' ({{lang-sr|Никола Тесла}}, {{lang-en|Nikola Tesla}}; [[10 шілде]] [[1856 жыл|1856]], [[Смилян (Хорватия)|Смилян]], [[Аустрия империясы]], қазіргі [[Хорватия]] — [[7 қаңтар]] [[1943 жыл|1943]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық инженер және данышпан физик, электротехника және радиотехника саласындағы өнертапқыш, Электротехниканың дамуына елеулі үлес қосты. Қазіргі заманғы айнымалы ток жүйесін дамытумен танымал. «Ток соғысында» жеңіске жетіп, радио көрсетілгеннен кейін ХХ ғасырдың ғылым тарихындағы ең танымал тұлғалардың біріне айналды.

Ұлты — [[сербтер|серб]], Аустрия империясында дүниеге келген, [[Аустрия-Мажарстан]]да өскен, кейінгі жылдары негізінен [[Франция]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та жұмыс істеген. 1891 жылы АҚШ азаматтығын алды.

[[Өнеркәсіп төңкерісі]]нің екінші кезеңі деп аталатын [[айнымалы ток]] құрылғыларын, көп фазалы жүйелерді, синхронды генераторды және [[Асинхронды электрлік қозғалтқыш|асинхронды электрлік қозғалтқышы]]н құруға қосқан үлесі үшін кеңінен танымал. Ол сондай — ақ эфирдің бар екендігі туралы теорияның жақтаушысы ретінде танымал — оның көптеген тәжірибелері мен эксперименттерінің арқасында эфирдің болуын техникада қолданылатын заттың ерекше түрі ретінде көрсетуге бағытталған.

Өнертапқыштың есімімен магнит ағынының тығыздығын өлшеу бірлігі ([[магниттік индукция]]) — [[тесла]] аталады. Сондай-ақ, өнертапқыштың құрметіне [[Tesla, Inc.|Tesla]] автомобиль компаниясы аталды. Көптеген марапаттардың қатарына [[Эллиот Крессон]], [[Джон Скотт]], [[Томас Алва Эдисон|Томас Эдисон]] медальдары кіреді.

Тесла айнымалы ток жүйесін, көп фазалы электр қуатын тарату жүйесін және айнымалы ток индукциялық қозғалтқышын ойлап тапты. Оның өнертабыстары қазіргі электр энергиясын тарату жүйесінің негізін қалады. Сонымен қатар, ол радио технологиясында кеңінен қолданылатын Тесла катушкасын ойлап тапты.

Тесланың алғашқы жұмыстары заманауи электротехникаға жол ашты, оның алғашқы кезеңдегі жаңалықтары инновациялық маңызға ие болды. АҚШ-та әйгілі Тесла тарихтағы, сондай-ақ танымал мәдениеттегі кез-келген өнертапқышпен немесе ғалыммен бәсекелесе алады. Кейбір өмірбаяндық замандастар Тесланы «ХХ ғасырды ойлап тапқан адам» және қазіргі электр энергиясының «қасиетті шапағатшысы» деп атайды.

Тесла айнымалы токтың тиімділігін дәлелдеп, оны тұрақты токқа қарағанда арзан және ұзақ қашықтықтарға таратуға қолайлы екенін көрсетті. Ол көп фазалы ток жүйесі мен айнымалы ток индукциялық қозғалтқышын ойлап тапты. Бұл өнертабыстар қазіргі электр энергиясын тарату жүйесінің негізін қалады.

Тесла жоғары жиілікті электр тогын зерттеу барысында оның биологиялық әсерлерін де қарастырды. Ол жоғары жиілікті токтың адам ағзасына зиянсыз екенін және оны медициналық мақсатта қолдануға болатынын көрсетті.

Тесла радиобайланыс технологиясының негізін қалаушылардың бірі. Ол 1890 жылдары радиотолқындар арқылы ақпарат тарату тәжірибелерін жүргізді. Оның кейбір идеялары кейін радио, телеграф және Wi-Fi технологияларының дамуына әсер етті.

Тесланың 300-ден астам патенті бар, олардың көпшілігі әлі күнге дейін инженерлік және технологиялық шешімдердің негізі ретінде қолданылады. Оның жұмыстарында электромагниттік индукция, толқындық теория және энергетикалық жүйелер туралы жаңалықтар қамтылған.

Өмірінің соңында Тесла Нью-Йоркте тұрды және 1943 жылы 86 жасында қайтыс болды. Оның есімі ғылым мен техника саласында мәңгілікке қалды; магниттік индукцияның өлшем бірлігі “тесла” деп аталады.

== Өмірбаяны ==
=== Ерте кезеңдер ===
[[File:Milutin Tesla.jpg|thumb|Милутин Тесла, Николаның әкесі]]
[[File:Smiljan Memorial Center Modified.jpg|thumb|right|200px|Тесла тұрған үй. Қазір мұражай болып табылады]]
[[File:Putovnica Nikola Tesla 01082.JPG|right|thumb|200px|1883 жылы Хорватия және Славония корольдігінің Никола Теслаға берген куәлігінің бірінші беті]]

Тесланың жанұясы Австрия-Венгрия империясының кұрамына кірген [[Лика]] тарихи провинциясындағы [[Госпич]] қаласынан 6 км алыс,  [[Смилян (Хорватия)|Смилян]] ауылында тұрған.&lt;ref&gt;Dommermuth-Costa, Carol, Nikola Tesla: A Spark of Genius, pp. 11-12. 1994. ISBN&lt;/ref&gt; Әкесі — Милутин Тесла ([[1819]]—[[1879]]), серб, Срем епархиясының дін қызметшісі. Анасы — Георгина (Джука) Тесла ([[1822]]—[[1892]]), дін қызметшісінің қызы болған.

10 шілде 1856 жылы отбасыда төртінші болып Никола дүниеге келген. Отбасыда жалпы 5 бала болған: үш қыз — Милка, Ангелина, Марица және екі ұл — Никола және Дане. Никола бес жасқа толған кезде, ағасы аттан құлап қайтыс болған.&lt;ref&gt;Margaret Cheney, Robert Uth, and Jim Glenn, «Tesla, Master of Lightning». Barnes &amp; Noble Publishing, 1999. ISBN 0-7607-1005-8.&lt;/ref&gt;

Никола бастауыш мектептің бірінші сыныбын Смилянда бітірген. [[1862]] жылы, Дане қайтыс болғаннан кейін, оның әкесі қызметінде көтеріліп, отбасы [[Госпич]]ке көшіп кетеді, сол жақта Тесла бастауыш мектептің қалған 3 сыныбын бітіреді. Одан кейін үш жылдық төменгі реалды гимназияны [[1870|1870 жылы]] бітіреді. Осы жылдың күзінде ол [[Карловац]] қаласындағы Жоғарғы реалды мектепке түседі.

[[1873|1873 жылдың]] шілдесінде Николо Тесла орта білімі туралы аттестат алады. Атасының қалауына қарамастан өз үйіне қайта оралып, сол Гопич қаласында болып жатқан холера эпидемиясына шалдығады (бірақ бұл ауру нақты холера болғаны белгісіз). Аурудан айыққан Никола Тесланы Австрия-Венгрия армиясына үш жылдық қызметке шақыруы керек болды. Алайда туыстары оны аурудан толығымен жазылмады деп, тауға апарады. Тесла [[1875 жыл]]дың жазының басында ғана қайтып оралады.

Сол жылы Никола [[Грац]]тағы жоғарғы техникалық мектебіне (қазіргі Грац техникалық университеті) түсіп, [[электротехника]]ны оқуды бастайды.
Электротехника бойынша дәрісте Грамм машинасы жұмысын бақылап отырып, Тесланың ойына тұрақты ток қолданатын машиналардың жетілдірілмегендігі түседі, бірақ профессор Яков Пешль оның ойын сынға алып, бүкіл сынып алдында айнымалы токты қолданудың мүмкін еместігі туралы лекция оқып береді. Үшінші курста Тесла құмар ойындарға салынып, картада үлкен көлемде ақша ұтылады. Өзінің естеліктерінде Тесла оны бұған «тек қана ермек қылу емес, сонымен бірге алдыға қойылған мақсаттарға жете алмау» да итермелегенін айтады.  Ол ұтыстарын ұтылғандарға қайта тарататыны үшін сол кезде әпенді деп аталып жүрген. Ақырында қатты ұтылғаны соншалық, анасына ақшаны өзінің құрбысынан алуына тура келген. Тесла бұдан кейін ол ойынды толық тастаған.

[[1879 жыл]]дың 17 (29) сәуірінде Николаның әкесі қайтыс болды.

Кейін ол Госпичтегі өзі оқыған реалды гимназияға мұғалім болды. Бірақ оған бұл жұмыс ұнамайды. Отбасында ақша аз болды және екі ағасы Петар және Павл Мандичтин көмегімен ғана жас Тесла [[1880 жыл]]ы [[Прага]]ға кетіп, ол жақта Прага университетіне тапсырады да, философия факультетіне түседі.
Университетте бір ғана семестр оқыған Тесла, жұмыс іздеуге мәжбүр болады.

=== Австро-Венгрия, Германия және Франция ===
[[1882 жыл]]ға дейін Тесла, сол кезде телефон желілерін жүргізу мен телефон станцияларын салып жатқан [[Будапешт]]тегі әкімшіліктің [[телеграф]]тық компаниясында инженер-электрик болып істеген. 1882 жылдың ақпан айында Тесла кейін айналатын магнит өрісі деп аталған құбылысты электрқозғалтқышына қалай қолдануға болатынын ойлап табады.

Телеграфтық компаниядағы жұмыс Теслаға айнымалы токтағы электрқозғалтқышты жасауға мүмкіндік бермеді. [[1882 жыл]]дың аяғында ол Париждегі [[Томас Эдисон]]ның (Continental Edison Company)  Континенталды компаниясына жұмысқа тұрды. Компанияның үлкен жұмыстарының бірі Страсбургтегі теміржол бекетіне электростанция құру болды. [[1883 жыл]]дың басында компания Николаны [[Страсбург]]қа жаңы теміржол станциясында жарық беруді монтаждауда туындаған мәселелерді шешуге жібереді. Бос уақытында Тесла [[асинхронды электрқозғалтқыш]] моделін жасауға жұмсап, 1883 жылы оны Страсбург қаласы әкімшілігінде көрсетеді.

[[File:Tesla young adjusted.JPG|thumb|left|23-жастағы Никола Тесла]]

[[1884 жыл]]дың жазында Страсбург теміржол бекетіндегі жұмыстар толықтай бітіп, Тесла [[Париж]]ге қайтып оралып, компаниядан 25 мың доллар көлемінде сыйақысын күтеді. Кейін бұл сыйақыны компаниядан ала алмасын білген Тесла намыстанып, жұмыстан шығып кетеді.

Өнертапқыштың ең бірінші [[биограф]]ы  Б. Н. Ржонсницкийдің айтуы бойынша Тесланың алғашқы ойы сол уақыттарда электротехниканың дамуына маңызды көптеген жаңалықтар ашқан Ресейге, нақты айтқанда Санкт-Петербургке кету болған. Ол уақыттарда Павла Николаевича Яблочкова, Дмитрия Александровича Лачинова, Владимира Николаевича Чиколева секілді ғалымдардың аттары әлемге әйгілі болып, олардың мақалалары белгілі журналдарда жарық көретін және бұл Теслаға да белгілі болды. 
Алайда соңғы мезетте Континенталдық компанияның бастықтарының бірі Чарлз Бечлор (ағылш. Charles Batchelor), Николаны Ресейдің орнына [[АКШ|АКШ-қа]] баруға көндіреді.
Тесланың биографиясын жазған басқа авторлардың еңбектерінде оның Ресейге кетуге деген жоспары туралы мәліметтер жоқ.

=== Америка ===
==== Эдисонға жұмыс ====
[[File:Teslathinker.jpg|thumb|Н. Тесла [[Руджер Бошковичтің]] «Натуралдық философия теориясы…»мен өзінің Хаустон-стриттегі зертханасындағы  ВЧ трансформатордың катушкасы алдында]]

[[1884 жыл]]дың 6 тамызында Тесла [[Нью-Йорк]]қа келеді.&lt;ref&gt;«Master of Lightning» by [[Public Broadcasting Service]]. Website.&lt;/ref&gt; 
Томас Эдисонның компаниясында (''Edison Machine Works'')  тұрақты токқа арналған электрқозғалтқыштар мен генераторларды жөндеу жұмысының инженері ретінде жұмысқа тұрады.

Эдисон Тесланың  жаңа ойларын суық қабылдап, оның өнертапқыштығын ашық жақтырмады. [[1885 жыл]]дын жазында Эдисон Теслаға егер ол оның тұрақты токқа арналған электрлік машиналарын конструктивті түрде дамытатын болса оған 50 мың доллар (шамамен қазіргі 1 млн доллар.&lt;ref&gt;$50 000 (1885 г.) = $1 082 008 (2006 г.) [http://www.westegg.com/inflation/ The Inflation Calculator] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;) беретіндігі туралы айтады .&lt;ref&gt;Cheney, Margaret [1979] (2001). Tesla: Man Out of Time. Simon and Schuster. ISBN 0-7432-1536-2.&lt;/ref&gt;
Никола бар күш-жігерімен іске кірісіп, Эдисонның машинасының 24 түрін, эксплуатациялық қасиеттерін айтарлықтай жақсартатын жаңа коммутатор мен регулятор ұсынады.  Барлық жаңартуларды қабыл алған Эдисон, уәделенген сыйдың орнына эммигранттың әзірге америка әзілін дұрыс түсінбейтінін айтады. Оған намыстанған Тесла жұмыстан кетіп қалады.&lt;ref&gt;«Tesla Says Edison was an Empiricist. Electrical Technician Declares Persistent Trials Attested Inventor’s Vigor. 'His Method Inefficient' A Little Theory Would Have Saved Him 90 % of Labor, Ex-Aide Asserts. Praises His Great Genius.», New York Times, 19 қазан 1931. «Nikola Tesla, one of the world’s outstanding electrical technicians, who came to America in 1884 to work with Thomas A. Edison, specifically in the designing of motors and generators, recounted yesterday some of …»&lt;/ref&gt;

==== Нью-Йорктегі зертхана ====

==== Колорадо-Спрингс ====

==== «Уорденклифф» жобасы====

==== Өлімі ====
[[File:Muzej Nikole Tesle.jpg|thumb|right|200px|Белградтағы Никола Тесланың мұражайы]]
[[File:TestaPula.jpg|right|200px|thumb|Тесланың Пуладағы мүсіні]]
Жасы келіп қалған шағында Тесланы жеңіл көлік қағып кетіп, қабырғасы сынады. Бұл [[өкпе қабынуы]]н тудырып, кейін ауру созылмалы дертке айналады да, Тесла кереуетке танылады.

[[Еуропа]]да [[Бірінші Дүниежүзілік соғыс|соғыс]] басталды. Тесла өзінің жеңіліп жатқын Отаны үшін қатты уайымдап, бірнеше рет барлық славяндарға бейбітшілікке шақырып, үндеулер жасайды.

[[1943-жыл]]дың 1 қаңтарында АКШ президентінің жұбайы, [[Элеонора Рузвельт]], Теслаға көңіл сұрап баруға тілегін білдіреді.  [[АКШ|АКШ-тағы]], [[Югославия]] өкілі Сава Косанович (Тесланың жиені),  онымен 5 қаңтар күні кездеседі. Ол Тесламен кездескен соңғы адам болды.

Тесла 7-сінен 8-не қараған түні 1943-жылдың қаңтар айында көз жұмды.&lt;ref&gt;[http://www.pilot92-tesla.siteedit.ru/page1 Биография&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102193753/http://www.pilot92-tesla.siteedit.ru/page1 |date=2014-01-02 }}&lt;/ref&gt;.

Тесла өзін ешкімнің мазаламауын талап етіп, тіпті  [[Нью-Йорк]]тегі орналасқан қонақ үйдегі бөлмесінің есігіне сол туралы тақта да іліп қойған. Оның мәйітін қайтыс болғаннан екі күн өткен соң қызметші әйел мен осы қонақ үйдің директоры тапты. 12 ақпанда денесі кремациядан өтіп, Нью-Йорктегі Фэрнклифф моласына қойылды.&lt;ref&gt;Валентина Богомолова, [http://www.ntpo.com/invention/invention3/20.shtml Никола Тесла (Nikola Tesla). Гений-одиночка или безумец опередивший своё время?&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130217021614/http://www.ntpo.com/invention/invention3/20.shtml |date=2013-02-17 }}, 03.11.2004&lt;/ref&gt;. Кейін күл Белградтағы Никола Тесла мұражайына ауыстырылды.

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.nikolatesla.fr/documents.htm NikolaTesla.fr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001024322/http://www.nikolatesla.fr/documents.htm |date=2011-10-01 }} - More than 1,000 documents on Tesla

[[Санат:Инженерлер]]
[[Санат:АҚШ инженерлері]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]
[[Санат:АҚШ өнертапқыштары]]
[[Санат:АҚШ электротехниктері]]</text>
      <sha1>lhs62hoeurvun451cboupcjpaqt8fv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гаити</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18547</id>
    <revision>
      <id>3608064</id>
      <parentid>3064439</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ақпарат жаңартылды.</comment>
      <origin>3608064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7328" sha1="eckef0sr4ft3fax1kyq7fdfj5lfevsw" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Гаити Республикасы
 |Шынайы атауы           = Repiblik Ayiti&lt;br /&gt;République d'Haïti
 |Септік          = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of Haiti.svg
 |Байрақ                 = Flag of Haiti.svg
 |Ұраны                  = L'Union Fait La Force
 |Әнұранның аты          = La Dessalinienne
 |Аудио                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 19|lat_min = 6|lat_sec = 0
  |lon_dir = W|lon_deg = 72|lon_min = 20|lon_sec = 0
  |region                 = HT
  |CoordScale             = 2000000
 |Картада                = Haiti (orthographic projection).svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі             = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[1 қаңтар]] [[1804 жыл]]ы (жарияланды) &lt;br /&gt; [[1825 жыл]]ы (мойындалды) 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Франция]]дан
 |Тілдері             = [[Гаитяндық креол тілі|Гаитяндық креол]] мен [[француз тілі]]
 |Мемлекеттік діні        = зайырлы мемлекет
 |Астанасы                = [[Порт-о-Пренс]]
 |Ірі қалалары            = Порт-о-Пренс, [[Карфур (қала)|Карфур]], [[Дельмас (қала)|Дельмас]]
 |Басшы қызметі           = [[Гаити басшылары тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Гаити премьер-министрі|Премьер-министрі]]
 |Басшылары               = [[Аликс Дидье Фис-Эме]]&lt;br /&gt;Жан-[[М	Аликс Дидье Фис-Эме]]
 |Жер аумағы              = 27 750
 |Жер аумағы бойынша орны = 143-ші
 |Судың үлесі             = 0,7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{өсім}} 11 470 261
  |Халық саны бойынша орны     = 85-ші
  |Сарап жылы             = 2023
  |Санақ бойынша халық саны  =
  |Санақ жылы             = 
  |Халық тығыздығы        = 414,7
  |Тығыздық бойынша орны       = 
 |ЖІӨ                     = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы     = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ       = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ (АҚТ)               = 19,979 млрд.&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=64&amp;pr1.y=4&amp;c=263&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Haiti |publisher=International Monetary Fund }}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы    = 2017
 |ЖІӨ (АҚТ) орны          = 144--ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 1,819&lt;ref name=imf2/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 174-ші
 |ЖІӨ (номинал)           = 7,897 млрд.&lt;ref name=imf2/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2017
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны             = 139--шы
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 719&lt;ref name=imf2/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 172-ші
 |АДИ                     = {{өсім}}  0,498&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf|title=2016 Human Development Report|year=2016|accessdate=21 March 2017|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі        = 2017
 |АДИ бойынша орны        = 168-ші
 |АДИ деңгейі             = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы          = 
 |Валютасы                = [[Гаитяндық гурд|Гурд]]
 |Интернет үйшігі         = [[.ht]]
 |ISO                     = HT
 |Телефон коды            = +509
 |Уақыт белдеуі           = -5
 |Түсініктемелер          = 
}}
'''Гаити''', толық ресми атауы — '''Гаити Республикасы''' ({{lang-ht|Repiblik Ayiti}} {{IPA|[ajiti]}}, {{lang-fr|République d'Haïti}} {{IPA|[a.iti]}}) — [[Гаити (арал)|аттас аралдың]] батыс бөлігінде (шығыс бөлігінде [[Доминикан Республикасы]] орналасқан) және жағалық аралдарда орналасқан мемлекет. Астанасы — [[Порт-о-Пренс]]. Халық саны - 11 26 млн. адам (2019 жылы, оның ішінде шамамен 1 миллион адам шетелде тұрады, негізінен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]]).

Елдің атауы [[Таино (халықтар тобы)|таино]] үндістердің тілінен «Таулы ел» деп аударылады. Гаити Республикасы [[1804 жыл|1804 жылы]] [[Гаитяндық революциясы|гаитяндық революциясының]] сәтті кезеңінде [[Франция|Франциядан]] тәуелсіздікті алды және Америкадағы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тан]] кейінгі екінші тәуелсіз мемлекет болды және әлемде [[Негрлер|қара нәсілділер]] басқарған тұңғыш республика. Бұл — [[Француз тілі|француз тілі]] басым Америкадағы жалғыз тәуелсіз мемлекет (тағы қ. [[Француз тілді мемлекеттер|француз тілді мемлекеттер]]).

Гаити — әлемдегі [[Неғұрлым аз дамыған елдер|ең кедей және тұрақсыз елдердің бірі]]; Американың ең кедей, үнемі [[Аштық|аштықтан]], [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттардан]] және [[Мемлекеттік төңкеріс|мемлекеттік төңкерістерден]] зардап шегетін мемлекет.

== Географиясы ==
=== Бедері мен гидрографиясы ===
Шығыстан батысқа қарай елге тар жағалаулық жазықтармен шектелген қатты разрезделген тау тізбектері кесіп өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Гаити
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Солтүстік Америка елдері
 |КАРИКОМ
 |Америка мемлекеттері ұйымы
 |Франкофония
}}

[[Санат:Гаити|*]]</text>
      <sha1>eckef0sr4ft3fax1kyq7fdfj5lfevsw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608066</id>
      <parentid>3608064</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ақпарат жаңартылды</comment>
      <origin>3608066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7297" sha1="n2w69nbyum43a8ha7y7eqbfq8b4h4pd" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Гаити Республикасы
 |Шынайы атауы           = Repiblik Ayiti&lt;br /&gt;République d'Haïti
 |Септік          = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of Haiti.svg
 |Байрақ                 = Flag of Haiti.svg
 |Ұраны                  = L'Union Fait La Force
 |Әнұранның аты          = La Dessalinienne
 |Аудио                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 19|lat_min = 6|lat_sec = 0
  |lon_dir = W|lon_deg = 72|lon_min = 20|lon_sec = 0
  |region                 = HT
  |CoordScale             = 2000000
 |Картада                = Haiti (orthographic projection).svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі             = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[1 қаңтар]] [[1804 жыл]]ы (жарияланды) &lt;br /&gt; [[1825 жыл]]ы (мойындалды) 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Франция]]дан
 |Тілдері             = [[Гаитяндық креол тілі|Гаитяндық креол]] мен [[француз тілі]]
 |Мемлекеттік діні        = зайырлы мемлекет
 |Астанасы                = [[Порт-о-Пренс]]
 |Ірі қалалары            = Порт-о-Пренс, [[Карфур (қала)|Карфур]], [[Дельмас (қала)|Дельмас]]
 |Басшы қызметі           = [[Гаити басшылары тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Гаити премьер-министрі|Премьер-министрі]]
 |Басшылары               = [[Ваканті]]&lt;br /&gt;[[Аликс Дидье Фис-Эме]]
 |Жер аумағы              = 27 750
 |Жер аумағы бойынша орны = 143-ші
 |Судың үлесі             = 0,7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{өсім}} 11 470 261
  |Халық саны бойынша орны     = 85-ші
  |Сарап жылы             = 2023
  |Санақ бойынша халық саны  =
  |Санақ жылы             = 
  |Халық тығыздығы        = 414,7
  |Тығыздық бойынша орны       = 
 |ЖІӨ                     = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы     = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ       = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ (АҚТ)               = 19,979 млрд.&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=64&amp;pr1.y=4&amp;c=263&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Haiti |publisher=International Monetary Fund }}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы    = 2017
 |ЖІӨ (АҚТ) орны          = 144--ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 1,819&lt;ref name=imf2/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 174-ші
 |ЖІӨ (номинал)           = 7,897 млрд.&lt;ref name=imf2/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2017
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны             = 139--шы
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 719&lt;ref name=imf2/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 172-ші
 |АДИ                     = {{өсім}}  0,498&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf|title=2016 Human Development Report|year=2016|accessdate=21 March 2017|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі        = 2017
 |АДИ бойынша орны        = 168-ші
 |АДИ деңгейі             = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы          = 
 |Валютасы                = [[Гаитяндық гурд|Гурд]]
 |Интернет үйшігі         = [[.ht]]
 |ISO                     = HT
 |Телефон коды            = +509
 |Уақыт белдеуі           = -5
 |Түсініктемелер          = 
}}
'''Гаити''', толық ресми атауы — '''Гаити Республикасы''' ({{lang-ht|Repiblik Ayiti}} {{IPA|[ajiti]}}, {{lang-fr|République d'Haïti}} {{IPA|[a.iti]}}) — [[Гаити (арал)|аттас аралдың]] батыс бөлігінде (шығыс бөлігінде [[Доминикан Республикасы]] орналасқан) және жағалық аралдарда орналасқан мемлекет. Астанасы — [[Порт-о-Пренс]]. Халық саны - 11 26 млн. адам (2019 жылы, оның ішінде шамамен 1 миллион адам шетелде тұрады, негізінен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]]).

Елдің атауы [[Таино (халықтар тобы)|таино]] үндістердің тілінен «Таулы ел» деп аударылады. Гаити Республикасы [[1804 жыл|1804 жылы]] [[Гаитяндық революциясы|гаитяндық революциясының]] сәтті кезеңінде [[Франция|Франциядан]] тәуелсіздікті алды және Америкадағы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тан]] кейінгі екінші тәуелсіз мемлекет болды және әлемде [[Негрлер|қара нәсілділер]] басқарған тұңғыш республика. Бұл — [[Француз тілі|француз тілі]] басым Америкадағы жалғыз тәуелсіз мемлекет (тағы қ. [[Француз тілді мемлекеттер|француз тілді мемлекеттер]]).

Гаити — әлемдегі [[Неғұрлым аз дамыған елдер|ең кедей және тұрақсыз елдердің бірі]]; Американың ең кедей, үнемі [[Аштық|аштықтан]], [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттардан]] және [[Мемлекеттік төңкеріс|мемлекеттік төңкерістерден]] зардап шегетін мемлекет.

== Географиясы ==
=== Бедері мен гидрографиясы ===
Шығыстан батысқа қарай елге тар жағалаулық жазықтармен шектелген қатты разрезделген тау тізбектері кесіп өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Гаити
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Солтүстік Америка елдері
 |КАРИКОМ
 |Америка мемлекеттері ұйымы
 |Франкофония
}}

[[Санат:Гаити|*]]</text>
      <sha1>n2w69nbyum43a8ha7y7eqbfq8b4h4pd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарауылбек Қазиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19664</id>
    <revision>
      <id>3608350</id>
      <parentid>3569322</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3653" sha1="moedbdmr69i83bvd8tbs65qktcmw1xs" xml:space="preserve">[[Сурет:Шымкент._Әл-Фараби_алаңы._Қарауылбек_Қазиев_үйіне_ескерткіш_тақта.jpg|нобай]]
'''Қарауылбек Қазиев''' ([[мамырдың 1|1 мамыр]] [[1939]], [[Жамбыл облысы]] [[Шу ауданы]] [[Қарабұлақ]] ауылы - [[қарашаның 11|11 қараша]] [[1984]], [[Шымкент]] қаласы ауылында туған) - [[журналист]], [[жазушы]].&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Орта мектепті ауылда бітірген соң, Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факултетін бітіреді.Болашақ жазушы әуелі Жамбыл облыстық радио комитетінде жұмыс істейді.

КазҰУ-ды бітірген ([[1963]]). [[1957]] - [[1958]] жылдары ауылда жұмысшы, [[1963]] - [[1965]] жылдары Жамбыл облысы Радио к-тінде тілші, 1965 - [[1967]] жылдары Шымкент облысы [[Телерадио]] хабарларын тарату жөніндегі к-тінде аға [[редактор]], 1967 жылдан бас редактор болып қызмет еткен. [[1969]] жылдан бастап өмірінің соңына дейін Оңтүстік Қазақстан Облыстық радио камитетінің бас редакторы болып қызмет істеді.

==Әңгімелері==
Алғашқы әңгімелер жинағы &quot;«[[Ақ бантик]]»&quot; [[1968]] жылы жарық көрген. &quot;«[[Иманжапырақ]]»&quot; ([[1976]]), &quot;«[[Үркер]]»&quot; ([[1979]]), &quot;«[[Кемпірқосақ]]»&quot; ([[1984]]), &quot;«[[Ақ шуақ]]»&quot; ([[1988]]), «[[Іңкар дүние]]» т.б. Әңгімелер мен повестер жинағы, &quot;«[[Оралу]]»&quot; пьесасы ([[1972]]), ал орыс тілінде &quot;«[[Подснежники]]»&quot;, &quot;«[[Утреняя роса]]»&quot; кітаптарының авторы. &quot;Ақ шуақ&quot; шығармаларының толық жинағы 1988 жылы Басылып шыққан. &quot;Иманжапырақ&quot; повесі Қазақстан баспа, [[полиграфия]] және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік к-ті, &quot;[[Жалын]]&quot; баспасы ұйымдастырған жабық бәйгесінің бірінші жүлдегері.

Қазақстан ЛКСМ Орталық комитеті және [[Қазақстан]] Жазушылар одағы бірлесіп ұйымдастырған «Жалынның» жабық конкурсында бірінші орынды иеленді. Оның бірқатар әңгімелері мен повестері орыс тіліне аударылып, жеке кітап болып шыққан.

==Өлімі==
Қарауылбек Қазиев 1989 жылы қайтыс болды. Жазушының атында Шымкент қаласында көше бар. Бейіті Шымкент қаласы маңындағы зиратта.&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы, 4-том&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>moedbdmr69i83bvd8tbs65qktcmw1xs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азат Мәлікұлы Нұрғалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20465</id>
    <revision>
      <id>3608296</id>
      <parentid>3191772</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7720" sha1="s6dz7nq1evlocxiwlh48j0w636bo5gl" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Азат Нұрғалиев
|толық аты = Азат Маликұлы Нұрғалиев
|лақап аты = 
|сурет = Azat Nurgaliyev.jpg
|сурет ені = 
|атауы = 
|туған күні = 30.6.1986
|туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}}, ҚазКСР
|азаматтығы = {{KAZ}}
|бойы = 174
|салмағы = 69
|позиция = [[жартылай қорғаушы]]
|қазіргі клуб = 
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2004—2005|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|46 (1)
|2006—2010|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|122 (20)
|2011|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|29 (3)
|2012|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|
|2012|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]]|9 (2)
|2013—2017|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|130 (24)
|2016|{{аренда}}{{flagicon|Kazakhstan}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|11 (6)
|2018—2021|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|104 (30)
|2022|{{ту|Қазақстан}} [[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Тұран]]|0 (0)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2009—2021|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]]|44 (3)}}
|ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту =  3 қараша 2010
|ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = 18 қараша 2010
}}
'''Азат Маликұлы Нұрғалиев''' — [[Қазақстан]] футболшысы, жартылай қорғаушы. 1986 жылы маусымның 30 жұлдызында Шымкент қаласында дүниеге келген. Екі дүркін әлем Қазақстан чемпионы және үш дүркін Қазақстан Кубогының иегері (әр жүлде әртүрлі футбол құрамасында).

== Өмірбаяны ==
=== Клубта ===
Шымкент футболының шәкірті. Бірінші жаттықтырушысы Юрий Цалин болған. 2004 жылы Азат өзінің алғашқы &quot;Ордабасы&quot; клубымен кәсіби келісімшартына отырды. 2004 жылы 15 сәуірде Қызылорда қаласында жергілікті &quot;Қайсар&quot; клубына қарсы дебют жасады.  

Бірақ 2006 жылы жас ойыншыларға лимит енгізді және Нұрғалиев Қостанайдан келген &quot;Тобыл&quot; командасының жаттықтырушысы Дмитрий Огайға ауысты. Бұл командада бес жыл қатарынан өнер көрсетіп, Ең үздік жетістіктерге қол жеткізді, алғаш рет ел чемпионы және Кубок иегері атанды.

2011 жылы туған &quot;Ордабасы&quot; командасына қайтып оралып, сол жылы командамен бірге Қазақстанның екінші Кубогын жеңіп алды.

2012 жылдың қаңтар айында талдықорғандық &quot;Жетісу&quot; клубымен келісімшартқа отырды.

2016 жылдың маусым айында Грузия мен Қытай арасындағы жолдастық кездесулерде Азат соққан екі голдан кейін елордалық &quot;Астанамен&quot; маусым соңына дейін жалға алынды. Осы клуб үшін чемпионаттың 11 ойынын және Кубок ойынын өткізді. Онда ол 6 гол соғып, командаға &quot;алтын дубль&quot; жасауға көмектесті. Еурокубоктардың ойынында 10 ойыннан 4 матчта ойнады. Бірақ &quot;Астана&quot; қаржылық себептермен жалдау шартын ұзартпады.

2017 жылдың ақпан айында футболшы туған &quot;Ордабасы&quot; клубына оралып, чемпионаттың бірінші матчында &quot;Астанаға&quot; гол соғып, оның командасы чемпионды жеңді (3-0). Команда капитаны болып, чемпионатта 28 ойын өткізіп, 5 гол соқты.

Бірақ 2018 жылдың 9 қаңтарында Нұрғалиев қаржылық себептерден өз клубымен келісім-шартты бұзды. 17 қаңтар күні Қостанайлық &quot;Тобылмен&quot; бір жылға келісім-шартқа қол қойды. Команда капитаны болып сайланған Азат маусымда 28 ойын өткізіп, 8 гол соқты (5 ассист) және клубтың үздік бомбардирі болды. Нұрғалиев өз жолдастармен бірге &quot;Тоболға&quot; Қазақстан чемпионатының қола медальдарын ұтып, УЕФА Еуропа Лигасына қатысу құқығын иеленуге көмектесті.

=== Ұлттық құрамада ===
Қазақстан ұлттық құрамасындағы Бернд Шторк басшылығымен 2009 жылғы 1 сәуірде ӘЧ-2010 іріктеу турнирінің Белоруссия құрамасымен (1-5) матчында дебютті ойынын өткізді. Бірақ алғашқы голын Қырғызстан құрамасымен жолдастық ойында (7-1) 2014 жылдың 5 қыркүйегінде ғана соқты. 2017 жылдың соңына дейін барлығы 38 ойын өткізіп, үш гол соқты.

== Жетістіктері ==
; «Тобыл»

* Қазақстан чемпионы: 2010
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері (2): 2007, 2008
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (2): 2006, 2018
* Қазақстан кубогы: 2007
* Интертото кубогы: 2007

; «Ордабасы»

* Қазақстан кубогы: 2011
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2017

; «Астана»

* Қазақстан чемпионы: 2016
* Қазақстан кубогы: 2016

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://fc-tobol.kz/rus/command-main-nurgaliev/ «Тобол» ФК сайтындағы профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190257/http://fc-tobol.kz/rus/command-main-nurgaliev/ |date=2016-03-04 }}
{{сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары ]]
[[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астана ФК ойыншылары]]
[[Санат:Сұңқар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тұран Түркістан ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>s6dz7nq1evlocxiwlh48j0w636bo5gl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ысты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20613</id>
    <revision>
      <id>3608140</id>
      <parentid>3562086</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T19:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Улан Раев</username>
        <id>181623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тарих пен этногенез */</comment>
      <origin>3608140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21378" sha1="afbf0o02d680i9uep5g3qnffxn6yo3b" xml:space="preserve">'''Ысты''' - [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] құрамындағы қазақтың руы. Жалпы Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде қоныстанған.
== Шежіре ==
Шежіре бойынша Ыстыдан екі ата тарайды, бұл [[Ойық руы|Ойық]] пен [[Тілік|Тілікке]] тарайды. 

Ойықтан төрт тармақ: Есім, Малай, Таз, Құлаышы. Есімнен Алакөз атасы шығады. Малайдан Бәйтік, Сүйіндік, Қалжан, Қара мен Жантүгел; Таздан Әлмамбет, Байменбет мен Сарыкемпір; Құланшыдан Амантай мен Жамантай. 

Тілік руынан бірнеше тармақ: Тазша, Таздар, Асанқараған, Сексен, Байқараған, Қоңыр, Жырымсыз бен Ақмолда. 

Қоңырдан Ахметей, Құралай мен Қамыс. Тазшадан Алмалы ауылынан Октьябр, Майбұлақ, Босбұтақ, Бөген ауылынан Күсей тазшалары тарайды. Ахметейдің үш ұлы бар: Қожамқұл, Сүйші. Қозықырған. Қожамқұлдың жеті ұлы болды: Өтес, Бойша (Тойбай), Шөтен, Сартақ, Айдарбек, Қолсадақ (Алай, Байшехан ), Қожансүгір. 

Құралайдан екі ұл: Аққойлы, Қарақойлы. Соңғыдан Төбе би, өдан Қарақораз бен Жайлау, соңғыдан Көглей (Рүстем) мен Көкдімбет (Әжі, Наурызбай, Томай).

Ақмолда атасы беске бөлінеді: Есеншора, Ожырай, Боқмұрын, Итаяқ, Сүлгетай. Соңғыдан Бекбауыл, Төртсары, Итемген, Көзтаңбалы. 

Үрім-бұтақтың кестесінде көрінгендей, көптеген аталар, тармақтар мен ұрпақтарға келгенде, деректер жетпегендіктен көп жайды. Ыстының рулық жауынгерлік ұраны «Жауатар», ал таңбасы | (көсеу). Бұл ұран мен таңбаны әдеби деректер мақұлдайды.

== Тарих пен этногенез ==
Ыстылардың ежелгі этникалық тарихы, оның үстіне [[этногенез]]і жайында айтудың жөні келмейді, өйткені, көне деректерде ол туралы ештеңе жоқ. Тек [[Фахреддин Мүбәракшах|Фахреддин Мүбәракшахтың]] «Тарихында» XIII ғасырда қазіргі Қазақстанның жерінде басқа рулармен көшіп-қонып жүргеп Ысты руының [[Тілік]] тұқымы туралы сілтеме бар. Сол мәліметке сүйеніп, [[В.Востров]] &quot;''ЬІсты рулары [[Шу (өзен)|Шу]] мен [[Талас (өзен)|Талас]] өзендерінің арасын мекендеп, XV ғасырда [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрамына еніп, ал сонан соң басқа рулар мен аталарға еріп, шығысқа жылысып, [[Іле]]нің сол жағасына қоныс тепті''&quot;- деп атап өтеді. Ысты руы туралы орыс деректерінде алғашқы мәліметтер [[Құтлұғмұхаммед Тевкелев|А.И.Тевкелевтің]] [[Ұлы жүз]] руларын санамалаған еңбектерінде, сонымен қатар Ұлы жүзді Ресей боданына алу туралы Ұлы жүз сұлтандары мен билерінің қол қойған өтінішінің тізімінде еске алынады, онда Ысты [[Ойық руы|Ойық]] және [[Тілік]] деп екіге бөлінеді. Әйтсе де, бұл мәліметтерді В.Востров өз зерттеуінде келтіреді. Ыстының түп-негізі туралы бергі әдеби деректер де бар. Оған ең алдымен қырғыздардағы жер пайдалану туралы [[Николай Александрович Аристов|Н.Аристов]], [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаев]] және [[В.Востров|В.Востровтың]]&lt;nowiki/&gt;жарияланымдарын жатқызуға болады.

Осылардың бәрін есептей келіп, әдеби деректерді біздің зерттеуімізбен салыстыра отырып, Ысты руының толық тегін жасауға мүмкіндік туды. Ең білікті мәлімет берушілеріміз: [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]ның тұрғыны 1909 жылы туған (Ойық) Жаңабай Балтабаев; Жамбыл облысы, [[Сарысу ауданы]]ның тұрғыны 1895 жылы туған (Ысты) Орынбай Тұрысбеков; [[Алматы облысы]], [[Жарсу]] кеңшарының тұрғыны 1928 жылы туған ([[Шапырашты]]) Қожахмет Кәрібаев; Алматы облысы, Жарсу кеңшарының тұрғыны 1905 жылы туған ([[Шапырашты]]) Ыдырыс Сүлейменов; [[Шымкент облысы]], [[Төрткүл]] ауылының тұрғыны 1888 жылы туған (Қарақойлы) Қожатай Төлеков және басқалар. 

Сонымен, қазақ шежіресінде қатталғандай, Ысты [[Бәйдібек Қарашаұлы|Бәйдібекке]] немере, ал Бәйдібектің өзі [[Үйсін руы|Үйсінге]] шөбере болып келеді. Соған сәйкес Бәйдібек Ұлы жүздегі жеті рудың ([[Сарыүйсін]], [[Дулат]], [[Албан руы|Албан]], [[Суан]], Ысты, [[Ошақты]] және [[Шапырашты]]) атасы. Аңызға қарағанда ЬІсты Жәлменденің екінші әйелі Сландыдан туады.

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Ысты рулары үш уезде: [[Верный уезі|Верный (Жетісу)]], [[Әулиеата уезі|Әулиеата]] мен [[Шымкент уезі|Шымкентте]] ([[Сырдария]]) қоныстанды. [[Николай Александрович Аристов|Н.Аристовтың]] көрсетуінше, бұл уақытта Верный мен Әулиеата уездерінде 1500 шаңырақ, ал Шымкентте 3500 шаңырақ, [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаевтың]] мәліметі бойынша 1917 жылы Ыстылар Верный уезінде 10 мың жан, Әулиеатада 20 мың, Шымкентте 20 мың жан болса, бұл өлкеде барлығы 50 мың жан Ысты түтін түтетіп отырды. Бұл мәліметтер, әрине, бұлтартпайтын дәлел болмаса да, үш уездегі олардың қоныстануы туралы біршама түсінік бере алады. Мәселен, Верный мен Әулиеата уездерінде Ойық руының көптеген өкілдері қоныс тепсе, ал Шымкент өңірінде Ысты руының Ойық та, Тілік те аталары қанат тас өмір сүріп жатты. Демек, бұл Ойық руы сан жағынан Тілік руынан басым түсіп жатқанын көрсетеді. 

Верный уезінде тұратын Ойықтың әр түрлі қауымы негізінеп үш жерге топтасты. Бірінші топ Іленің төменгі ағысында Жалайыр руының Байшегір атасымен араласып-құраласып, [[Астау(құм)|Астау]], [[Қара]], [[Көкібай]] құмында, [[Маңдай]], [[Құдық]], [[Қарағайқұдық]] шатқалында, [[Топар (өзен)|Топар]] мен [[Көктал(Іле)|Көкталдың]] [[Іле]]ге құятын тармағында, [[Көкшек|Көкшекпен]], [[Киікбай (өзен)|Киікбай]], [[Байтайлақ(өзен)|Байтайлақ]], [[Бескемпір(өзен)|Бескемпір]] мен [[Шоғырлы]] қойнауында тұрып жатты.

Ойық руының қауымдастығының екінші тобының [[Аңырақай (тау)|Аңырақай]] тауының етегі, [[Жыңғылды]], [[Еспе]], [[Ашқұдық]] пен [[Қопалы(өзен)|Қопалы]] өзені аңғарындағы [[Айтақсай]], [[Райсай]], [[Құрмансай(шатқал)|Құрмансай]], [[Қарасай ауданы|Қарасай]] шатқалдарында қыстаулары болды. 

Ойық руының қауымдастығының үшінші тобы уездің ең қиыр оңтүстігінде Кіші Алматы, [[Тереңқарасу]] мен [[Исатайқарасу]] өңірінде қыстады. [[Күзеу]] мен көктеулері Қарой шатқалының маңайында болды. Бұл топтың көптеген малшылары жайлауда тауға кетіп, баз біреулері қыстаудың қасын төңіректеп қалды. Бұл топтардың қауымдастығы қай жерде болса да, олардың әр қайсысы жалпылай ортақтасып пайдаланатын жайылымы мен шағын жері болды. Мал өсіріп, егін салды.

Әулиеата уезіндегі Ойық руы қауымдастығының тобы, негізінен екі жерде тұрақтады. Бір тобы Шу өзенінің төменгі жағында, сол жағалау ды Шымкент уезінің шекарасына дейін жайлап, төлеңгіттер және дулаттармен қанаттас қоныстанды. Мейлінше шоғырланған екінші тобы [[Талас өзені]] ағысының ортасында екі жағалауда: [[Ащыкөл (көл, Жамбыл облысы)|Ащыкөл]] мен [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл]] көлдерінің атырабында, сонымен қатар Әулиеата айналасында өмір сүрді. Ойық руының бұл қауымдастығының топтары суармалы жерді баптап, оған қоса төрт түлік өсіріп, отырықшы және жартылай отырықшы күн кешті. Дәулетті шаруашылықтар жайлауы алыстағы [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] қойнауына немесе [[Алатау]] аясына еніп кететін. Дәнді дақылдар егіп, баубақшамен айналысты. 

Шымкент уезінің жерінде Ысты руының Ойық және Тілік аталары кең тараған. Егер Верный мен Әулиеата уездерінде тек Ойықтар тұрса, Шымкент уезінде Ойықтан басқа Тіліктер де қоныстанды. Айта кету керек, бұндағы Ойықтар саны аз болса, Тіліктер Ысты жұртының шамамен үштен төрт бөлігін құрады. Ойық қауымдастығының шағын тобы Шымкенттің батыс жағында [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзенінің сол жағасында, Сырдарияның оң жағасында қыстайтын Жаныс қыстауларына дейін барып жүрді. 

Ысты руы қауымдастығы Тілік атасының үлкен екінші тобы Әулиеата уезінің шығыс шекарасына дейінгі орасан үлкен алқаптағы [[Боралдай (өзен)|Боралдай]], [[Бөген (өзен)|Бөген]], [[Шаян (өзен)|Шаян]], [[Мыңбұлақ(өзен)|Мыңбұлақ]], [[Арыстанды (өзен, Жамбыл облысы)|Арыстанды]], [[Шалдыөзек]] пен [[Қарабас(өзен)|Қарабас]] өзендерінің бойында орналасты. Бұнда [[Қызылжар]], [[Ақтас (Бәйдібек ауданы)|Ақтас]], [[Қайнар]], [[Майбұлақ (Жамбыл облысы)|Майбұлақ]] шатқалдары бар еді. Бұл осы өлкені жайлаған Ысты руы Тілік аталарының ең саны көп, шоғырланып отырған тобы болатын. 

Ысты руының Тілік атасы қауымдастығының шағын тобы Шу өзенінің сол жағалауында солтүстік шекарага дейін көшіп-қонып жүрді. Тіліктердің қыстаулары [[Шу (өзен)|Шу өзені]] мен батыста [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]] құмының шегіне дейін жетіп, шығыста солтүстік-шығыс бұрыштағы Төлеңгіттермен қоңыс қонды. Ысты руының бұл қауымдастарының тобы өз ағайындары сияқты отырықшы және жартылай отырықшы болып күн кешіп, мал өргізіп, суармалы жерлерді игерді. Егістік қыстау қасындағы өзендер жағасында, күзеулер мен көктеулер де алысқа кетпей, [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]] маңайында болатын. Жазғы жайлау [[Қаратау]]дың теріскейі мен күнгейінде [[Қазығұрт]] беткейінде орналасты. 

Сонымен, [[Іле]], [[Шу (өзен)|Шу]], [[Талас (өзен)|Талас]], [[Арыс (өзен)|Арыс]] және өзге де оңтүстік өзендерінің жағасын жайлаған Ысты руының қазақтары қысқа қарай түндігі ашық бірнеше қанатты шошала тігетін. Оларды қамыстан, тас пен шикі кірпіштен тұрғызатын. Бұл үйлер орталықтағы ошақпен немесе бұрыштағы қазандықпен жылытатын. Жылытатын пешті ілуде біреу болмаса, көпшілігі білген жоқ. «Жатақ» аталатын жарлыжақыбайлар, көбінесе, жеркепелерде тұрды. Ысты руының малы көп ірі байлары [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] мен Мойынқұм құмдарын жиі қоныс аударып мекендеді, жазда да, қыста да ыңғайлы киіз үй тұтынды.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 9 том&lt;/ref&gt;
== Тұлғалар ==
{{columns-list|4|
# [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] 
# [[Бөлтірік Әлменұлы]] 
# [[Елжан Амантайұлы Біртанов]] Ойық 
# [[Досай Бәйгелұлы]] 
# [[Досбай Есалыұлы]]
# [[Есей Алдамұратұлы]] Ойық 
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] Тілік 
# [[Шорабек Айдаров]]
# [[Елден Аққошқаров]]
# [[Сағымбек Әділбекұлы Ақшалов]]
# [[Қартабай Атшабаров]]
# [[Мырзакәрім Кәрімұлы Алшынбаев]]
# [[Жаманқара Аманбаев]]
# [[Кеңес Мұстаханұлы Аухадиев]]
# [[Қали Сейілбекұлы Әбдиев]]
# [[Садық Әбдіжаппаров]]
# [[Кәміл Бахтиярұлы Әжібеков]]
# [[Әмірсейіт Әлиев]]
# [[Нысаналы Әлиев]]
# [[Тәкен Әлімқұлов]]
# [[Түймебай Әшімбаев]]
# [[Тұтқабай Әшімбаев]]
# [[Аида Түймебайқызы Әшімбаева]]
# [[Данияр Рахманұлы Әшімбаев]]
# [[Берден Байқошқаров]]
# [[Дәдебай Байқонысов]]
# [[Зұлпықар Балғабаев]]
# [[Болат Бекжанов]]
# [[Бесбаева Әсен Сүлейменқызы]]
# [[Әлімжан Беріков]]
# [[Балтағұл Бигелдиев]]
# [[Есен Ықласұлы Бидайбеков]]
# [[Әбзелбек Бижанов]]
# [[Әдбісаттар Бөлдекбаев]]
# [[Амантай Біртанов]]
# [[Жанғара Дәдебаев]]
# [[Қайрат Әскербекұлы Досаев]]
# [[Баттал Жаңабайұлы]]
# [[Зейнолла Жаңабаев]]
# [[Бигелді Жошыұлы]]
# [[Оспанәлі Иманәлиев]]
# [[Сағынбек Игісінов]]
# [[Шоқан Нәдірбекұлы]]
# [[Ауданбек Көбесов]]
# [[Әбдіманап Бапанұлы Көпберген]]
# [[Қалыбеков Тұрсын]]
# [[Рахманқұл Алтынбекұлы Қамшыбаев]]
# [[Шоқай датқа]]
# [[Гауһар Қаспақова]]
# [[Орман Қасымбеков]]
# [[Сәтекбай Қибасаров]]
# [[Асқар Меңдіахметұлы Қонаев]]
# [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]]
# [[Әмір Құлмаханов]]
# [[Бекмахан Сыбанбайұлы Құралбаев]]
# [[Тілеп Қыдырбаев]]
# [[Жұпар Манапова]]
# [[Болатхан Махатұлы Махатов]]
# [[Сәдуақас Халықсоветұлы Мәмештегі]]
# [[Жанғали Меймандосов]]
# [[Жаңабай Миллионов]]
# [[Шаяхмет Молдабеков]]
# [[Әлжаппар Мұсаев]]
# [[Әлнұр Әлжаппарұлы Мұсаев]]
# [[Мұсахан Байпақбайұлы Мұратбеков]]
# [[Байқошқар Мүсірәлиев]]
# [[Айтбай Назарбеков]]
# [[Рафаэль Ниязбеков]]
# [[Сейілжан Нұрқожаев]]
# [[Алдаберген Нұрманұлы]]
# [[Аян Нысаналин]]
# [[Жангелді Жайлауұлы Омаров]]
# [[Дүкенбай Оразбаев]]
# [[Мұханмадияр Серікбекұлы Орынбеков]]
# [[Жарас Молдабекұлы Оспанбеков]]
# [[Шаймұрат Шәукетұлы Отарбаев]]
# [[Ерғали Сағат]]
# [[Майкөт Сандыбайұлы]]
# [[Көсемәлі Сәттібайұлы]]
# [[Олжас Көсемәліұлы Сәттібаев]]
# [[Серік Томанов]]
# [[Сұлтанбеков Ратай]]
# [[Шона Смаханұлы]]
# [[Тұрсынбай Тәттібаев]]
# [[Мұратбек Тәшкенбаев]]
# [[Байдабек Ахметұлы Төлепбаев]]
# [[Жақсыбай Төлеубаев]]
# [[Нысанбек Төреқұлов]]
# [[Әмір Туғанбаев]]
# [[Тұрысбек Рақымжан]]
# [[Әжібек Тұтқышбаев]]
# [[Байсейіт Қансейітұлы Түймебаев]]
# [[Әбиірбек Берденұлы Тінәлиев]]
# [[Амангелді Смағұлұлы Шабдарбаев]]
# [[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]]
# [[Сәду Шәкіров]]
# [[Зернебек Шілдебайұлы]]
# [[Рауза Меңдіахметқызы Қонаева]]&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}&lt;/ref&gt;
}}

== Сілтемелер==
&lt;references/&gt;
{{Суретсіз мақала}}
{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>afbf0o02d680i9uep5g3qnffxn6yo3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәлик ибн Әнәс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20810</id>
    <revision>
      <id>3608286</id>
      <parentid>3562097</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8159" sha1="epnxvxuhysj1vqbrsi2h2ynmri42d85" xml:space="preserve">{{Мұсылман ғалымдары}}
'''Абу Абдулла Мәлик ибн Анас ибн Мәлик ибн Әби Ғамир ибн Ғамр Ибнул-Харис ибн Ғайман ибн Хусаиль ибн Ғамр ибнуль-Хаарис''' қысқаша аты '''Имам Абу Абдулла Мәлик бин Анас''' ([[Араб тілі|Арабша]] '''الإمام أبو عبد الله مالك بن أنس الأصبحي الحميري''') (c. 711 – 795) (93 [[Хижра]] – 179) немесе '''Имам Мәлик''', &quot;[[ШейхулИслам]]&quot;. &lt;ref name=&quot;Sunnah.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sunnah.org/publication/khulafa_rashideen/malik.htm |title=Malik ibn Anas ibn Malik ibn `Amr, al-Imam, Abu `Abd Allah al-Humyari al-Asbahi al-Madani |publisher=Sunnah.org |date= |accessdate=2010-04-10}}&lt;/ref&gt; Мәлик бин Анас Исламның [[фиқһ]] ғұламасы.  [[Имам]] [[Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафи'и]] Имам Мәлик жайлы &quot;егер де мен ғұламаларды есіме алсам, Мәлик олардың жұлдызы еді.&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.islaam.com/Article.aspx?id=530 |title=The Life and Times of Malik ibn Anas |publisher=Islaam.Com |date= |accessdate=2010-04-10}}&lt;/ref&gt; 


== Өмірбаяны ==
Мәлик ибн Әнәс ибн Малик ибн Әбу ‘Амр әл-Әсбәхи әл-Химйәри.  Х.ж. 93 жылы дүние келіп, х.ж. 179 жылы дүниеден озды. Ол табиғиндердің алғашқы өкілдерінен болып табылады. Ол дінде имам және аһлю-Сунна уәл-джәмә‘аның ұлы ғалымы болды. Ол Мәдинада өмір сүрді, сондықтан оны «имам Дәрул-хиджра» (пайғамбар (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) мен сахабалар көшкен жердің имамы) деп атайтын.

Хафиз Ибн Хәджәр имам Мәликке мынадай мінездеме береді: “Ол – Дәрул-хиджраның имамы, білімі ең толық ғалымдардың ішіндегі бастысы және сенімді жеткізушілердің ұлысы”.

Имам Мәликтің діндегі білімі мен басқа ғалымдар ол туралы қандай пікірде болғанын білу үшін имам әл-Бухариден «кімнің иснады ең анық, әрі сенімді деп есептеуге болады» деп сұраған кезде, ол: “Ең жақсы иснад -  бұл Мәлик хадисті Нәфи’тен, ал ол – Ибн ‘Умардан, ал ол – пайғамбардан (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) жеткізгені”, – деп жауап бергенін еске алсақ болады. Ал оның дінге берілгендігі мен Сүннетті қайта тірілткені туралы сөздер аз айтылмаған. Мысалы, имам Мәлик хадис жеткізу үшін сабаққа шыққанда, ең алдымен дәрет алып, ең жақсы аппақ киімін киіп, басына бас киім киіп шығатын болған. Неге бұлай істейді деп сұрақ қойылғанда, ол былай жауап берді: “Аллаһ елшісінің (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) сөзіне құрмет көрсетемін”.

Имам Мәликтің бұрынғы шәкірті болған имам әш-Шәфи’и былай дейді: “Табиғиндердің кезінде Мәлик Аллаһтың адамдарға қарсы дәлелі еді”.

Имам ән-Нәсаи айтады: “Менің ойымша, табиғиндерден кейін өмір сүргендердің ішінде Мәликтен асқан ізгі, құрметті, сенімді, әрі хадисте сенімге лайық ешкім жоқ”.

Ал имам Мәлик өзі туралы былай дейтін: “Жетпістен астап ғалым маған фәтуә беруге куәлік етпегенше, фәтуә берген жоқпын”.

Ғалымдардың сөздері имам әл-Миззидің «Тахзиб әл-кәмәл» мен Хафиз Ибн Хәджәрдың «Тахзиб әт-тахзиб» 10/451 кітаптарынан алынды.

=== Оқытушылары ===
Мәлик бин Әнәстің Медине қаласында тұруы оған Ислам оқымыстыларының еңбектеріне қол жетімді болды.

=== Хабарлауыш тізбегі ===
[[Мұхаммед әл-Бұхари|Имам әл-Бұһари]] Имам Мәліктің хадистерін жеткізген тізбекті ''Силсилат ул-Жаһаб'' деп атайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sunnahonline.com/ilm/seerah/0041.htm |title=&quot;Imaam Maalik ibn Anas&quot; by Hassan Ahmad, '&amp;#39;‘Al Jumuah’ Magazine'&amp;#39; Volume 11 – Issue 9 |publisher=Sunnahonline.com |date= |accessdate=2010-04-10}}&lt;/ref&gt; Бұл тізбектің құрамына Имам Мәлік, Имам Мәлік [[Нафиғ]]тан, ол [[ибн Омар]]дан, ал ибн Омар Қасиетті [[Мұхаммед]] (с.ғ.с.-Аллаһның оған сәлемі мен игілігі болсын) пайғамбардан естіді.

== Өлімі ==
Имам Мәлик Хижраның 86 жылы [[Медине]] қаласында дүниеден өтті
&lt;!--
in 795 and is buried in the famous [[Jannat ul-Baqi]] cemetery across from the [[Masjid al Nabawi]].  Malik's last words were related by one Isma'il Ibn Abi Uways who said, &quot;Malik became sick, so I asked some of our people about what he said at the time of his death. They said, `He recited the [[shahadah]] (testification of faith), then he recited:&lt;blockquote&gt;Their affair is for Allah, before and after.&lt;ref&gt;Quran 30:4&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
--&gt;

== Еңбектері ==
&lt;!--
Imam Malik wrote ''Al-Muwatta'', &quot;The Approved,&quot; which was said to have been regarded by [[Imam Shafi'i]] to be the soundest book on [[Earth]] after the [[Qur'an]].
--&gt;
* [[әл-Муатта]]
* әл-Мудаууана әл-Кубра
&lt;!--
==Quotes==

&quot;The reform of the later generations of this [[Ummah]] will take place in the same way as reformed its earlier generations.&quot;  taken from Islahi Khutbat (Discourse on Islamic Way of Life)


--&gt;

== Сілттемелер ==
{{Reflist}}

== Сыртқы сілттемелер ==

* [http://www.haqislam.org/imam-malik/ Имам Мәликтің өмірбаяны]
* [http://www.momin.ca/biographies/Imaam%20Malik.htm Имам Мәликтің биографиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503073301/http://www.momin.ca/biographies/Imaam%20Malik.htm |date=2007-05-03 }}
* [http://www.sunnah.org/publication/khulafa_rashideen/malik.htm Имам Мәликтің толық өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609220703/http://www.sunnah.org/publication/khulafa_rashideen/malik.htm |date=2011-06-09 }}
* [http://www.sunnipath.com/library/Hadith/H0001P0000.aspx әл-Муатта Имам Мәлик]
* [http://www.muslimsofnorwich.org.uk Норвич мұсылмандары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828034457/http://www.muslimsofnorwich.org.uk/ |date=2010-08-28 }} 
* {{fr}} [http://www.at-tawhid.net/article-le-mode-de-vie-de-l-imam-malik-ibn-anas-abu-zahra-104634686.html Имам Мәлик ибн Ана ''(at-tawhid.net)'']

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мухаддистер]]
[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Арабтар]]
[[Санат:Таба ат-Табиғин]]
[[Санат:Ислам ғұламалары]]</text>
      <sha1>epnxvxuhysj1vqbrsi2h2ynmri42d85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шеген би</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20976</id>
    <revision>
      <id>3608239</id>
      <parentid>2974071</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұрсүндет</username>
        <id>181636</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Руын дұрыстадым</comment>
      <origin>3608239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58167" sha1="tu6ma406lglexltb09w11fu6yclff89" xml:space="preserve">[[Байұлы|Орта жүз Арғын тайпасының Дәуітбай руынан]] шыққан.&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://zhalagash-kitap.kz/ar-turli/10-ar-turli/22-ybyrai.html|title=Ыбырай Алтынсарин|publisher=zhalagash-kitap.kz|accessdate=2019-02-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.aktobegazeti.kz/?p=2637|title=Шеген би|author=admin|publisher=Ақтөбе газеті|lang=kk|accessdate=2019-02-24}}&lt;/ref&gt;
== [http://www.panoramio.com/photo/33749726 Торғайдың] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161014144443/http://www.panoramio.com/photo/33749726 |date=2016-10-14 }} төбе биі немесе шен қумаған Шеген би хақында. ==
Қазақтың көрнекті ақиық ақыны, мемлекеттік сыйлықтың иегері Ғафу Қайырбеков өлең жырмен:                             
* «Арғынның жалпақ жатқан сүйегінің,                               
* Ортанғы жілігіндей ірі буын.                               
* Әйгілі тархан Жәнібектің ұрпақтары,                                
* Көтермеген ешкімнің шіренуін»- деп суреттегендей,

[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Торғай] төңірегі үшін тұғыры биік тұлға, арғын тайпасының батыры, Еңсегей бойлы Есім ханның қолбасшыларының бірі болған Шақшақ Аманжолұлынан  Көшей, Көшейден Қошқар, Қошқардан атақты тархан Жәнібек туған. Шыққан тегі - Орта жүздің Арғын тайпасынан.Халық өзінің сүйікті ұлын кезінде «Шақшақ Жəнібек», «Шақшақұлы Жəнібек», «тархан Жəнібек» деп атап кеткенімен, Шақшақ оның әкесінің де, руының да аты емес,үшінші атасының аты.
Шеген бидің ұлы атасы - Кіші жүздің ханы Әбілқайырдың замандасы, қатар жүрген қаруласы, қарадан шыққан хан - Шақшақ Жәнібек батырлығымен де, ел билеген саясаткерлігімен де, алдын болжай алатын көрегендігімен де, шешендігімен де алты Алашқа аты шықса, Жәнібектің ұлы, Абылай ханның қарулас серігі, қырғыздарға қарсы күрескен Абылайға көмек берген және Пугачев үндеуімен танысқан соң, соғысты қолдауға шешім қабылдаған - [[Дәуітбай Жәнібекұлы|Дәуітбай]] тархан да, немересі Мұса тархан да заманында Кіші жүзбен Орта жүздің арасындағы белгілі саясаткерлердің, беделді ел билеушілері болғандары тарихтан белгілі.(Шақшақ-Жәнібек-Дәуітбай-Мұса-Шеген).
1759 жылы 9 қаңтарда Ресейдің соғыс министрлігі алқасының жарлығымен тархан атағы Жәнібектің үлкен баласы Дәуітбай батырға көшіріледі. «[[Тархан]]» деген сөз өте көнеден келе  жатқан тарихи ұғым. Ресей рәсімдеуінде тархандықты - князь, сұлтан, сұлтан болғанда біздегідей төре тұқымынан шыққандығынан ғана емес, араб елдеріндегідей ақылман ойлы, терең толғамды ел билеушісі, әскер қолбасшысы деген мағынада берген.
2006 жылы Алматы қаласында «Арыс» баспасы, ҚР генералдар кеңесінің төрағасы, әділет генерал майоры, профессор Қайдаров Р.Е. басшылығымен «Генералы Казахстана» деген орыс тілінде кітап шығарды. Кітапта «Указ императрицы Элизоветы Петровны о присвоени звания тархана Жанибек батыру был опубликован 26 тамыз 1742 года: Тархана Жанибека следует считать первым, признанным соседними народами, военным главнокомандующим казахского народа» делінген. Кітапта белгілі орыс тарихшысы А.И.Левшиннің  1723 жылы: «Не будь Жанибека тархана, вся Северная часть казахской степи очутилась бы под копытами войска джунгарского хунтайчи Сыбана Рабтана» - деген сөзі де берілген (18 б.).
Осы келтірілген дерекке сүйенсек, бұл атақ қазіргі егемен еліміздің әскери басшыларына берілетін «[[Генерал]]» дәрежесімен тең, жоғарыда аталған «Генералы Казахстана» кітабына енуі де сондықтан.
...Шақшақ Жәнібекке берілген тархандық ұрпақтан-ұрпаққа берілетін тархандық. Мұндай тархандық жағдайында тарханның баласы да тархан аталып, әкесінің тархандық құқықтық пәрменділігін пайдалану құқығы берілген. Жәнібек тарханның немересі Мұса Дәуітбайұлы да 1806 жылы мұралық жолмен тархан атағын иеленген.
Ал, Жәнібек тарханның шөбересі [[Шеген Мұсаұлы]] 1847 жылдың желтоқсан айында мұралық жолмен берілуге тиісті тархандық атағын беруін сұрағанда, патша үкіметі оған [[Кенесары]] ханды қолдадың, Торғайдан әскери бекініс салуға қарсы болдың деп, тархандық атақ бермеді. Ұрпақтан-ұрпаққа берілетін тархандық құқықты заңдылықтарын патша үкіметі өзі бұзып отырғандығын осыдан байқаймыз. Ал, тархандық атақ беру Ресейдің Басқарушы Сенат жарлығымен 1869 жылы ғана жойылғаны тарихтан белгілі. &lt;ref&gt;Исенов Ө.И. «Қазақ қоғамындағы тархандар институты тарихы (18-19 ғғ.)», Орал қаласы, М.Өтемісов атындағы мемлекеттік университетінің БАҚ және баспа орталығы,2009 жыл.&lt;/ref&gt;
Дәуітбай тарханның үш әйелінен тоғыз бала болған. Олар: Шомақ, Абылай, Абыз, Мұса, Мысық, Құралай, Шүрегей, Шүрек және Болтай. Шеген-Дәуітбай тарханның ортаншы баласы Мұса тарханнан туған.
Шеген Мұсаұлы 1791 жылы атасы Шақшақ Жәнібек тархан бабамыз ту тіккен қасиетті Торғайдың әйгілі де киелі Тосын құмында дүниеге келген. Ұяда не көрсең, ұшқанда соны аларсың дегендей,Шеген жастайынан зерек болып өсіп, жасында ел арасында қайтпас ер мінезімен, есейе келе батырлығымен, содан кейін ел билеуге араласа келе әділдігімен де, шешендігімен де көзге түседі.
Шеген би кедей-көпшілікке қайрымды-мейрімді болып, қолының аса ашықтығы үшін жай ғана Шеген емес, Шеген мырза атанған. Ол мырзалық жағынан атағы иісі Орта жүзге тараған. Елге Шеген сөзі-жазылмаған заң. Ол айтқан билік-екі қаралмайтын үкім болған. Шектен тыс әділдігі табиғи түрде заңдылыққа айналған. Ол туралы ел аузында, «Шешілмеген шиеленісті Шеген шешкен», «Ойда Шеген, қырда Беген тұрғанда қазақты қай жау алады» - деген сөздер көп.
Бірде ел кезіп жүрген диуана қарттан қал жағдайыңыз қалай?-деп сұрағанда. Сонда ол: «Жазда-қырда Бегенде, қыста-ойда Шегенде жүрмін»-деп жауап беріпті. Осы берілген жауаптан-ақ, Тобыл-Торғай өңіріне белгілі екі бидің адам қамы үшін, ел тілегі үшін әрбір ауыр істі оның ауыртпалығына қарамай қайыспай көтеріп,қамқоршы болғандарын көрсетеді.Беген-тарихта Қарабалуан аталып кеткен Алдиярұлы Жанұзақтың немересі, Тобыл бойында өмір сүрген батыр.
Жаугершілік заманда бірі Торғайда, бірі Тобылда атқа қонып, Арқа атырабына қорған болған батырлар. Атақты [[Өске Торқаұлы]]: «Арғыннан Беген мен Шеген шықты»(&lt;ref&gt;Бес ғасыр жырлайды. «А.», Жазушы, 1989. 1 т. 226 б.&lt;/ref&gt;)-деп жырға қосуы да,әрине тегіннен тегін емес.                                                                                                                                                                
Шеген би және оның елге тұлға болған ұрпақтары туралы әр жерде әр түрлі әнгімелер бар.Кеменгер суретшіміз, данышпан ойшылымыз [[Мұхтар Әуезов]] те Шеген биді қазақ билері арасынан бөлек бағалап, ерекше ықылас білдіріп «[[Хан Кене]]» пьесасына бас кейіпкер етіп суреттегені тарихтан белгілі.
Мысалы, Кіші жүз Жылгелді Жаппас руы Басықараның Қанапиясы:
                                                   
* «...Құдай артық жаратқан,                                                    
* Орта жүзде Шегенді.                                                    
* Ешкімге мен тең көрмеймін,                                                    
* Бірімжанның бес жанын.                                                    
* Өтетілеу, Бектеміс-Алтынсары,                                                     
* Бәрі бүтін теп-тегіс»-деп айтқан екен.

Шегеннен жеті ұл - Шолақ,(Кенесары батырларының бірі болған),Қазыбек(Әділ би),Бірімжан(Ел билеуші),Бектеміс(Асқан бай болған,ел аузында «Бектеміс уйіне қонақ туссе жылқы сойылады»-деген сөз қалған.),Өтетілеу (Шаруа кісі,қажы),Ділдабек (Жастай қайтыс болған) және Алтынсары (Батыр тұлға болған) және екі қыз – Айман,Айшық.Ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин Шегеннің үлкен қызы Айманнан туады.
Бұларды ақын Басықарының Қанапиясы айтқандай, «Бәрі бірдей теп-тегіс» десек те,бір қолдың бес саусағы да бірдей емес.Олардан өскен ұрпақтан елге мәлім тұлға болғаны алғашқы екеуі ғана.Қазыбек (1813-1869)-елге мәлім әділ би,Бірімжан(1817-1873) елге қамқор алғашқы кезде керуен басы,кейін ел баққан билеуші болған.Ол жиені Ыбырай Алтынсаринді Торғайға алдыртып,орысша бала оқытып,қара халықтың сауатын ашу үшін мектеп ашқан.
Үлкен қалаларда өтетін жиындарға қатысып,орыс тілін білмегендіктен татар тілмашына қанағаттанбай,елдің игі жақсыларын жинап,діндарларды қатынастырып көрші орыс тілін білу қажет деп тауып, «Мұсылман болған адамда  қырық парыз болса,орыстың тілін оқып білу қырық бірінші парыз болсын»-деп ұйғарым жасаған.
Бұл сол кездегі надан елдің басындағы үлкен мәселе еді.Соны көрегендікпен көре білген Бірімжан оқыған-тоқыған азаматтарға жағдай жасап,ілім-білімге көп күш жұмсайды.Ыбырай Алтынсарин да нағашы атасының қалай көмектескенін өзінің естеліктерінде айрықша мақтанышпен әңгімелейді.
Белгілі бір аймақтар мен ірі рулық қауымдарда үлкен құрметке ие болған билер төбе би аталған.Олардың лауазымы мен ықпалы шыққан аймағынан тысқары жерге жүрген.Олардың алдына әділдік іздеп басқа өңірлер мен аймақтардан рулардың өкілдері де келе беретін болған.
Торғай тарихының өткен кезеңдеріне зер сала қарасақ,тағдырдың талай қысталаң шақтарында елдің сол кездегі тұрмыс-салтына,мұң-мұқтажына қызу ат салысып,ел ішінде және одан тысқары жерде ішінара болып тұратын барымта,ұрлық-қорлық,жер мен жесір дауының жанжалы сияқты теріс қылықтарға тыйым салып,ағайынның бірлігін сақтауға шақырып отырған билер болған.
Бұл талғамдар Торғайдың төбе биі атанған Шеген биге де тән қасиеттер.Осы пікірді оған қарата айтсақ,оның да елден тысқары жердің сол кездегі тұрмыс-салтына,мұң-мұқтажына қызу ат салысқаны белгілі.Тура билігіне жүгініп,әділет іздегендер қазақтың кең  байтақ  жерінің әр қиырынан ағылып келіп,әділет жоқшысы ретіндегі билігіне риза-хош көңілмен аттанған екен.
Шеген дала шонжарларын біле-сүйе отырып билеген.Салт-санаға көптеген жаңалығын именбей батыл енгізген.  Ол ру басылары мен игі жақсыларды орыс мәдениет  үлгісіне үйрете отырып,қазақы билік айтқан.Оның арнайы хатшысы мен поштабайы болған.Хатшылық қызметті Тәкі қожа мінсіз атқарған. Поштабайы еліміздің қалаларынан тысқары жерге- Ресейдің Орынбор,Омбы,Орск қалаларына қатынап,мінсіз қызмет атқарған.Бұл жөнінде Ресей Федерациясы Орынбор облыстық Мемлекеттік мұрагаты (РФ ОрОММ)-№36 қорында «Арғын руының биі Шеген Мұсаұлының хаттары» туралы құнды деректер сақталған.
Билікті Шеген би ерсілі-қарсылы адымдап,түрегеп жүріп айтқан екен.Әрбір үкім,әрбір іс оның жанынан-санасына қаншалық салмақ артқанын елестетуге болады.Көпшілігі білімдарлық пен шеберлікті талап ететін сияқты.
Шеген би заманында айтқаны қате кетпеген,аузы дуалы,елге қамқор бола білген,ел құрметіне бөленген ірі тұлға болған.Солай бола тұра,ісімен де,сөзімен де қазақ тарихында аты қалған осынау даланың дарабозының өмірін арнайы зерттеген адам болған жоқ.
Осыдан 15-16 жыл бұрын (1994ж) «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналының №2 номерінде ғалым Сәкен Созақбаев Ы.Алтынсариннің өміріне арналған «Нағашы ата» деген мақаласында Шеген би айтты деген сөздер келтірілген.Солардың ішінде:                
                                                                                                                                      
* Ел болған соң қоныс керек,                                                       
* Қоныс үшін соғыс керек.                                                        
* Хан болсаң халық керек,                                                        
* Халық үшін салт керек.                                                        
* Би болсаң даналық керек,                                                         
* Даналық үшін саналық керек.                                                           
* Батыр болсаң білек керек,                                                           
* Білек ушін жүрек керек.                                                           
* Кедей болсаң кәсіп керек,                                                          
* Кәсіп үшін машық керек.                                                        
* Молда болсаң азан керек,                                                         
* Азан үшін асылған қазан керек.                                                          
* Сері болсаң сән керек,                                                         
* Сән үшін ән керек,-болмаса:                                                          
* Хан азғаны сол болар,                                                           
* Әділеті жоқ болса.                                                           
* Бай азғаны сол болар,                                                             
* Сақау аты жоқ болса.                                                            
* Ел азғаны сол болар,                                                            
* Ынтымақ-бірлік жоқ болса.                                                             
* Жер азғаны сол болар,                                                             
* Шыққан шөбі жоқ болса.                                                              
* Қол азғаны сол болар,                                                               
* Ұшқан құсы жоқ болса.

Енді бірде Шеген би былай дейді: Ер жігіттің белгісі,
                                                               
* Қара бура нармен тең.                                                               
* Талапсыз ердің тірлігі,                                                              
* Қара топырақ жермен тең.                                                                
* Саясы жоқ бәйтерек,                                                              
*  Сазға біткен талмен тең.                                                                
* Пайдасы жоқ көп байлар,                                                                
* Арам өлген малмен тең.                                                                
* Жетесі жаман бозбала,                                                                
* Тоқсанға келген шалмен тең.

Бұл өзі,әр сөзі кімге болса да ой салар,ұзақ жыр деуге болады.Ел аузындағы әнгімелерде,шешендік сөздерде оның есімі әрқашан алты Алашқа белгілі шешен билермен бірге аталады.
Мәселен:Бір дауда жастай даналық билік айтқан бір балаға Шеген сыртынан қарап тұрып: «Мына бала исі қазаққа үлгі айтарлық ұл екен,құста сұңқар қыран екен,жылқыда тұлпар құнан екен,сүйегі асыл ұл-ақ екен» депті.Бұл жастай ақылымен көзге түсіп,Шеген биді өнеге тұтқан тегі Бесқараның Қырықмұлтығы-Құлжа би еді.
Ол Шегеннің сұртаңдай биі атанып,заманында мерейі үстем,артында көп сөзі,әділдігі аңыз болған жан болған.Күзембаев А. «Қазақтың дәстүрлі  сот жүйесі  және  Қостанай- Торғай  өңірінің билері»,Қостанай  баспасы.,2009 жыл.           
Шеген би көзі тірісінде ата-қонысын тікелей өз қамқорлығына алып,баладай баптап-күткен,көзден таса етпеген.Ауыл сырты,маңайы да аса таза күтімде тұрған.Мыңғырған мал сырт өзендерден суарылған.Қонақ қабылдау да жаңаша болған.Сый-сияпаттың баршасы аса жоғары дәрежеде өзінің қадағалауымен жасалған.Ал  кеңес-билік айту кемел түрде «Кеңес төбеде» өткен.
Шеген асты көпшіліктен бөлек ішкен,ешкіммен де табаққа бірге қол салмаған.Келген қонақты қанша елпілдеп жылы қарсы алғанымен ығысып ешкімге орын бермеген.Мұның бәрі Шегенді игі-жақсылардың ортасында шоғыры биік тұлға еткенге  ұқсайды.Бұл- Шегеннің сыртқы мәдениеті ғана емес,туа біткен ерекшелігі мен аса  үйлесімді табиғатымен ұштасқан қасиеті.Cондықтан да ел аузында: «Шеген қонақты төрге шығарса да төбесіне шығармаған»-деген сөз қалған.
Мұсаұлы Шеген би қандай адам болды?-деген үлкен сауал көптен бері жыртшылықтың  көңілінде жүргені рас.Бірақ оған жауап бұдан екі ғасыр бұрын берілгені белгілі.Оған көзі тірісінде алты Алаштың игі жақсылары да,қазақтан тыс басқа да ұлыс өкілдері де өз бағаларын берген.
Мәселен Болатбек Нәсеновтың «Абыралы Сарыарқаның кіндігі».(Нәсенов Б. «Абыралы Сарыарқаның кіндігі».Новосибирск.2002.2т.125,126,127,242,б.) кітабында Шеген бабамыздың игі істері жайында біраз мағұлыматтар беріліпті.
Автор Кенесары көтерілісі жөнінде құжаттармен танысқанын,солардың ішінде Шеген биге байланысты жайлар кездесетінін айта келіп, «Менің түсінігімде бұл атамыз өте ақылды,кең пейілді,мырзашылығы мол жан»,-деп жазады.-Әрі өте бай болған.Сол себепті кімде-кім не нәрсеге кемтар болса,соларға шын пейілмен көмектескен.
« Кенесары саясаты дұрыс»-деп санап,оған көмегінде аямаған.Бірақ толығымен оның саясатына беріліп те кетпеген.Бұл атамыз қазақ халқының ақ жарқын,қонақжай арам пиғылы жоқ,таза өкілі»-деп жазған.
Он жылға созылған Кене көтерілісіне Шеген елі толық атсалыспаса да,хан Кенені өле-өлгенше қолдап,Торғай даласынан жер беріп,Шолақ деген үлкен ұлын сарбаздарымен Кенесары-Наурызбай жасағына қосқаны үшін патша ағзамына «жақсы» атанбады да.Хан Кене екеуі-найза ұшында емес,ақыл-қайрат ұшқындаған сөз намыс үстінде куш сынасқан нағыз ерлерше табысқан.Сондықтан болар ел аузында: «Торғайда бір құтым бар-Мұса-Шеген»-деген хан Кене айтқан сөз қалған.
Өз дәуірінде би болып,ел тағдырына бел шеше араласқан Мұсаның жолын-қазақ даласына Ресей отаршылдары Торғай жерінен бекініс сала  бастағанда ең алғаш қарсы тұрып,ұлттың болашағы үшін жанын берген баласы Шеген би жалғады.
Қазақ жерінің бір шұрайлы бөлігі Торғай өзені бойынан бекініс салу үшін орыс отаршылары ел билеушісі Шегеннен келісім сұрап,оны жеңілдету мақсатында биге  Қайып ханның шөбересі,Кіші жүздің Шығыс бөлімінің билеуші-сұлтаны Ахмет Жантурин арқылы сый-сияпат жібереді.
Сыйлықтың артында не жатқанын түсінген би,одан бас тартып,сұлтан Ахмет Жантуринге хат жазады.Хатта: «Ахмет мырза! Жіберген шекпеніңді жамылдым-келіншек болдым,сақинаңды салдым-қыз болдым,сағатыңды тақтым-бозбала болдым.Біз сияқты үлкен кісіге бұлар лайықсыз екен,маған жараспайтын заттар екен,сондықтан қайтарып отырмын.
Төрем,мен Сізден сый-сияпат дәметпеймін.Бұл қылығыңды қоймасаң-саған тақтық сұлтандық жоқ,маған билік жоқ.Мынадай мақал бар: «Құс қанатымен ұшып,құйрығымен қонады».Біз кеңесіп іс қыла алмадық,сондықтан мен өзімді лауазымды би,сені тақтық сұлтан деп ойламаймын.
Мен «Ахмет ақылдасатын болар,ойымызды ортаға салармыз деп ойлағанмын,бірақ бұлай болмады,сондықтан мен өзіммен- өзім ақылдастым.Неліктен бұлай,білмеймін.»-деп жазыпты.Бекмаханов Е. «Қазақстан ХIХ ғасырдың 20-40 жылдарында».А.,Санат,1994.,176-180 б.
Патша сыйлығын қабылдамау,бұрын-соңды болмаған жағдай.Осындай бірбеткей қасиеттері үшін Шегенді Торғай елі «Шеген батыр»-деп қадыр тұтқан.
Орыс отаршылдары  Шегеннің бұл пікірінен қайытпайтынын біліп,түрмеге салуға ұйғарып арнайы солдат аттандырады.Сөйтіп,Торғайда салынған патша түрмесінің алғашқы қонағы  Шеген би мен оның хатшысы Тәкі қожа болған.Бұл жөнінде ауыздан-ауызға жетіп келе жатқан ақынның мына жолдары да дерек бола алады.
      
* «...Батырдан Мұса-Шеген би,
*  Патшадан келген шекпен сый.
* Алдауыш деп алмаған,
* Олжа деп көзін салмаған.
* Көнбейді деп алдауға,
* Жүрмейді деп айдауға.
* Қаранғы үйге қамаған,

Сұлтаумен патша алған кек»-деп жырлайды.Шеген биге патша үкіметінің сый-сияпат көрсетуі де,абақтыға жабуы да лақап емес,өмірде болған жағдай.Қосабаев Ж.Атамекен  ақиқаты:Торғай туралы толғау.А.,Айқап.,1995.,48-49 б.
Шегенді қалайда өлтіру әрекетін ойластұрған ұлықтар түрмеден шығарарда,мінетін боз айғырдың үзенгісіне у жағуға айла табады.Шеген түрмеден шығысымен жайлаудағы  елге бара жатып,қаладан 25 шақырым жердегі Қарасайдың қазіргі «Бозайғыр»деген жерде мінген бозайғыры сүрініп жығылып,мерт болады.Шеген осыдан кейін ауырып,көп ұзамай  1848 жылдың күз  айында  қайтыс  болады. 
Халықтың қатаң талап етуімен Шегенді Торғай түрмесінен босатқанда,елге келген Шеген биге халық жиналып сәлемдесуге барады.Сонда ауызы дуалы,сөзге шешен Қыпшақ Қара Тайпен деген кісі ел атынан, «Базарда қымбат болды-ау ұнның пұты,келдің бе,аман-есен елдің құты»-деген екен.Бұл ел азаматтары Шегенді қалай бағалағанын көрсетеді.
Сондай-ақ,Шеген қайтыс болған жылы осы елде Талпақ деген кісі де қайтыс болады.Сонда тағы да Тайпен, «Шегенді алған құдай-Талпақты боқ құрлы көрсін бе»-деп айтқан екен.Елдің дәл осылай құрметіне бөленген Шеген асқан ерлігімен,әділ билігімен,ықпалы жүрген асқақ рухты,тұғыры биік тұлға еді.
Шеген би есімі тек Торғай өңірінде ғана емес,бүкіл Орта жүз бен Кіші жүзде де аса құрметпен аталады.Бұл-оның ел тағдырына қатысты ірі оқиғалардың ортасында жүргенінің айғағы.Бұған Шеген бидің замандасы,тағдырласы-Беген бидің «Шеген би дүниеден өтті»-деген суық хабарды естігенде: «Шеген өлді дегенше,ойда әділет өлді десейші»-деп ,жер таянып,көзіне жас алуы да куәлік етеді.
Бұл-Тобыл мен Торғай өңіріне тірек болған екі асылдың бірінің екіншісіне берген бағасы.Өйткені  олар иық тіресе бірге жүріп,бір-бірінің қадыр-қасиетін жете таныған Тобыл-Торғай өңіріне белгілі алыптары болған.
Шеген Мұсаұлы-отарлау саясатының алапат қысымын өзгерте алмаса да,Торғай еліне патша ұлықтарының зорлық-зомбылығын көрсетпей,бірлік пен ынтымаққа бастаған әділ би,ірі ұйымдастырушы,шешен дәрежесіне көтерілген тұлға болды.
Жиені [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B9 Ыбырай Алтынсарин] да оның табиғат берген ерекше қасиетін жоғары бағалап,

* «...Ол кезде Орта жүзде Шеген шықты,
* Халайық айыбынан,ызғарынан,қойдай ықты»-деген еді.

Сол кездегі елдің игі жақсылары Шегеннің суйегін Түркістандағы Жәнібек бабасының қасына апарып қоюды ұйғарады.Тосынның аршасымен құндақтап оның мәйітін алып шыққын топқа жолда кедергілер кездесіп,ілгері жүре алмай амалсыз Cыр бойының Қаратау маңындағы бір көлдің жағасына жерлейді.Кейін бұл көлді жергілікті халық «Шеген»көлі-деп атап кеткен.
Әр заманның әртүрлі әрекетіне байланысты,ол кісінің басына  Торғай елінен барған адам жоқ.Көзі тірісінде Торғай төңірегінде шежіре-абыз атанған,тоқсанды бастап барып қайтыс болған әкеміз Ғабдужәлел Қарабаланың айтуы бойынша тек-қана 1960 жылдары Қылылордада тұрған ұрпағы педагог-ғалым Кәрім Есжанұлы бабасының жерленген зират басына барып, зиярат жасап, тәу ете дұға оқып  қайтқан екен.
Ел аузында сақталған мұнадай сөз бар:Бірде Ерден Сандыбайұлы тегі Қараман Арқарұлы Тілеміс биге мақтанып,әкесі Сандыбайдың кесенесін көрсетіп: «Қалай нағашы,ұнады ма?» дейді.Сонда Тілеміс би: «Өліде Сандыбайдың тамы артық,адамда Шегеннің басы артық»-депті.Тілеміс бидің көрегендікпен айтқан сөзі келді.
Еліміз егемендік алғанға дейін небір асылдарымыздың аты аталмай,жерленген жерлері анықталмай келді.Аңсаған тәуелсіздіктің арқасында өткен жылдың жазында еркіндіктің айғағындай Қостанай қаласында тұратын филология ғылымдарының кандидаты,көрнекті ақын Серікбай Оспановқа Сыр елінен хат  келген болатын.Ол қуанышты хабарды жеткізуші  Торғайдың  тумасы Несібелді Ералина деген кісі.
Онда Шегеннің бейіті Тереңөзек ауданының  Ақтаған деген жерінде екендігі айтылады.Ауыл ақсақалы руы Көкмұрын Қалжан  қарт бала кезінде Шеген көліне суға түсіп жүріп,сол маңдағы төрт құлақты тамның басына шыққандарын,сонда үлкен кісілер : «Бұл жерде Арғынның  әулиесі  жатыр,киесіне қаласыңдар,  ауыздарың қисайып,аяқтарың сынады»-деп ұрысқанын есіне алып,Несібелді апайға бейіттің орнын көрсетіпті.
Қалжан қарттың сөзін сексен бес жастағы Найман Құрмаш деген сол ауылдың ақсақалы  да қостап,шымнан көтерілген тамның  қасында жас кезінде  көп болғанын, өкінішке орай ол  жерде қазір үйінді-төмпешік қана қалғанын. Ал көл маңайын Орта жүзден Қарақыпшақтар мен Көкмұрындар жайлап,ашаршылық кезінде балық аулап,күн көргендерін,сондықтан жергілікті халық  «Шеген көлі»-деп атайтынын растапты.
Айта кетуіміз керек,Шеген биге кесене орнату ұрпақтарының арманы болып келген. Әз баба басының әлі күнге дейін қарайтылмауы оның жүздеген  ұрпақтарының жанына батып,жүрегін сыздатуда.Ендігі  міндет:Ақ жарма әділеттігімен,ақ берен тектілігімен,шешендігі,мәрттік төзім-сезімімен ерекшеленетін Шеген бидің белгісіз жатқан орнына кесене тұрғызып,әз бабамызды еліне қауыштыруға ниеттенген ұрпақтарына Алланың нұры жаусын дейміз.
«Ел үмітін ер ақтар,ер атағын ел сақтар»-дейді дана халқымыз.Торғайдың төбе биінің  өмірі мен  еңбегін насихаттауда тындырылған іс  тоқмейілситіндей аса көп емес.Бұл бағыттағы жұмыс  соңғы екі-үш жылдың көлемінде ғана қолға алына бастады. Қостанай облысы Жангелдин ауданында атақты Тосын құмының іргесінде орналасқан бұрынғы Станция бекетіне Шеген би есімі беріліп,кем дегенде бір ғасырдан астам  уақытты қамтитын мүлгіген тыныштық,ұйқылы-ояу тіршілікке жан біте бастады.
2008 жылы Қостанай облыстық соты мен «ҚР судъялар Одағы Қостанай облыстық филиалының» бастамасымен тарих ғылымдарының докторы,профессор Аманжол Күзембаевтың басшылығымен құрылған ғылыми экспедиция құрамы Торғай өңірінде болып,сол оңірде өмір сүрген,билік еткен билер туралы біраз құнды  деректер  жинады.Осы деректер негізінде Қостанай қаласында өткен жылдың күзінде «Қазақтың дәстүрлі сот жүйесі және Қостанай-Торғай өңірінің билері»-атты кітап басылып шығарылып, «Тобыл-Торғай билері» деректі кинофильм  түсірілді.
Қостанай-Торғай өңірінде жүзге тақам билер өмір сүрген.Солардың ішінде тарихта аты қалған,елге белгілі арғын Шеген мен қыпшақ Наурызбайдың,керей Тоқсан билердің шоқтығы жоғары тұрған.Экспедиция қорытындысы бойынша Қостанай қаласында  «Билер  институтының дамуы» деген  тақырыпта өткізілген аймақтық  ғылыми-теориялық конференцияның шешімімен  осы жоғарыда аты аталған үш биге облыс орталығының төрінен көше атын беру мәселесі көтерілгені құптарлық жағдай.                  
Шеген биді тарихтың төріне шығарып тұрған нәрсе-оның шын мәніндегі қара қылды қақ жаратын турашылдығы,сөз бастайтын ділмарлығы мен саясатшылығы.Жомарт табиғат Шегеннің бойына атты адам түсіп,жаяу адам жатып қарайтындай ғажайып қасиеттер дарытқан.Қатарынан иығы асып тұратын науша бойы,көрген жанның көзін қарықтыратын сұлу пішін,аттылы-жаяуға бірдей жауынгерлік шалым мен қыран құстай байқағыш шалымдығы көрініс тапқан. Осының бәріне қоса тәңір Шегенге халқы үшін жанын ойланбай құрбан ететін асқақ рух,мәрт мінез,жомарт пейіл мен дарын берген.
Халық әрбір тарихи тұлғаға үш жақты көзқараспен қарайтыны белгілі.Біріншісі,ол тұлғаның өмір сүрген ортасы,тарихтағы өз орны және келешек ұрпақтардың өсіп-даму жолы,қоғамдағы орны.Орта жүзде Жәнібек тархан ұрпақтары ел  басқару дәстүрін жалғастырған.Шеген Мұсаұлы  4 мың түтін Арғын руының Жоғарғы Шекті бөлімін басқарған. 
Мен бабамыздың әрбір ұрпақтарына талдау жасау ойынан алшақпын және ол шағын мақалада оңайлықпен алдыра қоятын қамал емес екендігі белгілі. Шегеннен тараған ұрпақтар Торғай және одан тысқары  жерде Алаш қозғалысына,ғылым мен оқу-ағарту,ел басқару ісіне белсене ат салысқаны белгілі.Жиені Ыбырай Алтынсаринді Торғайға алдыртып,қазақ жерінде бірінші мектеп ашуға мұрындық болды.
Алғаш мектеп ашылғанда оқуға 11 бала тартылады.Оның төртеуі Шегеннің ұрпағы,Бірімжанның Қорғанбегі мен Әбдібегі,Өтетілеудің Хайролласы және Бектемістің Омар деген балалары оқыған.Бастапқы мектепті үздік бітірген Шеген бидің балалары,кейін ел басқаруға ат салысты.
Мысалы,Мұса тархан немересі Қазыбек Шегенұлы хорунжий атағымен  37-дистанцияны  басқарса, Бірімжан Тосын болысын 1869-1873 жылдары ,Дәуренбек 1873-1915 жылдар арасында,Жақып 1915-1928 жылдыр аралығында болыстыққа сайланып қызмет атқарған.Мұның өзі тархандар  әулетінің ел басқару билігінде ұзақ уақыт  бойы болғандықтарын дәлелдейді. Ал, Ыбырай ашқан мектеп ағартушылық дәрежеде қалған жоқ, сонымен қатар қазақ сахарасында білімге,ғылымға шақырған ортаға айналды.
20-шы ғасырдың басында Алаш қозғалысы дүниеге келгенде,оның басшыларының бірі болған Қазан университетінің заң факультетін 1896 жылы алтын медальмен бітірген,қазақтың алғашқы зангерлерінің бірі,Ресей мемлекеттік Думасына қатарынан екі рет депутат болып сайланып,ел қамын жеп,Дума мінбесінен сөз сөйлеген Ахмет Бірімжанов пен алыс шетелде,сонау Германия елінде оқып,білім алған інісі Ғазымбек Бірімжановтар жүрді.
1916 жылы 25 тамызда жарияланған Ақ патшаның 19 бен 43-тің арасындағы қазақтарды тыл жұмысына алу туралы бұйрығы қазақ елін дүрліктіріп жіберген болатын.Осынау алғашқы дүрбелеңнің басы-қасында Шеген ұрпақтары да болды.
Торғайдағы ұлт-азаттық көтерілістің сардары болып,бабасы Жәнібек тарханның туын ұстаған Қасымхан Алтынсары есімі Кенес кезеңінде ұмыт қалса да,келер ұрпақ жүрегінде мәнгі сақталады деп сенеміз.
Кейін кенес кезеңінде қызмет атқарған ұрпақтарына тоқталсақ, Нұрхан Қорғанбе&lt;nowiki&gt;кұлы халқымыздың ұлы перзенттерінің бірі Д.А.Қонаевпен бірге Мәскеудің түсті металдар және алтын институтын бітіріп,Қазақ Республикасы совнаркомының тау-кен инспекциясының төрағасы қызметін атқарды.&lt;/nowiki&gt;
Қазақ жастары арасынан алғашқылардың бірі болып,тау-кен инженері мамандығын алып,дамуына өз үлесін қосуға құлшына кірісіп жүргенде 1944 жылы ол қастандықтан қаза тапты.Сөйтіп қазақтан шыққан алғашқы білікті кен инженерінің бірі жанбай жатып сөнеді.
Торғайдан шыққан тұнғыш Қазақ ССР-ы ғылым академиясының корреспондент мүшесі,көрнекті химик,химия ғылымдарының докторы,профессор,Қазақ ССР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері Бірімжанов Батырбек пен Торғай қыздары арасынан шыққан алғашқы медицина ғылымының докторы,профессор Бірімжанова Іңкәр мен медицина  ғылымының докторы Бірімжанова Әнел  және педагогика ғылымдарының докторы Кәрім Есжанов  пен химия  ғылымдарының докторы Қабиев Төкен де Шеген әулетінен шыққан текті жандар . 
Ғылымдағы олардың ісін алға апарып,жалғастырып жүрген бүгінгі  ұрпақтары да баршылық.Мысалы,әкесі Бірімжанов Батырбектің ісін жалғастырушы баласы-химия ғылымдарының докторы Бірімжанов Рүстем мен геология-минерология ғылымдарының докторы Қ асымов-Бірімжанов Мұхиттің есімдерін атауға болады.
Шеген ұрпақтарынан еліміздің құқық қорғау жұмысына  да ат салысып,абырой-атаққа ие болғандары да бар.Мәселен,Ахмет-юст атанған-Ахмет Бірімжанов 1917 жылы Қостанай уездік милициясын құрып,жұмысын ұйымдастырса,Қасымхан Алтынсарының немересі Кенес Арыстанов ширек ғасырдан астам уақыт бойы республика ішкі істер министрлігі саласында жауапты басшылық қызметтер атқарды.
Ол 1988 жылы Алматы каласы ішкі істер басқармасы жанынан елімізде бірінші болып құрылған ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес бөлімін басқара жүріп,сол кезде астанамызда  ұйымдасқан аса қауыпты екі қылмыстық топты құрықтау барысында жургізілген жедел  іс-қимыл  шаралары кезінде  көрсеткен ерлігі үшін Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған тәртіп сақшылардың алғашқылырының  бірі болды.
Қазақстан журналистикасының дамуына өз үлесін қосқан байырғы баспагер-журналист,біраз жыл республикалық «Қайнар» баспасын басқарған,Қазақ ССР-не еңбегі сіңген мәдениет  қызметкері Әбдірашит Бектемісов пен ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсариннің шәкірті және оның ісін жалғастырушы,жарты ғасырға жуық ұстаздық қызмет атқарған Ғалымжан Бектемісов пен Қазақ ССР-не еңбегі сіңген мұғалім,Ленин орденді Әбдісалық Жармағанбетовтың  еліміздің оқу-ағарту ісі мен баспа жұмысына сіңірген еңбектері өз алдына бір тарих.
Өткен ғасырдың 60-70-ші жылдары аралығында Торғайда оқу-ағарту бөлімін басқарып,кейін аутком төрағасы қызметін атқарған,Торғай облысы кезінде облыстық деңгейде басшылық қызметте болған Әуезхан Жүсіпұлы да Шеген әулеті,Мұса ұрпағының лайықты жалғастырушысы бола білді.
Жоғарыда көрсетілген қысқа шолудан аңғаратынымыз Шеген бидің ұрпақтары ұлы тарихи тартыс кезеңінен бастап,бүгінгі заманға дейін қоғамдық,шығармашылық және ғылыми қызметтерімен Шеген бидің лайықты ұрпақтары екендерін көрсете білуде.
Қорыта келгенде Мұсаұлы Шеген ұрпақтарының халқымыздың рухани байлығына қосқан үлестері үлкен.Әрбір буын өкілдері халқымыздың әлеуметтік өмірі мен мәдениетіне.әдебиеті мен ғылымына намыс туын жоғары ұстап белсене араласты,өз уақытында биік деңгейден көріне білді.
Сондықтан да Торғай халқы  Шақшақ Жәнібек бабамыздың шөбересі Шегенді және оның ұрпақтарын құрмет тұтады.Сөз соңын Алаш рухты ақын Хамитбек Мұсабаевтың мына бір өлең шумағының жолдарымен аяқтағанды жөн көрдік: 
                                        
* Көкірегін-күйдірседе шер-шемен,                                      
*  Кісілікті-адалдықпен өлшеген.                                       
* Айыр тілді абыз бидің біреуі-                                       
* Жәнібек тархан шөбересі ер Шеген!!                                        
* Болған ол да-атасындай паң ғажап,                                         
* Өр десең-өр,маңғаз десең-маңғаз-ақ.                                          
* Кең десең,-кең,сырбаз десең-сырбаз-ақ,                                         
* Тусын-туса сондай болып бір қазақ!!                                          
*  Атақ-данқы күннен күнге көркейген,                                          
* Аңыз қылған жақсы-жайсаң бір көрген.                                          
* Шалқайғанға-одан әрі шалқайған,                                         
* Еңкейгенге-одан бетер еңкейген.                                          
* Айтқан сертте-Шегендей боп кім тұрды?!                                          
* Арсыздарды-құдай қорғап,ант ұрды.                                          
* Жендеттермен жең ұшынан жалғасып,                                           
* Есіл ерді айламенен өлтірді.                                          
* Жатыр ізі-сонау Торғай қырында,                                          
* Ақпа-төкпе ақындардың жырында.                                          
* Мұса бидің бел баласы би Шеген,                                         
* Болды шаһит Азаттықтың жолында!!                                      
* Сом алтынның,саф алтынның олдағы,                                         
* Сынығы еді,                                          
* Семсер еді-қындағы.                                           
* Тәуелсіздік таңы атқанда арайлап,                                          
* Көтерілсін көкке жетіп әруағы!!!.

Р.S.  Ақыннан асып не айтып, не  қосасың?!.Алдағы 2011 жылы Шеген Мұсаұлының туғанына 220 жыл толады.Осыған байланысты оның өмірі мен  қызметі  жөнінде деректер жинау жалғасын тауып,осы жыл аталып өтілсе,ел болып  әз бабамыздың алдындағы  борышымызды атқарған болар едік.
Әрине,ел аман,жұрт тыныш болса болашақта Торғайдың төбе биі атанған  Шеген би туралы талай жырлар туып,шығармалар жазылар.
Біздің борышымыз-қолымыздан келгенше соған ұйытқы салып,тақырып тамыздығын тұтату ғана.
       
ҚР ІІМ-нің зейнеткері, Ертай Қарабала.

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Өнер]]</text>
      <sha1>tu6ma406lglexltb09w11fu6yclff89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608240</id>
      <parentid>3608239</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұрсүндет</username>
        <id>181636</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3608240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58165" sha1="co1285lkmbs0e56930lwknufq9mq03o" xml:space="preserve">[[Арғын|Орта жүз Арғын тайпасының Дәуітбай руынан]] шыққан.&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://zhalagash-kitap.kz/ar-turli/10-ar-turli/22-ybyrai.html|title=Ыбырай Алтынсарин|publisher=zhalagash-kitap.kz|accessdate=2019-02-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.aktobegazeti.kz/?p=2637|title=Шеген би|author=admin|publisher=Ақтөбе газеті|lang=kk|accessdate=2019-02-24}}&lt;/ref&gt;
== [http://www.panoramio.com/photo/33749726 Торғайдың] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161014144443/http://www.panoramio.com/photo/33749726 |date=2016-10-14 }} төбе биі немесе шен қумаған Шеген би хақында. ==
Қазақтың көрнекті ақиық ақыны, мемлекеттік сыйлықтың иегері Ғафу Қайырбеков өлең жырмен:                             
* «Арғынның жалпақ жатқан сүйегінің,                               
* Ортанғы жілігіндей ірі буын.                               
* Әйгілі тархан Жәнібектің ұрпақтары,                                
* Көтермеген ешкімнің шіренуін»- деп суреттегендей,

[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Торғай] төңірегі үшін тұғыры биік тұлға, арғын тайпасының батыры, Еңсегей бойлы Есім ханның қолбасшыларының бірі болған Шақшақ Аманжолұлынан  Көшей, Көшейден Қошқар, Қошқардан атақты тархан Жәнібек туған. Шыққан тегі - Орта жүздің Арғын тайпасынан.Халық өзінің сүйікті ұлын кезінде «Шақшақ Жəнібек», «Шақшақұлы Жəнібек», «тархан Жəнібек» деп атап кеткенімен, Шақшақ оның әкесінің де, руының да аты емес,үшінші атасының аты.
Шеген бидің ұлы атасы - Кіші жүздің ханы Әбілқайырдың замандасы, қатар жүрген қаруласы, қарадан шыққан хан - Шақшақ Жәнібек батырлығымен де, ел билеген саясаткерлігімен де, алдын болжай алатын көрегендігімен де, шешендігімен де алты Алашқа аты шықса, Жәнібектің ұлы, Абылай ханның қарулас серігі, қырғыздарға қарсы күрескен Абылайға көмек берген және Пугачев үндеуімен танысқан соң, соғысты қолдауға шешім қабылдаған - [[Дәуітбай Жәнібекұлы|Дәуітбай]] тархан да, немересі Мұса тархан да заманында Кіші жүзбен Орта жүздің арасындағы белгілі саясаткерлердің, беделді ел билеушілері болғандары тарихтан белгілі.(Шақшақ-Жәнібек-Дәуітбай-Мұса-Шеген).
1759 жылы 9 қаңтарда Ресейдің соғыс министрлігі алқасының жарлығымен тархан атағы Жәнібектің үлкен баласы Дәуітбай батырға көшіріледі. «[[Тархан]]» деген сөз өте көнеден келе  жатқан тарихи ұғым. Ресей рәсімдеуінде тархандықты - князь, сұлтан, сұлтан болғанда біздегідей төре тұқымынан шыққандығынан ғана емес, араб елдеріндегідей ақылман ойлы, терең толғамды ел билеушісі, әскер қолбасшысы деген мағынада берген.
2006 жылы Алматы қаласында «Арыс» баспасы, ҚР генералдар кеңесінің төрағасы, әділет генерал майоры, профессор Қайдаров Р.Е. басшылығымен «Генералы Казахстана» деген орыс тілінде кітап шығарды. Кітапта «Указ императрицы Элизоветы Петровны о присвоени звания тархана Жанибек батыру был опубликован 26 тамыз 1742 года: Тархана Жанибека следует считать первым, признанным соседними народами, военным главнокомандующим казахского народа» делінген. Кітапта белгілі орыс тарихшысы А.И.Левшиннің  1723 жылы: «Не будь Жанибека тархана, вся Северная часть казахской степи очутилась бы под копытами войска джунгарского хунтайчи Сыбана Рабтана» - деген сөзі де берілген (18 б.).
Осы келтірілген дерекке сүйенсек, бұл атақ қазіргі егемен еліміздің әскери басшыларына берілетін «[[Генерал]]» дәрежесімен тең, жоғарыда аталған «Генералы Казахстана» кітабына енуі де сондықтан.
...Шақшақ Жәнібекке берілген тархандық ұрпақтан-ұрпаққа берілетін тархандық. Мұндай тархандық жағдайында тарханның баласы да тархан аталып, әкесінің тархандық құқықтық пәрменділігін пайдалану құқығы берілген. Жәнібек тарханның немересі Мұса Дәуітбайұлы да 1806 жылы мұралық жолмен тархан атағын иеленген.
Ал, Жәнібек тарханның шөбересі [[Шеген Мұсаұлы]] 1847 жылдың желтоқсан айында мұралық жолмен берілуге тиісті тархандық атағын беруін сұрағанда, патша үкіметі оған [[Кенесары]] ханды қолдадың, Торғайдан әскери бекініс салуға қарсы болдың деп, тархандық атақ бермеді. Ұрпақтан-ұрпаққа берілетін тархандық құқықты заңдылықтарын патша үкіметі өзі бұзып отырғандығын осыдан байқаймыз. Ал, тархандық атақ беру Ресейдің Басқарушы Сенат жарлығымен 1869 жылы ғана жойылғаны тарихтан белгілі. &lt;ref&gt;Исенов Ө.И. «Қазақ қоғамындағы тархандар институты тарихы (18-19 ғғ.)», Орал қаласы, М.Өтемісов атындағы мемлекеттік университетінің БАҚ және баспа орталығы,2009 жыл.&lt;/ref&gt;
Дәуітбай тарханның үш әйелінен тоғыз бала болған. Олар: Шомақ, Абылай, Абыз, Мұса, Мысық, Құралай, Шүрегей, Шүрек және Болтай. Шеген-Дәуітбай тарханның ортаншы баласы Мұса тарханнан туған.
Шеген Мұсаұлы 1791 жылы атасы Шақшақ Жәнібек тархан бабамыз ту тіккен қасиетті Торғайдың әйгілі де киелі Тосын құмында дүниеге келген. Ұяда не көрсең, ұшқанда соны аларсың дегендей,Шеген жастайынан зерек болып өсіп, жасында ел арасында қайтпас ер мінезімен, есейе келе батырлығымен, содан кейін ел билеуге араласа келе әділдігімен де, шешендігімен де көзге түседі.
Шеген би кедей-көпшілікке қайрымды-мейрімді болып, қолының аса ашықтығы үшін жай ғана Шеген емес, Шеген мырза атанған. Ол мырзалық жағынан атағы иісі Орта жүзге тараған. Елге Шеген сөзі-жазылмаған заң. Ол айтқан билік-екі қаралмайтын үкім болған. Шектен тыс әділдігі табиғи түрде заңдылыққа айналған. Ол туралы ел аузында, «Шешілмеген шиеленісті Шеген шешкен», «Ойда Шеген, қырда Беген тұрғанда қазақты қай жау алады» - деген сөздер көп.
Бірде ел кезіп жүрген диуана қарттан қал жағдайыңыз қалай?-деп сұрағанда. Сонда ол: «Жазда-қырда Бегенде, қыста-ойда Шегенде жүрмін»-деп жауап беріпті. Осы берілген жауаптан-ақ, Тобыл-Торғай өңіріне белгілі екі бидің адам қамы үшін, ел тілегі үшін әрбір ауыр істі оның ауыртпалығына қарамай қайыспай көтеріп,қамқоршы болғандарын көрсетеді.Беген-тарихта Қарабалуан аталып кеткен Алдиярұлы Жанұзақтың немересі, Тобыл бойында өмір сүрген батыр.
Жаугершілік заманда бірі Торғайда, бірі Тобылда атқа қонып, Арқа атырабына қорған болған батырлар. Атақты [[Өске Торқаұлы]]: «Арғыннан Беген мен Шеген шықты»(&lt;ref&gt;Бес ғасыр жырлайды. «А.», Жазушы, 1989. 1 т. 226 б.&lt;/ref&gt;)-деп жырға қосуы да,әрине тегіннен тегін емес.                                                                                                                                                                
Шеген би және оның елге тұлға болған ұрпақтары туралы әр жерде әр түрлі әнгімелер бар.Кеменгер суретшіміз, данышпан ойшылымыз [[Мұхтар Әуезов]] те Шеген биді қазақ билері арасынан бөлек бағалап, ерекше ықылас білдіріп «[[Хан Кене]]» пьесасына бас кейіпкер етіп суреттегені тарихтан белгілі.
Мысалы, Кіші жүз Жылгелді Жаппас руы Басықараның Қанапиясы:
                                                   
* «...Құдай артық жаратқан,                                                    
* Орта жүзде Шегенді.                                                    
* Ешкімге мен тең көрмеймін,                                                    
* Бірімжанның бес жанын.                                                    
* Өтетілеу, Бектеміс-Алтынсары,                                                     
* Бәрі бүтін теп-тегіс»-деп айтқан екен.

Шегеннен жеті ұл - Шолақ,(Кенесары батырларының бірі болған),Қазыбек(Әділ би),Бірімжан(Ел билеуші),Бектеміс(Асқан бай болған,ел аузында «Бектеміс уйіне қонақ туссе жылқы сойылады»-деген сөз қалған.),Өтетілеу (Шаруа кісі,қажы),Ділдабек (Жастай қайтыс болған) және Алтынсары (Батыр тұлға болған) және екі қыз – Айман,Айшық.Ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин Шегеннің үлкен қызы Айманнан туады.
Бұларды ақын Басықарының Қанапиясы айтқандай, «Бәрі бірдей теп-тегіс» десек те,бір қолдың бес саусағы да бірдей емес.Олардан өскен ұрпақтан елге мәлім тұлға болғаны алғашқы екеуі ғана.Қазыбек (1813-1869)-елге мәлім әділ би,Бірімжан(1817-1873) елге қамқор алғашқы кезде керуен басы,кейін ел баққан билеуші болған.Ол жиені Ыбырай Алтынсаринді Торғайға алдыртып,орысша бала оқытып,қара халықтың сауатын ашу үшін мектеп ашқан.
Үлкен қалаларда өтетін жиындарға қатысып,орыс тілін білмегендіктен татар тілмашына қанағаттанбай,елдің игі жақсыларын жинап,діндарларды қатынастырып көрші орыс тілін білу қажет деп тауып, «Мұсылман болған адамда  қырық парыз болса,орыстың тілін оқып білу қырық бірінші парыз болсын»-деп ұйғарым жасаған.
Бұл сол кездегі надан елдің басындағы үлкен мәселе еді.Соны көрегендікпен көре білген Бірімжан оқыған-тоқыған азаматтарға жағдай жасап,ілім-білімге көп күш жұмсайды.Ыбырай Алтынсарин да нағашы атасының қалай көмектескенін өзінің естеліктерінде айрықша мақтанышпен әңгімелейді.
Белгілі бір аймақтар мен ірі рулық қауымдарда үлкен құрметке ие болған билер төбе би аталған.Олардың лауазымы мен ықпалы шыққан аймағынан тысқары жерге жүрген.Олардың алдына әділдік іздеп басқа өңірлер мен аймақтардан рулардың өкілдері де келе беретін болған.
Торғай тарихының өткен кезеңдеріне зер сала қарасақ,тағдырдың талай қысталаң шақтарында елдің сол кездегі тұрмыс-салтына,мұң-мұқтажына қызу ат салысып,ел ішінде және одан тысқары жерде ішінара болып тұратын барымта,ұрлық-қорлық,жер мен жесір дауының жанжалы сияқты теріс қылықтарға тыйым салып,ағайынның бірлігін сақтауға шақырып отырған билер болған.
Бұл талғамдар Торғайдың төбе биі атанған Шеген биге де тән қасиеттер.Осы пікірді оған қарата айтсақ,оның да елден тысқары жердің сол кездегі тұрмыс-салтына,мұң-мұқтажына қызу ат салысқаны белгілі.Тура билігіне жүгініп,әділет іздегендер қазақтың кең  байтақ  жерінің әр қиырынан ағылып келіп,әділет жоқшысы ретіндегі билігіне риза-хош көңілмен аттанған екен.
Шеген дала шонжарларын біле-сүйе отырып билеген.Салт-санаға көптеген жаңалығын именбей батыл енгізген.  Ол ру басылары мен игі жақсыларды орыс мәдениет  үлгісіне үйрете отырып,қазақы билік айтқан.Оның арнайы хатшысы мен поштабайы болған.Хатшылық қызметті Тәкі қожа мінсіз атқарған. Поштабайы еліміздің қалаларынан тысқары жерге- Ресейдің Орынбор,Омбы,Орск қалаларына қатынап,мінсіз қызмет атқарған.Бұл жөнінде Ресей Федерациясы Орынбор облыстық Мемлекеттік мұрагаты (РФ ОрОММ)-№36 қорында «Арғын руының биі Шеген Мұсаұлының хаттары» туралы құнды деректер сақталған.
Билікті Шеген би ерсілі-қарсылы адымдап,түрегеп жүріп айтқан екен.Әрбір үкім,әрбір іс оның жанынан-санасына қаншалық салмақ артқанын елестетуге болады.Көпшілігі білімдарлық пен шеберлікті талап ететін сияқты.
Шеген би заманында айтқаны қате кетпеген,аузы дуалы,елге қамқор бола білген,ел құрметіне бөленген ірі тұлға болған.Солай бола тұра,ісімен де,сөзімен де қазақ тарихында аты қалған осынау даланың дарабозының өмірін арнайы зерттеген адам болған жоқ.
Осыдан 15-16 жыл бұрын (1994ж) «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналының №2 номерінде ғалым Сәкен Созақбаев Ы.Алтынсариннің өміріне арналған «Нағашы ата» деген мақаласында Шеген би айтты деген сөздер келтірілген.Солардың ішінде:                
                                                                                                                                      
* Ел болған соң қоныс керек,                                                       
* Қоныс үшін соғыс керек.                                                        
* Хан болсаң халық керек,                                                        
* Халық үшін салт керек.                                                        
* Би болсаң даналық керек,                                                         
* Даналық үшін саналық керек.                                                           
* Батыр болсаң білек керек,                                                           
* Білек ушін жүрек керек.                                                           
* Кедей болсаң кәсіп керек,                                                          
* Кәсіп үшін машық керек.                                                        
* Молда болсаң азан керек,                                                         
* Азан үшін асылған қазан керек.                                                          
* Сері болсаң сән керек,                                                         
* Сән үшін ән керек,-болмаса:                                                          
* Хан азғаны сол болар,                                                           
* Әділеті жоқ болса.                                                           
* Бай азғаны сол болар,                                                             
* Сақау аты жоқ болса.                                                            
* Ел азғаны сол болар,                                                            
* Ынтымақ-бірлік жоқ болса.                                                             
* Жер азғаны сол болар,                                                             
* Шыққан шөбі жоқ болса.                                                              
* Қол азғаны сол болар,                                                               
* Ұшқан құсы жоқ болса.

Енді бірде Шеген би былай дейді: Ер жігіттің белгісі,
                                                               
* Қара бура нармен тең.                                                               
* Талапсыз ердің тірлігі,                                                              
* Қара топырақ жермен тең.                                                                
* Саясы жоқ бәйтерек,                                                              
*  Сазға біткен талмен тең.                                                                
* Пайдасы жоқ көп байлар,                                                                
* Арам өлген малмен тең.                                                                
* Жетесі жаман бозбала,                                                                
* Тоқсанға келген шалмен тең.

Бұл өзі,әр сөзі кімге болса да ой салар,ұзақ жыр деуге болады.Ел аузындағы әнгімелерде,шешендік сөздерде оның есімі әрқашан алты Алашқа белгілі шешен билермен бірге аталады.
Мәселен:Бір дауда жастай даналық билік айтқан бір балаға Шеген сыртынан қарап тұрып: «Мына бала исі қазаққа үлгі айтарлық ұл екен,құста сұңқар қыран екен,жылқыда тұлпар құнан екен,сүйегі асыл ұл-ақ екен» депті.Бұл жастай ақылымен көзге түсіп,Шеген биді өнеге тұтқан тегі Бесқараның Қырықмұлтығы-Құлжа би еді.
Ол Шегеннің сұртаңдай биі атанып,заманында мерейі үстем,артында көп сөзі,әділдігі аңыз болған жан болған.Күзембаев А. «Қазақтың дәстүрлі  сот жүйесі  және  Қостанай- Торғай  өңірінің билері»,Қостанай  баспасы.,2009 жыл.           
Шеген би көзі тірісінде ата-қонысын тікелей өз қамқорлығына алып,баладай баптап-күткен,көзден таса етпеген.Ауыл сырты,маңайы да аса таза күтімде тұрған.Мыңғырған мал сырт өзендерден суарылған.Қонақ қабылдау да жаңаша болған.Сый-сияпаттың баршасы аса жоғары дәрежеде өзінің қадағалауымен жасалған.Ал  кеңес-билік айту кемел түрде «Кеңес төбеде» өткен.
Шеген асты көпшіліктен бөлек ішкен,ешкіммен де табаққа бірге қол салмаған.Келген қонақты қанша елпілдеп жылы қарсы алғанымен ығысып ешкімге орын бермеген.Мұның бәрі Шегенді игі-жақсылардың ортасында шоғыры биік тұлға еткенге  ұқсайды.Бұл- Шегеннің сыртқы мәдениеті ғана емес,туа біткен ерекшелігі мен аса  үйлесімді табиғатымен ұштасқан қасиеті.Cондықтан да ел аузында: «Шеген қонақты төрге шығарса да төбесіне шығармаған»-деген сөз қалған.
Мұсаұлы Шеген би қандай адам болды?-деген үлкен сауал көптен бері жыртшылықтың  көңілінде жүргені рас.Бірақ оған жауап бұдан екі ғасыр бұрын берілгені белгілі.Оған көзі тірісінде алты Алаштың игі жақсылары да,қазақтан тыс басқа да ұлыс өкілдері де өз бағаларын берген.
Мәселен Болатбек Нәсеновтың «Абыралы Сарыарқаның кіндігі».(Нәсенов Б. «Абыралы Сарыарқаның кіндігі».Новосибирск.2002.2т.125,126,127,242,б.) кітабында Шеген бабамыздың игі істері жайында біраз мағұлыматтар беріліпті.
Автор Кенесары көтерілісі жөнінде құжаттармен танысқанын,солардың ішінде Шеген биге байланысты жайлар кездесетінін айта келіп, «Менің түсінігімде бұл атамыз өте ақылды,кең пейілді,мырзашылығы мол жан»,-деп жазады.-Әрі өте бай болған.Сол себепті кімде-кім не нәрсеге кемтар болса,соларға шын пейілмен көмектескен.
« Кенесары саясаты дұрыс»-деп санап,оған көмегінде аямаған.Бірақ толығымен оның саясатына беріліп те кетпеген.Бұл атамыз қазақ халқының ақ жарқын,қонақжай арам пиғылы жоқ,таза өкілі»-деп жазған.
Он жылға созылған Кене көтерілісіне Шеген елі толық атсалыспаса да,хан Кенені өле-өлгенше қолдап,Торғай даласынан жер беріп,Шолақ деген үлкен ұлын сарбаздарымен Кенесары-Наурызбай жасағына қосқаны үшін патша ағзамына «жақсы» атанбады да.Хан Кене екеуі-найза ұшында емес,ақыл-қайрат ұшқындаған сөз намыс үстінде куш сынасқан нағыз ерлерше табысқан.Сондықтан болар ел аузында: «Торғайда бір құтым бар-Мұса-Шеген»-деген хан Кене айтқан сөз қалған.
Өз дәуірінде би болып,ел тағдырына бел шеше араласқан Мұсаның жолын-қазақ даласына Ресей отаршылдары Торғай жерінен бекініс сала  бастағанда ең алғаш қарсы тұрып,ұлттың болашағы үшін жанын берген баласы Шеген би жалғады.
Қазақ жерінің бір шұрайлы бөлігі Торғай өзені бойынан бекініс салу үшін орыс отаршылары ел билеушісі Шегеннен келісім сұрап,оны жеңілдету мақсатында биге  Қайып ханның шөбересі,Кіші жүздің Шығыс бөлімінің билеуші-сұлтаны Ахмет Жантурин арқылы сый-сияпат жібереді.
Сыйлықтың артында не жатқанын түсінген би,одан бас тартып,сұлтан Ахмет Жантуринге хат жазады.Хатта: «Ахмет мырза! Жіберген шекпеніңді жамылдым-келіншек болдым,сақинаңды салдым-қыз болдым,сағатыңды тақтым-бозбала болдым.Біз сияқты үлкен кісіге бұлар лайықсыз екен,маған жараспайтын заттар екен,сондықтан қайтарып отырмын.
Төрем,мен Сізден сый-сияпат дәметпеймін.Бұл қылығыңды қоймасаң-саған тақтық сұлтандық жоқ,маған билік жоқ.Мынадай мақал бар: «Құс қанатымен ұшып,құйрығымен қонады».Біз кеңесіп іс қыла алмадық,сондықтан мен өзімді лауазымды би,сені тақтық сұлтан деп ойламаймын.
Мен «Ахмет ақылдасатын болар,ойымызды ортаға салармыз деп ойлағанмын,бірақ бұлай болмады,сондықтан мен өзіммен- өзім ақылдастым.Неліктен бұлай,білмеймін.»-деп жазыпты.Бекмаханов Е. «Қазақстан ХIХ ғасырдың 20-40 жылдарында».А.,Санат,1994.,176-180 б.
Патша сыйлығын қабылдамау,бұрын-соңды болмаған жағдай.Осындай бірбеткей қасиеттері үшін Шегенді Торғай елі «Шеген батыр»-деп қадыр тұтқан.
Орыс отаршылдары  Шегеннің бұл пікірінен қайытпайтынын біліп,түрмеге салуға ұйғарып арнайы солдат аттандырады.Сөйтіп,Торғайда салынған патша түрмесінің алғашқы қонағы  Шеген би мен оның хатшысы Тәкі қожа болған.Бұл жөнінде ауыздан-ауызға жетіп келе жатқан ақынның мына жолдары да дерек бола алады.
      
* «...Батырдан Мұса-Шеген би,
*  Патшадан келген шекпен сый.
* Алдауыш деп алмаған,
* Олжа деп көзін салмаған.
* Көнбейді деп алдауға,
* Жүрмейді деп айдауға.
* Қаранғы үйге қамаған,

Сұлтаумен патша алған кек»-деп жырлайды.Шеген биге патша үкіметінің сый-сияпат көрсетуі де,абақтыға жабуы да лақап емес,өмірде болған жағдай.Қосабаев Ж.Атамекен  ақиқаты:Торғай туралы толғау.А.,Айқап.,1995.,48-49 б.
Шегенді қалайда өлтіру әрекетін ойластұрған ұлықтар түрмеден шығарарда,мінетін боз айғырдың үзенгісіне у жағуға айла табады.Шеген түрмеден шығысымен жайлаудағы  елге бара жатып,қаладан 25 шақырым жердегі Қарасайдың қазіргі «Бозайғыр»деген жерде мінген бозайғыры сүрініп жығылып,мерт болады.Шеген осыдан кейін ауырып,көп ұзамай  1848 жылдың күз  айында  қайтыс  болады. 
Халықтың қатаң талап етуімен Шегенді Торғай түрмесінен босатқанда,елге келген Шеген биге халық жиналып сәлемдесуге барады.Сонда ауызы дуалы,сөзге шешен Қыпшақ Қара Тайпен деген кісі ел атынан, «Базарда қымбат болды-ау ұнның пұты,келдің бе,аман-есен елдің құты»-деген екен.Бұл ел азаматтары Шегенді қалай бағалағанын көрсетеді.
Сондай-ақ,Шеген қайтыс болған жылы осы елде Талпақ деген кісі де қайтыс болады.Сонда тағы да Тайпен, «Шегенді алған құдай-Талпақты боқ құрлы көрсін бе»-деп айтқан екен.Елдің дәл осылай құрметіне бөленген Шеген асқан ерлігімен,әділ билігімен,ықпалы жүрген асқақ рухты,тұғыры биік тұлға еді.
Шеген би есімі тек Торғай өңірінде ғана емес,бүкіл Орта жүз бен Кіші жүзде де аса құрметпен аталады.Бұл-оның ел тағдырына қатысты ірі оқиғалардың ортасында жүргенінің айғағы.Бұған Шеген бидің замандасы,тағдырласы-Беген бидің «Шеген би дүниеден өтті»-деген суық хабарды естігенде: «Шеген өлді дегенше,ойда әділет өлді десейші»-деп ,жер таянып,көзіне жас алуы да куәлік етеді.
Бұл-Тобыл мен Торғай өңіріне тірек болған екі асылдың бірінің екіншісіне берген бағасы.Өйткені  олар иық тіресе бірге жүріп,бір-бірінің қадыр-қасиетін жете таныған Тобыл-Торғай өңіріне белгілі алыптары болған.
Шеген Мұсаұлы-отарлау саясатының алапат қысымын өзгерте алмаса да,Торғай еліне патша ұлықтарының зорлық-зомбылығын көрсетпей,бірлік пен ынтымаққа бастаған әділ би,ірі ұйымдастырушы,шешен дәрежесіне көтерілген тұлға болды.
Жиені [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B9 Ыбырай Алтынсарин] да оның табиғат берген ерекше қасиетін жоғары бағалап,

* «...Ол кезде Орта жүзде Шеген шықты,
* Халайық айыбынан,ызғарынан,қойдай ықты»-деген еді.

Сол кездегі елдің игі жақсылары Шегеннің суйегін Түркістандағы Жәнібек бабасының қасына апарып қоюды ұйғарады.Тосынның аршасымен құндақтап оның мәйітін алып шыққын топқа жолда кедергілер кездесіп,ілгері жүре алмай амалсыз Cыр бойының Қаратау маңындағы бір көлдің жағасына жерлейді.Кейін бұл көлді жергілікті халық «Шеген»көлі-деп атап кеткен.
Әр заманның әртүрлі әрекетіне байланысты,ол кісінің басына  Торғай елінен барған адам жоқ.Көзі тірісінде Торғай төңірегінде шежіре-абыз атанған,тоқсанды бастап барып қайтыс болған әкеміз Ғабдужәлел Қарабаланың айтуы бойынша тек-қана 1960 жылдары Қылылордада тұрған ұрпағы педагог-ғалым Кәрім Есжанұлы бабасының жерленген зират басына барып, зиярат жасап, тәу ете дұға оқып  қайтқан екен.
Ел аузында сақталған мұнадай сөз бар:Бірде Ерден Сандыбайұлы тегі Қараман Арқарұлы Тілеміс биге мақтанып,әкесі Сандыбайдың кесенесін көрсетіп: «Қалай нағашы,ұнады ма?» дейді.Сонда Тілеміс би: «Өліде Сандыбайдың тамы артық,адамда Шегеннің басы артық»-депті.Тілеміс бидің көрегендікпен айтқан сөзі келді.
Еліміз егемендік алғанға дейін небір асылдарымыздың аты аталмай,жерленген жерлері анықталмай келді.Аңсаған тәуелсіздіктің арқасында өткен жылдың жазында еркіндіктің айғағындай Қостанай қаласында тұратын филология ғылымдарының кандидаты,көрнекті ақын Серікбай Оспановқа Сыр елінен хат  келген болатын.Ол қуанышты хабарды жеткізуші  Торғайдың  тумасы Несібелді Ералина деген кісі.
Онда Шегеннің бейіті Тереңөзек ауданының  Ақтаған деген жерінде екендігі айтылады.Ауыл ақсақалы руы Көкмұрын Қалжан  қарт бала кезінде Шеген көліне суға түсіп жүріп,сол маңдағы төрт құлақты тамның басына шыққандарын,сонда үлкен кісілер : «Бұл жерде Арғынның  әулиесі  жатыр,киесіне қаласыңдар,  ауыздарың қисайып,аяқтарың сынады»-деп ұрысқанын есіне алып,Несібелді апайға бейіттің орнын көрсетіпті.
Қалжан қарттың сөзін сексен бес жастағы Найман Құрмаш деген сол ауылдың ақсақалы  да қостап,шымнан көтерілген тамның  қасында жас кезінде  көп болғанын, өкінішке орай ол  жерде қазір үйінді-төмпешік қана қалғанын. Ал көл маңайын Орта жүзден Қарақыпшақтар мен Көкмұрындар жайлап,ашаршылық кезінде балық аулап,күн көргендерін,сондықтан жергілікті халық  «Шеген көлі»-деп атайтынын растапты.
Айта кетуіміз керек,Шеген биге кесене орнату ұрпақтарының арманы болып келген. Әз баба басының әлі күнге дейін қарайтылмауы оның жүздеген  ұрпақтарының жанына батып,жүрегін сыздатуда.Ендігі  міндет:Ақ жарма әділеттігімен,ақ берен тектілігімен,шешендігі,мәрттік төзім-сезімімен ерекшеленетін Шеген бидің белгісіз жатқан орнына кесене тұрғызып,әз бабамызды еліне қауыштыруға ниеттенген ұрпақтарына Алланың нұры жаусын дейміз.
«Ел үмітін ер ақтар,ер атағын ел сақтар»-дейді дана халқымыз.Торғайдың төбе биінің  өмірі мен  еңбегін насихаттауда тындырылған іс  тоқмейілситіндей аса көп емес.Бұл бағыттағы жұмыс  соңғы екі-үш жылдың көлемінде ғана қолға алына бастады. Қостанай облысы Жангелдин ауданында атақты Тосын құмының іргесінде орналасқан бұрынғы Станция бекетіне Шеген би есімі беріліп,кем дегенде бір ғасырдан астам  уақытты қамтитын мүлгіген тыныштық,ұйқылы-ояу тіршілікке жан біте бастады.
2008 жылы Қостанай облыстық соты мен «ҚР судъялар Одағы Қостанай облыстық филиалының» бастамасымен тарих ғылымдарының докторы,профессор Аманжол Күзембаевтың басшылығымен құрылған ғылыми экспедиция құрамы Торғай өңірінде болып,сол оңірде өмір сүрген,билік еткен билер туралы біраз құнды  деректер  жинады.Осы деректер негізінде Қостанай қаласында өткен жылдың күзінде «Қазақтың дәстүрлі сот жүйесі және Қостанай-Торғай өңірінің билері»-атты кітап басылып шығарылып, «Тобыл-Торғай билері» деректі кинофильм  түсірілді.
Қостанай-Торғай өңірінде жүзге тақам билер өмір сүрген.Солардың ішінде тарихта аты қалған,елге белгілі арғын Шеген мен қыпшақ Наурызбайдың,керей Тоқсан билердің шоқтығы жоғары тұрған.Экспедиция қорытындысы бойынша Қостанай қаласында  «Билер  институтының дамуы» деген  тақырыпта өткізілген аймақтық  ғылыми-теориялық конференцияның шешімімен  осы жоғарыда аты аталған үш биге облыс орталығының төрінен көше атын беру мәселесі көтерілгені құптарлық жағдай.                  
Шеген биді тарихтың төріне шығарып тұрған нәрсе-оның шын мәніндегі қара қылды қақ жаратын турашылдығы,сөз бастайтын ділмарлығы мен саясатшылығы.Жомарт табиғат Шегеннің бойына атты адам түсіп,жаяу адам жатып қарайтындай ғажайып қасиеттер дарытқан.Қатарынан иығы асып тұратын науша бойы,көрген жанның көзін қарықтыратын сұлу пішін,аттылы-жаяуға бірдей жауынгерлік шалым мен қыран құстай байқағыш шалымдығы көрініс тапқан. Осының бәріне қоса тәңір Шегенге халқы үшін жанын ойланбай құрбан ететін асқақ рух,мәрт мінез,жомарт пейіл мен дарын берген.
Халық әрбір тарихи тұлғаға үш жақты көзқараспен қарайтыны белгілі.Біріншісі,ол тұлғаның өмір сүрген ортасы,тарихтағы өз орны және келешек ұрпақтардың өсіп-даму жолы,қоғамдағы орны.Орта жүзде Жәнібек тархан ұрпақтары ел  басқару дәстүрін жалғастырған.Шеген Мұсаұлы  4 мың түтін Арғын руының Жоғарғы Шекті бөлімін басқарған. 
Мен бабамыздың әрбір ұрпақтарына талдау жасау ойынан алшақпын және ол шағын мақалада оңайлықпен алдыра қоятын қамал емес екендігі белгілі. Шегеннен тараған ұрпақтар Торғай және одан тысқары  жерде Алаш қозғалысына,ғылым мен оқу-ағарту,ел басқару ісіне белсене ат салысқаны белгілі.Жиені Ыбырай Алтынсаринді Торғайға алдыртып,қазақ жерінде бірінші мектеп ашуға мұрындық болды.
Алғаш мектеп ашылғанда оқуға 11 бала тартылады.Оның төртеуі Шегеннің ұрпағы,Бірімжанның Қорғанбегі мен Әбдібегі,Өтетілеудің Хайролласы және Бектемістің Омар деген балалары оқыған.Бастапқы мектепті үздік бітірген Шеген бидің балалары,кейін ел басқаруға ат салысты.
Мысалы,Мұса тархан немересі Қазыбек Шегенұлы хорунжий атағымен  37-дистанцияны  басқарса, Бірімжан Тосын болысын 1869-1873 жылдары ,Дәуренбек 1873-1915 жылдар арасында,Жақып 1915-1928 жылдыр аралығында болыстыққа сайланып қызмет атқарған.Мұның өзі тархандар  әулетінің ел басқару билігінде ұзақ уақыт  бойы болғандықтарын дәлелдейді. Ал, Ыбырай ашқан мектеп ағартушылық дәрежеде қалған жоқ, сонымен қатар қазақ сахарасында білімге,ғылымға шақырған ортаға айналды.
20-шы ғасырдың басында Алаш қозғалысы дүниеге келгенде,оның басшыларының бірі болған Қазан университетінің заң факультетін 1896 жылы алтын медальмен бітірген,қазақтың алғашқы зангерлерінің бірі,Ресей мемлекеттік Думасына қатарынан екі рет депутат болып сайланып,ел қамын жеп,Дума мінбесінен сөз сөйлеген Ахмет Бірімжанов пен алыс шетелде,сонау Германия елінде оқып,білім алған інісі Ғазымбек Бірімжановтар жүрді.
1916 жылы 25 тамызда жарияланған Ақ патшаның 19 бен 43-тің арасындағы қазақтарды тыл жұмысына алу туралы бұйрығы қазақ елін дүрліктіріп жіберген болатын.Осынау алғашқы дүрбелеңнің басы-қасында Шеген ұрпақтары да болды.
Торғайдағы ұлт-азаттық көтерілістің сардары болып,бабасы Жәнібек тарханның туын ұстаған Қасымхан Алтынсары есімі Кенес кезеңінде ұмыт қалса да,келер ұрпақ жүрегінде мәнгі сақталады деп сенеміз.
Кейін кенес кезеңінде қызмет атқарған ұрпақтарына тоқталсақ, Нұрхан Қорғанбе&lt;nowiki&gt;кұлы халқымыздың ұлы перзенттерінің бірі Д.А.Қонаевпен бірге Мәскеудің түсті металдар және алтын институтын бітіріп,Қазақ Республикасы совнаркомының тау-кен инспекциясының төрағасы қызметін атқарды.&lt;/nowiki&gt;
Қазақ жастары арасынан алғашқылардың бірі болып,тау-кен инженері мамандығын алып,дамуына өз үлесін қосуға құлшына кірісіп жүргенде 1944 жылы ол қастандықтан қаза тапты.Сөйтіп қазақтан шыққан алғашқы білікті кен инженерінің бірі жанбай жатып сөнеді.
Торғайдан шыққан тұнғыш Қазақ ССР-ы ғылым академиясының корреспондент мүшесі,көрнекті химик,химия ғылымдарының докторы,профессор,Қазақ ССР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері Бірімжанов Батырбек пен Торғай қыздары арасынан шыққан алғашқы медицина ғылымының докторы,профессор Бірімжанова Іңкәр мен медицина  ғылымының докторы Бірімжанова Әнел  және педагогика ғылымдарының докторы Кәрім Есжанов  пен химия  ғылымдарының докторы Қабиев Төкен де Шеген әулетінен шыққан текті жандар . 
Ғылымдағы олардың ісін алға апарып,жалғастырып жүрген бүгінгі  ұрпақтары да баршылық.Мысалы,әкесі Бірімжанов Батырбектің ісін жалғастырушы баласы-химия ғылымдарының докторы Бірімжанов Рүстем мен геология-минерология ғылымдарының докторы Қ асымов-Бірімжанов Мұхиттің есімдерін атауға болады.
Шеген ұрпақтарынан еліміздің құқық қорғау жұмысына  да ат салысып,абырой-атаққа ие болғандары да бар.Мәселен,Ахмет-юст атанған-Ахмет Бірімжанов 1917 жылы Қостанай уездік милициясын құрып,жұмысын ұйымдастырса,Қасымхан Алтынсарының немересі Кенес Арыстанов ширек ғасырдан астам уақыт бойы республика ішкі істер министрлігі саласында жауапты басшылық қызметтер атқарды.
Ол 1988 жылы Алматы каласы ішкі істер басқармасы жанынан елімізде бірінші болып құрылған ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес бөлімін басқара жүріп,сол кезде астанамызда  ұйымдасқан аса қауыпты екі қылмыстық топты құрықтау барысында жургізілген жедел  іс-қимыл  шаралары кезінде  көрсеткен ерлігі үшін Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған тәртіп сақшылардың алғашқылырының  бірі болды.
Қазақстан журналистикасының дамуына өз үлесін қосқан байырғы баспагер-журналист,біраз жыл республикалық «Қайнар» баспасын басқарған,Қазақ ССР-не еңбегі сіңген мәдениет  қызметкері Әбдірашит Бектемісов пен ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсариннің шәкірті және оның ісін жалғастырушы,жарты ғасырға жуық ұстаздық қызмет атқарған Ғалымжан Бектемісов пен Қазақ ССР-не еңбегі сіңген мұғалім,Ленин орденді Әбдісалық Жармағанбетовтың  еліміздің оқу-ағарту ісі мен баспа жұмысына сіңірген еңбектері өз алдына бір тарих.
Өткен ғасырдың 60-70-ші жылдары аралығында Торғайда оқу-ағарту бөлімін басқарып,кейін аутком төрағасы қызметін атқарған,Торғай облысы кезінде облыстық деңгейде басшылық қызметте болған Әуезхан Жүсіпұлы да Шеген әулеті,Мұса ұрпағының лайықты жалғастырушысы бола білді.
Жоғарыда көрсетілген қысқа шолудан аңғаратынымыз Шеген бидің ұрпақтары ұлы тарихи тартыс кезеңінен бастап,бүгінгі заманға дейін қоғамдық,шығармашылық және ғылыми қызметтерімен Шеген бидің лайықты ұрпақтары екендерін көрсете білуде.
Қорыта келгенде Мұсаұлы Шеген ұрпақтарының халқымыздың рухани байлығына қосқан үлестері үлкен.Әрбір буын өкілдері халқымыздың әлеуметтік өмірі мен мәдениетіне.әдебиеті мен ғылымына намыс туын жоғары ұстап белсене араласты,өз уақытында биік деңгейден көріне білді.
Сондықтан да Торғай халқы  Шақшақ Жәнібек бабамыздың шөбересі Шегенді және оның ұрпақтарын құрмет тұтады.Сөз соңын Алаш рухты ақын Хамитбек Мұсабаевтың мына бір өлең шумағының жолдарымен аяқтағанды жөн көрдік: 
                                        
* Көкірегін-күйдірседе шер-шемен,                                      
*  Кісілікті-адалдықпен өлшеген.                                       
* Айыр тілді абыз бидің біреуі-                                       
* Жәнібек тархан шөбересі ер Шеген!!                                        
* Болған ол да-атасындай паң ғажап,                                         
* Өр десең-өр,маңғаз десең-маңғаз-ақ.                                          
* Кең десең,-кең,сырбаз десең-сырбаз-ақ,                                         
* Тусын-туса сондай болып бір қазақ!!                                          
*  Атақ-данқы күннен күнге көркейген,                                          
* Аңыз қылған жақсы-жайсаң бір көрген.                                          
* Шалқайғанға-одан әрі шалқайған,                                         
* Еңкейгенге-одан бетер еңкейген.                                          
* Айтқан сертте-Шегендей боп кім тұрды?!                                          
* Арсыздарды-құдай қорғап,ант ұрды.                                          
* Жендеттермен жең ұшынан жалғасып,                                           
* Есіл ерді айламенен өлтірді.                                          
* Жатыр ізі-сонау Торғай қырында,                                          
* Ақпа-төкпе ақындардың жырында.                                          
* Мұса бидің бел баласы би Шеген,                                         
* Болды шаһит Азаттықтың жолында!!                                      
* Сом алтынның,саф алтынның олдағы,                                         
* Сынығы еді,                                          
* Семсер еді-қындағы.                                           
* Тәуелсіздік таңы атқанда арайлап,                                          
* Көтерілсін көкке жетіп әруағы!!!.

Р.S.  Ақыннан асып не айтып, не  қосасың?!.Алдағы 2011 жылы Шеген Мұсаұлының туғанына 220 жыл толады.Осыған байланысты оның өмірі мен  қызметі  жөнінде деректер жинау жалғасын тауып,осы жыл аталып өтілсе,ел болып  әз бабамыздың алдындағы  борышымызды атқарған болар едік.
Әрине,ел аман,жұрт тыныш болса болашақта Торғайдың төбе биі атанған  Шеген би туралы талай жырлар туып,шығармалар жазылар.
Біздің борышымыз-қолымыздан келгенше соған ұйытқы салып,тақырып тамыздығын тұтату ғана.
       
ҚР ІІМ-нің зейнеткері, Ертай Қарабала.

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Өнер]]</text>
      <sha1>co1285lkmbs0e56930lwknufq9mq03o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608562</id>
      <parentid>3608240</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Нұрсүндет|Нұрсүндет]] ([[User talk:Нұрсүндет|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2974071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58176" sha1="2rrin4osurr9zq4f7d53a2xjezrxy59" xml:space="preserve">[[Байұлы]] тайпасының [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] руынан шыққан.&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://zhalagash-kitap.kz/ar-turli/10-ar-turli/22-ybyrai.html|title=Ыбырай Алтынсарин|publisher=zhalagash-kitap.kz|accessdate=2019-02-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.aktobegazeti.kz/?p=2637|title=Шеген би|author=admin|publisher=Ақтөбе газеті|lang=kk|accessdate=2019-02-24}}&lt;/ref&gt;
== [http://www.panoramio.com/photo/33749726 Торғайдың] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161014144443/http://www.panoramio.com/photo/33749726 |date=2016-10-14 }} төбе биі немесе шен қумаған Шеген би хақында. ==
Қазақтың көрнекті ақиық ақыны, мемлекеттік сыйлықтың иегері Ғафу Қайырбеков өлең жырмен:                             
* «Арғынның жалпақ жатқан сүйегінің,                               
* Ортанғы жілігіндей ірі буын.                               
* Әйгілі тархан Жәнібектің ұрпақтары,                                
* Көтермеген ешкімнің шіренуін»- деп суреттегендей,

[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Торғай] төңірегі үшін тұғыры биік тұлға, арғын тайпасының батыры, Еңсегей бойлы Есім ханның қолбасшыларының бірі болған Шақшақ Аманжолұлынан  Көшей, Көшейден Қошқар, Қошқардан атақты тархан Жәнібек туған. Шыққан тегі - Орта жүздің Арғын тайпасынан.Халық өзінің сүйікті ұлын кезінде «Шақшақ Жəнібек», «Шақшақұлы Жəнібек», «тархан Жəнібек» деп атап кеткенімен, Шақшақ оның әкесінің де, руының да аты емес,үшінші атасының аты.
Шеген бидің ұлы атасы - Кіші жүздің ханы Әбілқайырдың замандасы, қатар жүрген қаруласы, қарадан шыққан хан - Шақшақ Жәнібек батырлығымен де, ел билеген саясаткерлігімен де, алдын болжай алатын көрегендігімен де, шешендігімен де алты Алашқа аты шықса, Жәнібектің ұлы, Абылай ханның қарулас серігі, қырғыздарға қарсы күрескен Абылайға көмек берген және Пугачев үндеуімен танысқан соң, соғысты қолдауға шешім қабылдаған - [[Дәуітбай Жәнібекұлы|Дәуітбай]] тархан да, немересі Мұса тархан да заманында Кіші жүзбен Орта жүздің арасындағы белгілі саясаткерлердің, беделді ел билеушілері болғандары тарихтан белгілі.(Шақшақ-Жәнібек-Дәуітбай-Мұса-Шеген).
1759 жылы 9 қаңтарда Ресейдің соғыс министрлігі алқасының жарлығымен тархан атағы Жәнібектің үлкен баласы Дәуітбай батырға көшіріледі. «[[Тархан]]» деген сөз өте көнеден келе  жатқан тарихи ұғым. Ресей рәсімдеуінде тархандықты - князь, сұлтан, сұлтан болғанда біздегідей төре тұқымынан шыққандығынан ғана емес, араб елдеріндегідей ақылман ойлы, терең толғамды ел билеушісі, әскер қолбасшысы деген мағынада берген.
2006 жылы Алматы қаласында «Арыс» баспасы, ҚР генералдар кеңесінің төрағасы, әділет генерал майоры, профессор Қайдаров Р.Е. басшылығымен «Генералы Казахстана» деген орыс тілінде кітап шығарды. Кітапта «Указ императрицы Элизоветы Петровны о присвоени звания тархана Жанибек батыру был опубликован 26 тамыз 1742 года: Тархана Жанибека следует считать первым, признанным соседними народами, военным главнокомандующим казахского народа» делінген. Кітапта белгілі орыс тарихшысы А.И.Левшиннің  1723 жылы: «Не будь Жанибека тархана, вся Северная часть казахской степи очутилась бы под копытами войска джунгарского хунтайчи Сыбана Рабтана» - деген сөзі де берілген (18 б.).
Осы келтірілген дерекке сүйенсек, бұл атақ қазіргі егемен еліміздің әскери басшыларына берілетін «[[Генерал]]» дәрежесімен тең, жоғарыда аталған «Генералы Казахстана» кітабына енуі де сондықтан.
...Шақшақ Жәнібекке берілген тархандық ұрпақтан-ұрпаққа берілетін тархандық. Мұндай тархандық жағдайында тарханның баласы да тархан аталып, әкесінің тархандық құқықтық пәрменділігін пайдалану құқығы берілген. Жәнібек тарханның немересі Мұса Дәуітбайұлы да 1806 жылы мұралық жолмен тархан атағын иеленген.
Ал, Жәнібек тарханның шөбересі [[Шеген Мұсаұлы]] 1847 жылдың желтоқсан айында мұралық жолмен берілуге тиісті тархандық атағын беруін сұрағанда, патша үкіметі оған [[Кенесары]] ханды қолдадың, Торғайдан әскери бекініс салуға қарсы болдың деп, тархандық атақ бермеді. Ұрпақтан-ұрпаққа берілетін тархандық құқықты заңдылықтарын патша үкіметі өзі бұзып отырғандығын осыдан байқаймыз. Ал, тархандық атақ беру Ресейдің Басқарушы Сенат жарлығымен 1869 жылы ғана жойылғаны тарихтан белгілі. &lt;ref&gt;Исенов Ө.И. «Қазақ қоғамындағы тархандар институты тарихы (18-19 ғғ.)», Орал қаласы, М.Өтемісов атындағы мемлекеттік университетінің БАҚ және баспа орталығы,2009 жыл.&lt;/ref&gt;
Дәуітбай тарханның үш әйелінен тоғыз бала болған. Олар: Шомақ, Абылай, Абыз, Мұса, Мысық, Құралай, Шүрегей, Шүрек және Болтай. Шеген-Дәуітбай тарханның ортаншы баласы Мұса тарханнан туған.
Шеген Мұсаұлы 1791 жылы атасы Шақшақ Жәнібек тархан бабамыз ту тіккен қасиетті Торғайдың әйгілі де киелі Тосын құмында дүниеге келген. Ұяда не көрсең, ұшқанда соны аларсың дегендей,Шеген жастайынан зерек болып өсіп, жасында ел арасында қайтпас ер мінезімен, есейе келе батырлығымен, содан кейін ел билеуге араласа келе әділдігімен де, шешендігімен де көзге түседі.
Шеген би кедей-көпшілікке қайрымды-мейрімді болып, қолының аса ашықтығы үшін жай ғана Шеген емес, Шеген мырза атанған. Ол мырзалық жағынан атағы иісі Орта жүзге тараған. Елге Шеген сөзі-жазылмаған заң. Ол айтқан билік-екі қаралмайтын үкім болған. Шектен тыс әділдігі табиғи түрде заңдылыққа айналған. Ол туралы ел аузында, «Шешілмеген шиеленісті Шеген шешкен», «Ойда Шеген, қырда Беген тұрғанда қазақты қай жау алады» - деген сөздер көп.
Бірде ел кезіп жүрген диуана қарттан қал жағдайыңыз қалай?-деп сұрағанда. Сонда ол: «Жазда-қырда Бегенде, қыста-ойда Шегенде жүрмін»-деп жауап беріпті. Осы берілген жауаптан-ақ, Тобыл-Торғай өңіріне белгілі екі бидің адам қамы үшін, ел тілегі үшін әрбір ауыр істі оның ауыртпалығына қарамай қайыспай көтеріп,қамқоршы болғандарын көрсетеді.Беген-тарихта Қарабалуан аталып кеткен Алдиярұлы Жанұзақтың немересі, Тобыл бойында өмір сүрген батыр.
Жаугершілік заманда бірі Торғайда, бірі Тобылда атқа қонып, Арқа атырабына қорған болған батырлар. Атақты [[Өске Торқаұлы]]: «Арғыннан Беген мен Шеген шықты»(&lt;ref&gt;Бес ғасыр жырлайды. «А.», Жазушы, 1989. 1 т. 226 б.&lt;/ref&gt;)-деп жырға қосуы да,әрине тегіннен тегін емес.                                                                                                                                                                
Шеген би және оның елге тұлға болған ұрпақтары туралы әр жерде әр түрлі әнгімелер бар.Кеменгер суретшіміз, данышпан ойшылымыз [[Мұхтар Әуезов]] те Шеген биді қазақ билері арасынан бөлек бағалап, ерекше ықылас білдіріп «[[Хан Кене]]» пьесасына бас кейіпкер етіп суреттегені тарихтан белгілі.
Мысалы, Кіші жүз Жылгелді Жаппас руы Басықараның Қанапиясы:
                                                   
* «...Құдай артық жаратқан,                                                    
* Орта жүзде Шегенді.                                                    
* Ешкімге мен тең көрмеймін,                                                    
* Бірімжанның бес жанын.                                                    
* Өтетілеу, Бектеміс-Алтынсары,                                                     
* Бәрі бүтін теп-тегіс»-деп айтқан екен.

Шегеннен жеті ұл - Шолақ,(Кенесары батырларының бірі болған),Қазыбек(Әділ би),Бірімжан(Ел билеуші),Бектеміс(Асқан бай болған,ел аузында «Бектеміс уйіне қонақ туссе жылқы сойылады»-деген сөз қалған.),Өтетілеу (Шаруа кісі,қажы),Ділдабек (Жастай қайтыс болған) және Алтынсары (Батыр тұлға болған) және екі қыз – Айман,Айшық.Ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин Шегеннің үлкен қызы Айманнан туады.
Бұларды ақын Басықарының Қанапиясы айтқандай, «Бәрі бірдей теп-тегіс» десек те,бір қолдың бес саусағы да бірдей емес.Олардан өскен ұрпақтан елге мәлім тұлға болғаны алғашқы екеуі ғана.Қазыбек (1813-1869)-елге мәлім әділ би,Бірімжан(1817-1873) елге қамқор алғашқы кезде керуен басы,кейін ел баққан билеуші болған.Ол жиені Ыбырай Алтынсаринді Торғайға алдыртып,орысша бала оқытып,қара халықтың сауатын ашу үшін мектеп ашқан.
Үлкен қалаларда өтетін жиындарға қатысып,орыс тілін білмегендіктен татар тілмашына қанағаттанбай,елдің игі жақсыларын жинап,діндарларды қатынастырып көрші орыс тілін білу қажет деп тауып, «Мұсылман болған адамда  қырық парыз болса,орыстың тілін оқып білу қырық бірінші парыз болсын»-деп ұйғарым жасаған.
Бұл сол кездегі надан елдің басындағы үлкен мәселе еді.Соны көрегендікпен көре білген Бірімжан оқыған-тоқыған азаматтарға жағдай жасап,ілім-білімге көп күш жұмсайды.Ыбырай Алтынсарин да нағашы атасының қалай көмектескенін өзінің естеліктерінде айрықша мақтанышпен әңгімелейді.
Белгілі бір аймақтар мен ірі рулық қауымдарда үлкен құрметке ие болған билер төбе би аталған.Олардың лауазымы мен ықпалы шыққан аймағынан тысқары жерге жүрген.Олардың алдына әділдік іздеп басқа өңірлер мен аймақтардан рулардың өкілдері де келе беретін болған.
Торғай тарихының өткен кезеңдеріне зер сала қарасақ,тағдырдың талай қысталаң шақтарында елдің сол кездегі тұрмыс-салтына,мұң-мұқтажына қызу ат салысып,ел ішінде және одан тысқары жерде ішінара болып тұратын барымта,ұрлық-қорлық,жер мен жесір дауының жанжалы сияқты теріс қылықтарға тыйым салып,ағайынның бірлігін сақтауға шақырып отырған билер болған.
Бұл талғамдар Торғайдың төбе биі атанған Шеген биге де тән қасиеттер.Осы пікірді оған қарата айтсақ,оның да елден тысқары жердің сол кездегі тұрмыс-салтына,мұң-мұқтажына қызу ат салысқаны белгілі.Тура билігіне жүгініп,әділет іздегендер қазақтың кең  байтақ  жерінің әр қиырынан ағылып келіп,әділет жоқшысы ретіндегі билігіне риза-хош көңілмен аттанған екен.
Шеген дала шонжарларын біле-сүйе отырып билеген.Салт-санаға көптеген жаңалығын именбей батыл енгізген.  Ол ру басылары мен игі жақсыларды орыс мәдениет  үлгісіне үйрете отырып,қазақы билік айтқан.Оның арнайы хатшысы мен поштабайы болған.Хатшылық қызметті Тәкі қожа мінсіз атқарған. Поштабайы еліміздің қалаларынан тысқары жерге- Ресейдің Орынбор,Омбы,Орск қалаларына қатынап,мінсіз қызмет атқарған.Бұл жөнінде Ресей Федерациясы Орынбор облыстық Мемлекеттік мұрагаты (РФ ОрОММ)-№36 қорында «Арғын руының биі Шеген Мұсаұлының хаттары» туралы құнды деректер сақталған.
Билікті Шеген би ерсілі-қарсылы адымдап,түрегеп жүріп айтқан екен.Әрбір үкім,әрбір іс оның жанынан-санасына қаншалық салмақ артқанын елестетуге болады.Көпшілігі білімдарлық пен шеберлікті талап ететін сияқты.
Шеген би заманында айтқаны қате кетпеген,аузы дуалы,елге қамқор бола білген,ел құрметіне бөленген ірі тұлға болған.Солай бола тұра,ісімен де,сөзімен де қазақ тарихында аты қалған осынау даланың дарабозының өмірін арнайы зерттеген адам болған жоқ.
Осыдан 15-16 жыл бұрын (1994ж) «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналының №2 номерінде ғалым Сәкен Созақбаев Ы.Алтынсариннің өміріне арналған «Нағашы ата» деген мақаласында Шеген би айтты деген сөздер келтірілген.Солардың ішінде:                
                                                                                                                                      
* Ел болған соң қоныс керек,                                                       
* Қоныс үшін соғыс керек.                                                        
* Хан болсаң халық керек,                                                        
* Халық үшін салт керек.                                                        
* Би болсаң даналық керек,                                                         
* Даналық үшін саналық керек.                                                           
* Батыр болсаң білек керек,                                                           
* Білек ушін жүрек керек.                                                           
* Кедей болсаң кәсіп керек,                                                          
* Кәсіп үшін машық керек.                                                        
* Молда болсаң азан керек,                                                         
* Азан үшін асылған қазан керек.                                                          
* Сері болсаң сән керек,                                                         
* Сән үшін ән керек,-болмаса:                                                          
* Хан азғаны сол болар,                                                           
* Әділеті жоқ болса.                                                           
* Бай азғаны сол болар,                                                             
* Сақау аты жоқ болса.                                                            
* Ел азғаны сол болар,                                                            
* Ынтымақ-бірлік жоқ болса.                                                             
* Жер азғаны сол болар,                                                             
* Шыққан шөбі жоқ болса.                                                              
* Қол азғаны сол болар,                                                               
* Ұшқан құсы жоқ болса.

Енді бірде Шеген би былай дейді: Ер жігіттің белгісі,
                                                               
* Қара бура нармен тең.                                                               
* Талапсыз ердің тірлігі,                                                              
* Қара топырақ жермен тең.                                                                
* Саясы жоқ бәйтерек,                                                              
*  Сазға біткен талмен тең.                                                                
* Пайдасы жоқ көп байлар,                                                                
* Арам өлген малмен тең.                                                                
* Жетесі жаман бозбала,                                                                
* Тоқсанға келген шалмен тең.

Бұл өзі,әр сөзі кімге болса да ой салар,ұзақ жыр деуге болады.Ел аузындағы әнгімелерде,шешендік сөздерде оның есімі әрқашан алты Алашқа белгілі шешен билермен бірге аталады.
Мәселен:Бір дауда жастай даналық билік айтқан бір балаға Шеген сыртынан қарап тұрып: «Мына бала исі қазаққа үлгі айтарлық ұл екен,құста сұңқар қыран екен,жылқыда тұлпар құнан екен,сүйегі асыл ұл-ақ екен» депті.Бұл жастай ақылымен көзге түсіп,Шеген биді өнеге тұтқан тегі Бесқараның Қырықмұлтығы-Құлжа би еді.
Ол Шегеннің сұртаңдай биі атанып,заманында мерейі үстем,артында көп сөзі,әділдігі аңыз болған жан болған.Күзембаев А. «Қазақтың дәстүрлі  сот жүйесі  және  Қостанай- Торғай  өңірінің билері»,Қостанай  баспасы.,2009 жыл.           
Шеген би көзі тірісінде ата-қонысын тікелей өз қамқорлығына алып,баладай баптап-күткен,көзден таса етпеген.Ауыл сырты,маңайы да аса таза күтімде тұрған.Мыңғырған мал сырт өзендерден суарылған.Қонақ қабылдау да жаңаша болған.Сый-сияпаттың баршасы аса жоғары дәрежеде өзінің қадағалауымен жасалған.Ал  кеңес-билік айту кемел түрде «Кеңес төбеде» өткен.
Шеген асты көпшіліктен бөлек ішкен,ешкіммен де табаққа бірге қол салмаған.Келген қонақты қанша елпілдеп жылы қарсы алғанымен ығысып ешкімге орын бермеген.Мұның бәрі Шегенді игі-жақсылардың ортасында шоғыры биік тұлға еткенге  ұқсайды.Бұл- Шегеннің сыртқы мәдениеті ғана емес,туа біткен ерекшелігі мен аса  үйлесімді табиғатымен ұштасқан қасиеті.Cондықтан да ел аузында: «Шеген қонақты төрге шығарса да төбесіне шығармаған»-деген сөз қалған.
Мұсаұлы Шеген би қандай адам болды?-деген үлкен сауал көптен бері жыртшылықтың  көңілінде жүргені рас.Бірақ оған жауап бұдан екі ғасыр бұрын берілгені белгілі.Оған көзі тірісінде алты Алаштың игі жақсылары да,қазақтан тыс басқа да ұлыс өкілдері де өз бағаларын берген.
Мәселен Болатбек Нәсеновтың «Абыралы Сарыарқаның кіндігі».(Нәсенов Б. «Абыралы Сарыарқаның кіндігі».Новосибирск.2002.2т.125,126,127,242,б.) кітабында Шеген бабамыздың игі істері жайында біраз мағұлыматтар беріліпті.
Автор Кенесары көтерілісі жөнінде құжаттармен танысқанын,солардың ішінде Шеген биге байланысты жайлар кездесетінін айта келіп, «Менің түсінігімде бұл атамыз өте ақылды,кең пейілді,мырзашылығы мол жан»,-деп жазады.-Әрі өте бай болған.Сол себепті кімде-кім не нәрсеге кемтар болса,соларға шын пейілмен көмектескен.
« Кенесары саясаты дұрыс»-деп санап,оған көмегінде аямаған.Бірақ толығымен оның саясатына беріліп те кетпеген.Бұл атамыз қазақ халқының ақ жарқын,қонақжай арам пиғылы жоқ,таза өкілі»-деп жазған.
Он жылға созылған Кене көтерілісіне Шеген елі толық атсалыспаса да,хан Кенені өле-өлгенше қолдап,Торғай даласынан жер беріп,Шолақ деген үлкен ұлын сарбаздарымен Кенесары-Наурызбай жасағына қосқаны үшін патша ағзамына «жақсы» атанбады да.Хан Кене екеуі-найза ұшында емес,ақыл-қайрат ұшқындаған сөз намыс үстінде куш сынасқан нағыз ерлерше табысқан.Сондықтан болар ел аузында: «Торғайда бір құтым бар-Мұса-Шеген»-деген хан Кене айтқан сөз қалған.
Өз дәуірінде би болып,ел тағдырына бел шеше араласқан Мұсаның жолын-қазақ даласына Ресей отаршылдары Торғай жерінен бекініс сала  бастағанда ең алғаш қарсы тұрып,ұлттың болашағы үшін жанын берген баласы Шеген би жалғады.
Қазақ жерінің бір шұрайлы бөлігі Торғай өзені бойынан бекініс салу үшін орыс отаршылары ел билеушісі Шегеннен келісім сұрап,оны жеңілдету мақсатында биге  Қайып ханның шөбересі,Кіші жүздің Шығыс бөлімінің билеуші-сұлтаны Ахмет Жантурин арқылы сый-сияпат жібереді.
Сыйлықтың артында не жатқанын түсінген би,одан бас тартып,сұлтан Ахмет Жантуринге хат жазады.Хатта: «Ахмет мырза! Жіберген шекпеніңді жамылдым-келіншек болдым,сақинаңды салдым-қыз болдым,сағатыңды тақтым-бозбала болдым.Біз сияқты үлкен кісіге бұлар лайықсыз екен,маған жараспайтын заттар екен,сондықтан қайтарып отырмын.
Төрем,мен Сізден сый-сияпат дәметпеймін.Бұл қылығыңды қоймасаң-саған тақтық сұлтандық жоқ,маған билік жоқ.Мынадай мақал бар: «Құс қанатымен ұшып,құйрығымен қонады».Біз кеңесіп іс қыла алмадық,сондықтан мен өзімді лауазымды би,сені тақтық сұлтан деп ойламаймын.
Мен «Ахмет ақылдасатын болар,ойымызды ортаға салармыз деп ойлағанмын,бірақ бұлай болмады,сондықтан мен өзіммен- өзім ақылдастым.Неліктен бұлай,білмеймін.»-деп жазыпты.Бекмаханов Е. «Қазақстан ХIХ ғасырдың 20-40 жылдарында».А.,Санат,1994.,176-180 б.
Патша сыйлығын қабылдамау,бұрын-соңды болмаған жағдай.Осындай бірбеткей қасиеттері үшін Шегенді Торғай елі «Шеген батыр»-деп қадыр тұтқан.
Орыс отаршылдары  Шегеннің бұл пікірінен қайытпайтынын біліп,түрмеге салуға ұйғарып арнайы солдат аттандырады.Сөйтіп,Торғайда салынған патша түрмесінің алғашқы қонағы  Шеген би мен оның хатшысы Тәкі қожа болған.Бұл жөнінде ауыздан-ауызға жетіп келе жатқан ақынның мына жолдары да дерек бола алады.
      
* «...Батырдан Мұса-Шеген би,
*  Патшадан келген шекпен сый.
* Алдауыш деп алмаған,
* Олжа деп көзін салмаған.
* Көнбейді деп алдауға,
* Жүрмейді деп айдауға.
* Қаранғы үйге қамаған,

Сұлтаумен патша алған кек»-деп жырлайды.Шеген биге патша үкіметінің сый-сияпат көрсетуі де,абақтыға жабуы да лақап емес,өмірде болған жағдай.Қосабаев Ж.Атамекен  ақиқаты:Торғай туралы толғау.А.,Айқап.,1995.,48-49 б.
Шегенді қалайда өлтіру әрекетін ойластұрған ұлықтар түрмеден шығарарда,мінетін боз айғырдың үзенгісіне у жағуға айла табады.Шеген түрмеден шығысымен жайлаудағы  елге бара жатып,қаладан 25 шақырым жердегі Қарасайдың қазіргі «Бозайғыр»деген жерде мінген бозайғыры сүрініп жығылып,мерт болады.Шеген осыдан кейін ауырып,көп ұзамай  1848 жылдың күз  айында  қайтыс  болады. 
Халықтың қатаң талап етуімен Шегенді Торғай түрмесінен босатқанда,елге келген Шеген биге халық жиналып сәлемдесуге барады.Сонда ауызы дуалы,сөзге шешен Қыпшақ Қара Тайпен деген кісі ел атынан, «Базарда қымбат болды-ау ұнның пұты,келдің бе,аман-есен елдің құты»-деген екен.Бұл ел азаматтары Шегенді қалай бағалағанын көрсетеді.
Сондай-ақ,Шеген қайтыс болған жылы осы елде Талпақ деген кісі де қайтыс болады.Сонда тағы да Тайпен, «Шегенді алған құдай-Талпақты боқ құрлы көрсін бе»-деп айтқан екен.Елдің дәл осылай құрметіне бөленген Шеген асқан ерлігімен,әділ билігімен,ықпалы жүрген асқақ рухты,тұғыры биік тұлға еді.
Шеген би есімі тек Торғай өңірінде ғана емес,бүкіл Орта жүз бен Кіші жүзде де аса құрметпен аталады.Бұл-оның ел тағдырына қатысты ірі оқиғалардың ортасында жүргенінің айғағы.Бұған Шеген бидің замандасы,тағдырласы-Беген бидің «Шеген би дүниеден өтті»-деген суық хабарды естігенде: «Шеген өлді дегенше,ойда әділет өлді десейші»-деп ,жер таянып,көзіне жас алуы да куәлік етеді.
Бұл-Тобыл мен Торғай өңіріне тірек болған екі асылдың бірінің екіншісіне берген бағасы.Өйткені  олар иық тіресе бірге жүріп,бір-бірінің қадыр-қасиетін жете таныған Тобыл-Торғай өңіріне белгілі алыптары болған.
Шеген Мұсаұлы-отарлау саясатының алапат қысымын өзгерте алмаса да,Торғай еліне патша ұлықтарының зорлық-зомбылығын көрсетпей,бірлік пен ынтымаққа бастаған әділ би,ірі ұйымдастырушы,шешен дәрежесіне көтерілген тұлға болды.
Жиені [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B9 Ыбырай Алтынсарин] да оның табиғат берген ерекше қасиетін жоғары бағалап,

* «...Ол кезде Орта жүзде Шеген шықты,
* Халайық айыбынан,ызғарынан,қойдай ықты»-деген еді.

Сол кездегі елдің игі жақсылары Шегеннің суйегін Түркістандағы Жәнібек бабасының қасына апарып қоюды ұйғарады.Тосынның аршасымен құндақтап оның мәйітін алып шыққын топқа жолда кедергілер кездесіп,ілгері жүре алмай амалсыз Cыр бойының Қаратау маңындағы бір көлдің жағасына жерлейді.Кейін бұл көлді жергілікті халық «Шеген»көлі-деп атап кеткен.
Әр заманның әртүрлі әрекетіне байланысты,ол кісінің басына  Торғай елінен барған адам жоқ.Көзі тірісінде Торғай төңірегінде шежіре-абыз атанған,тоқсанды бастап барып қайтыс болған әкеміз Ғабдужәлел Қарабаланың айтуы бойынша тек-қана 1960 жылдары Қылылордада тұрған ұрпағы педагог-ғалым Кәрім Есжанұлы бабасының жерленген зират басына барып, зиярат жасап, тәу ете дұға оқып  қайтқан екен.
Ел аузында сақталған мұнадай сөз бар:Бірде Ерден Сандыбайұлы тегі Қараман Арқарұлы Тілеміс биге мақтанып,әкесі Сандыбайдың кесенесін көрсетіп: «Қалай нағашы,ұнады ма?» дейді.Сонда Тілеміс би: «Өліде Сандыбайдың тамы артық,адамда Шегеннің басы артық»-депті.Тілеміс бидің көрегендікпен айтқан сөзі келді.
Еліміз егемендік алғанға дейін небір асылдарымыздың аты аталмай,жерленген жерлері анықталмай келді.Аңсаған тәуелсіздіктің арқасында өткен жылдың жазында еркіндіктің айғағындай Қостанай қаласында тұратын филология ғылымдарының кандидаты,көрнекті ақын Серікбай Оспановқа Сыр елінен хат  келген болатын.Ол қуанышты хабарды жеткізуші  Торғайдың  тумасы Несібелді Ералина деген кісі.
Онда Шегеннің бейіті Тереңөзек ауданының  Ақтаған деген жерінде екендігі айтылады.Ауыл ақсақалы руы Көкмұрын Қалжан  қарт бала кезінде Шеген көліне суға түсіп жүріп,сол маңдағы төрт құлақты тамның басына шыққандарын,сонда үлкен кісілер : «Бұл жерде Арғынның  әулиесі  жатыр,киесіне қаласыңдар,  ауыздарың қисайып,аяқтарың сынады»-деп ұрысқанын есіне алып,Несібелді апайға бейіттің орнын көрсетіпті.
Қалжан қарттың сөзін сексен бес жастағы Найман Құрмаш деген сол ауылдың ақсақалы  да қостап,шымнан көтерілген тамның  қасында жас кезінде  көп болғанын, өкінішке орай ол  жерде қазір үйінді-төмпешік қана қалғанын. Ал көл маңайын Орта жүзден Қарақыпшақтар мен Көкмұрындар жайлап,ашаршылық кезінде балық аулап,күн көргендерін,сондықтан жергілікті халық  «Шеген көлі»-деп атайтынын растапты.
Айта кетуіміз керек,Шеген биге кесене орнату ұрпақтарының арманы болып келген. Әз баба басының әлі күнге дейін қарайтылмауы оның жүздеген  ұрпақтарының жанына батып,жүрегін сыздатуда.Ендігі  міндет:Ақ жарма әділеттігімен,ақ берен тектілігімен,шешендігі,мәрттік төзім-сезімімен ерекшеленетін Шеген бидің белгісіз жатқан орнына кесене тұрғызып,әз бабамызды еліне қауыштыруға ниеттенген ұрпақтарына Алланың нұры жаусын дейміз.
«Ел үмітін ер ақтар,ер атағын ел сақтар»-дейді дана халқымыз.Торғайдың төбе биінің  өмірі мен  еңбегін насихаттауда тындырылған іс  тоқмейілситіндей аса көп емес.Бұл бағыттағы жұмыс  соңғы екі-үш жылдың көлемінде ғана қолға алына бастады. Қостанай облысы Жангелдин ауданында атақты Тосын құмының іргесінде орналасқан бұрынғы Станция бекетіне Шеген би есімі беріліп,кем дегенде бір ғасырдан астам  уақытты қамтитын мүлгіген тыныштық,ұйқылы-ояу тіршілікке жан біте бастады.
2008 жылы Қостанай облыстық соты мен «ҚР судъялар Одағы Қостанай облыстық филиалының» бастамасымен тарих ғылымдарының докторы,профессор Аманжол Күзембаевтың басшылығымен құрылған ғылыми экспедиция құрамы Торғай өңірінде болып,сол оңірде өмір сүрген,билік еткен билер туралы біраз құнды  деректер  жинады.Осы деректер негізінде Қостанай қаласында өткен жылдың күзінде «Қазақтың дәстүрлі сот жүйесі және Қостанай-Торғай өңірінің билері»-атты кітап басылып шығарылып, «Тобыл-Торғай билері» деректі кинофильм  түсірілді.
Қостанай-Торғай өңірінде жүзге тақам билер өмір сүрген.Солардың ішінде тарихта аты қалған,елге белгілі арғын Шеген мен қыпшақ Наурызбайдың,керей Тоқсан билердің шоқтығы жоғары тұрған.Экспедиция қорытындысы бойынша Қостанай қаласында  «Билер  институтының дамуы» деген  тақырыпта өткізілген аймақтық  ғылыми-теориялық конференцияның шешімімен  осы жоғарыда аты аталған үш биге облыс орталығының төрінен көше атын беру мәселесі көтерілгені құптарлық жағдай.                  
Шеген биді тарихтың төріне шығарып тұрған нәрсе-оның шын мәніндегі қара қылды қақ жаратын турашылдығы,сөз бастайтын ділмарлығы мен саясатшылығы.Жомарт табиғат Шегеннің бойына атты адам түсіп,жаяу адам жатып қарайтындай ғажайып қасиеттер дарытқан.Қатарынан иығы асып тұратын науша бойы,көрген жанның көзін қарықтыратын сұлу пішін,аттылы-жаяуға бірдей жауынгерлік шалым мен қыран құстай байқағыш шалымдығы көрініс тапқан. Осының бәріне қоса тәңір Шегенге халқы үшін жанын ойланбай құрбан ететін асқақ рух,мәрт мінез,жомарт пейіл мен дарын берген.
Халық әрбір тарихи тұлғаға үш жақты көзқараспен қарайтыны белгілі.Біріншісі,ол тұлғаның өмір сүрген ортасы,тарихтағы өз орны және келешек ұрпақтардың өсіп-даму жолы,қоғамдағы орны.Орта жүзде Жәнібек тархан ұрпақтары ел  басқару дәстүрін жалғастырған.Шеген Мұсаұлы  4 мың түтін Арғын руының Жоғарғы Шекті бөлімін басқарған. 
Мен бабамыздың әрбір ұрпақтарына талдау жасау ойынан алшақпын және ол шағын мақалада оңайлықпен алдыра қоятын қамал емес екендігі белгілі. Шегеннен тараған ұрпақтар Торғай және одан тысқары  жерде Алаш қозғалысына,ғылым мен оқу-ағарту,ел басқару ісіне белсене ат салысқаны белгілі.Жиені Ыбырай Алтынсаринді Торғайға алдыртып,қазақ жерінде бірінші мектеп ашуға мұрындық болды.
Алғаш мектеп ашылғанда оқуға 11 бала тартылады.Оның төртеуі Шегеннің ұрпағы,Бірімжанның Қорғанбегі мен Әбдібегі,Өтетілеудің Хайролласы және Бектемістің Омар деген балалары оқыған.Бастапқы мектепті үздік бітірген Шеген бидің балалары,кейін ел басқаруға ат салысты.
Мысалы,Мұса тархан немересі Қазыбек Шегенұлы хорунжий атағымен  37-дистанцияны  басқарса, Бірімжан Тосын болысын 1869-1873 жылдары ,Дәуренбек 1873-1915 жылдар арасында,Жақып 1915-1928 жылдыр аралығында болыстыққа сайланып қызмет атқарған.Мұның өзі тархандар  әулетінің ел басқару билігінде ұзақ уақыт  бойы болғандықтарын дәлелдейді. Ал, Ыбырай ашқан мектеп ағартушылық дәрежеде қалған жоқ, сонымен қатар қазақ сахарасында білімге,ғылымға шақырған ортаға айналды.
20-шы ғасырдың басында Алаш қозғалысы дүниеге келгенде,оның басшыларының бірі болған Қазан университетінің заң факультетін 1896 жылы алтын медальмен бітірген,қазақтың алғашқы зангерлерінің бірі,Ресей мемлекеттік Думасына қатарынан екі рет депутат болып сайланып,ел қамын жеп,Дума мінбесінен сөз сөйлеген Ахмет Бірімжанов пен алыс шетелде,сонау Германия елінде оқып,білім алған інісі Ғазымбек Бірімжановтар жүрді.
1916 жылы 25 тамызда жарияланған Ақ патшаның 19 бен 43-тің арасындағы қазақтарды тыл жұмысына алу туралы бұйрығы қазақ елін дүрліктіріп жіберген болатын.Осынау алғашқы дүрбелеңнің басы-қасында Шеген ұрпақтары да болды.
Торғайдағы ұлт-азаттық көтерілістің сардары болып,бабасы Жәнібек тарханның туын ұстаған Қасымхан Алтынсары есімі Кенес кезеңінде ұмыт қалса да,келер ұрпақ жүрегінде мәнгі сақталады деп сенеміз.
Кейін кенес кезеңінде қызмет атқарған ұрпақтарына тоқталсақ, Нұрхан Қорғанбе&lt;nowiki&gt;кұлы халқымыздың ұлы перзенттерінің бірі Д.А.Қонаевпен бірге Мәскеудің түсті металдар және алтын институтын бітіріп,Қазақ Республикасы совнаркомының тау-кен инспекциясының төрағасы қызметін атқарды.&lt;/nowiki&gt;
Қазақ жастары арасынан алғашқылардың бірі болып,тау-кен инженері мамандығын алып,дамуына өз үлесін қосуға құлшына кірісіп жүргенде 1944 жылы ол қастандықтан қаза тапты.Сөйтіп қазақтан шыққан алғашқы білікті кен инженерінің бірі жанбай жатып сөнеді.
Торғайдан шыққан тұнғыш Қазақ ССР-ы ғылым академиясының корреспондент мүшесі,көрнекті химик,химия ғылымдарының докторы,профессор,Қазақ ССР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері Бірімжанов Батырбек пен Торғай қыздары арасынан шыққан алғашқы медицина ғылымының докторы,профессор Бірімжанова Іңкәр мен медицина  ғылымының докторы Бірімжанова Әнел  және педагогика ғылымдарының докторы Кәрім Есжанов  пен химия  ғылымдарының докторы Қабиев Төкен де Шеген әулетінен шыққан текті жандар . 
Ғылымдағы олардың ісін алға апарып,жалғастырып жүрген бүгінгі  ұрпақтары да баршылық.Мысалы,әкесі Бірімжанов Батырбектің ісін жалғастырушы баласы-химия ғылымдарының докторы Бірімжанов Рүстем мен геология-минерология ғылымдарының докторы Қ асымов-Бірімжанов Мұхиттің есімдерін атауға болады.
Шеген ұрпақтарынан еліміздің құқық қорғау жұмысына  да ат салысып,абырой-атаққа ие болғандары да бар.Мәселен,Ахмет-юст атанған-Ахмет Бірімжанов 1917 жылы Қостанай уездік милициясын құрып,жұмысын ұйымдастырса,Қасымхан Алтынсарының немересі Кенес Арыстанов ширек ғасырдан астам уақыт бойы республика ішкі істер министрлігі саласында жауапты басшылық қызметтер атқарды.
Ол 1988 жылы Алматы каласы ішкі істер басқармасы жанынан елімізде бірінші болып құрылған ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес бөлімін басқара жүріп,сол кезде астанамызда  ұйымдасқан аса қауыпты екі қылмыстық топты құрықтау барысында жургізілген жедел  іс-қимыл  шаралары кезінде  көрсеткен ерлігі үшін Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған тәртіп сақшылардың алғашқылырының  бірі болды.
Қазақстан журналистикасының дамуына өз үлесін қосқан байырғы баспагер-журналист,біраз жыл республикалық «Қайнар» баспасын басқарған,Қазақ ССР-не еңбегі сіңген мәдениет  қызметкері Әбдірашит Бектемісов пен ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсариннің шәкірті және оның ісін жалғастырушы,жарты ғасырға жуық ұстаздық қызмет атқарған Ғалымжан Бектемісов пен Қазақ ССР-не еңбегі сіңген мұғалім,Ленин орденді Әбдісалық Жармағанбетовтың  еліміздің оқу-ағарту ісі мен баспа жұмысына сіңірген еңбектері өз алдына бір тарих.
Өткен ғасырдың 60-70-ші жылдары аралығында Торғайда оқу-ағарту бөлімін басқарып,кейін аутком төрағасы қызметін атқарған,Торғай облысы кезінде облыстық деңгейде басшылық қызметте болған Әуезхан Жүсіпұлы да Шеген әулеті,Мұса ұрпағының лайықты жалғастырушысы бола білді.
Жоғарыда көрсетілген қысқа шолудан аңғаратынымыз Шеген бидің ұрпақтары ұлы тарихи тартыс кезеңінен бастап,бүгінгі заманға дейін қоғамдық,шығармашылық және ғылыми қызметтерімен Шеген бидің лайықты ұрпақтары екендерін көрсете білуде.
Қорыта келгенде Мұсаұлы Шеген ұрпақтарының халқымыздың рухани байлығына қосқан үлестері үлкен.Әрбір буын өкілдері халқымыздың әлеуметтік өмірі мен мәдениетіне.әдебиеті мен ғылымына намыс туын жоғары ұстап белсене араласты,өз уақытында биік деңгейден көріне білді.
Сондықтан да Торғай халқы  Шақшақ Жәнібек бабамыздың шөбересі Шегенді және оның ұрпақтарын құрмет тұтады.Сөз соңын Алаш рухты ақын Хамитбек Мұсабаевтың мына бір өлең шумағының жолдарымен аяқтағанды жөн көрдік: 
                                        
* Көкірегін-күйдірседе шер-шемен,                                      
*  Кісілікті-адалдықпен өлшеген.                                       
* Айыр тілді абыз бидің біреуі-                                       
* Жәнібек тархан шөбересі ер Шеген!!                                        
* Болған ол да-атасындай паң ғажап,                                         
* Өр десең-өр,маңғаз десең-маңғаз-ақ.                                          
* Кең десең,-кең,сырбаз десең-сырбаз-ақ,                                         
* Тусын-туса сондай болып бір қазақ!!                                          
*  Атақ-данқы күннен күнге көркейген,                                          
* Аңыз қылған жақсы-жайсаң бір көрген.                                          
* Шалқайғанға-одан әрі шалқайған,                                         
* Еңкейгенге-одан бетер еңкейген.                                          
* Айтқан сертте-Шегендей боп кім тұрды?!                                          
* Арсыздарды-құдай қорғап,ант ұрды.                                          
* Жендеттермен жең ұшынан жалғасып,                                           
* Есіл ерді айламенен өлтірді.                                          
* Жатыр ізі-сонау Торғай қырында,                                          
* Ақпа-төкпе ақындардың жырында.                                          
* Мұса бидің бел баласы би Шеген,                                         
* Болды шаһит Азаттықтың жолында!!                                      
* Сом алтынның,саф алтынның олдағы,                                         
* Сынығы еді,                                          
* Семсер еді-қындағы.                                           
* Тәуелсіздік таңы атқанда арайлап,                                          
* Көтерілсін көкке жетіп әруағы!!!.

Р.S.  Ақыннан асып не айтып, не  қосасың?!.Алдағы 2011 жылы Шеген Мұсаұлының туғанына 220 жыл толады.Осыған байланысты оның өмірі мен  қызметі  жөнінде деректер жинау жалғасын тауып,осы жыл аталып өтілсе,ел болып  әз бабамыздың алдындағы  борышымызды атқарған болар едік.
Әрине,ел аман,жұрт тыныш болса болашақта Торғайдың төбе биі атанған  Шеген би туралы талай жырлар туып,шығармалар жазылар.
Біздің борышымыз-қолымыздан келгенше соған ұйытқы салып,тақырып тамыздығын тұтату ғана.
       
ҚР ІІМ-нің зейнеткері, Ертай Қарабала.

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Өнер]]</text>
      <sha1>2rrin4osurr9zq4f7d53a2xjezrxy59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қандыағаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21310</id>
    <revision>
      <id>3608119</id>
      <parentid>3604227</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3608119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9620" sha1="dhnpj0xkxagc08vvevnjx2fhfbexige" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Қандыағаш
 |сурет                   = 
 |әкімшілік күйі          = Аудан орталығы
 |елтаңба                 =
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  =  
  |lat_deg =49 |lat_min =27 |lat_sec = 35
  |lon_deg =57 |lon_min =24 |lon_sec = 03
  |CoordAddon             = type:city(400000)_region:KZ
  |CoordScale             =
 |ел картасы              =
 |облыс картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |қала көлемі             = 11066 га
 |облысы                  = Ақтөбе облысы
 |кестедегі облыс         = Ақтөбе облысы{{!}}Ақтөбе
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = Мұғалжар ауданы{{!}}Мұғалжар
 |мекен түрі              = қала{{!}}Қалалық әкімдігі
 |мекені                  = Қандыағаш қалалық әкімдігі{{!}} Қандыағаш 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = Өтемұратов Талғат Орналыұлы
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Октябрьск'' (1997 жылға дейін)
 |статус алуы               = 1967
 |жер аумағы                  = 
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}}35 384&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 71333
 |пошта индексі           = 030700—030701
 |пошта индекстері        = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             = 
}}
'''Қандыағаш''' — [[Ақтөбе облысы]]ндағы қала, [[Мұғалжар ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Географиялық орны ==
Облыс орталығы - [[Ақтөбе]] қаласынан оңтүстікке қарай 95,2 км Елек өзенінің бастауы Жарық өзеніне жақын жерде орналасқан. Қаланың шығысы және оңтүстігі Мұғалжар тауының аласа төбелері, батысы тік жазықты. Мал шаруашылығы мен егін шаруашылығына және бау-бақшаға қолайлы мекен.

== Халқы ==
[[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 25553 адам (12342 ер адам және 13211 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 29169 адамды (14004 ер адам және 15165 әйел адам) құрады&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша 34898 адамды (17054 ер адам және 17844 әйел адам) құрады.&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;

==Транспорты==
[[Мәскеу]] — [[Ташкент]] және [[Атырау]] — Орск теміржол түйіcінде орналасқан.  Үстінен Атырау-Ақтөбе тас жолы өтеді. Яғни, Солтүстігі Ақтөбеге, оңтүстігі Қызылордаға, шығысы Астанаға (Нұрсұлтан), батысы Атырауға бағытталған төрт тарапты теміржол торабы бар.

== Қала тарихы ==
Қаланың атауы бірінші нұсқада «қандыағаш» атты ағашпен (өсімдік) байланыстырылса, екінші нұсқасы XVII-XVIII ғасырларда болған қазақ-қалмақ соғысында болған оқиғаға байланысты аталады. Қандыағаш төрт жолдың торабы. Республикалық маңызы бар теміржол торабы.

Қаланың пайда болуы ХХ ғасырдың басында салынған Орынбор-Ташкент темір жолына тұспа тұс келеді. ХХ ғасырдың алғашқы жылдарында солтүстік пен оңтүстіктің жолын жақындатқан теміржол бекетінен бастау алған Қандыағаштың бүгінде облыс аймағында өзіндік алар орны мен өркендеп дамыған инфрақұрылымы қалыптасып үлгерді. Өткен ғасырдың 60-шы жылдары Қандыағаш бекеті әлеуметтік салада тек қана 2 орта мектебі мен 1 ауруханасы, 1 мәдениет үйі бар 5-6 мыңдай ғана тұрғын қоныстанған, теміржол саласына қызмет ететін елді мекен болды.

Қандыағаш қаласының дамуы «Шилісай» фосфор фабрикасы мен «Жаңажол» мұнай кенінің игеруімен басталады.&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/a&amp;#x20;ktobe-mugalzhar-kandyagash?lang=kk. Әкімдік]&lt;/ref&gt;

Қандыағаш қаласы қала мәртебесін алғаннан бергі уақытта бірнеше өрлеу сатысынан өтті. Үлкен өндіріс орындарының қарқынды дамуы барысында қалада көппәтерлі тұрғын үйлер салынып, қала іші жолдары төселді. Қаланың «Финляндия», «Қазақ ауыл», «Финский», «Достық», «Жастық», «Болашақ», «Жаңақоныс» (Нұрлы көш) атты шағын аудандары бар.

Қаладағы 70-80 жылдары Шилісай кен орны құрылысына байланысты салынған көпқабатты үйлердің саны кейіннен мұнай кенін игеру кезеңінде қарыштап өсті.&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/a&amp;#x20;ktobe?lang=kk+1 Ақтөбе облысының әкімдігі]&lt;/ref&gt;

1967 жылы Қазан төңкерісінің  50 жылдығына байланысты қала атауы Қандыағаштан Октябрьск болып өзгертілді. 1976 жылы Қандыағаш маңынан фосфор кенінің табылуына байланысты Шилісай фосфор фабрикасы ашылды. 1977 жылы  Қандыағаш қаласының жанынан қалашық салу үшін Бүкілодақтық комсомол жастарына Үндеу жарияланды. Соның негізінде «Фосфорит-78» жастар құрылыс бригадасы құрылып Одақтың түкпір-түкпірінен жастар келіп, «Жастық», «Достық», «Самал» шағын аудандарын салуға үлес қосты. 2006 жылдан бастап қала маңынан «Болашақ» шағын ауданы және «Самал-1,2,3» т. б. мөлтек аудандары бой көтерді. Сондай-ақ, қалада 2017 жылы «Жаңақоныс» (Нұрлы көш) шағын ауданы мен орталық саябақтар пайда болды. Қазіргі уақытта қала қарқынды дамып, көркейіп келеді. Шағын кәсіпкерлік өсіп, кәсіпкерлік нысандар көбеюде.

== Қала көрінісі ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Район ж.д.вокзала.jpg|Темір жол маңы ауданы
Кандыгаш ж.д.вокзал.jpg|Темір жол вокзалы
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қандыағаш ұрысы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан қалалары}}
{{Мұғалжар ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Мұғалжар ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Ақтөбе облысы қалалары]]
[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]</text>
      <sha1>dhnpj0xkxagc08vvevnjx2fhfbexige</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нариман Әжіғалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23336</id>
    <revision>
      <id>3608362</id>
      <parentid>3386444</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2098" sha1="qpmgos2a5309mwf4odkiqafrge6cuf0" xml:space="preserve">'''Нариман Әжіғалиев'''(1933 жылы туған, [[Ақтөбе облысы]]  [[Ойыл ауданы]] [[№19-ауыл]]ы) – [[медицина]] ғылымның докторы (1973), [[профессор]] (1993). [[Алматы]] мемлекеттік [[медицина]] институтын (1955, қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) және аспирантурасын ([[1964]]) бітірген. 1955–1960 жылы [[Атырау облысы]] [[Есбол]] аудынында бас дәрігер, 1960–1962 жылы [[Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрилігі]] республикалық санитарлық ағарту үйінің бас дәрігері, 1964–1965 жылы кіші ғылыми қызметкер, 1965–1991 жылы жедел жәрдем бөлімінің меңгерушісі, 1969–1974 жылы [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-і]] Денсаулық сақтау министрилігінің бас радиологы қызметтерін атқарды. [[1991]] жылдан ҚР Денсаулық сақтау министрилігінің [[Онкология]] және [[радиология]] ғылыми-зертеу институтында бөлім меңгерушісі болды. 230-дан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 3 монографияның авторы.
==Шығармалары: ==
* «[[Применение бетатрона в онкологии]]», [[1977]];
* «[[Лучевое и химиолучевое лечение рака пищевода]]», [[1988]];
* «[[Опухоли кожи]]», [[1991]]
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.atr.kz/?p=4482]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
&lt;ref name=source1&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>qpmgos2a5309mwf4odkiqafrge6cuf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сапарғали Ысқақұлы Бегалин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26287</id>
    <revision>
      <id>3608297</id>
      <parentid>3577357</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8178" sha1="o3rtefx2xi5djyo43ur24xkjjlvcrp7" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Сапарғали Ысқақұлы Бегалин
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = Сапарғали Бегалин.jpg
 |Ені                 = 
 |Суреттің аты        = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Лақап аты           = Марал&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 47–ші бет&lt;/ref&gt;
 |Туған күні        = 24.11.1895
 |Туған жері        = Дегелең ауылы, [[Абай ауданы (Шығыс Қазақстан облысы)|Абай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]
 |Қайтыс болған күні  = 10.03.1983
 |Қайтыс болған жері  = [[Алматы]]
 |Азаматтығы          = [[СССР]]
 |Ұлты                = қазақ
 |Мансабы             = 
 |Шығармашылық жылдары   = 1914-1983
 |Бағыты              = 
 |Жанры               = прозашы
 |Шығармалардың тілі  = 
 |Дебюті              = &quot;Қазақ бозбалаларына&quot;, 1914
 |Марапаттары         = Халықтар Достығы, «Құрмет Белгісі» орден және медальдары.
 |Сыйлықтары          = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             =
}}

'''Сапарғали Ысқақұлы Бегалин''' — ([[1895 жыл|1895]] жыл, 24 қараша, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Дегелең]] ауылы – [[1983 жыл|1983]] жыл, 10 наурыз, [[Алматы облысы]], [[Алматы|Алматы қаласы]]) қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі, жазушы, шоқантанушы.

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руының Байбөрі бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}&lt;/ref&gt;

1915 жылы [[Семей]] қаласындағы орыс-қырғыз (қазақ) училищесін бітірген. 1929 — 1935 жылдары Дегелең облыстық атқару комитетінің төрағасы, [[Қарқаралы уездік жиылысы|Қарқаралы уездік]] атқару комитетінің мүшесі. Бөлім меңгерушісінің орынбасары, аудандық халық судьясы болды. Қазақ егіншілік халық комиссариатында, [[Түрксіб|Түркісіб]] басқармасына жауапты жұмыстар атқарды. 1935—1956 жылдары ''«Теміржолшы»'' газетінде, Қазақ КСР ғылым академиясының [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты|Тіл және әдебиет институтында]] (''қазіргі [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]]''), Қазақстан Жазушылар одағында қызмет етті.&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса   - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Еңбегі ==
Алғашқы өлеңі —'' «Қазақ боз-балаларына»'' 1914 жылы ''«Айқап»'' журналының N2 9 санында басылды. 
* ''«Қыран кегі»'' (1943),
* ''«Цимлян теңізі»'' (1953),
* ''«Таңдамалы»'' (1956),
* ''«Сырлы қайнар»'' (1963), тағы басқа өлеңдер мен поэмалар,
* ''«Көксегеннің көргендері»'' (1948),
* ''«Ермектің алмасы»'' (1955, 1985),
* ''«Сәтжан»'' (1947, 1973, 1978),
* ''«Жас бұтақ»'' (1953),
* ''«Жеткіншектер»'' (1960),
* ''«Мектеп түлектері»'' (1961),
* '' «Шоқан асулары»'' (1971),
* ''«Қыран туралы аңыз»'' (1976),
* ''«Екі томдық шығармалар»'' (1976), тағы басқа әңгіме, повестер жинақтары,
* ''«Замана белестері»'' (1975) романы жарық көрді.
== Аудармалары ==
[[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкиннің]], [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Лермонтовтың]], [[Тарас Григорьевич Шевченко|Шевченконың]] жекелеген туындыларын, Д.Н. Мамин-Сибиряктың, Л.В. Соловьевтің кейбір әңгімелері мен повестерін қазақ тіліне аударған. Бегалин [[Абай шығармашылығы (мақала)|Абай шығармаларын]] насихаттауға мол еңбек сіңірген. Ақынның өнегелі өмірі, мұрасы, замандастары жайлы тың деректер беретін ''«Қияспай»'' (''Пионер, 1956, №4), «Сауық кеш» (Қазақ әдебиеті, 1971, 10 желтоқсан), «Назипа Құлжанова» (Қазақстан әйелдері, 1973, № 10)'' тағы басқа мақалаларын жариялаған. Абай рухына арналған ''«Ұрпақтарға»'' (''«Совхоз туы», 1964, 5 май'') атты өлең жазған. [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] туғанына 70 жыл толуына орай 1915 жылы 13 ақпанда [[Семей]]дің приказчиктер клубында еткен әдеби кешті ұйымдастыруға қатысқан.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;
* Халық ақындарының шығармаларын сұрыптал жинақ етіп шығарды (''« Халық ақындары », 1953; «Өмір жыры», 1953''), өнер саңлақтары жөнінде (''«Сахара сандуғаштары», 1976''), жыр алыбы [[Жамбыл Жабайұлы|Ж. Жабаев]] туралы монография жазды. Көптеген туындылары шетел тілдеріне тәржімеленді.
== Жетістіктері ==
Халықтар Достығы, ''«Құрмет Белгісі»'' (2 рет) ордендерімен және медальдармен марапатталған.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:1895 жылы туғандар]]
[[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>o3rtefx2xi5djyo43ur24xkjjlvcrp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Альфредович Бек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26314</id>
    <revision>
      <id>3608326</id>
      <parentid>3449046</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5804" sha1="3u4r7db3pk08268j1ee5gvq1wncy63h" xml:space="preserve">{{Жазушы|Есімі=Бек Александр Альфредович|Суреті=|Туған күні=03.01.1902|Қайтыс болған күні=02.11.1972|Туған жері=[[Саратов]]|Қайтыс болған жері=[[Мәскеу]]|Ұлты=орыс|Азаматтығы=[[Байрақ|Ресей империясы]]
[[Байрақ|КСРО]]|Шығармашылық жылдары=1939-1972|Мансабы=[[жазушы]], [[корреспондент|әскери корреспондент]]|Шығармалардың тілі=орысша|Жанры=[[проза]]|Білімі=2-Саратов училищесі|Дебюті=Курако(1934)}}

'''''Бек Александр Альфредович''''' ([[3 қаңтар]] [[1902 жыл]], [[Ресей]], [[Саратов|Саратов қ]].  —  [[2 қараша]], [[1972 жыл]], [[Мәскеу]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] орыс жазушысы, әскери [[корреспондент]], [[Проза|прозаик]].

== Өмірбаяны ==
[[3 қаңтар]] күні [[1902 жыл|1902 жылы]] әскери дәрігер — Альфред Владимирович Бектің отбасында дүниеге келген. Балалық шағы туған [[Саратов]] қаласында өткен. Сол жердегі 2-Саратов училищесін бітірген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Бек Александр https://adebiportal.kz/&lt;/ref&gt; 

16 жасында Қызылдар армиясына қосылады. [[Азамат соғысы]] жылдарында Орал бойындағы Шығыс фронтта шайқасып, жараланады. Әскери дивизион бас редакторы Бекке назарын аударып, бірнеше репортаж беруін бұйырады. Осыдан бастап оның [[жазушы]] және [[корреспондент]] мансабы басталады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Ұлы Отан соғысы]] жылдары Мәскеу халық жасағының атқыштар дивизиясына қосылады. [[Вязьма]] қаласының бойындағы ұрыстарда әскери корреспондент қызметін атқарған. Берлинге дейін жетіп, [[Жеңіс күні|Жеңіс Күнін]] қарсы алған. 

Соғыстан кейін бар өмірін Мәскеуде өткізіп, шығармашылықпен айналысқан. Өмірінің соңғы күндерінде Мәскеуде Черняховский 4 үйінде тұрған. Мәскеуде қайтыс болып, Мәскеудің солтүстігіндегі Головинск зиратында жерленген.

== Шығармашылығы ==
Бектің алғашқы очерктері дивизиялық газетке басылды (1919). Тұңғыш көркем шығармаларының бірі - «Курако» повесі 1934 жылы жарық көрді. Кейін «Бір түннің оқиғасы» (1936), «Влас Лесовик» (1939) повестері, «Жас адамдар» (1956), «Жаңа қызмет» (1987) романдары жарык көрген. Бектің таңдаулы шығармасы — «Волоколамск тас жолы» (1944)  Ұлы Отан соғысының ең ауыр кезеңін, 1941 ж. Мәскеуді қорғаушылардың қаһармандық ерлігін шынайы баяндайды. Шығарманың басты кейіпкері – қазақ халқының даңқты ұлы, сол кездегі батальон командирі, аға лейтенант [[Бауыржан Момышұлы]]. Оның ұлттық мінезі мен қаһармандық іс-әрекеті шығармада терең ашылып, көркем шешімін тапқан. Шығарма қазақ тіліне «Арпалыс» деген атпен басылып шықты (1948, 1959, 1977; ауданы Қ.Сағындықов). Ағылшын, француз, неміс, араб, [[италия]], испан, еврей, грек, португал, финн (суоми) тілдеріне аударылып, әлемнің түпкір-түпкіріне кең танылған.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; Аталмыш шығарма әйгілі [[Че Гевара]], [[Фидель Кастро|Фидель Кастроның]] сүйкіткі шығармаларына айналғаны белгілі. 1960 жылдары шығарманың жалғасы – ″Бірнеше күндер″, ″Генерал Панфиловтың резерві″ повесттері жарық көрді. 

Соғыстан кейін [[Манджурия|Маньчжурия]], [[Харбин]], [[Порт-Артур]] қалалары жайында очерктер жазған. ″Доменщики″, ″Жаңа профиль″, ″Жаңа қызмет″ шығармалары кеңестік металлургтерге арналған.

1956 жылғы ″Талант″ романы әйгілі авиациялық конструктор А.А.Микулинге арнап жазылған.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{stub}}
{{wikify}}


[[Санат:1903 жылы туғандар]]
[[Санат:1972 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат: Әскери іс]]</text>
      <sha1>3u4r7db3pk08268j1ee5gvq1wncy63h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жәнібек Тархан Қошқарұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27723</id>
    <revision>
      <id>3608234</id>
      <parentid>3245101</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұрсүндет</username>
        <id>181636</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Дүнеге келген жері Батыс Қазақстандағы жәнібек ауылы емес Ақшығанақ ауылы соны дұрыстадым</comment>
      <origin>3608234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24836" sha1="02mutg3a0siroga6d1x7dne5q0ll31i" xml:space="preserve">{{Infobox Biography
| subject_name   = Жәнібек Тархан Қошқарұлы
| image_name     = 
| image_size     = 180px
| image_caption  = 
| date_of_birth  = 1693
| place_of_birth =  [[Қостанай облысы]] [[Жангелді ауданы]]
| date_of_death  = 1752
| place_of_death = 
| occupation = Қазақ батыры
| spouse = 
}}
'''Жәнібек Тархан Қошқарұлы''', Шақшақ Жәнібек (1693 — 1752, [[Қостанай облысы]] [[Жангелді ауданы]] [[Тосын құмы]]) — батыр.

== Өмірбаян ==
Алғаш рет 1717 жылғы [[Аягөз]] маңындағы шайқаста 24 жасында қол бастап, ерлік көрсеткен. 1723 жылдан бастап Жәнібек Тархан бір жағынан, [[Кіші жүз]] жасақтарына көмектесіп [[Еділ]] қалмақтарымен, екінші жағынан, [[Бөгенбай]], [[Қабанбай батыр|Қабанбай]], Малайсары, [[Райымбек]], [[Өтеген]] батырлармен бірге оңтүстікте жоңғар шапқыншылығына тойтарыс беріп отырды. 1726 жылы [[Ордабасы]]дағы ұйғарымнан кейін құрылып, [[Сарысу (өзен)|Сарысу]] өзенінің [[Бұланты]] саласының бойында жоңғарларға ойсырата соққы берген біріккен қазақ жасағының құрамында Орта жүз әскерлерінің ең ірі қолын Жәнібек Тархан басқарған. Ел жадында сақталған аңыз әңгімелер бойынша, [[Төле би]]дің түйесін бағып жүрген Сабалақтың (болашақ Абылай ханның) [[Ташкент]]ті билеген [[Уәли]] сұлтанның баласы екенін алғаш жария еткен де, Абылай хан тағына отырғанда оған бата берген де Жәнібек Тархан болған. Ол 1740 — 1741 жылы жоңғар қоңтайшысының тұтқынындағы Абылайды құтқарып алуда да ерекше дипломатиялық шеберлік танытқан. [[Орынбор]] комиссиясының бастығы [[Неплюев|И.И. Неплюевпен]] арадағы қатынасын ұтымды пайдаланып, жоңғар қоңтайшысына арнаулы елшілік шығартқан, бұл іске [[Әбілмәмбет]], [[Әбілқайыр]] хандарды да араластырып, ақыры Абылайды басқа адаммен аманатқа ауыстырып алған. Жәнібек Тархан 1732 жылы жеті мың қолдық жоңғар әскерлері Орта жүзге шабуыл жасағанда қазақ әскерлеріне басшылық еткен. Жәнібек Тархан бастаған қазақ жасақтары саны жағынан анағұрлым басым басқыншыларға тойтарыс береді. Бірақ үздіксіз шапқыншылықтан әбден титықтаған Қазақ елі [[Ресей]] патшасынан көмек сұрауға мәжбүр болады. Жәнібек Тарханның қазақ даласының тұтастығы мен елінің еркіндігі жолындағы саяси күресінің елеулі белестері осы кезеңде басталды. Абылай хан да, Жәнібек Тархан да Ресей мемлекетінің қазақ жеріне бекіністер салуына үзілді-кесілді қарсы шыққандарына қарамастан 1740 жылы шекара комиссиясының бастығы [[Урусов|В.А. Урусовпен]] қазақ-орыс сауда қатынасын орнатуға, саяси байланыстарды одан әрі нығайтуға бағытталған келіссөздерге қатысқан. Ресей әкімшілігі [[Орта Азия]]дан Орынборға қатынап тұрған сауда керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді Жәнібек Тарханға жүктеген. Кейін Жәнібек Тархан да Абылай сұлтан, Әбілмәмбет хан, Қабанбай, Бөгембай батырлармен бірге Орта жүздің Ресейдің қол астына өтуін ресми тіркеген құжатқа қол қойды. Осы тұста, 1743 жылы 11 шілдеде Ресей патшайымы [[Елизавета Петровна]]ның жарлығымен Қошқарұлы Жәнібекке [[тархан]] атағы берілді. Орта жүз хандығының билігі Абылайдың қолына көшкеннен кейін Жәнібек Тарханның өкілдігі де жоғарылады. [[Уәлиханов|Ш.Уәлихановтың]] пікірінше, Жәнібек Тархан көп тыңдап, аз сөйлейтін, ердің құнын екі ауыз сөзбен шеше алатын әділ де шешен адам болған. Жәнібек Тарханның үлкен бәйбішесі — [[Тұрсынбай]] датқаның қызы, екінші әйелі — Әйтеке бидің қызы, үшіншісі — қалмақ ханының қызы, кіші әйелі — [[Қосым батыр]]дың қызы. Бұлардан тараған [[Дәуітбай Жәнібекұлы|Дәуітбай]], [[Жауғашар]], [[Ақпанбет]], [[Тоқпанбет]], [[Деріпсалы]], [[Тоқтамыс]] ұрпақтары қазіргі уақытта, негізінен, [[Қостанай облысы]] [[Жангелді ауданы]]нда тұрады. Жәнібек Тарханның мәйіті [[Түркістан]]ға жеткізіліп, [[Қожа Ахмет Иасауи]] кесенесіне жерленген. Батыр есімі [[Бұқар жырау]], [[Тәтіқара ақын]], [[Абыз әулие]] жырларында кездеседі. Халық [[ақын]]ы [[Иманжан Жылқайдаров]]тың жырлауында бізге жеткен “[[Шақшақ Жәнібек батыр]]” жырында, Көкбайдың “Абылай” дастанында Жәнібек Тарханның ер тұлғасы нанымды сомдалған. 1993 жылы [[Арқалық|Арқалық қаласында]] батырға ескерткіш орнатылды.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

Шынында ол сондай сегіз болыпты. Қазақтың шежіре - тарихында бірнеше

#	[[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек]] -1406-1473 ж.ш. өмір сүріп, хан шешеннің замандасы.
#	[[Шақшақ Жәнібек]] - біз әңгіме етіп отырған қарұлы.
#	Жәнібек Сұлтан - Өске әулетінен шыққан Кіші жүз Ханның күйеу баласы.
#	Божбан Жәнібек - орта жүздің Қоңырат оның лығынан шыққан би.
#	Керей Жәнібек Бердәулетұлы - Керей еліне билік Бердәулет батырдың әйелі атақты Қаз дауысты [[Қазыбек би|Қазыбектің]]-^ОИИИвекен Жәнібек би содан туыпты.
#	[[Жәнібек батыр]] Әлібиұлы - [[жоңғар]], [[қалмақ]] шабуылы атырабындағы шайқастарға қатысып, асқан ерлік көрсеткен ерлігі жөнінде халық ақыны Орынбай Таймановтың дастаны бар.

Шақшақ Жәнібек [[Торғай облысы]]ндағы Тосынқұм даласында, [[Ақшығанақ ауылдық округі|шамамен қазіргі Ақшығанақ ауылында]] дүниеге келген. Қазақ шежіресінде оның ат таратылады; Жәнібектің ұлы аталары - бабасы Шақшақ, одан Көшей, Дүзей, Бақай, Томай, Есназар және Ақназар, өз атасы тарайтын ұрпақтар - Қарабас, Қошқар, Аю, Тінет, Еламан және Қалқаман Жәнібек Қошқардың Тінібек пен Тұрлығұлдан кейінгі үшінші, кенже баласы.

Тарихи деректерде және ауызекі әңгімелерде Қошқарұлы Жәнібек деген тіркес сирек айтылады. Ол көпшіліққе Шақшақ Жәнібек деген атпен мөлім. Жәнібек - жеті атасынан батыр болған адам. Түпкі аталары Белтірік пен Шағыр ерлікте жұбын жазбай өткен ерен тұлғалар болтан. Шагырдан туатын Аманжол, Сомжүрек ел намысын бөрінен биік ұстап өткен жандар. Аманжолдың ортаншы ұлы - Шақшақ - әйгілі Есім ханның түсындағы қазақтың бетке ұстар батыры.

Шақшақ батыр жорыққа он алты - он жеті жас шамасында қатыса бастапты. Бұл тұста қазақ қолы Еділдің бергі бетіне жетіп іркілсе ,кЦпк. Аржақта бұлардың келуінен бейхабар жау өскері жатады. Асау өзерг» рілғаш ат қоятын жүректі жан шыға қоймай, бергі беттегілер аз-кем. Сол сәтте ала тай мінген бала жігіт өткелге бірінші болып қойып кетеді. Онысымен қоймай бұрын-соңды естілмеген ұранды ауызга алады:

- Аманжол, Аманжол! кешкен. оны Шақшақ Жәнібек, азамат ше

Жас жігіттің соңынан бәрі ат қояды. Сол жолы бұлар жау жасагының тас-талқанын шыгарды. Жеңіс қызығы басыла бастаған тұста ғана манаты жас батыр еске түседі. Беймәлім ұранның иесі кім екенін жұрттың білгісі келеді.

Сөйтсе, бұл жігіт кіші Арғыннан тарайтын Ермен әулетінің үшінші ұрпағы - Шақшақ екен. Ал, ол ұран еткен Аманжол - баланың өз әкесі болып шықты. Сол күннен бастап тоқал шешеден тарайтын Арғын рулары үшін Аманжол ұранға айналады. Бұрын олар басқа арғындар секілді Ақжол ата есімін дабыл етіп келген еді.

Алғашкы қадамынан-ақ көзсіз ерлік танытып, жаудың бас батырын найзаға іліктірген Шақшақ Есім ханның ерекше құрметіне бөленеді. Бірте-бірте ол сол дәуірдің бас батырына айналады.

Жәнібектің одан кейінгі атасы - Көшей нар тұлғалы, болмыс-бітімі ерекше болған адам көрінеді. Оның сирек қоздалатыны, томырық мінезі жайлы аңыз көп.

Ел аузында &quot;Жау шанса да, Көшей саспайды&quot; деген сөз содан қалған. Тағдырдың нұры бұл кісінін ерекше қасиеттері жетерлік екен. Шақшақ батыр өзінің айтулы замандастарының бірінің қызына құда түсіп, қызға өзінің алты ұлының ішінен қалағанын таңдауға ерік береді. Алтауы да ақберен жігіт, басқа бесеуінің жауынгерлік даңқы атырапқа жайылып жатса да, қыз Көшейді таңдайды. Қыздың жеңгесі:

-	Сен Шақшақтың батыр ұлдарының бірінің етегінен ұстамай, мал соңында жүретін нөуетек Көшейге неге қызықтың? - деп кінөлағанда, кыз:

-	Сендер ештеңе анғармайды екенсіңдер ғой. Көшей қой бағып жүргенде, оның үстінен үнемі ақбауыр бұлт ере көшіп жүреді. Аспан мен жерді жалғастырған өңге жанды көрген емеспін, - дейді.

Көшейдің екінші әйелі - қалмақ қызынан туатын балалары Қарабас, Қошқар, Аю - үшеуі де ата жолын қуып, жауынгерлік жорық үстінде шыңдалған. Тағдырдың өзі сыйға тартқан ерлік жолы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отырған. Қошқардан туған үш ұл - Тінібек, Тұрлығүл және Жәнібектің алғашкы екеуі талай майданға қатысқан айтулы батыр.

Жәнібек жас кезінде елі өзінің нағашысы ұлы жүз Бектас қарияға келеді. Ол кісі он екі айғыр үйір жылқыдан таңдап жүріп, бөсіре ат мінгізеді. Бесті құрық тимеген асау күреңді мініп, енді Жәнібек қаракерей соқыр»» келеді. Бұл кісі сол кездегі Орта жүздің батагөйі болса керек. Мән-жайды білгеннен кейін 125 жасар қария:

-	Ел бастап жұрт сүйем деген ұл екенсің!

Сөз бастап би болайын деген ұл екенсің!

Алдыңа келсе, әділдігіңді аяма
 
- аймағың кетпес алдыңнан, қол бастап жол алайын деген ұл екенсің.

Жолдастың мыңын алма, бірін ал

- мың кісіге бір кісі олжа салатұғын, олжаңды аямасаң

- жолдасың кетпес жаныңнан.

Жас күніңде қалың бер де қатын ал, жігіттің хан болатын,

Қыздың ханым болатын уақыты сол, - деп батасын беріпті де, Абыз баба сөзінің соңын былайша термелеп:

Келіп түрмын жүз жиырма беске балам,

Ең ақырғы батам, есті, балам.

Қолың жай батама балам Риза бол атаңа балам.

Бағың жоғары өрлесін балам,

Дұшпаның шеніңе келмесін балам,

Абыройың таймасын балам,

Басыңа дәулет құс ойнасын балам.

Лұкмандай милы бол балам

Залдан да терең ойлы бол, балам

Сабырлыққа Аюдай бол, балам

Рүстемдей батыр бол, балам

Дәулеттей үлды бол, балам,

Талқадай тілді бол, балам

Мұхаммедтей көзді бол, балам

Әділ, тура сөзді бол, балам

Омардай қара қылды қақ жар, балам,

Ғазрет Ғалидай топ жар, балам.

Ағзамдай дана бол, балам

Ғазалидей аш-арыққа пана бол, балам.

Атымтайдай жомарт бол, балам,

Хосраудай намарт бол балам

Қобыландыдай қайтпас батыр бол, балам.

Тарғындай жараға жатпас бол, балам

Алпамыстай даңқты бол, балам,

Қамбардай халқыңа қамқор бол балам - деп Зал алды жақын:

Тышқан да інінің

Аруақтар сақтасын, балам

Бөле-жала таппасын, балам

Ордамыз Түркістан, балам

Мәселің қайтпасын ұрыстан, балам - деп бата беріп қайырыпты.

Қошқарұлы Жәнібек он үш жасында Қара биден бата алып жолға шығады. Бірақ сәті түспей, екі ел арасында үлкен ұрыстың арасынан өте алмаған бозбала Жәнібек 
соғыстың тоқтағанын күтіп, арада үш жыл өтіп кетеді, Қара биге келіп сәлем береді. Қара би оның сәлемін қабыл алып:

-	Әй, мен сені осыдан үш жыл бұрын күтіп едім, -деп сұрайды. Жәнібек болтан оқиғаны айтады.

-	Е, онда жөн басқа, - дейді Қара би. - Менде қандай

Бедері жоқ қамқадан,

Берік тоқылған бөз артық.

Бірлігі жок туыстан,

Берік сөйлеген жат артық.

Пайданы алыстан қылғайсың,

-	Оны өзіңіз де сезіп отырған шығарсыз. Маған керегі дейді Қошқарұлы Жәнібек. Сол кезде би қолын жайып:
Оны да есіңе алғайсың -	деп батасын беріпті.

&quot;Белгілі батыр, әрі шешен Шақшақ Жәнібек Төле биге сәлем бере келіп:

-	Түзу мылтық, ұшқыр құс, жүйрік ат, мақтаншақ жігіт, ұрыншақ ат жидым. Бозбала болып ерлік қылайын ба, үлгі алып, билік құрайын ба? Елінде кәрің болса - жазулы хатың, жайлаған көліңнің алдында төбе болса

-	ерттеулі атың деуші еді, ақыл сұрай келдім - депті.

Сонда Төле би:

-	Өгізді өрге салма - қанатың талар, наданға көзің салма - ?.

Досыңа өтірік айтпа - сенімің кетер, дұшпанға сырыңды айпта түбіңе жетер.

Қару жисаң - мылтық жый, жаяу жүрсең - таяғың, қарнын ашса - тамағың.

Ит жүгіртіп құс салсаң - әуейі боларсың.

Әйелі көпке қызықпа, тектіні ал.

Мақтаншақ жігіт жисаң - ұятқа қалдырар.

Ұрыншақ ат - жаз жарға жығар, қыс қарға жығар.

Тұмау түбі құрт болар, тұман түбі жұт болар.

Елге бай құт емес, би құт.

Қабырғадан қар жауса - атан менен нарға күш, ел шетіне жау келсе батыр менен биге күш

Өйстіп отырғанша, бір нәрсеге жарап отыр-кәсіп болмай, нәсіп болмас. Менен ақыл сұрасаң, айтарым осы&quot; деген екен.

Ал, Қаз дауысты Қазыбек би Жәнібек батырдың тәкаппарлығына шағынған Әбілмәмбет ханға (кейбір сөзде Барақ сұлтан деп те айтады) былай деген екен:

Түркістанда түмен бал, балам.

Самарқандта савез бал, балам,

Отырарда отыз бал балам

Ең үлкені Арыепця бепбалам,

Ел бастыгы Едіге, бехам.

-	Дұрысына келсең, Жәнібекке қара да, төре де бөрібір. Төреге илікпейтіні - төрелердің айдап әкелген елі, арқалап әкелген жері жоқ. Қарата илікпейтіні - қанша бай, қанша көп болса да мал мен жанды ұстауға ақыл, білік және күш қатар керек. Мен көрген қазақта осы үшеуі Жәнібекте ғана бар. Сондықтан да, төренің де, қараның да күні Жәнібекке еркісіз түседі &lt;ref&gt;&quot;Торғай таны&quot; 1992 жыл, 14 мамыр&lt;/ref&gt;.

Ол 17-18 жасында Абылай хан бастаған жасақта болып, жоңғар, қалмақ шапқыншылығына қарсы жорық, соғыстарға қатысып ерлік көрсеткен. Сөйтіп Абылай ханның жеңімпаз, сенімді батырларының бірі болған. Кейін Жәнібек [[Орта жүз]] бен [[Кіші жүз]] қазақтарының саяси өміріне белсене араласқан. Қазақтармен [[Ресей патшалығы]] арасындағы келіссөздерге қатысып, шешуші рөл атқарған. 1742 жылы қазақ шонжарлары арасынан бірінші болып Ресей патшалығынан тархан атағын алған. Патша өкімшілігі Жәнібек тарханға Орынбор мен Орта Азия арасында қатынап тұрған сауда керуеннің қауіпсіз болуын жүктеген. Ол бұл сенімді мүлтіксіз ақтап отырған Жәнібек би Кіші жүздің [[Нұралы хан]]ымен тығыз қарым-қатынаста бол-ған, орыс патшалығы жене қалмақпен келісім кезінде ол Нұралымен тізе қосып, келіссөз жүргізген. Орта жүз бен Кіші жүздің ел басшылары көбіне Жәнібек би мен Нұралы хан ықпалында болып келген.

Жәнібек Қошқарұлы әсіресе Жоңғар шапқыншылығы түсында атағы шығып, абыройы арткдн батырлардың бірі болды. Оның ерлік өнегесі, ақпатөкпе шешендігі, билігі мен білгірлігі жайлы ел аузында қалған аңыз да аз емес.

==Қорытынды==
Сонымен Шақшақ Жәнібек 1752 жылы Торғай даласының өзі туып өскен Тосын құмындағы ауылда дүние салған. Бұл ауыл бүгінде [[Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы)|Ақшығанақ]] аталады. Үрім-бұтақтары басына ескерткіш орнатып, ел қорғаудағы ерен ерлігі мен еңбегін еске алып, тағызым етіп тұрады.

Тархан Жәнібек би туралы кезінде [[Шоқан Уәлиханов]] және орыстың бірқатар зерттеушілері пікір айтқан. [[Тәтіқара]], [[Бұқар жырау]]лар, [[Шәкәрім Құдайбердиев]], [[Мағжан Жұмабаев]], [[Нұрхан Ахметбеков]], [[Сырбай Мәуленов]], [[Ғафу Қайырбеков]] тағы да басқалары өлең-дастан арнап, мақалалар жазған.&lt;ref&gt;Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС &quot;Қазақстан&quot; баспа үйі&quot;, 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>02mutg3a0siroga6d1x7dne5q0ll31i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәкімжан Қазыбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29286</id>
    <revision>
      <id>3608325</id>
      <parentid>3570081</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3401" sha1="ks23g9ketgj88mmz8du4e8kscj564d0" xml:space="preserve">{{жазушы
|Есімі = Кәкімжан Қазыбаев
|Туған күні = 10.5.1929
|Қайтыс болған күні = 21.10.1989
|Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}
|Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]]
}}
'''Кәкімжан Қазыбаев''' - ({{туғанкүні|10|5|1929}}, [[Талдықорған облысы]] [[Сарқан ауданы]] [[Бақалы]] ауылы – [[21 қазан]] [[1989 жыл]], [[Алматы]]) – жазушы, мемлекет қайраткері.

== Өмірбаяны ==
[[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-ді]] (қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) бітірген (1952). 
* 1952 – 1958 жылы “[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]” (қазіргі “Жас Алаш”) газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, 
* 1958 – 1968 жылы [[Алматы облысы]] “[[Жетісу газеті|Жетісу]]” газетінде редактордың орынбасары. 
* 1968 – 1972, 1972 – 1974 жылы Қаз КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде төраға орынбасары, 
* 1977 – 1982 жылы [[ҚазТАГ]] директоры, 
* 1982 – 1985 жылы Қазақстан компартиясы ОК-тінде нұсқаушы, хатшы, 
* 1985 жылдан “Қазақстан коммунисі” (қазіргі “[[Ақиқат]]”) журналының бас редакторы болды. Қазыбаев шығармаларының негізгі тақырыбы – ауыл тұрмысы, халықтар достығы мен соғыс жылдарындағы ел басына түскен қиындықтар.

==Шығармалары==
“Кернеген кек” (1966) повесі, “Ызғар” (1972, орыс тілінде – 1976), “Аманат” (1979, орыс тілінде – 1982) романдары, Таңдамалы шығармалары (2003) жарық көрген. [[Сергей Матвеевич Штеменко|С.М. Штеменконың]] “Бас штаб соғыс жылдарында” атты мемуарлық кітабын, Б. Момышұлының “Офицер күнделігін” қазақ тіліне аударған.&lt;ref&gt;З. Есмағамбетова&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub}}

[[Санат:Сарқан ауданында туғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК хатшылары]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша журналистер]]
[[Санат:КСРО журналистері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>ks23g9ketgj88mmz8du4e8kscj564d0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ләззат Оразханқызы Асанова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36893</id>
    <revision>
      <id>3608313</id>
      <parentid>3527843</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5189" sha1="lprsc5431qa9cuzv8voagxq2ikwipop" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Ләззат Асанова|Толық есімі=Асанова, Ләззат Оразханқызы|Туған күні=27.07.1970|Қайтыс болған күні=25.12.1986|Туған жері=[[Ақжазық]] ауылы, {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, [[Алматы облысы]]|Қайтыс болған жері={{туғанжері|Алматы|Алматыда}}|Ұлты=Қазақ|Не үшін белгілі=1986 жылғы Желтоқсан оқиғаларының құрбаны|Әкесі=Асанов Оразхан|Білімі=П.Чайковский атындағы музыкалық училищесі}}
'''Ләззат Оразханқызы Асанова''' ([[27 шілде]] [[1970 жыл|1970]], [[Алматы облысы]], [[Панфилов ауданы]], [[Ақжазық]] ауылы — [[25 желтоқсан]] [[1986 жыл|1986]], [[Алматы]]) — [[Желтоқсан көтерілісі|Желтоқсан көтерілісінің]] (1986) құрбаны.&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/1896697.html#:~:text=%D0%9B%D1%8F%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82%20%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%2C%20%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BA%D0%B0%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5,1%20%D0%9B%D1%8F%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82%2016%20%D0%BB%D0%B5%D1%82. Ләззат Асанова]&lt;/ref&gt; 
[[Сурет:Lyazzat Asanova Komsomol Membership Card.jpg|нобай|Ләззат Асанованың комсомолдық билеті]]

== Өмірбаяны ==
1985 жылы Алматыда П.Чайковский атындағы музыкалық училищеге оқуға түскен. Алматыда 1986 жылғы 17-18 желтоқсанда болған қазақ жастарының отаршылдық және әміршілдік жүйеге қарсы азаттық көтерілісіне белсене қатысқан. Ол Орталықтың билеп-төстеушілігіне наразылық білдіріп, қаладағы Жаңа Алаңға (қазіргі [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңы]]) алғашқы ереуілшілер қатарында “Қазақтар! Кіріптарлық құлдықта өмір сүргеніміз жетеді! Біз еліміздің тәуелсіздігін жеңіп алған кезде ғана азат бола аламыз!” деген ұранмен шықты. Көтеріліс қатыгездікпен жанышталғаннан кейін басқа да ұсталған 87 адам қатарында А-ға Қазақ КСР ҚК-нің 65-бабымен айып тағылып, (Көтеріліске қатысып ұсталғандар жөніндегі Қазақ КСР ІІМ-нің құжаты, (1211-177, 23.02.1990) қамауға алынды. 1986 жылғы 17-18 желтоқсанда Алматы қаласында болған оқиғаларға түпкілікті баға беру жөнінде республика Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы құрған комиссия мүшесі Ф.Игнатовтың мәліметтеріне қарағанда, Ләззаттың мәйіті бірнеше күннен кейін музыкалық училище жатақханасынан табылған да, ол туралы жатақхананың бесінші қабатынан құлап өлген деген қауесет таратылған. Осыған қарамастан мәйітті Алматы облысы Панфилов ауданындағы Ақжазық кентіне Ішкі істер министрлігі мен Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің қызметкерлері арнайы қарауылдап апарған. Ләззатты жерлеудің алдында денесін ақ жуып, арулаған кезде оның екі білегіне салынған темір бұғаудың қалдырған көкпеңбек іздерін, бас сүйегінің шүйдесі ойылып кеткені анықталды. Осыған қарағанда ол жазалаушылардың қолынан қаза тапқан. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан соң ғана А. жөніндегі шындық қалпына келтіріле бастады. Ләззаттың ерлігіне арналған ән (“Қаһарман қыз — Ләззат қыз”. Музыкасын жазған [[Жоламан Тұрсынбаев]], өлеңі — [[Абдрахман Асылбек]]тікі), ол жөнінде баспасөз беттерінде ғалымдар мен мемлекет, қоғам қайраткерлерінің пікірлері жарық көрді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Желтоқсаншылар]]</text>
      <sha1>lprsc5431qa9cuzv8voagxq2ikwipop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбілқайырдың Моғолстанға жорығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40193</id>
    <revision>
      <id>3608186</id>
      <parentid>1017036</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3608186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1799" sha1="1jqdkpf4vjcqq7d7ed21xt1z0eq7f7l" xml:space="preserve">'''Әілқайырдың Моғолстанға жорығы''' (1468 — 69) — Әбілқайыр хандығының билеушісінің ең соңғы жорығы. [[Жорық]] “моғол сұлтандарының билігіндегі Моғолстан жерлерін бағындыру”, яғни [[Моғолстан|Моғолстанның]] батысында, Шу өзенінің бойы мен [[Қозыбасы]] тауы аралығында 1458 ж. құрылған Қазақ хандығын талқандау үшін жасалды. Әбілқайырға наразылар Керей мен Жәнібек хандардың қарамағына өтіп, [[Қазақ хандығы]] бұл кезде күшейіп келе жатты. Деректерде жарық 1469 ж. жаздың соңы мен қыстың басында Еділ бойы — Ала-Тақ — Қызыл-Нәдір — Жеті құдық бағыты арқылы өткен деп көрсетілген. 15 ғ-дың 60 жылдарында [[Еділ]], [[Жайық]], [[Жем]] өз-нің аралығы [[Ноғай ордасы|Ноғай ордасының]] иелігінде болды. Ал Тобыл бойы ежелден Шайбани әулетінің жері, Әбілқайыр ханның жайлауы. Ақ-Қышлақ деген жерге келгенде Әбілқайыр қатты ауырып қайтыс болған. Хан өлген соң әскері кері оралды.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{stub}}
{{wikify}}</text>
      <sha1>1jqdkpf4vjcqq7d7ed21xt1z0eq7f7l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608560</id>
      <parentid>3608186</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1814" sha1="e49mai0jz513h8n4s2bsycbxwma529d" xml:space="preserve">'''Әілқайырдың Моғолстанға жорығы''' (1468 — 69) — Әбілқайыр хандығының билеушісінің ең соңғы жорығы. [[Жорық]] “моғол сұлтандарының билігіндегі Моғолстан жерлерін бағындыру”, яғни [[Моғолстан|Моғолстанның]] батысында, Шу өзенінің бойы мен [[Қозыбасы]] тауы аралығында 1458 ж. құрылған Қазақ хандығын талқандау үшін жасалды. Әбілқайырға наразылар Керей мен Жәнібек хандардың қарамағына өтіп, [[Қазақ хандығы]] бұл кезде күшейіп келе жатты. Деректерде жарық 1469 ж. жаздың соңы мен қыстың басында Еділ бойы — Ала-Тақ — Қызыл-Нәдір — Жеті құдық бағыты арқылы өткен деп көрсетілген. 15 ғ-дың 60 жылдарында [[Еділ]], [[Жайық]], [[Жем]] өз-нің аралығы [[Ноғай ордасы|Ноғай ордасының]] иелігінде болды. Ал Тобыл бойы ежелден Шайбани әулетінің жері, Әбілқайыр ханның жайлауы. Ақ-Қышлақ деген жерге келгенде Әбілқайыр қатты ауырып қайтыс болған. Хан өлген соң әскері кері оралды.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}</text>
      <sha1>e49mai0jz513h8n4s2bsycbxwma529d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608561</id>
      <parentid>3608560</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3608561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1814" sha1="8u6wjeexce0m6eev3ed72fbp38obtmz" xml:space="preserve">'''Әілқайырдың Моғолстанға жорығы''' (1468–1469) — Әбілқайыр хандығының билеушісінің ең соңғы жорығы. [[Жорық]] “моғол сұлтандарының билігіндегі Моғолстан жерлерін бағындыру”, яғни [[Моғолстан|Моғолстанның]] батысында, Шу өзенінің бойы мен [[Қозыбасы]] тауы аралығында 1458 ж. құрылған Қазақ хандығын талқандау үшін жасалды. Әбілқайырға наразылар Керей мен Жәнібек хандардың қарамағына өтіп, [[Қазақ хандығы]] бұл кезде күшейіп келе жатты. Деректерде жарық 1469 ж. жаздың соңы мен қыстың басында Еділ бойы — Ала-Тақ — Қызыл-Нәдір — Жеті құдық бағыты арқылы өткен деп көрсетілген. 15 ғ-дың 60 жылдарында [[Еділ]], [[Жайық]], [[Жем]] өз-нің аралығы [[Ноғай ордасы|Ноғай ордасының]] иелігінде болды. Ал Тобыл бойы ежелден Шайбани әулетінің жері, Әбілқайыр ханның жайлауы. Ақ-Қышлақ деген жерге келгенде Әбілқайыр қатты ауырып қайтыс болған. Хан өлген соң әскері кері оралды.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}</text>
      <sha1>8u6wjeexce0m6eev3ed72fbp38obtmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алғи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40986</id>
    <revision>
      <id>3608079</id>
      <parentid>3494907</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30968-92</username>
        <id>181616</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3608079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1167" sha1="8tc9jq3dxmlozkfna8s8ov9grzqmh7g" xml:space="preserve">'''Алғи''' — қазақ халқының құрамындағы [[ру]]. Орта жүздегі [[Қоңырат]] тайпасының Көктіңұлы тармағынан таратылады. Алғыйдан — Аққойлы (Жолымбет) және Қарақойлы (Елімбет) болып бөлінеді. Аққойлы - Жолымбеттен: Елкелді, Жиенкелді, Жылкелді, Ақкөлдік, Қайыпберді, Таздар, Қауыншы, Әгі, Таңатар-Назан, Қарасақал, Жолдыбай, ал Қарақойлы-Елімбеттен: Ахмет, Қарақұс, Шағыр, Мамбетқұл, Қаратеке, Тана, Ақтайлақ тарайды. 

Қоңырат ішінде Алғи аға баласы. Ежелден қазіргі [[Оңтүстік Қазақстан]] өңірін мекендеген.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}
{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Орта жүз]]


{{stub}}</text>
      <sha1>8tc9jq3dxmlozkfna8s8ov9grzqmh7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тұрғыт Өзал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43253</id>
    <revision>
      <id>3608300</id>
      <parentid>3206704</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6443" sha1="2fe6ka6x0akbt6ztqvwsdu9ii3s7vcc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Есімі              = Тұрғыт Өзал
|Шынайы есімі   = Turgut Özal
|Ені           = 200px
|Реті          = 8
|Титулы      = [[Түркия президенті]]
|Премьер          = [[Йылдырым Акбулут]]&lt;br /&gt;[[Месут Йылмаз]]&lt;br /&gt;[[Сүлейман Демирел]]
| Ту           = Emblem of the Presidency of Turkey.svg
| Ту2           = Flag of the President of Turkey.svg
| Ту_2          = Flag of Turkey.svg
|Суреті      = Turgut Özal as Turkish Prime Minister.jpg
|Басқара бастады    = [[9 қараша]] [[1989 жыл]]ы
|Басқаруын аяқтады    = [[17 сəуір]] [[1993 жыл]]ы
|Партиясы           = [[Отан партиясы]]
|Ізашары   = [[Кенан Еврен]]
|Ізбасары         = [[Сүлейман Демирел]]
|Реті_2        = 26
|Титулы_2      = [[Түркия Премьер-министрі]]
|Президент_2      = [[Кенан Эврен]]
|Басқара бастады_2   = [[13 желтоқсан]] [[1983 жыл]]ы
|Басқаруын аяқтады_2    = [[31 қазан]] [[1989 жыл]]ы
|Ізашары_2 = [[Бүлент Улусу]]
|Ізбасары_2       = [[Йылдырым Акбулут]]
|Туған күні    = 13.10.1927
|Туған жері   = Малатия, [[Түркия]]
|Қайтыс болған күні      = 17.4.1993
|Қайтыс болған жері     = Анкара, [[Түркия]]
|Жерленген жері        = [[Ыстамбұл]]
|Жұбайы          = Айхан Иналла (1952); (1954 жылдан) Семра Өзал (1934)
|Балалары             = ұлы Ахмет (1955), қыздары Зейнеп (1956) жəне Эфе (1967)
|Білімі      = [[Ыстамбұл техникалық университет]]
|Мамандығы        = Инженер-электротехник
|Діні = [[Ислам]] [[суннизм]]
|Марапаттары         = {{Австралия орденінің компаньоны}}
|Қолтаңбасы         = Turgut Özal Signature.svg
}}
[[Сурет:Тұрғұт Озал.jpg|thumb|right|200px|]]

'''Тұрғыт Өзал''' ([[13 қазан]] [[1927]], [[Малатия]] қаласы, [[Түркия]] – [[17 сәуір]] [[1993]], [[Ыстамбұл]]) – Түркияның саяси қайраткері.

== Өмірбаяны ==
1950 жылы [[Ыстамбұл]] техникалық университетін бітірген. 1952 жылы [[АҚШ]]-қа оқуға жіберіліп, онда экономика саласы бойынша білім алды. 1953 жылы Түркияға оралған соң Электр жүйелері басқармасы төрағасының орынбасары болып қызмет атқарды. 1961 – 1962 жылы әскери борышын Ұлттық қорғаныс министрлігінің ғылым анықтама кеңесінің мүшесі ретінде өтеді.

== Саяси қызметінің басталуы ==
1962 – 1982 жылы премьер-министр кеңсесіндегі техника мамандар құрылымының мүшесі, премьер-министрдің кеңесшісі, Мемлекеттік жоспарлау мекемесінде кеңесші, Экономика үйлестіру мекемесінің төрағасы, Дүниежүзілік банкте кеңесші, премьер-министрдің экономикалық істерге жауапты көмекшісі болды. 1982 жылы “Анаватан” атты саяси партия құрып, сол жылы өткен парламент сайлауында осы партияның жеңіске ие болуына қол жеткізді. Соның нәтижесінде Түркияның 19-премьер-министрі болып сайланып, ел экономикасына шетел инвестициясын тарту және туризм саласын дамыту бағытындағы іс-шараларды жүзеге асыра бастады. Ол өз кезегінде ел экономикасының артуына игі ықпалын тигізді. 1987 жылғы сайлауда “Анаватан” партиясы тағы да жеңіске жетіп, Тұрғыт Өзал премьер-министр болып қайта сайланды.

== Президенттік ==
1989 жылы Түркия парламенті Тұрғыт Өзалды президент етіп сайлады. Осылайша ол Түркияның 8-президенті болды. Тұрғыт Өзал Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жаңа құрылған тәуелсіз түркі мемлекеттерінің әлемдік қауымдастықта танылуына өзіндік үлес қосты.

== Қазақстанмен қатынастары ==
Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялағанда Тұрғыт Өзал оны алғаш таныған қайраткер болды. Ол 1993 жылы [[Қазақстан]]ға арнайы сапармен келіп, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне зиярат етті. Түркістан қаласындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің ашылуына қолдау жасады. [[Алматы]] қаласындағы көшелердің біріне оның есімі берілген.

== Өзалдың нақыл сөздері ==
'''''Менiң шенеулiгiм өз iсiн бiледi.'''''&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том&lt;/ref&gt;
{{commons|Category:Turgut Özal}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:13 қазанда туғандар]]
[[Санат:17 сәуірде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия премьер-министрлері]]
[[Санат:Түркия президенттері]]</text>
      <sha1>2fe6ka6x0akbt6ztqvwsdu9ii3s7vcc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болат Әбілқасымұлы Палымбетов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44366</id>
    <revision>
      <id>3608322</id>
      <parentid>3386124</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5592" sha1="44c7k4hsbt7ipg3h19gb8413f02yjj0" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Болат Әбілқасымұлы Палымбетов
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 250 px
| Атауы            = 
| Титулы              = 
| Реті             = 5
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       =  [[2002]]
| Басқаруын аяқтады        = [[6 қаңтар]] [[2006]]
| Ізашары     = 
| Ізбасары           = 
| Титулы_2            = [[Маңғыстау облысы]]ның [[әкім]]і
| Ту_2             = Маңғыстау логотибі.jpg
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = [[Ләззат Кетебайұлы Қиынов]]
| Ізбасары_2         = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]]
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 5
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            =  
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   =   
| Ізбасары_4         = 
| Президент          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Туған күні      = 28.7.1961
| Туған жері     = [[Шиелі (Қызылорда облысы)|Шиелі]], [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]]
| Қайтыс болған күні        = 
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = Ислам
| Әкесі               = 
| Анасы              = 
| Жұбайы            = Абдешева Айжан Каленқызы (1961)
| Балалары               = Палымбетова Дана Болатқызы (1981) |, Палымбетова Рания Болатқызы (2000 ж. т.); ұлы -  Палымбетов Ербол Болатұлы (1986 ж. т.) &lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;
| Партиясы             = [[Нұр Отан ХДП|«Нұр Отан»]]
| Білімі        = [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|ҚазПТИ]]
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары      = 
}}

'''Болат Әбілқасымұлы Палымбетов''' ([[1961 жыл]]ы  туған, [[Шиелі (Қызылорда облысы)|Шиелі]] ауылы, Қызылорда облысы) – Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері, [[Маңғыстау облысы]]ның [[әкім]]і ([[2003]] - [[2006]])

== Өмірбаяны ==
[[Найман]] тайпасынан шыққан.

[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын]] (Қазақ ҰТУ) бітірген ([[1984]]).

[[1984]] – 89 жылдары [[Қазақ КСР]] Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі  мемлекеттік комитетінде есептеу орталығында инженер, өндірістік бөлім меңгерушісі, жас құрылысшылар отрядының бастығы,

[[1990]] – 92 жылдары ''Жастар қоры'' кеңесінің төрағасы, [[Алматы]] қалалық комитетінде жастардың әлеуметтік-экономикалық мәселелері басқармасының бастығы,

[[1993]] – 99 жылдары «Астана – инвест» инвестициялық жекешелендіру қорының «Астана – холдинг» корпорациясының президенті, Халықтық банк төрағасының орынбасары, [[ҚР]] Кәсіпкерлер Форумы Кеңесінің төрағасы,

[[2002]] – [[2006 жыл]]дары [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі, 2006 жылы қаңтар айынан [[Қазақстан Республикасы]] экономика және бюджетті жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары,

[[1999]] – [[2001 жыл]]дары [[Атырау облысы]] [[әкім]]інің орынбасары,

[[2002]] – 06 жылдары [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі қызметтерін атқарды. 2006 жылдан [[ҚР]]-ның экономика және бюджетті жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары.

*Әскери атағы - полковник.

==Дереккөздер==
&lt;References/&gt;

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Маңғыстау облысы]]
[[Санат:Маңғыстау облысының әкімдері]]</text>
      <sha1>44c7k4hsbt7ipg3h19gb8413f02yjj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлқуат Қайнарбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45773</id>
    <revision>
      <id>3608342</id>
      <parentid>2926539</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4026" sha1="2ggzr5lizdbtyu5vzgouelhq78vosle" xml:space="preserve">'''Әлқуат Қайнарбаев''' ([[1898 жыл]], [[Қазалы ауданы]] [[Кеңтүп]] ауылы – [[7 тамыз]] [[1979 жыл]], [[Қармақшы ауданы]] [[Жосалы (Қызылорда облысы)|Жосалы кенті]]) – ауыз әдебиетін жинаушы.

[[Кіші жүз]]дің '''[[Шөмекей]]''' руы ''Бозғыл (Бозғұл)'' бұтағынан шыққан.
&lt;small&gt;''[[Шежіре]]: Әлқуат-Қошалақ-Қайнарбай-Иса-Бердәлі-Естемір-Мұнай-Есенғұл-Құттығай-Қожас-Қаратамыр-Бозгул-Шомекей[&lt;ref name=&quot;Каракожаев М. 0&quot;&gt; Шөмен ата шежіресі Кіші жүз Шөмекейлер шежіресі: тарихи шежіре кітап / Каракожаев М. – Алматы, DS Yanus, 2015. - 448 бет.&lt;/ref&gt;''&lt;/small&gt;

== Өмірбаяны ==
1917 жылға дейін бастауыш мектептен, кейін оқытушылар даярлайтын өлкелік мектептен орта дәрежелі білім алып шыққан (1918 – 1921). 15 – 16 жасында «[[Мәрді диқан]]» (Т.Ізтілеуов), «[[Ақтам Сақаба]]» ([[Қарасақал Ерімбет]]), т.б. жырларды жатқа айтқан. 1920 жылдан әдеби мұраларды жинаумен айналыса бастаған. Ол Қазақстан Республикасы ҰҒА Қолжазбалар қорына тапсырған ауыз әдебиеті үлгілерінің жалпы көлемі 100 мың жолға жуық.

Олар жанры жағынан [[жыр]]-[[дастан]], [[терме]], [[өлең]], [[айтыс]], [[мақал-мәтел]] болып жіктеледі.

[[Базар жырау]], [[Кете Жүсіп Ешниязұлы|Кете Жүсіп]], [[Омар Шораяқұлы|Шораяқтың Омары]], [[Дүр Оңғар Дырқайұлы|Дүр Оңғар]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]], [[Нұртуған Кенжеғұлұлы|Нұртуған]], [[Қарасақал Ерімбет]], [[Тұрмағамбет Ізтілеуов]], т.б. көптеген ақындардың туындыларын жинаған. Сондай-ақ, ол жинаған айтыс үлгілері қатарында «[[Ермұрат пен Тұрмағамбет]]», «[[Қарасақал Ерімбет пен Көзденбайқызы Жекей]]», «[[Кете Жүсіп пен Жұбанияз Құлназар]]», т.б. атауға болады. Бұл шығармалар текстологиялық зерттеуден өтіп, әр жылдары «[[Үш ғасыр жырлайды]]», «[[Пернедегі термелер]]», «[[Қазақ әдебиетінің тарихы]]» (1-, 2-кітап), «[[Бес ғасыр жырлайды]]», «[[Айтыс]]» жинақтарында жарық көрген. Қайнарбаевтың [[Қорқыт ата|Қорқыт]] туралы жинаған көптеген аңыз әңгімелері де ғылыми маңызды мәліметтер болып табылады.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1898 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазалы ауданында туғандар]]
[[Санат:7 тамызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1979 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер]]</text>
      <sha1>2ggzr5lizdbtyu5vzgouelhq78vosle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәди Қайыңбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45806</id>
    <revision>
      <id>3608404</id>
      <parentid>3384344</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1765" sha1="hph8b6pmgnkv1zbkr6fnjj8tdhybtao" xml:space="preserve">'''Мәди Қайыңбаев''' ([[20 қараша]] [[1958 жыл]], [[Қармақшы ауданы]] [[Жаңажол]] ауылы) – [[ақын]].

== Өмірбаяны ==
[[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-дың ([[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) журналистика факультетін бітірген (1980). «Жазушы» баспасында, «Жалын», «[[Ақ желкен]]» журналдарында, [[ҚазТАГ]]-та қызмет істеген. Қазір [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президентінің]] әкімшілігінде жауапты қызметте.

Тұңғыш жинағы «Қырық бірінші қақпадан» деген атпен жарық көрген. Оның «Каталаун қырғыны», «Үркердің Сұлусарысы» (1992), «Жарғақтағы жазбалар» (2001) жыр кітаптары бар. Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегері (1992).&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:20 қарашада туғандар]]
[[Санат:1958 жылы туғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>hph8b6pmgnkv1zbkr6fnjj8tdhybtao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яхия Шынәсілұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47646</id>
    <revision>
      <id>3608492</id>
      <parentid>2368750</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2970" sha1="2lx7i53jj1repttjnzg46wexjqiknwl" xml:space="preserve">'''Яхия Шынәсілұлы''' ''([[желтоқсанның 15|15 желтоқсан]] [[1920]] жылы туған, [[Байзақ ауданы]], [[Ынтымақ ауылы]]ның Теспе бөлімшесі)'' – [[театртанушы]], [[педагог]].

== Өмірбаяны ==
[[Екінші Дүниежүзілік соғыс|2-дүниежүзүзілік соғысқа]] қатысқан. [[1952]] жылы [[Ташкент]] мемлекеттік театр-көркемсурет институтының театртану факультетін бітірді. Шынәсілұлы өзінің еңбек жолын [[Жамбыл облысы]] атқару комитетінің өнер бөлімі меңгерушісі ([[1952]] – [[1954]]) болудан бастады, әрі осымен қатар Жамбыл (қазіргі [[Тараз]]) қаласындағы мәдени-ағарту училищещесінде педагогикалық қызметпен де айналысты: мұнда мұғалім, ұзақ жылдар бойы [[училище]]нің оқу-тәрбие ісінің меңгерушісі ([[1965]] – [[1981]]) болып қызмет атқарды. [[1981]] жылдан зейнеткер, ал [[1984]] жыжы арнайы шақыртылып, осында педагог қызметін қайта жалғастырды.

==Шәкірттері:==
* О.Әбділ-манов,
* Ә.Әмзеев,
* Т. Жұршиев, 
* Ә.Т. Құлданов, 
* Қ.К. Нұрпейісов, 
* С. Рахманқұлова, 
* Ә. Шәймерденов т.б.

==Еңбектері==
Жергілікті театр [[Спектакль|спектаклі]] жайында жазған алғашқы мақаласы [[1960]] жылы облыстық ''«Еңбек туы»'' газетінде жарияланды. Шынәсілұлы – актер [[Шәріпбай Қашқынбайұлы Сәкиев|Ш.Қ. Сәкиев]] туралы жазылған ''«Мәртебе»'' (А., [[1993]]), [[драматургия]] және оның [[сахна]]ға қойылуы жайындағы ''«Өмір мен өнер»'' ([[Тараз]], [[2000]]) т.б. кітаптарының, облыстық және республикалық мерзімді басылымдарда жарияланған [[театр]] қойылымдары, адамгершілік негіздері, оқу-тәрбие тақырыптарын қозғайтын 300-ден астам мақалалардың авторы. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен және грамоталармен марапатталған.&lt;ref&gt;Тараз Энциклопедисяы&lt;/ref&gt;.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1920 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>2lx7i53jj1repttjnzg46wexjqiknwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48381</id>
    <revision>
      <id>3608364</id>
      <parentid>3158605</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9590" sha1="htzaz467l29m4jpep85bqmqq76o2dqb" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
|толық есімі=Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов
|суреті=
|лақап аты=Қазақ «Қыраны»
|туған күні=11.02.1920
|қайтыс болған күні=12.08.1980
|туған жері= [[Лесбек батыр ауылы|Қызыләскер ауылы]], [[Шымкент уезі|Шымкент уезінде]] (қазіргі — [[Келес ауданы|Келес ауданында]]), [[Сырдария облысы (Түркістан АКСР)|Сырдария облысында]] (қазіргі — [[Түркістан облысы|Түркістан облысында]]), [[Түркістан Кеңестік Федеративтік Республикасы|Түркістан КФР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]].
|қайтыс болған жері=[[Лесбек батыр ауылы|Қызыләскер ауылы]] (қазіргі — [[Лесбек батыр ауылы]]), [[Келес ауданы|Келес ауданында]], [[Шымкент облысы|Шымкент облысында]] (қазіргі — [[Түркістан облысы|Түркістан облысында]]), [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] (қазіргі — [[Қазақстан Республикасы]]), [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|әскер түрі=[[Құрлық әскерлері]].
|қызмет еткен жылдары=[[1940]] — [[1945]]
|атағы=[[Лейтенант]]
|әскери бөлімі=[[2-Украина майданының 46-армия]] 
|басқарды=[[316-атқыштар дивизиясы]] [[1077-атқыштар полкі]]
|қызметі=[[Командир]]
|шайқасы=[[Ұлы Отан Соғысы]]
|марапаттары=[[Кеңес Одағының Батыры]] ([[1945]]), [[Ленин ордені]] ([[1945]]), [[Алтын Жұлдыз медалі]] ([[1945]]), &quot;Ұлы Отан Соғысы&quot; II дәрежелі ордені (1945)|отставкада=[[1945]] жылдан бастап}}
'''Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов''' ([[11 ақпан]] [[1920 жыл]], [[Лесбек батыр ауылы|Қызыләскер ауылы]] (қазіргі — [[Лесбек батыр ауылы]]), [[Шымкент уезі|Шымкент уезінде]] (қазіргі — [[Келес ауданы|Келес ауданында]]), [[Сырдария облысы (Түркістан АКСР)|Сырдария облысында]] (қазіргі — [[Түркістан облысы|Түркістан облысында]]), [[Түркістан Кеңестік Федеративтік Республикасы|Түркістан КФР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] — [[12 тамыз]] [[1980 жыл]], [[Лесбек батыр ауылы|Қызыләскер ауылы]] (қазіргі — [[Лесбек батыр ауылы]]), [[Келес ауданы|Келес ауданында]], [[Шымкент облысы|Шымкент облысында]] (қазіргі — [[Түркістан облысы|Түркістан облысында]]), [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] (қазіргі — [[Қазақстан Республикасы]]), [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-шаруа қызыл әскерінің]] лейтенанты, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысына]] қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (1945).

== Өмірбаяны ==
Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов 1920 жылы 11 ақпанда [[Лесбек батыр ауылы|Қызыләскер ауылында]] (қазіргі — [[Лесбек батыр ауылы]]) шаруа отбасында дүниеге келген. [[Шанышқылы|Шанышқылы тайпасының]] [[Қият руынан]] шыққан. [[Бастауыш мектеп|Бастауыш мектепті]] бітірген соң [[Колхоз|колхозда]] еңбек етті. [[1940 жыл|1940 жылы]] Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-шаруа Қызыл Әскерінің]] қатарына шақырылды. [[1941 жыл|1941 жылдан]] — [[Ұлы Отан соғысы]] майдандарында. [[1944 жыл|1944 жылы]] [[Кіші лейтенанттар|Кіші Лейтенанттар]] курсын бітірді. [[1944 жыл|1944 жылдың]] [[Желтоқсан|желтоқсанына]] қарай [[Лейтенант]] Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов [[2-ші Украин майданының 46-армиясының]] [[316-атқыштар дивизиясы|316-атқыштар дивизиясының]] [[1077-атқыштар]] [[Полк|полкінің]] [[Взвод|взводын]] басқарды. Ол [[Мажарстан|Мажарстанды]] азат ету кезінде көзге ерекше түсті.

== Соғыстағы ерлігі ==
[[1944 жыл|1944 жылы]] [[Желтоқсан|желтоқсанның]] [[4 желтоқсан|4-нен]] [[5 желтоқсан|5-не]] қараған [[Түн|түні]] Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов өз [[Бөлімше|бөлімшесінде]] алғашқылардың бірі болып [[Дунай|Дунайдан]] өтіп, [[Плацдарм|плацдармды]] алуға белсене қатысты. Келесі [[Күндіз|күні]] Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасовтың [[Взвод|взводы]] жау [[Бөлімше|бөлімшелерінің]] он бес қуатты қарсы [[Шабуыл|шабуылын]] тойтарып қайтты. Ұрыстарда Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов [[Жарақат|жараланды]], бірақ [[Ұрыс әрекеттері|ұрыс даласынан]] кетпей, [[Ұрыс әрекеттері|ұрысты]] жалғастырды. [[Взвод]] пен оның [[Командир|командирінің]] әрекеті [[Плацдарм|плацдармды]] сәтті ұстап тұруға және кеңейтуге ықпал етті. 

[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] [[КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының|Жоғарғы Кеңесі Президиумының]] [[1945 жыл|1945 жылғы]] [[24 наурыз|24 наурыздағы]] [[Жарлық|Жарлығымен]] «Шайқастарда көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы үшін» [[лейтенант]] Лесбек Жолдасов-қа &quot;[[Ленин ордені|Ленин]]&quot; және &quot;[[Кеңес Одағының Батыры|Ұлы Отан соғысының батыры]]&quot; деген жоғары [[атақ]] берілді. [[Алтын Жұлдыз медалі|&quot;Алтын Жұлдыз&quot; медалі]], [[нөмірі 7623]].

Соғысты басынан-аяғына дейін өткені үшін, және соғысқа бағаланбас үлес қосқаны үшін:

* &quot;[[Кеңес Одағының Батыры]]&quot; атағы берілді ([[1945 жыл|1945]]);
* &quot;[[Ленин ордені|Ленин]]&quot; Ордені ([[1945 жыл|1945]]);
* &quot;[[Алтын Жұлдыз медалі|Алтын Жұлдыз]]&quot; медалі ([[1945 жыл|1945]]);
* &quot;[[КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының грамотасы|КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының]]&quot; грамотасы ([[1945 жыл|1945]]);
* &quot;[[Ұлы Отан Соғысы II дәрежелі ордені|Ұлы Отан Соғысы II дәрежелі]]&quot; ордені ([[1945 жыл|1945]]) берілді.

== Соғыстан кейін ==
Соғыс аяқталғаннан кейін Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов [[Отставка|запасқа]] жіберілді, [[Лесбек батыр ауылы|туған жеріне]] оралды. [[Педагогикалық институт|Педагогикалық институтты]] бітіріп, одан кейін [[Орта мектеп|орта мектептің]] [[Директор|директоры]] болды. Денсаулығына байланысты [[1980 жыл|1980 жылы]] [[12 тамыз|12 тамызда]] өмірден озды. Қазіргі таңда батыр қызмет еткен мектеп Лесбес Жолдасовтың есімімен аталады.

== Әдебиет ==
'''[[Кеңес Одағының Батыры|Кеңес Одағының Батырлары]]''' — [[қазақстандықтар]]. [[Кітап]] 1. [[Алматы]], [[1968 жыл]].{{wikify}}

[[Санат:Кеңес Одағының батырлары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]

{{stub}}</text>
      <sha1>htzaz467l29m4jpep85bqmqq76o2dqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мырзатай Әбілдаұлы Бөлешов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53320</id>
    <revision>
      <id>3608148</id>
      <parentid>3386544</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T03:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1789" sha1="10beekonoq0jug40vwvxm0eck09j28s" xml:space="preserve">'''Мырзатай Әбілдаұлы Бөлешов''' ''(1953 жылы туған)'' – ғалым, [[медицина]] ғылымының докторы ''(2002 жылы)'', профессор ''(2002 жылы)''. [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина институтын]] бітірген ''(1979 жылы)''. ''1980 – 1990 жылдары'' облыстық медицина мекемелерінде еңбек етті. ''1991 жылдан'' педагогикалық қызметте ''1992 – 1995 жылдары'' [[Шымкент институты]]ның спорттық медициналық кафедрасының меңгерушісі, ''1996 – 2001 жылдары'' [[Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік Академиясы|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медициналық академиясының]] әлеуметтік медицина және денсаулық сақтауды ұйымдастыру кафедрасының доценті. ''2001 – 2002 жылдары'' осы кафедрада профессор, 2002 жылдан кафедра меңгерушісі.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==

1. [http://www.ukgma.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=23:2011-01-18-05-49-53&amp;catid=4:2010-03-16-03-05-18&amp;Itemid=30 «Кафедра меңгерушісінің қысқаша өмірбаяны»]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

==Дереккөздер&lt;/span&gt;== 
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>10beekonoq0jug40vwvxm0eck09j28s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шейх Хайдар хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53946</id>
    <revision>
      <id>3608187</id>
      <parentid>3518920</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3608187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2889" sha1="s9gmvshvaiivi0v51oci5otxfqor5b7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Қазақша есімі=Шейх Хайдар
|Ту=War flag of Khanate of Bukhara.svg
|түс=Монарх
|Туған күні=белгісіз
|Қайтыс болған күні=[[1471 жыл|1471]]
|Діні=[[Ислам]]
|Титулы=Жошы ұлысының сол қанатының ханы
|Басқара бастады=[[1469 жыл|1469]]
|Басқаруын аяқтады=[[1471 жыл|1471]]
|Ізашары=[[Жәдігер хан]]
|Ізбасары=[[Керей хан]]
|Әкесі=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]
|Мемлекет=[[Әбілхайыр Ордасы]]}}

'''Шейх Хайдар хан''' (туған жылы белгісіз – 1471 жыл) — XV ғасырдағы көшпелі [[Әбілхайыр Ордасы|Әбілхайыр ордасының]] билеушісі. [[Шайбани әулеті]]нен шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның баласы]]. 16 ғасырдағы [[жазба деректер]]ге қарағанда, Шейх-Хайдар бен Әбілхайыр хан тағына әкесі қайтыс болғаннан кейін тікелей мұрагерлік жолмен отырған.  

Бірақ Шадидің “[[Фатхнама]]” атты еңбегінде Әбілхайыр қайтыс болған соң хан тағына [[Иодгар]] (Ядғар, Жәдігер) ие болды деп көрсетілген. Дегенмен, әр түрлі деректердің барлығы Шейх-Хайдар бен Әбілхайырдың [[өзбек ұлысы]]нда [[билік]] құрғанын баяндайды. Бірақ ол елде берік тәртіп орната алмады. Соңында әскер басылары да Шейх-Хайдар бен Әбілхайырды тастап кетуге мәжбүр болды. Оның осындай әлсіздігін пайдаланған [[Жошы хан]] әулетінің өкілдері [[Айбақ хан]] мен [[Ахмед хан]]ның әскерлері Шейх-Хайдар бен Әбілхайырға [[шабуыл]] жасап, оны талқандады. Осы [[шайқас]]та ханның өзі де қаза тапқан.

==Дереккөздер==
*[[Көшпелі өзбектер мемлекеті]], Ахмедов, Мәскеу., 1965 жылы
*Қазақ хандықтарының тарихы бойынша 15 – 18 ғғ. материалдар, Алматы., 1969 жылы
*[[Қазақстан тарихы]], 2-т., Алматы, 2002
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}


{{stub}}

[[Санат:Шайбани әулеті]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]</text>
      <sha1>s9gmvshvaiivi0v51oci5otxfqor5b7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608188</id>
      <parentid>3608187</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3608188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2891" sha1="jguyc5lsfcnsr7g14uz24d6np5xnjvy" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Қазақша есімі=Шейх Хайдар
|Ту=War flag of Khanate of Bukhara.svg
|түс=Монарх
|Туған күні=белгісіз
|Қайтыс болған күні=[[1471 жыл|1471]]
|Діні=[[Ислам]]
|Титулы=Жошы ұлысының сол қанатының ханы
|Басқара бастады=[[1469 жыл|1469]]
|Басқаруын аяқтады=[[1471 жыл|1471]]
|Ізашары=[[Жәдігер хан]]
|Ізбасары=[[Керей хан]]
|Әкесі=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]
|Мемлекет=[[Әбілқайыр хандығы]]}}

'''Шейх Хайдар хан''' (туған жылы белгісіз – 1471 жыл) — XV ғасырдағы көшпелі [[Әбілхайыр Ордасы|Әбілхайыр ордасының]] билеушісі. [[Шайбани әулеті]]нен шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның баласы]]. 16 ғасырдағы [[жазба деректер]]ге қарағанда, Шейх-Хайдар бен Әбілхайыр хан тағына әкесі қайтыс болғаннан кейін тікелей мұрагерлік жолмен отырған.  

Бірақ Шадидің “[[Фатхнама]]” атты еңбегінде Әбілхайыр қайтыс болған соң хан тағына [[Иодгар]] (Ядғар, Жәдігер) ие болды деп көрсетілген. Дегенмен, әр түрлі деректердің барлығы Шейх-Хайдар бен Әбілхайырдың [[өзбек ұлысы]]нда [[билік]] құрғанын баяндайды. Бірақ ол елде берік тәртіп орната алмады. Соңында әскер басылары да Шейх-Хайдар бен Әбілхайырды тастап кетуге мәжбүр болды. Оның осындай әлсіздігін пайдаланған [[Жошы хан]] әулетінің өкілдері [[Айбақ хан]] мен [[Ахмед хан]]ның әскерлері Шейх-Хайдар бен Әбілхайырға [[шабуыл]] жасап, оны талқандады. Осы [[шайқас]]та ханның өзі де қаза тапқан.

==Дереккөздер==
*[[Көшпелі өзбектер мемлекеті]], Ахмедов, Мәскеу., 1965 жылы
*Қазақ хандықтарының тарихы бойынша 15 – 18 ғғ. материалдар, Алматы., 1969 жылы
*[[Қазақстан тарихы]], 2-т., Алматы, 2002
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}


{{stub}}

[[Санат:Шайбани әулеті]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]</text>
      <sha1>jguyc5lsfcnsr7g14uz24d6np5xnjvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608189</id>
      <parentid>3608188</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3608189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2874" sha1="dkhhdw807c6rxn0uxh4msk5wm866em6" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Қазақша есімі=Шейх Хайдар
|Ту=War flag of Khanate of Bukhara.svg
|түс=Монарх
|Туған күні=белгісіз
|Қайтыс болған күні=[[1471 жыл|1471]]
|Діні=[[Ислам]]
|Титулы=Жошы ұлысының сол қанатының ханы
|Басқара бастады=[[1469 жыл|1469]]
|Басқаруын аяқтады=[[1471 жыл|1471]]
|Ізашары=[[Жәдігер хан]]
|Ізбасары=[[Керей хан]]
|Әкесі=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]
|Мемлекет=[[Әбілқайыр хандығы]]}}

'''Шейх Хайдар хан''' (туған жылы белгісіз – 1471 жыл) — XV ғасырдағы көшпелі [[Әбілхайыр Ордасы|Әбілхайыр ордасының]] билеушісі. [[Шайбани әулеті]]нен шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның баласы]]. 16 ғасырдағы [[жазба деректер]]ге қарағанда, Шейх-Хайдар бен Әбілхайыр хан тағына әкесі қайтыс болғаннан кейін тікелей мұрагерлік жолмен отырған.  

Бірақ Шадидің “[[Фатхнама]]” атты еңбегінде Әбілхайыр қайтыс болған соң хан тағына [[Иодгар]] (Ядғар, Жәдігер) ие болды деп көрсетілген. Дегенмен, әр түрлі деректердің барлығы Шейх-Хайдар бен Әбілхайырдың [[өзбек ұлысы]]нда [[билік]] құрғанын баяндайды. Бірақ ол елде берік тәртіп орната алмады. Соңында әскер басылары да Шейх-Хайдар бен Әбілхайырды тастап кетуге мәжбүр болды. Оның осындай әлсіздігін пайдаланған [[Жошы хан]] әулетінің өкілдері [[Айбақ хан]] мен [[Ахмед хан]]ның әскерлері Шейх-Хайдар бен Әбілхайырға [[шабуыл]] жасап, оны талқандады. Осы [[шайқас]]та ханның өзі де қаза тапқан.

==Дереккөздер==
*[[Әбілқайыр хандығы]], Ахмедов, Мәскеу., 1965 жылы
*Қазақ хандықтарының тарихы бойынша 15 – 18 ғғ. материалдар, Алматы., 1969 жылы
*[[Қазақстан тарихы]], 2-т., Алматы, 2002
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}


{{stub}}

[[Санат:Шайбани әулеті]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]</text>
      <sha1>dkhhdw807c6rxn0uxh4msk5wm866em6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608190</id>
      <parentid>3608189</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2876" sha1="755u9upul6o5s50om62kee6w86hum9b" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Қазақша есімі=Шейх Хайдар
|Ту=War flag of Khanate of Bukhara.svg
|түс=Монарх
|Туған күні=белгісіз
|Қайтыс болған күні=[[1471 жыл|1471]]
|Діні=[[Ислам]]
|Титулы=Жошы ұлысының сол қанатының ханы
|Басқара бастады=[[1469 жыл|1469]]
|Басқаруын аяқтады=[[1471 жыл|1471]]
|Ізашары=[[Жәдігер хан]]
|Ізбасары=[[Керей хан]]
|Әкесі=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]
|Мемлекет=[[Әбілқайыр хандығы]]}}

'''Шейх Хайдар хан''' (туған жылы белгісіз – 1471 жыл) — XV ғасырдағы көшпелі [[Әбілқайыр хандығы|Әбілхайыр ордасының]] билеушісі. [[Шайбани әулеті]]нен шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның баласы]]. 16 ғасырдағы [[жазба деректер]]ге қарағанда, Шейх-Хайдар бен Әбілхайыр хан тағына әкесі қайтыс болғаннан кейін тікелей мұрагерлік жолмен отырған.  

Бірақ Шадидің “[[Фатхнама]]” атты еңбегінде Әбілхайыр қайтыс болған соң хан тағына [[Иодгар]] (Ядғар, Жәдігер) ие болды деп көрсетілген. Дегенмен, әр түрлі деректердің барлығы Шейх-Хайдар бен Әбілхайырдың [[өзбек ұлысы]]нда [[билік]] құрғанын баяндайды. Бірақ ол елде берік тәртіп орната алмады. Соңында әскер басылары да Шейх-Хайдар бен Әбілхайырды тастап кетуге мәжбүр болды. Оның осындай әлсіздігін пайдаланған [[Жошы хан]] әулетінің өкілдері [[Айбақ хан]] мен [[Ахмед хан]]ның әскерлері Шейх-Хайдар бен Әбілхайырға [[шабуыл]] жасап, оны талқандады. Осы [[шайқас]]та ханның өзі де қаза тапқан.

==Дереккөздер==
*[[Әбілқайыр хандығы]], Ахмедов, Мәскеу., 1965 жылы
*Қазақ хандықтарының тарихы бойынша 15 – 18 ғғ. материалдар, Алматы., 1969 жылы
*[[Қазақстан тарихы]], 2-т., Алматы, 2002
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}


{{stub}}

[[Санат:Шайбани әулеті]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]</text>
      <sha1>755u9upul6o5s50om62kee6w86hum9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608191</id>
      <parentid>3608190</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2884" sha1="sbl57n8ztq96wtdo1dl8yywmo6snxqn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Қазақша есімі=Шейх Хайдар
|Ту=War flag of Khanate of Bukhara.svg
|түс=Монарх
|Туған күні=белгісіз
|Қайтыс болған күні=[[1471 жыл|1471]]
|Діні=[[Ислам]]
|Титулы=Жошы ұлысының сол қанатының ханы
|Басқара бастады=[[1469 жыл|1469]]
|Басқаруын аяқтады=[[1471 жыл|1471]]
|Ізашары=[[Жәдігер хан]]
|Ізбасары=[[Керей хан]]
|Әкесі=[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]
|Мемлекет=[[Әбілқайыр хандығы]]}}

'''Шейх Хайдар хан''' (туған жылы белгісіз – 1471 жыл) — XV ғасырдағы көшпелі [[Әбілқайыр хандығы|Әбілхайыр ордасының]] билеушісі. [[Шайбани әулеті]]нен шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның баласы]]. 16 ғасырдағы [[жазба деректер]]ге қарағанда, Шейх-Хайдар бен Әбілхайыр хан тағына әкесі қайтыс болғаннан кейін тікелей мұрагерлік жолмен отырған.  

Бірақ Шадидің “[[Фатхнама]]” атты еңбегінде Әбілхайыр қайтыс болған соң хан тағына [[Жәдігер хан|Жәдігер]] (Ядғар) ие болды деп көрсетілген. Дегенмен, әр түрлі деректердің барлығы Шейх-Хайдар бен Әбілхайырдың [[өзбек ұлысы]]нда [[билік]] құрғанын баяндайды. Бірақ ол елде берік тәртіп орната алмады. Соңында әскер басылары да Шейх-Хайдар бен Әбілхайырды тастап кетуге мәжбүр болды. Оның осындай әлсіздігін пайдаланған [[Жошы хан]] әулетінің өкілдері [[Айбақ хан]] мен [[Ахмед хан]]ның әскерлері Шейх-Хайдар бен Әбілхайырға [[шабуыл]] жасап, оны талқандады. Осы [[шайқас]]та ханның өзі де қаза тапқан.

==Дереккөздер==
*[[Әбілқайыр хандығы]], Ахмедов, Мәскеу., 1965 жылы
*Қазақ хандықтарының тарихы бойынша 15 – 18 ғғ. материалдар, Алматы., 1969 жылы
*[[Қазақстан тарихы]], 2-т., Алматы, 2002
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}


{{stub}}

[[Санат:Шайбани әулеті]]
[[Санат:Орталық Азия тарихы]]</text>
      <sha1>sbl57n8ztq96wtdo1dl8yywmo6snxqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қайыржан Нұрғожаұлы Бекқожин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70340</id>
    <revision>
      <id>3608309</id>
      <parentid>3385421</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7123" sha1="k1u050hpxhdmtb3id8cfpf4eoy682ap" xml:space="preserve">{{Ғалым|Есімі=Қайыржан Бекқожин|Шынайы есімі=Қайыржан Нұрғожаұлы Бекқожин|Туған күні=25.12.1910|Қайтыс болған күні=03.10.1979|Туған жері=[[Павлодар]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]|Қайтыс болған жері=[[Алматы]], [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]|Азаматтығы={{USSR}}|Ғылыми аясы=Журналистика, Тарихы|Жұмыс орны=[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]|Альма-матер=[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]|Ғылыми дәрежесі=тарих ғылымдарының докторы|Ғылыми атағы=Профессор|Марапаттары={{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}}}

'''Қайыржан Нұрғожаұлы Бекқожин''' ([[25 желтоқсан]] [[1910 жыл]] – [[3 қазан]] [[1979 жыл]]) — [[ғалым]], мұғалім, қазақ журналистикасы теориясын қалыптастырушылардың бірі, тарих ғылымдарының докторы (1965), профессор (1976).

==Білімі==
[[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]] журналистика бөлімін тәмамдады (1942).
==Еңбек жолы==
* 1929 ж.бастап ЛКСМ [[Павлодар]] аудком желісі бойынша түрлі әкімшілікшаруашылық қызметте болды, нұсқаушы, ауылкеңесінің төрағасы болды.  
* 1934 жылдан- [[Семей]] облХББ инспекторы
* 1935-39 Семей облыстық «Екпінді» газетінде бөлім меңгерушісі. 
* 1942 - [[Қостанай]] облыстық &quot;Большевиктік жол&quot; газетінің редакторы етіп тағайындалды. 
* 1945 жылдан КазМуда аға оқытушы, журналистика бөлімінің деканы болып кызмет етті. 
* 1948 -79 журналистика тарихы кафедрасының меңгерушісі. 
* Негізгі ғылыми бағыты баспа, журналистика теориясы мен практикасы тарихы. Оның қол астында 12 кандидатық диссертация қорғалды. 
* «Еңбек ардагері» медалімен, КазКСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған. 
==Шығармалары==
* Қазақ баспасының даму жолдары (1860-1930). - А., 1969;
* Қазақ баспа арихының очеркері (1860-1958). - А., 1981 және т.б.&lt;ref&gt;[http://arhiv.pavlodar.gov.kz/index.php?show=33&amp;lang=1&amp;artID=39 Павлодар облысы мұрағат қызметі: Айтулы күндер күнтізбесі]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар Еріс өңірі)&lt;/ref&gt;
== Өмірбаяны ==
[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]н бітірген (1942). Журналистік қызметін 1929 ж. [[Павлодар]] округтік ''“Кеңес туы”'', аудандық ''“Колхоз”'' газеттеріне хат-хабар жазудан бастап, 30-жылдары саяси-шаруашылық науқандарға, [[Қазақстан]] ауыл тілшілерінің қозғалысына белсене қатысты.&lt;ref&gt;“Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

* 1935—1939 ж. - [[Семей облысы]] “Екпінді” газетінде қызмет істеді.
* 1942—1945 ж. - [[Қостанай облысы]] “Большевиктік жол” газетінің редакторы,
* 1945—1979 ж. - [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-дің журналистика факултетінің аға оқытушысы, деканы, кафедра меңгерушісі болды.

Бекхожин [[журналист]] кадрларды даярлау және [[Қазақстан баспасөзі]] тарихын зерттеу ісіне елеулі үлес қосты. Ол 60-тан астам ғылыми мақала мен &quot;Қазақ баспасөзінің даму жолдары (1860 — 1930 жылдар)”] атты монографиялық кітаптың авторы. Бекхожиннің бұл [[монография]]сы қазақ баспасөзінің 70 жылдық тұтас тарихына арналған тұңғыш көлемді де, құнды еңбек болды. Мұнда ғалым қазақ баспасөзінің пайда болу, қалыптасу және даму тарихын нақты дәлел-дәйектермен ғылыми негізде баяндаумен бірге, қазақтың қазан революциясына дейін жарық көріп тұрған газет-журналдарының (“Түркістан уәләятының газеті”, “Дала уәләятының газеті”, “[[Қазақстан]]” газеті, “[[Айқап]]” журналы, т.б.) қызметі мен ұстанған бағытына кеңес кезеңінің өзінде объективті баға бере білген. Осыған байланысты Бекхожинге Кеңес өкіметі тарапынан ''“байшыл-ұлтшыл керітартпа бағыттағы басылымдарды дәріптеді”'' деген айып тағылып, қысым көрсетілді.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Павлодар облысында туғандар]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>k1u050hpxhdmtb3id8cfpf4eoy682ap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сафи Өтебайұлы Өтебаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75215</id>
    <revision>
      <id>3608330</id>
      <parentid>3498830</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8718" sha1="8m21530c2bqa2vnbh1knsimf40je626" xml:space="preserve">{{Тұлға	
 |Есімі                 = Сафи Өтебайұлы Өтебаев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
|Туған күні          = 25.05.1909
 |Туған жері          = [[Атырау облысы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау]]
 |Мансабы               = даңқты мұнайшы
|Ғылыми атағы               =  
 |Азаматтығы            = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{байрақ|Қазақ КСР}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}   
 |Ұлты                  =  Қазақ 
 |Қайтыс болған күні    = 12.04.2007
 |Қайтыс болған жері    = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
 |Марапаттары           = 
{{{!}} 
{{!}}{{1 дәрежелі Барыс ордені}}
{{!}}}  
{{{!}} 
{{!}}{{Отан ордені}}{{!}}{{!}}{{Ленин ордені}}{{!}}{{!}}[[Сурет: SU Order of the October Revolution ribbon.svg |40px|Октябрьской Революции]]{{!}}{{!}} [[Сурет:SU Order of the Patriotic War 2nd class ribbon.svg|40px|Отан соғысы 2ші дәреже]]
{{!}}}  
{{{!}} 
{{!}}[[Сурет:Order badge of honor rib.png|40px|Знак Почета]]{{!}}{{!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!}}{{!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!}}{{!}}[[Сурет:SU Medal For Distinguished Labour ribbon.svg|40px|Ерен еңбегі үшін]] 
{{!}}}
{{{!}} 
{{!}}[[Сурет:SU Medal In Commemoration of the 100th Anniversary of the Birth of Vladimir Ilyich Lenin ribbon.svg|40px|Ленин 100 жыл]]{{!}}{{!}} [[Сурет:VeteranLaborRibbon.png|40px|Еңбек ардагері медалі]]{{!}}{{!}}[[Сурет:SU Medal Forty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|ҰОС 40 жыл]]{{!}}{{!}}[[Сурет:RUS Medal 50 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|ҰОС 50 жыл]]
{{!}}} 
{{{!}} 
{{!}}[[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|ҰОС 60 жыл]]
{{!}}} 
}}
'''Сафи Өтебайұлы Өтебаев''' ([[25 мамыр]] [[1909 жыл]]ы [[Атырау облысы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау]] - [[12 сәуір]] [[2007 жыл]]ы [[Алматы]]) – даңқты мұнайшы, КСРО Құрметті мұнайшысы, Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері. [[Атырау облысы]]ның және [[Ақтау]] қаласының, [[Жаңаөзен]]нің [[Құрметті азамат]]ы. ҚР жоғарғы мемлекеттік марапаты «[[Отан ордені]]» мен марапатталған (1999 жылы).

== Өмірбаяны ==	
* [[1909 жыл]]дың [[25 мамыр]]да [[Атырау облысы]] (бұрынғы Гурев облысы) Қарабау ауылында дүниеге келген. Руы Есентемір Әжімбет.&lt;ref&gt;http://qamba.codeo.kz/site/book/online/nurlybek-safin-safi-otebaiuly/content/content_4.xhtml/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211230092346/http://qamba.codeo.kz/site/book/online/nurlybek-safin-safi-otebaiuly/content/content_4.xhtml/ |date=2021-12-30 }}&lt;/ref&gt;
* 1928 – 1930 жылдары Орынборда жұмысшы факультетінде оқыған.
* 1931 – 1935 жылдары [[Баку]] қаласында мұнай институтында оқыған. 
* [[2007 жыл]]дың [[12 сәуір]]нде [[Алматы]]да өмірден өтті.

==Еңбек жолы==
* 1936 – 1945 жылдары «Ембі мұнай» өндірісінде және оған қарасыты мекемелерде  жауапты қызметтер атқарды;
* 1938 – 1959 жылдары Қазақ КСР және КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған;
* 1945  - 1951 жылдары [[Жылыой ауданы]]ның партия комитетінің 1-хатшысы; 
* 1951 – 1957 жылдары «Қазақстанмұнай» бірлестігінің басшысы; 
* 1957 - 1965 жылдары әуелі [[Гурьев]], кейін Батыс Қазақстан облыстық халық шаруашылық кеңесінің төрағасы; 
* 1965 – 1971 жылдары «Қазақстанмұнай», кейін «Маңғыстаумұнай» бірлестігінің басшысы; 
* 1971 – 1980 жылдары  Қазақ КСР-і Жоспарлау комитетінің ғылыми-техникалық информация институты бастығының орынбасары болды;
* 1980 жылы Құрметті демалысқа шықты.

==Ғылыми еңбектері==	
Маңғыстау байлығын игеру мәселелеріне арналған 30-дан астам ғылым мақалалары салалық-техникалық журналдарда, брошюраларда және және басқа да басылымдарда жарияланған. Өмір жолын Қазақстан мұнай өнеркәсібінің қаз тұру, даму кезеңдерін суреттейтін «Өмір мұраты» ([[1988]]) атты кітабы жарық көрді.

==Марапаттары==
* 1942 жылы «Құрмет белгісі» Ордені;
* 1946 жылы «Отан соғысы» ІІ дәрежелі Ордені;
* 1966 жылы «Еңбек Қызыл Ту» Ордені;
* 1971 жылы «Октябр революциясы» Ордені;
* КСРОның Ең жоғарғы «Ленин» Ордені;
* КСРОның бірнеше мерекелік медалдар мен құрметті төсбелгілерімен марапатталған;
* «КСРОның Құрметті мұнайшысы» құрметті атағы;
* «Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері» құрметті атағы;
* «Қазақстан мұнайына сіңірген еңбегі үшін» медалі;
* 1999 жылы ҚР Ең жоғарғы мемлекеттік марапаты «[[Отан ордені]]» мен марапатталды.
* 2004 жылы президент жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат І дәрежедегі «[[Барыс ордені]]» мен марапаттады.
* [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің бірнеше мәрте құрмет грамотасының иегері.  
* «Қазақ мұнайына – 110 жыл» толуына орай «Қазақ Мұнай Газ» компаниясының басшылығы Сафи Өтебайұлының атындағы степендия жариялады.
* Атырау, Ақтау, Жаңаөзен және т.б көптеген аудандардың Құрметті азаматы атағы берілді.&lt;ref&gt;«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 
2002;&lt;/ref&gt;

==Өтебаев Сафи туралы Фильм==
[[2009]] — «Қазақ мұнайының атасы — Сафи Өтебаев» режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:КСРО мұнайшылары]]
[[Санат:КСРО мұнай өндіру ісінің үздіктері]]
[[Санат:Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]
[[Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан мұнайына сіңірген еңбегі үшін медалінің иегерлері]]
[[Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары]]</text>
      <sha1>8m21530c2bqa2vnbh1knsimf40je626</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Басқарылатын танкке қарсы ракеталар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81430</id>
    <revision>
      <id>3608107</id>
      <parentid>3453002</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[Басқарылатын танкке қарсы рекаталар]] бетін [[Басқарылатын танкке қарсы ракеталар]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3005119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5329" sha1="rx1vwibgjfk1k0ay8xq49ygy15lf6to" xml:space="preserve">[[File:Army-fgm148.jpg|thumb|upright=1.35|[[FGM-148 Javelin]], [[АҚШ армиясы]]ның танкке қарсы рекатасы]]
[[File:9M133 Kornet.JPG|thumb|alt=Russian 9M133 Kornet ATGM|[[9M133 Kornet]] Ресей Құрлық әскерлеріне тән ұш-бұтты ATGM]]
'''Танкке қарсы басқарылатын рекаталар''' (кейде, '''Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядтар''', anti-tank guided missile, ATGM) — құрлықтағы әскер бөлімдерінің қарамағыңдағы танкіге қарсы куатты күрес құралы.

Танкке қарсы басқарылатын рекаталар ұрыс машиналарынан, сауытты транспортерлардан немесе өткізгіш қондырғылардан тікелей бағытталады. Соңғы жылдары капиталистік елдердің әскерлерінде құрылымы мен тактикалық-техникалық сипаты жағынан әр түрлі Танкке қарсы басқарылатын рекаталар пайда болды.

Олардың кепшілігі мынадай негізгі бөліктерден тұрады:

* ұрыс бөлігі, 
* [[реактивтік қозғалтқыш]], 
* [[планер]], 
* реттегіш бөлік, 
* бағыттау мен баскару жүйесі құралдары, 
* [[элерон]]дар.

Ұрыс бөлігі кумулятив тектес жарғыш зарядтан, тұтандырғыштан, капсюль тұтандырғыш пен жарғыштан тұрады.

Снарядты қашықтан сыммен немесе [[радио]]мен басқаруға болады.

Снарядтардың кәпшілігі сым аркылы өмір беретін телебасқару жүйесімен жабдықталған. Шетел баспасөзі мәліметтері бойынша, қазіргі Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядтардың жылдамдыгы ''80-130'' м/сек, ату қашыктығы 1-5 км, салмағы 6-20 кг және қалындыгы 400-600 мм сауытты тесуге кабілетті. [[Танк]]іге тигізу дәлдігі ''80-90''% кумулятивті ұрыс бөлігін жарықшақты немесе фугастыға ауыстырган жағдайда Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядтарды тірі күштерді, карсыластың далалық қорғаныс ғимараттарын және басқа нысаналарды жою үшін қолдануға болады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:&quot;Мектеп&quot; ААҚ , 2001&lt;/ref&gt;

Қазіргі таңда танкіге басқарылатын зымырандардың 3 буыны бар:
* 1 буын-толығымен қолмен басқару. Oператор (көбінесе джойстикпен) ракетаның сым бойымен ұшуын мақсатқа жеткенше басқарады. Бірінші буынға Кеңестік Млютка және Француздық SS. 10Nord танкке қарсы зымыран кешендері жатады.
* 2 буын-оператордан нысанаға бағыттаушы белгіні ұстап тұруды ғана талап етті, ал зымыранның ұшуы зымыранға сымдар, радиоарна немесе лазер сәулесі арқылы басқару командаларын жіберіп, автоматика арқылы басқарылды. Алайда, бұрынғыдай, ұшу кезінде оператор стационарлық күйде қалуға мәжбүр болды, ал сым арқылы басқару зымыранның ұшу траекториясын ықтимал кедергіден жоспарлауға мәжбүр болды. Мұндай ракеталар, әдетте, мақсат оператор деңгейінен төмен болған кезде басым биіктіктен ұшырылатын. Екінші буынға Кеңестік Конкурс, Фагот, Метис, Корнет және Американдық ТОУ-2, Хеллфаер зымырандары жатады.
* 3 буын-«ату және ұмыту» қағидасын жүзеге асырады: атып алғаннан кейін оператор нысананы көздемей өз еркімен орынын ауыстыра алады. Бұл зымырандарға ұшу кезінде оператордың сүйемелдеуі қажет емес. Үшінші буынға Американдық Джэвелин, Израильдік Спайк зымырандары жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub:Әскери іс}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әскери іс]]</text>
      <sha1>rx1vwibgjfk1k0ay8xq49ygy15lf6to</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608111</id>
      <parentid>3608107</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5329" sha1="ls63d7yr0hnoeeof5kgsg3ql6807wmr" xml:space="preserve">[[File:Army-fgm148.jpg|thumb|upright=1.35|[[FGM-148 Javelin]], [[АҚШ армиясы]]ның танкке қарсы рекатасы]]
[[File:9M133 Kornet.JPG|thumb|alt=Russian 9M133 Kornet ATGM|[[9M133 Kornet]] Ресей Құрлық әскерлеріне тән ұш-бұтты ATGM]]
'''Танкке қарсы басқарылатын ракеталар''' (кейде, '''Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядтар''', anti-tank guided missile, ATGM) — құрлықтағы әскер бөлімдерінің қарамағыңдағы танкіге қарсы куатты күрес құралы.

Танкке қарсы басқарылатын ракеталар ұрыс машиналарынан, сауытты транспортерлардан немесе өткізгіш қондырғылардан тікелей бағытталады. Соңғы жылдары капиталистік елдердің әскерлерінде құрылымы мен тактикалық-техникалық сипаты жағынан әр түрлі Танкке қарсы басқарылатын рекаталар пайда болды.

Олардың кепшілігі мынадай негізгі бөліктерден тұрады:

* ұрыс бөлігі, 
* [[реактивтік қозғалтқыш]], 
* [[планер]], 
* реттегіш бөлік, 
* бағыттау мен баскару жүйесі құралдары, 
* [[элерон]]дар.

Ұрыс бөлігі кумулятив тектес жарғыш зарядтан, тұтандырғыштан, капсюль тұтандырғыш пен жарғыштан тұрады.

Снарядты қашықтан сыммен немесе [[радио]]мен басқаруға болады.

Снарядтардың кәпшілігі сым аркылы өмір беретін телебасқару жүйесімен жабдықталған. Шетел баспасөзі мәліметтері бойынша, қазіргі Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядтардың жылдамдыгы ''80-130'' м/сек, ату қашыктығы 1-5 км, салмағы 6-20 кг және қалындыгы 400-600 мм сауытты тесуге кабілетті. [[Танк]]іге тигізу дәлдігі ''80-90''% кумулятивті ұрыс бөлігін жарықшақты немесе фугастыға ауыстырган жағдайда Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядтарды тірі күштерді, карсыластың далалық қорғаныс ғимараттарын және басқа нысаналарды жою үшін қолдануға болады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:&quot;Мектеп&quot; ААҚ , 2001&lt;/ref&gt;

Қазіргі таңда танкіге басқарылатын зымырандардың 3 буыны бар:
* 1 буын-толығымен қолмен басқару. Oператор (көбінесе джойстикпен) ракетаның сым бойымен ұшуын мақсатқа жеткенше басқарады. Бірінші буынға Кеңестік Млютка және Француздық SS. 10Nord танкке қарсы зымыран кешендері жатады.
* 2 буын-оператордан нысанаға бағыттаушы белгіні ұстап тұруды ғана талап етті, ал зымыранның ұшуы зымыранға сымдар, радиоарна немесе лазер сәулесі арқылы басқару командаларын жіберіп, автоматика арқылы басқарылды. Алайда, бұрынғыдай, ұшу кезінде оператор стационарлық күйде қалуға мәжбүр болды, ал сым арқылы басқару зымыранның ұшу траекториясын ықтимал кедергіден жоспарлауға мәжбүр болды. Мұндай ракеталар, әдетте, мақсат оператор деңгейінен төмен болған кезде басым биіктіктен ұшырылатын. Екінші буынға Кеңестік Конкурс, Фагот, Метис, Корнет және Американдық ТОУ-2, Хеллфаер зымырандары жатады.
* 3 буын-«ату және ұмыту» қағидасын жүзеге асырады: атып алғаннан кейін оператор нысананы көздемей өз еркімен орынын ауыстыра алады. Бұл зымырандарға ұшу кезінде оператордың сүйемелдеуі қажет емес. Үшінші буынға Американдық Джэвелин, Израильдік Спайк зымырандары жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub:Әскери іс}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әскери іс]]</text>
      <sha1>ls63d7yr0hnoeeof5kgsg3ql6807wmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Савицкий Пётр Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89490</id>
    <revision>
      <id>3608421</id>
      <parentid>2180052</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8922" sha1="epwscd5n0x68khb1mrmbxv7hawc26hf" xml:space="preserve">Петр Николаевич Савицкий – 1895 жылы 15 мамырда Черниговта дүниеге келген. 1968 ж. 13 сәуірде Прагада қайтыс болған. Орыс географы, экономист, геосаяттанушы, мәдениеттану, философ, ақын, қоғам қайраткері, еуразияшылдық көсемдерінің бірі.
Ақсүйектер тегінен. Чернигов помещигі,  земстволық қайраткер, Ресей империясы Мемлекеттік кеңесі мүшесі (1906 ж.) Николай Петрович Савицкийдің ұлы. Гимназияда оқып білім ала жүріп, ғылыми жұмыстармен айналысқан. Ұлы Петр атындағы Петроград политехникалық  институтында экономикалық факультетінде оқиды. Осында оқи жүріп,  Петр Струев жетекшілігімен  ғылыммен айналысқан. Струев арқылы осы кезде кадет партиясының оң қанатында болады. П. Б. Струевтің жетекшілігімен шығарылған «Великая Россия», «Русская мысль» атты журналдарында мақалалары жарияланған. 1916-1917 жж. Норвегияда орыс елшілігінде жұмыс істейді. Ресейге Қазан төңкерісі алдында келген. Бұдан кейін Украинаға кетеді. Бұл уақытта Петлюра әскері құрамында соғысқан. 1919 жылы деникиншілдермен бірге болып, Деникин мен Врангель үкіметтерінде сыртқы істер министрі орынбасары қызметін атқарады. 1920 жылы қалған врангельдік әскерімен Константинопольге кеткен.  Мұнда ол Струвемен бірге «Русская мысль» журналын қайта шығарады. Н. С. Трубецкойдың «Европа и человечество» (София, 1920) атты еңбегінің ықпалында еуропоцентризм тұжырымдамасынан алыстай бастаған. Бұл Струвенің ұлттық-либерализм идеясы негізіне қайшы болды. Ол Трубецкойдың Ресейді «орталық материк» ретінде, яғни Ресей Еуропа мен Азияның ортасындағы- Еуразия деген түсінігіне сайып келді.  Осылайша, П. Н. Савицкий еуразияшылдықтың негізін салушылардың бірі болды. 
1920 жылы Болгарияға қоныс аударады.  Ол Софияда «Исход к Востоку. Предчувствия и свершения. Утверждение евразийцев» атты бірінші еуразиялық жинақтың шығарылуына қатысқан. 1921 жылдың соңында Чехословакияға ауысады. Прагадағы орыс заң университетінде приват-доцент болып қызмет жасаған. Орыс халық университетінде, Орыс ауылшаруашылық кооперация институтында, Орыс азат университетінде география және экономика пәндерінен дәріс берген. 
1930 жылдары Прага неміс университетінде орыс, украин және ресейтанудан сабақ берген.
1940 жылы Прагада орыс гимназиясының директоры болған. 
Ол еуразияшылдыққа шаруашылықпен айналысу, экономика тарихы және еуразияшылдық тарихы циклдерінің теорияларының негіздерін жасады. Көшпелілікті оқыту сияқты жаңа ғылымның пайда болуына үлес қосқан. Орыс геосаясатының еуразиялық нұсқасын жасаушы болды. Еуразиялық қозғалысының басқару органдарының мүшесі болған. Атап айтқанда, Үшеудің Кеңесі, Бесеудің Кеңесі, Жетеудің Кеңесі. 
1920 жылдары большевиктер биліктен кетеді дегенге сеніп, басқа еуразияшылдармен бірге Ресейге келуді жоспарлаған. КСРО-да еуразияшылдықты таратуға әрекет жасаған. Алайда ОГПУ-дың «Трест» операциясының құрбаны болады. Олар ОГПУ-шілдердің большевиктерге қарсы «жалған» еуразияшылдарына алданып қалады.  1927 жылы «Трест» арқылы КСРО-ға құпия келген.  Бұл кезде ОГПУ жасырын қызметкерлерін білмеген. Сондықтан «Тресттің» әшкереленуі, еуразияшылыдықққа оңдырмай соққы жасады. 
1930 жылдары  құрылымдық география жасаумен айналысқан.  Осылайша, Н. С. Трубецкой мен Р. О. Якобсон сияқты лингвисттармен жасалынған еуразияшылыдыққа  құрылымдық әдіс қолданды. Эмиграцияда Еуразиялық партияны құрушылардың (1932) және Эмигранттық қорғаныс қозғалысын жасаушылардың бірі болды. Бұл ұйымдар фашистер басып алған Еуропа мемлекеттерінде нацизммен күресуде үлкен үлес қосқан болатын. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде антинацистік үгіттер жасауға қатысқан.  Сол үшін гестапомен қуғындалған. 
1945 жылы Праганы Кеңес әскері азат еткеннен кейін СМЕРШ органдарымен бұрынғы ақгвардияшыл ретінде тұтқындалып, ұшақпен Мәскеуге жіберіліп, одан 8 жылға лагерьге айдалған болатын. 
Мордовияда Дубровлагерьде отырған. 1954 ж. Мәскеу маңына ауыстырылған. 1956 ж.босатылып, ақталған. Мәскеуде қалу ұсынылғанымен, ол одан бас тартып, Чехославакияға кетеді. Онда ол аударма жұмыстарымен айналысады. 1950 ж. Л.Н. Гумилевпен хат жазысып тұрған. 1960 ж. Батыста «П. Восток» бүркеншік есімімен, өлеңдер жинағын шығарған. Лагерьде болған күндері туралы жазады. Алайда сол үшін 1961 жылы ЧКР Мемлекеттік қауіпсіздік органдарымен ұсталған. Алайда әлемдік қауымдастықтың араласуымен  босатылады. Әсіресе,  британ философы  Бертран Рассель ықпал етті. 
Еңбектері:
Россия и латинство.
О задачах кочевниковеденъя: (почему скифы и гунны должны быть интересны для русского:).- Прага: Евраз. книгоиздательство, 1928
Континент Евразия. М.: Аграф, 1997

== Өмірбаяны ==
XVII ғасырда белгілі болған аз санды орыс дворян тегінен шыққан. Николай Петрович Савицкийдің баласы.

Балалық шағы Черниговта өткен. Ұлы Петр атындағы Петроградск политехникалық институтында экономика факультетінде оқыған. Осында Петр Струв басшылығымен ғылыммен айналысуды жалғастырған.

==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>epwscd5n0x68khb1mrmbxv7hawc26hf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәжит Жүнісов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92699</id>
    <revision>
      <id>3608150</id>
      <parentid>3608001</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3608150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="978" sha1="qwlqiyipej0u60k62j0vtjn9xjkur48" xml:space="preserve">'''Жүнісов Мәжит''' ([[21 қыркүйек]] [[1917]], [[Жаңақазан]] — [[1945]], [[Прага]]) — [[Кеңес Одағы]]ның Батыры (1943). Соғыстың алғашқы күндерінде-ақ майданға алынады.
303-атқ. див-ның құрамында гвардия [[автомат]]шысы болады.
1943 ж. қыркүйек айында [[Днепр]] үшін болған шайқаста ерекшеерлік көрсетті. Жаңақала ауданы Жаңа Қазана-нда Ж-ке ескерткіш мүсін орнатылған (1966).&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002
ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Кеңес Одағының батырлары]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>qwlqiyipej0u60k62j0vtjn9xjkur48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Семен Ефимович Десницкий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94163</id>
    <revision>
      <id>3608539</id>
      <parentid>2820257</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1113" sha1="sqg8cbskmcx8ttsfm3t3q6zbc56jqys" xml:space="preserve">'''Десницкий Семен Ефимович''' ([[1740]]-[[1789]]) - [[Ресей]]дегі «''заңгерлік дүниетанымның''» қалыптасуы мен дамуына көп себебін тигізген атақты орыс заңгері, «''орыстың ішіндегі бірінші құқық профессоры''».&lt;ref name=a1&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Семен Ефимович Десницкий Нежинде дүниеге келген. Туу туралы нақты мәліметтер жоқ, сондықтан туған жылы шамамен көрсетілген.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]

[[Санат:Саясаттану]]


{{stub}}</text>
      <sha1>sqg8cbskmcx8ttsfm3t3q6zbc56jqys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екатерина Сергеевна Максимова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95955</id>
    <revision>
      <id>3608425</id>
      <parentid>3148067</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3079" sha1="btdqm47loecnu72cp3jh1diof4x6mjb" xml:space="preserve">{{Infobox Biography 
|subject_name   =  Екатерина Сергеевна Максимова
| date_of_birth  = {{birth date|1939|2|1}}
| date_of_death  = {{death date and age|2009|4|28|1939|2|1}}
}}
'''Екатерина Сергеевна Максимова''' ([[ақпанның 1|1 ақпан]] [[1939]], [[Мәскеу]], [[КСРО]] — [[сәуірдің 28|28 сәуір]] [[2009]], Мәскеу, [[Ресей]]) — [[1973]] жылдан [[КСРО]] Халық артисі. 

== Өмірбаяны ==
[[1958]] жылы [[Мәскеу]] [[хореография]]лық училищесін бітіріп, содан бері үлкен театрдың жетекші бишісі. Оның бірінші үлкен рөлі — [[Юрий Николаевич Григорович|Ю. Григоровичнің]] «Тас гүлі» балетіндегі Катерина.

Академиялық мектептің балеринасы, үлкен сахналық сезімге толы, нәзік Максимова бірден көрермендер жүрегін баурап алды. Оның биі жандылығымен, әр қозғалысының тазалығымен, актерлік шеберлігімен ерекшеленді. 

Осындай қасиеттерінің арқасында ол жанры жағынан да, әр мінезді партиялар жағынан да түрлі балеттерде биледі. Классикалық репертуар Максимова үшін [[Галина Уланова]]мен бірге дайындаған [[Жизель]] партиясымен басталды. Бұл оның ең үздік рөлдерінің бірі. Балеринаның тағы бір табысты рөлі — «[[Дон Кихот]]» балетіндегі Китри.

Екатерина Максимова [[Пётр Ильич Чайковский|П. Чайковскийдің]] барлық балеттерінде биледі. Оның репертуарында Одетта-Одиллия, Маша, Аврора рөлдері бар. Прокофьевтің балеттерінде ол Джульетта мен Золушканың партияларын биледі.

[[1977]]—[[1978]] жылдары Максимова табыспен &quot;[[Гaлeтeя]]&quot;, және &quot;[[Ескі танго]]&quot; комедиялық фильм-балеттеріне түсті.&lt;ref&gt;Өнер: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулык/Қ.Болатбаев, Е.Қосбармақов, А.Еркебай. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2007. 
ISBN 9965-33-998-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1939 жылы туғандар]]
[[Санат:2009 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО әртістері]]


{{bio-stub}}</text>
      <sha1>btdqm47loecnu72cp3jh1diof4x6mjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғазиза Әбдінәбиева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99397</id>
    <revision>
      <id>3608310</id>
      <parentid>3567604</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6508" sha1="hfyl1d7mn974pgx2ckwmyzfxj4rl2ey" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    =  Ғазиза Әбдінәбиева 
|шынайы есімі        =  
|сурет               = 
|туған кездегі есімі    = 
|туған күні                   = 03.12.1948
|туған жері                  =  [[Қызылорда облысы]], {{туғанжері|Сырдария ауданы (Қызылорда облысы){{!}}Сырдария ауданы|Сырдария ауданында (Қызылорда облысы)}} 
|қайтыс болған күні          = 18.04.2021
|қайтыс болған жері         = {{қайтысболғанжері|Алматы}}
|мамандығы                      = {{актриса|Қазақстан}}  
|азаматтығы                     = {{байрақ|Қазақ КСР}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}      
|белсенді жылдары         =  [[1969]]—[[2021]]  
|бағыты                                =   
|ұжымы                       = 
|марапаттары                  =             
{{{!}} 
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} 
{{!}}}
|сайты                            =
}}
'''Ғазиза Әбдінәбиева''' ([[1948 жыл]]ы [[3 қаңтар]]да [[Қызылорда облысы]], [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], Торғатай ауылы — [[18 сәуір]], [[2021 жыл]]ы Алматы) — [[актриса]]. Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген әртісі (1991). [[Құрмет ордені]]нің ([[2006]]) және [[Парасат ордені]]нің (2018) иегері.

== Өмірбаяны ==
* [[1948 жыл]]ы [[Қызылорда облысы]], [[Сырдария ауданы]]&lt;nowiki/&gt;нда туылған. [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Қазақ Ұлттық консерваториясы]]&lt;nowiki/&gt;ның (бұрынғы Алматы консерваториясы) &quot;актерлік шеберлік&quot; факультетін бітірген (1970).
* Консерваторияның 4 курсында оқып жүріп, [[1969 жыл]]ы Ғ.Мүсіріепов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театрына қабылданады. 
* 1969-1993жж осы театрда аянбай еңбек етеді. 
*1993 жылы М.Әуезов атындағы [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры|Қазақ мемлекеттік академиялық драма те]]&lt;nowiki/&gt;[[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры|атры]]&lt;nowiki/&gt;на актерлік бөліміне ауысады.

== Білімі == 
Қазақ Ұлттық консерваториясынның (бұрынғы Алматы консерваториясы) &quot;актерлік шеберлік&quot; факультетін бітірген ([[1970 жыл|1970]]).

== Еңбек жолы == 
* 1969 - 1993 жыладры  [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]нда актриса 
* 1993 жылдан  [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]нда актриса 
* 1994 ж. бастап Т.Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясында &quot;актерлік шеберлік&quot; мамандығынан дәріс оқиды.

== Фильмдері ==
* 1977 - «Нан» – Жамал (реж. А. Тәжібаев)
* 1982 - «Қауын» – бас кейіпкердің зайыбы (реж. В. Пұсырманов), 
* 1990 - «Қыз жылаған» – Әсия (реж. С. Нарымбетов),
* «Жел адам» – ауыл тұрғыны, 
* 2009 - [[Сіз кімсіз, Ка мырза?|&quot;Сіз кімсіз, К мырза]]?&quot; – жолсерік (реж. Қ. Ахметов),
* 2009 - «Біржан сал»  – Бүрме әже (реж. Д. Жолжақсынов),
* 2011 - «Айналайын» – Сәлима (реж. А. Сатаев);
* 1996-2000 - [[Тоғысқан тағдырлар (телехикая)|Тоғысқан тағдырлар]] (Роза)
* 2001-2003 - Саранша (Марго)
* 2002 - Ләйләнің зары
* 2007 - Однажды в багажнике - Женщина на вокзале 
* 2008 - Откройте дверь, я счастье 
* 2012-2013 - «25 км» Қарлығаш (реж. И.Пискунов)
* 2012-2013 - «Домашние войны» Әже (реж. А.Кирюшенко)
* 2014 - Кемпір» Күлпәш (реж. Е.Тұрсынов)
* 2015 - Зауал» Әже (реж. Ж.Айбасов)
* 2015 - «Побег из аула» Тетя героя (реж. Н.[[Нұртас Абайұлы Адамбаев|Адамбаев]])

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері
* [[2016]] - Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі
* [[2006]] - [[Құрмет ордені]]
* [[1992]]- [[Қазақстанның еңбек сіңірген артисі]]

[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:Қазақстан театр актрисалары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]]
[[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстан киноактрисалары]]</text>
      <sha1>hfyl1d7mn974pgx2ckwmyzfxj4rl2ey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марат Кәрімұлы Мұстафин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103111</id>
    <revision>
      <id>3608359</id>
      <parentid>3597095</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:09:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7108" sha1="q2lls1vmi9eqq6gpmrokqpok0quh8mz" xml:space="preserve">'''Марат Кәрімұлы Мұстафин''' ([[1952]] жылы 7 мамырда [[Торғай облысы]], [[Жангелді ауданы]]ның [[Ақкөл кеңшары]]нда туған) -- қазақстан саясаткері. 
== Өмірбаяны ==
* [[Оңтүстік Қазақстан университеті|Қазақ химия-технологиялық институты]]ның құрылыс-инженерлік факультетін (1973) құрылыс инженері-технолог мамандығы бойынша; [[Алматы экономика және статистика институты]]ның экономика факультетін (2002) экономист мамандығы бойынша бітірген. Қазақ және орыс тілдерін біледі. КОКП мүшесі ([[1977]]-[[1991]]), «[[Отан партиясы|Отан]]» ХДП мүшесі (2000 жылдан). 
* 1968 жылдан - қазақ химия-технологиялық институтының студенті. 1973 жылдан - Қаз КСР Ауыл шаруашылығы министрлігінің «Қазауылшартетік» тресінің Есіл керамзит- бетон бұйымдары зауытында бетон қалыпқа құю цехының шебері, бастығы, зауыттың бас технологы. 
* 1981 жылдан - Қазақстан Компартиясы Есіл аудандық комитетінің өнеркәсіп-көлік бөлімінің меңгерушісі. 
* 1987 жылдан - ҚазКСР Ауыл шаруашылығы министрлігінің «Қазауыл-шартетік» тресіндегі керамзит-бетон зауытының директоры. 
* 1993 жылдан - Арқалық қалалық әкімшілігінің басшысы, Арқалық қаласының әкімі. 
* 1996 жылдан - Баға және монополияға қарсы саясат комитетінің [[Торғай облысы]] бойынша төрағасы. 
* 1997 жылдан - Баға және монополияға қарсы саясат комитетінің Ақмола облысы бойынша төрағасының орынбасары. 
* 1998 жылдың наурызынан - Баға және монополияға қарсы саясат комитетінің Ақмола облысы бойынша төрағасы. 
* 1998 жылдың тамызынан - ҚР Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау комитетінің [[Ақмола облысы]] бойынша төрағасы. 
* 1999 жылдан - ҚР Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті қорғау және шағын бизнеске қолдау көрсету агенттігінің Ақмола облысы бойынша департаментінің директоры. 
* 2002 жылдан - ҚР Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау агенттігінің [[Ақмола облысы]] бойынша департаментінің директоры. 
* 2004 жылдан - ҚР Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің Ақмола облысы бойынша департаментінің директоры. 
* 2005 жылдан - ҚР Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің Ақмола облысы бойынша Басқармасының директоры. 
* 2008 жылдың наурызынан - ҚР Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің Ақмола облысы бойынша департаментінің директоры. 
* 2008 жылдың қыркүйегінен бері - ҚР Табиғи монополияларды реттеу агөнттігінің Солтүстік Қазақстан облысы бой- ынша департаментінің директоры. 
* Есіл аудандық және қалалық Халық депутаттары кеңестерінің (1983-1989), 
* Целиноград облыстық Халық депутаттары кеңесінің (1989-1990), 
* [[Торғай облысы|Торғай облыстық]] Халық депутаттары кеңесінің (1990-1993) депутаты.

== Марапаттары ==
«[[Құрмет ордені|Құрмет]]» (2007) орденімен, «Астана» (1998), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен марапатталған. 
== Басқа мәліметтер ==
Әскери атағы - запастағы майор. Діни көзқарасы - дінді құрметтейді. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Д.А. Қонаев]], [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Бәсекеге қабілетті экономикасы бар, көпұлтты халқының маңызды ерекшеліктері мен салт-дәстүрлерін есепке алып үйлесімдеп отыратын, еркін адамдардың демократиялық және өркендеген қоғамы болып табылатын қазіргі заманғы Қазақстан». Хоббиі - футбол жанкүйері және спорттық телехабарлардың көрермені, жаяу жүру. Сүйіп оқитын әдебиеті - Қазақстанның тарихы.

== Семья ==
Қазақ. Әкесі - Мұстафин Кәрім, зейнеткер, мұғалім болып жұмыс істеген. Анасы - Мұстафина Нәбира, марқұм, мұғалім болған. 
Үйленген. Жұбайы - Мұстафина Гүлнәр Мәлгаждарқызы (1950 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. қызы - Мұс- тафина Роза Маратқызы (1973 жылы туған); ұлдары - Мүстафин Ерлан Маратұлы (1977 жылы туған), Мұстафин Ержан Маратұлы (1987 жылы туған). Немересі - Аружан (2009 жылы туған).&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық.
Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Арқалық әкімдері]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>q2lls1vmi9eqq6gpmrokqpok0quh8mz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нұрлан Телманұлы Ұранхаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103155</id>
    <revision>
      <id>3608055</id>
      <parentid>3473381</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T13:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3608055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10259" sha1="cc26jid1p6q8j5it7k78zix9b2vpx9m" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Нұрлан Телманұлы Ұранхаев
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Нұрлан Ұранхаев (2023-09-01).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Ұранхаев, 2023 жыл
 | Титулы               = [[Абай облысы]]ның 1-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Абай облысы|әкімі]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Реті                 = 
 | Басқара бастады      = 11 маусым 2022
 | Басқаруын аяқтады    = 14 ақпан 2025
 | Ізашары              = ''лауазымы құрылды''
 | Ізбасары             = [[Берік Уәли]]
 | Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Премьер              = 

 | Туған күні           = 4.5.1965
 | Туған жері           = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =

 | Анасы                =
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ политехникалық институты]] (1987)&lt;br/&gt;[[Қазақ қаржы-экономикалық институты]] (2001)&lt;br/&gt;[[Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті]] (2006)
 | Ғылыми дәрежесі      = саяси ғылымдар докторы 
 | Мамандығы            = инженер-механик, экономист-менеджер, инженер-құрылысшы
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{Қатар
  |{{Құрмет ордені}}
  |{{Парасат ордені}}
}}
}}
'''Нұрлан Телманұлы Ұранхаев''' ([[4 мамыр]] [[1965 жыл]], [[Семей]]) — қазақстандық саясаткер, Премьер-министрдің кеңесшісі (2025 жылдан бастап). [[Абай облысы]]ның тұңғыш [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Абай облысы|әкімі]] (2022–2025).

== Білімі ==
Ұранхаев 1982–1987 жылдар аралығында [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ политехникалық институты]]н инженер-механик мамандығы бойынша оқыған да, 1998 жылдан 2001 жылға дейін [[Қазақ қаржы-экономикалық институты]]н экономист-менеджер мамандығы бойынша оқу алған.

2004–2006 жылдары ол [[Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті]]н инженер-құрылысшы мамандығы бойынша бітірген.

== Еңбек жолы ==
Еңбек жолын 1987 жылы Ұранхаев [[Семей]] қаласының «Казпромтехмонтаж» тресінде шебер, прораб болып бастаған.

1995–1997 жылдары Ұранхаев Семей қаласының «Сарыарқа» АҚ сенім білдірілген басқарушысы болған. 2001 жылдан 2003 жылға дейін ол — «Казиркутсклес» ЖТАҚ Бас директоры ([[Иркутск облысы]]).

2003–2005 жылдары ол [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның энергетика, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, құрылыс және көлік басқармасының бастығы еді. 2005–2006 жылдары аралығында ол, оған қоса, Шығыс Қазақстан облысы күрделі құрылыс басқармасының бастығы болған.

2006 жылы Ұранхаев Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары болып, өзінің саяси мансабын бастады да, 2007 жылы бұл лауазымындағы қызметін аяқтады.

2007 жылы ол [[Астана]] қаласына көшіп, [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] Мемлекеттік материалдық резервтер комитеті төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 2008 жылдан бастап ол сол жердегі [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің мемлекеттік инспекторы болған.

2009 жылы Ұранхаев [[Семей]] қаласына қайта көшті де, сол жерде 2010 жылға дейін «Ертіс» ӘКК басқарма төрағасының орынбасары болған. Бұдан кейін, 2013 жылға дейін ол [[Қызылорда облысы]] әкімінің орынбасары қызметін атқарған еді.

2013–2014 жылдары ол — Семей қаласы гуманитарлық инновациялық заң университеті президентінің кеңесшісі. 2014 жылы ол [[Астана]]дағы Қазақстан тұтынушылардың құқықтарын қорғау агенттігі төрағасының орынбасары еді.

2015 жылдан 2017 жылға дейін Ұранхаев Астанада [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нің «ҚазҚСҒЗИ» АҚ Бас директоры болды да, бұдан кейін, 2018 жылға дейін [[Алматы]] Сәулет және қала құрылысы басқармасының басшысы болған.

2019 және 2022 жылдар аралығында ол Астана қаласының сәулет, қала құрылысы және жер қатынастары басқармасының басшысы болған.

2022 жылғы 11 маусымнан бастап Ұранхаев — жаңадан құрылған [[Абай облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Абай облысы|әкімі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/about/structure/people/26682?lang=kk |title= Ұранхаев Нұрлан Телманұлы |lang= kk |publisher= [[Абай облысы]]ның ресми сайты |accessdate= 2025-01-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240505163219/https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/about/structure/people/26682?lang=kk |date= 2024-05-05}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 14 ақпанда Абай облысының әкімі лауазымынан босатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurlan-telmanuly-uranhaev-abay-oblysynyn-akimi-lauazymynan-bosatyldy-1413515 |title= Құқықтық актiлер |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-02-14}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы 20 мамырда Нұрлан Ұранхаев ҚР Премьер-министрінің кеңесшісі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/387681-nurlan-urankhaev-dganha-qyzmetke-taghayyndaldy Нұрлан Ұранхаев жаңа қызметке тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Өз өмірі ==
Ұранхаев үйленген, ол — 3 баланың әкесі.&lt;ref name=&quot;zakon&quot;&gt;{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=30152418 |title= ПАРАГРАФ. Уранхаев Нурлан Тельманович |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2025-01-05}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары және атақтары ==
Ұранхаевтың марапаттары:&lt;ref name=&quot;zakon&quot; /&gt;
* [[Құрмет ордені]] (2011)
* [[Парасат ордені]] (2016)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Ұранхаев, Нұрлан Телманұлы}}
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстан механиктері]]
[[Санат:Қазақстан экономистері]]
[[Санат:Саясаттану ғылымының докторлары]]
[[Санат:Абай облысының әкімдері]]
[[Санат:Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті түлектері]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>cc26jid1p6q8j5it7k78zix9b2vpx9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лидия Тәжәдінқызы Кәден</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103702</id>
    <revision>
      <id>3608508</id>
      <parentid>3567574</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4433" sha1="sfk91v6ea995kw7tmj9lj1vt68o0w95" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    = Лидия Тәжединқызы Кәден
|шынайы есімі        =  
|сурет атауы               = 
|туған кездегі есімі    = 
|туған күні                   = 17.2.1952
|туған жері                  = [[Ақтөбе облысы]] {{туғанжері|Ырғыз ауданы|Ырғыз ауданында}}
|қайтыс болған күні          = 
|қайтыс болған жері         =
|мамандығы                      = {{актриса|Қазақстан}}
|азаматтығы                     = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}
|белсенді жылдары         =  [[1974]] - осы уақыт
|бағыты                                = [[драма]] [[мелодрама]] [[комедия]]
|ұжымы                       = 
|марапаттары                  =   
{{{!}} 
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{!}}{{!}}[[Сурет:Medal Veteran Labor rib (Kazakhstan).png|40px|ҚР «Еңбек ардагері» медалі]]
{{!}}}
|сайты                            =
}}
'''Лидия Тәжидинқызы Кәденова''' ([[17 ақпан]] [[1952 жыл]]ы [[Ақтөбе облысы]] [[Ырғыз ауданы]]нда туған) — [[актриса]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген артисі]] ([[1991]]).&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt; [[Парасат ордені|Парасат]] және [[Құрмет ордені|Құрмет]] ордендерінің иегері. Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері.

== Өмірбаяны ==
1952 жылы Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданында туған. 1967 жылы Ақтөбедегі мәдени ағарту училищесін бітірген. 1970-1974 жж Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық консерваториясының &quot;актерлік шеберлік&quot; мамандығы бойынша бітіріп шықты. 

===Білімі=== 
Қазақ Ұлттық консерваториясынның (бұрынғы Алматы консерваториясы) &quot;актерлік шеберлік&quot; факультетін бітірген (1970-1974 жж).

===Еңбек жолы=== 
* 1974 жылы  Ғ.Мүсірепов атындағы Қазақ балалар мен жасөспірімдер театрының актерлік бөліміне қабылданады. Осы кезге дейін осы қара шаңырақта еңбек етеді.
* &quot;Тамаша&quot; әзіл-сықақ театрында да жұмыс жасады.

==Фильмдері==
* 1987 - «Зять из провинции» – Софа (реж. С.Нарымбетов)
* 1988 - «Балкон» (реж. Қ.Салықов), 
* 1988 - «Восхождение на Фудзияму» (реж. Б.[[Болотбек Төленұлы Шәмшиев|Шәмшиев]]),
* 2009 - «Город мечты» – Газиза 
* 2013 - «Женский доктор-2» - Гульнар (реж. А.Гойда, И.Громозда)

== Марапаттары ==
* ҚР мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері
* [[2016]] - &quot;ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл&quot; медалі
* [[2015]] - [[Парасат ордені]]
* [[2015]] - &quot;Еңбек ардагері&quot; медалі
* [[2005]] - [[Құрмет ордені]]
* [[1991]] - Қазақ КСРнің еңбек сіңірген артисі

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]
[[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:Қазақстан киноактрисалары]]</text>
      <sha1>sfk91v6ea995kw7tmj9lj1vt68o0w95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Совет Исатаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111957</id>
    <revision>
      <id>3608408</id>
      <parentid>3530379</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13350" sha1="4j96gntk1d4yt8w61k46fzpnzhg2mhr" xml:space="preserve">[[Сурет:Исатаев.jpg|thumb|180px|right|Совет Исатаев]]'''Совет Исатаев''' (1932 ж. т.), физик-математик, [[ғалым]], физика-математика ғылымдарының кандидаты (1959), профессор (1990). [[Қарқаралы]]ның түлегі. ҚазМУ-ді бітірген (1955). 1958 жылдан ҚазМУ-де ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор. 1969 - 1972 жылы физика факультеті [[декан]]ы, кейіннен кафедра меңгерушісі. Көптеген [[ғылыми еңбек]]тердің авторы. Стандарттау және өлшем құралдары жөніңдегі нормативтік құжаттардың міндетті талаптарын қадағалау жөніндегі бас мемлекеттік инспектор.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Исатаев Совет Исатайулы 1932 жылы наурыздың 23-шi жұлдызында Қарағанды облысының Қарқаралы ауданының “Совет” колхозында колхозшы жанұясында дүниеге келген. 7 жасынан бастап еңбекке араласқан ол Ұлы Отан соғысы жылдарында ауыл ұстасы болып iстедi. 1950 жылы Қарқаралы қаласындағы орта мектептi бiтiрген соң Алматыдагы С.М. Киров атындағы ҚазМУ—дiң физика-математика факультетiне (физика бөлiмі) оқуға түседi. Студент кезiнде өзiнің табиғи алғырлығы мен бiлiмге деген құштарлығы арқасында сол кезде факультетте жұмыс iстеген, Қазақстанда жылу физикасы ғылымының негiзiн салушы iрi ғалым Л.А.Вулистiң көзiне түсiп, iлтипатына ие болады және осы кезден ғылыми жұмыстарға араласа бастайды. Университеттi тәмамдағаннан кейiн ҚазМУ-дiң күндiзгi аспирантурасында қалдырылып, Л.А.Вулистiң жетекшелiгiмен 1959 жылы диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты дәрежесiне ие болады.

1958 жылдың қараша айынан бастап С.М.Киров атындағы Қазақ Мемлекеттiк университетiнiң физика-математика факультетiндегi қызметiн бастайды: 1958 жылы-ассистент, 1959-1961 жылдары —аға оқытушы, 1963 жылдан бастап - доцент. 1990 жылы ғылыми және педагогикалық жұмыстардағы жетiстiктерi үшiн Исатаев Совет Исатайұлына ССРО ЖАК шешiмiмен профессор атағы берiлдi.

1969-1972 жылдары С.М.Киров атындағы мемлекеттiк университетте физика факультетiнiң деканы қызметiн атқарды. Факультетке жетекшiлiк еткен жылдарда Исатаев С.И. физика факультетiне талантты қазақ жастарын тартуда ауқымды жұмыстар атқарды. Совет Исатайұлының жол сiлтеуiмен физика факультетiнiң көптеген түлектерi Одақтың жоғары оқу орындарына аспирантураға жiберілдi. Аспирантураны бiтiрген соң олар факультеттiң оқытушылық және ғылыми жұмыстарына араласады. Факультетке жұмысқа шақырылған сол көптеген оқытушылар мен аспиранттар қазiргi кезде физика саласындағы жетекшi ғалымдар қатарында: мысалы, ҚР ҰҒА академиктері, профессорлар Әбдiлдин М.М., Бәйiмбетов Ф.Б., Сәрсембинов Ш.Ш., ЖМ ХҒА академигі Қожамқұлов Т.А. және басқалар.

Исатаев Совет Исатайұлы жоғары бiлiкті ғылыми мамандар дайындауға көп көңіл бөлiп келедi. Оның тiкелей жетекшiлiк етуiмен 21 аспирант кандидаттық диссертация қорғады, олардың алтауы бүгiнде ғылым докторлары.

Исатаев С.И. теориялық және қолданбалы механика бойынша барлық Бүкiлодақтық съездерде, жылу- және массаалмасу бойынша өткiзiлген Бүкiлодақтық және Халықаралық симпозиумдарда, турбуленттiлiк мәселесiне арналған JUТАМ Халықаралық симпозиумдарында құнды ғылыми баяндамалар жасаған. Оның эксперименттiк зерттеулерiнiң нәтижелерi көптеген авторлардың аэродинамика және жылумассаалмасу саласындағы монографиялары мен оқулықтарына ендi.

Бүгiнде Исатаев С.И. эксперименттiк аэродинамика және жылу физикасы саласында iрi мамандардың бiрi болып саналады. Ол —көлденең өлшемдерi шектеулi ағында орналасқан цилиндр мен шарды орай ағудың аэродинамикасын алғаш зерттеген ғалым. Бұл жұмыстарда ағыс қимасындағы бөгет көрсеткiшінің дене кедергiсi мен дененiң жылуалмасуына үлкен әсерi болатынын анықтады. Ұштары сфера болып келетiн қысқа цилиндрлердi бойлай және көлденең орай ағу құбылыстарын жүйелi түрде эксперименттiк зерттеулер нәтижесiнде өлшеулерi шектеулi денелердiң аэродинамикасы мен жылуалмасуының жалпылама заңдылықтары тағайындалды.

С.И. Исатаев геометриялық пiшiнi әр түрлi денелер бойымен қозғалатын ағыншалар мен қабырғалық ағыншаларды терең зерттедi. Осы зерттеулер нәтижесiнде жазық, цилиндрлiк және конустық беттер бойымен ағатын қабырғалық ағыншалардың жалпылама заңдылықтары алынды. Исатаев С.И. турбуленттілiктiң, турбуленттiк ағыншаның бастапқы бөлiмiнде дискреттi iрi масштабты құйындардың пайда болуы арқылы дамитынын және бұл құйындардың өзара әрекеттесiп, ағыншаның төменгi жағында кiшi масштабты құйындарға бөлiнiп кететiнiн эксперимент жүзiнде алғалшқылардың бiрi болып көрсеттi. Совет Исатайұлы тiкбұрышты қималы соплодан шығатын дыбыс жылдамдығына дейiнгi және асқын дыбысты ағыншалар заңдылықтарын сопло жақтарының қатынастарын кең ауқымда өзгерте отырып зерттедi және осы ағыстардың жалпылама заңдылықтарын тапты.

Тiк бұрышты соплодан ағып шығатын ағынша мен қысқа цилиндрді көлденең орай ағатын ағыншаның ық жағындағы пiшiнiнiң деформациялануына ағынша мен дене ығында дамитын iрi масштабты құйындар үлкен әсер ететiнiн анықтады.

С.И. Исатаевтың 240-тан астам ғылыми еңбектерi жарық көрдi, оның iшiнде: “Аэродинамика и теллообмен криволинейных тел”- (“Ғылым” баспасы, Алматы, 1996. 438 бет) монографиясы және 8 оқу -әдiстемелiк құралдары бар. Ол-ҚР Министрлер Кабинетi жанындагы Терминком бекiткен физика және астрономия саласы бойынша қазақша-орысша және орысша -қазақша терминдiк сөздiктің (Рауан баспасы, Алматы, 1999, 295 бет) авторлық ұжымының жетекшiсi.

Студент кезiнде, 1953 жылы Исатаев С.И. Қазақстанда тұңғыш оқу жұмыстарына арналған аэродинамикалық құбыр жасады, ал 1959 жылы дыбыс жылдамдығына дейiнгi үлкен аэродинамикалық құбыр жасады. Бұл аэродинамикалық құбыр Қарағанды мемлекеттiк университетiне сыйға тартылған, онда осы күнге дейiн оқу және ғылыми жұмыстары жүргiзiлуде. 1980 жылдары Совет Исатайұлының жетекшiлiгiмен жасалған асқын дыбысты аэродинамикалық құбыр бүгінде студенттер мен аспиранттардың игiлiгiнде.

Исатаев С.И. өз шәкiрттерiмен бiрiге отырып, ССРО-ның көптеген ғылыми-зерттеу институттары мен жоғары оқу орындарына енгiзiлген турбуленттiк ағыстардың құрылымын зерттеуге арналған ғажайып прибор-термоанемометрлiк жүйенi жасады. 30 жылдан астам уақыт Исатаев С.И. ракеталық-космостық техниканың Бас конструкторы академик С.П. Королевтың “П/я-В8685” Бас институтының тапсырысымен қомақты ғылыми-зерттеу жұмыстарын атқарды. Осы зерттеулердiң негiзiнде физика факультетінде университеттiң барлық факультеттерiн және Алматы қаласы мекемелерiн сұйық азотпен қамтамасыз ететiн криогендiк лаборатория құрылды. Осы аталған лаборатория негiзiнде факультетте жаңа мамандану “Төмен температура физикасы” ашылды.

Исатаев С.И. Қызыл-Орда облысында «Қорқыт» темiржол разьезінiң жанында 1979 жылы салынған Қорқыт ата ескерткiшiне қойылған музыкалық құрылғының (жел қобыз) авторы.

С.И. Исатаев әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетiнiң гидродинамика, жалпы физика және жылу физикасы кафедрасының эксперименттiк базасын ұйымдастырды. Ол – жалпы физикалық практикумның молекулалық физика бөлiмiнiң лабораториялық қондырғылар топтамасының авторы. Бұл қондырғылар әл-Фараби атындағы ҚаЗҰУ-нiң эксперименттік-өндiрiстiк орталығында көбейтiлiп, Республика жоғары оқу орындарына жiберiлiп отырады.

Исатаев С.И. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нiң жалпы физика кафедрасын 1979 жылдан 1994 жылға дейiн басқарды, ал 1994 жылдан бастап жылу физикасы және молекулалық физика кафедрасының меңгерушiсi қызметiнде болды.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>4j96gntk1d4yt8w61k46fzpnzhg2mhr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рианна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122992</id>
    <revision>
      <id>3608295</id>
      <parentid>3533888</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29127" sha1="lbrynorqqlszxfjoe4ecs94wvpsq1sh" xml:space="preserve">{{Cleanup}}
{{Музыкант
 |Есімі              = Рианна
 |Атауы          = Rihanna
 |Сурет             = Rihanna 2012 (Cropped).jpg
 |Сурет ені      = 250px
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = 
 |Туған кездегі есімі = Робин Рианна Фенти
 |Толық аты       = 
 |Туған күні    = 20.02.1988
 |Туған жері   = Барбадос
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары             = 2005 — осы уақытқа шейін
 |Мемлекет           = {{USA}}
 |Мамандықтары        = {{әнші|АҚШ}}, әннің авторы, продюсер, филантроп, {{актриса|АҚШ}}
 |Дауыс түрі  = 
 |Аспаптары      = 
 |Жанрлары            = [[Заманауи ритм-н-блюз]], [[Дэнсхолл]], [[Регги]]
 |Лақап аты       = Rihanna
 |Ұжымдары       = 
 |Қызметтес болған   = [[Бритни Спирс]], [[Jay-Z]], [[Шон Пол]], [[Fabolous]], [[Ne-Yo]], [[Maroon 5]], [[Джастин Тимберлейк]], [[Тимбалэнд]], [[T.I.]], [[Дрейк]], [[Ники Минаж]], [[Дэвид Гетта]], [[Канье Уэст]], [[Эминем]], [[Coldplay]]
 |Лейблдері           = [[Def Jam Recordings|Def Jam]], SRP, [[Roc Nation]]
 |Марапаттары          = 
 |Сайты             = {{URL|1=rihannanow.com|2=Ресми сайты}}&lt;br /&gt;[[Сурет:Rihanna-signature.png|100px]]&lt;br /&gt;Рианнаның қолтаңбасы
}}
'''Рианна''' ({{lang-en|Rihanna}}; толық аты '''Робин Рианна Фенти''', {{lang-en|Robyn Rihanna Fenty}}; 20 ақпан 1988, [[Барбадос]]) — барбадос әншісі, музыкалық продюсер, актриса және сәнгер. Барбадостағы Сент-Майкл қаласында туылып, 16 жасында [[АҚШ|АҚШ-қа]] әнші мансабын бастау үшін көшіп келген. Біраздан соң Def Jam Recordings-пен келісімшарттқа қол қойды.

2005 жылы Рианна ''[[Billboard 200]]'' альбомдарының ондығына енген ''[[Music of the Sun]]'' дебюттік жұмысын шығарды және «Pon de Replay» синглы Billboard Hot 100-де сәттілікке ие болды. Бір жылдан аз уақыт өткен соң әншінің жарыққа шыққан оның екінші студиялық альбомы, ''A Girl like Me'' (2006), Billboard альбомдар чартында алғашқы бестікке кірді. Ал «SOS» композициясы, Рианнаның Hot 100-де жетекші болған алғашқы жасаған синглы болды. ''Good Girl Gone Bad'' (2007)  үшінші студиялық альбомы, төрт хит-синглді «[[Umbrella]]», «[[Take a Bow]]», «[[Disturbia]]», «[[Don't Stop the Music]]», тоғыз «[[Грэмми]]» номинациясын иеленіп, рэпер [[Jay-Z]] -дің қатысуымен «Umbrella» әні үшін «Үздік қойылым» аталымында жеңіске жетті. Оның төртінші студиялық альбомы ''Rated R'', 2009 жылдың қараша айында жарыққа шықты; альбомдағы бірнеше ән синглдердің ондығына кірді, атап айтқанда «Russian Roulette», «Hard» және «Rude Boy», Billboard Hot 100-дегі бірінші орынға шықты. ''Loud'' (2010) бесінші студиялық альбомына үш деңгейлі синглдер кірді: «[[Only Girl (In the World)]]», «[[What’s My Name?]]» және «[[S&amp;M]]». ''Talk That Talk'' алтыншы студиялық альбомы, 2011 жылы 18 қарашада жарық көрді және хит синглы «We Found Love», Рианнаның Hot 100-де №1 болып, 10 апта бойы үздіктер қатарында қалды. Жетінші ''Unapologetic'' альбомы, 2012 жылдың 19 қарашасында жарық көрді, оның шығуына «Diamonds» синглы себеп болды.

Рианна - 20 миллионнан астам альбом көшірмесі мен 60 миллион синглы сатылған барлық уақыттағы ең көп сатылған әртістердің бірі. Ол Billboard тарихындағы [[Billboard]] Hot 100 чартында он төрт рет бірінші орындарға шыққан ең жас әнші. 2010 жылдың наурызындағы жағдай бойынша, Рианна тек Америка Құрама Штаттарында 7,3 миллион альбом және 33,7 миллионнан астам сингл сатты. 2015 жылдың шілдесіндегі жағдай бойынша әншінің синглы 100 миллионнан астам данасы сатылды, бұл Рианна тарихта осындай көрсеткішке қол жеткізген алғашқы әртіс болды. Рианна Billboard журналы «2000 жылдардың сандық дәуірінің әртісі» атанды және 2000 жылдардың әртістері арасында 17-ші орынға ие болды. Әнші көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде 2007 жылы ''Ең Көп Сатылған Эстрада Әншісі'' және ''Жыл Әртісі'' номинациясы бойынша [[World Music Awards]], сонымен қатар BRIT Awards ''Ең Үздік Халықаралық Әйелдер Әртісі'' категориясында. Рианна сегіз Грэмми сыйлығын, алты American Music Awards және Icon Award, он сегіз Billboard Music Awards-ын жеңіп алды. 2018 жылдың 20 қыркүйегінде [[Барбадос]]тың [[АҚШ]]-тағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болды. 2018 жылдың соңында Рианна [[Forbes]] журналы құрған әлемдегі ең көп жалақы алатын әншілердің [[Рейтинг|рейтингінде]] жетінші орынға ие болды. Оның 2018 жылғы табысы 37,5 миллион долларды құрады.

== Өмірбаяны ==
==='''1988-2004: Балалық шағы және мансабының бастауы'''===
Рианна 1988 жылы 20 ақпанда Барбадостың Сент-Майкл округінде дүниеге келген. Ол – бухгалтер болып жұмыс істеген Моника Брэйтуэйт ({{lang-en|Monica Braithwaite}}) пен киім фабрикасындағы қойма инспекторы Рональд Фентидің ({{lang-en|Ronald Fenty}}) тұңғыш қызы&lt;ref name=&quot;People&quot;&gt;{{cite web|title=Rihanna: Biography – Part 1 &amp; 2|url=http://www.people.com/people/rihanna/biography|work=People|access-date=2008-12-16|archive-url=https://www.webcitation.org/68AILmWWx?url=http://www.people.com/people/rihanna/biography#|archive-date=2012-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Анасы Гайана тумасы болса, әкесі барбадостық және ирландиялық түбірге ие&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Spivey|first=Lisa|title=Rihanna, The New Cover Girl|newspaper=[[Los Angeles Sentinel]]|volume=72|issue=23|date=2007-01|page=B.5|issn=0890-4340}}&lt;/ref&gt;. Рианнаның Рорри мен Раджад Фенти есімді екі інісі бар&lt;ref name=&quot;ew&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20043393,00.html|title=Caribbean Queen: Rihanna|last=Watson|first=Margeaux|date=2007-06-22|magazine=Entertainment Weekly|accessdate=2008-11-27|archivedate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141021171420/http://www.ew.com/ew/article/0,,20043393,00.html}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, әкесінің бұрынғы қарым-қатынастарынан туған екі әпкесі мен бір ағасы бар&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/3530429/Rihannas-secret-family-Amazing-story-of-singers-hidden-half-siblings.html|title=Rihanna's secret family|last=Leigh|first=David|date=2011-04-16|work=[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]]|accessdate=2011-07-21|archivedate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709181324/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/3530429/Rihannas-secret-family-Amazing-story-of-singers-hidden-half-siblings.html}}&lt;/ref&gt;. Балалық шағында ол регги музыкасының әсерінде өсіп, жеті жасынан бастап ән айта бастады&lt;ref name=&quot;ew&quot;/&gt;. Әкесі [[нашақорлық]]қа жақын болған соң Рианнаның балалық шағы қиындықтарға толы болды. Оның ата-анасы Рианна 14 жасқа толғанда ажырасып кетті&lt;ref name=&quot;People&quot;/&gt;. Рианна Бриджтаундағы үш бөлмелі қарапайым үйде өсіп, әкесімен бірге базарда киім сатып жүрді&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/features/3363542/Rihannas-father-reveals-the-singers-early-life-in-Barbados.html |last=Samson |first=Pete |title=Rihanna's father reveals the singer's early life in Barbados |work=[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]] |date=2011-01-21 |access-date=2011-07-13 |archive-date=2015-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218181124/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/features/3363542/Rihannas-father-reveals-the-singers-early-life-in-Barbados.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ол ''Charles F. Broome Memorial School'' бастауыш мектебінде, кейін ''Combermere School'' орта мектебінде білім алды&lt;ref name=&quot;ew&quot;/&gt;. Мектеп кезінде Рианна достарымен бірге музыкалық трио құрды. Ол сондай-ақ Барбадос әскери дайындығы бағдарламасына қатысып, болашақ әнші Шонтельден әскери жаттығулар алған&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7880732.stm|title=Talking Shop: Shontelle|date=2009-03-05|work=BBC News|accessdate=2009-03-05|archivedate=2018-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181023040550/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7880732.stm}}&lt;/ref&gt;. Алайда, ол музыкаға толықтай көңіл бөлу үшін мектепті тастауға шешім қабылдады&lt;ref&gt;{{cite news|last=DePaulo|first=Lisa|url=https://www.gq.com/women/photos/201001/rihanna-video-photos?currentPage=2|title=Good Girl Gone Badass|work=[[GQ]]|date=2010-01|accessdate=2011-07-27|archivedate=2011-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111123063012/http://www.gq.com/women/photos/201001/rihanna-video-photos?currentPage=2}}&lt;/ref&gt;.

2003 жылдың желтоқсанында Рианна америкалық продюсер [[Эван Роджерспен]] (Evan Rogers) танысты. Роджерс демалыс күндерін Барбадоста өткізбек болып, өзімен бірге жұбайын ертіп келген. Жергілікті таныстары арқылы оның әйелі Рианнамен жолығып, жас талантты Эван Роджерспен кездестіруге шешім қабылдады&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/home/you/article-492706/The-dark-secret-raunchy-pop-sensation-Rihannas-past.html|title=The dark secret in raunchy pop sensation Rihanna's past|last=Paton|first=Maureen|date=2007-11-21|work=[[Daily Mail]]|accessdate=2011-07-09|archivedate=2017-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170305134555/http://www.dailymail.co.uk/home/you/article-492706/The-dark-secret-raunchy-pop-sensation-Rihannas-past.html}}&lt;/ref&gt;. Рианна екі құрбысымен бірге Роджерстің қонақүйінде өткен тыңдалымға қатысты. Ол кезде олар қыздар тобының құрамында өнер көрсетіп жүрген еді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2007/12/18/rihanna-i-grew-up-with-crack-addict-dad-115875-20259307/|last=Bryant|first=Tom|title=Rihanna: I grew up with crack addict dad|work=[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]]|date=2007-12-18|access-date=2011-07-13|archive-url=https://www.webcitation.org/68AIO1Fxo?url=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/rihanna-i-grew-up-with-crack-addict-529191#|archive-date=2012-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек Роджерс: «Рианна бөлмеге кірген сәтте-ақ, басқа екі қыз жай ғана жоқ болып кеткендей болды», – деп еске алды. Тыңдалым кезінде Рианна Destiny’s Child тобының «[[Emotion (песня)|Emotion]]» әнін орындады&lt;ref name=&quot;ew&quot;/&gt;. Роджерс жас әншіге тәнті болып, оны Нью-Йоркке шақырып, серіктесі [[Карл Старкен|Карл Старкенмен]] бірнеше ән жазуды ұсынды. Сонымен қатар, ол Рианнаның анасымен кездескісі келетінін айтады&lt;ref name=&quot;PattersonRain&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/music/2007/aug/26/popandrock|title=Singing in the rain|last=Patterson|first=Sylvia|date=2007-08-26|work=The Guardian|access-date=2009-02-08|archive-url=https://www.webcitation.org/68AIPDlAA?url=http://www.guardian.co.uk/music/2007/aug/26/popandrock#|archive-date=2012-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

16 жасында ол Мэрайя Кэридің ''&quot;Hero&quot;'' әнін шырқап, мектептегі ''Miss Combermere'' сұлулық байқауында және шығармашылық байқауда жеңіске жеткен.&lt;ref name=&quot;RihannaRstones&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?page=3|title=Rihanna, Queen of Pain: Rolling Stone's 2011 Cover Story|last=Eells|first=Josh|date=2011-06-06|work=Rolling Stones|accessdate=2011-07-20|archivedate=2016-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124103853/http://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?page=3}}&lt;/ref&gt; Келесі жылы Рианна анасымен бірге Роджерске Коннектикут штатының Стамфорд қаласына барып жүрді. Старкеннің көмегімен ол &quot;Last Time&quot; балладасын, Уитни Хьюстонның &quot;For the Love of You&quot; әнінің мұқабалық нұсқасын және оның алғашқы хиті болған &quot;Pon de Replay&quot; композициясын қамтитын төрт әннен тұратын демонстрация жазды.&lt;ref name=&quot;usathesun&quot;&gt;{{Cite news |last=Jones |first=Steve |title=Rihanna has her day in the sun |url=https://www.usatoday.com/life/music/news/2005-08-01-otv-rihanna_x.htm |work=USA Today |date=2005-08-01 |accessdate=2009-05-23 |archivedate=2011-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111018082345/http://www.usatoday.com/life/music/news/2005-08-01-otv-rihanna_x.htm }}&lt;/ref&gt; Оқуына байланысты Рианна студияда тек жазғы және Рождество мерекелерінде пайда болды, сондықтан демо жазбаларды жасау үшін бір жыл қажет болды.&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt;
[[Сурет:RihannaJingle Ball.jpg|нобай]]
2005 жылы Эван Роджерс Рианнаның демо-жазбасын әртүрлі музыка лейблдеріне жібере бастады&lt;ref name=&quot;ew&quot; /&gt;. Көшірмелерінің бірі [[Def Jam Recordings]] студиясына жетті.[[A&amp;R]]-менеджері Джей Браун демо-жазбаны тыңдап, оны сол кездегі компания президенті [[Jay-Z]]-ге көрсетті&lt;ref name=&quot;Jay-ZPicks&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.mtv.com/news/yhif/jayz_picks/ |title=Jay-Z's Picks: Teairra Mari, Rihanna, Ne-Yo |last=Reid |first=Shaheem |publisher=MTV |accessdate=2009-02-08 |archivedate=2013-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103093214/http://www.mtv.com/news/yhif/jayz_picks/ }}&lt;/ref&gt;. Jay-Z «Pon de Replay» әнін алғаш естіген кезде күдікпен қарады, өйткені оның ойынша, ән өте күшті болғанымен, орындаушының есінде қалуы екіталай еді. Ол: «Тыңдармандар әнді ғана есте сақтап, орындаушыны ұмытып кетуі мүмкін. Мен әндермен емес, әртістермен келісімшартқа отырамын», – деп мәлімдеді&lt;ref name=&quot;Jay-ZPicks&quot; /&gt;. Def Jam – Рианнаға бірінші болып жауап берген лейбл болды. Оны тыңдалымға шақырды, онда ол «For the Love of You» әнін орындап, Jay-Z мен [[Антонио Л. Рид]] (Island Def Jam Music Group) алдында өнер көрсетті&lt;ref name=&quot;RihannaRstones&quot; /&gt;. Тыңдалымнан кейін сол күні-ақ келісімшартқа қол қойды және басқа лейблдермен кездесулерін тоқтатты&lt;ref name=&quot;usathesun&quot; /&gt;. 2005 жылдың ақпанында Def Jam-пен келісімшартқа отырғаннан кейін, Рианна АҚШ-қа қоныс аударды және Роджерс пен оның жұбайының үйінде тұрды. Ол өзінің сахналық аты ретінде Рианна есімін таңдады, өйткені бұл атау оның мансабында 2005 жылы студияда пайда болған қарапайым лақап ат қана еді&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?page=5|title=Rihanna, Queen of Pain: Rolling Stone's 2011 Cover Story|last=Eells|first=Josh|date=2011-06-06|work=Rolling Stones|accessdate=2011-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111014184549/http://www.rollingstone.com/music/news/rihanna-queen-of-pain-rolling-stones-2011-cover-story-20110606?page=5|archivedate=2011-10-14}}&lt;/ref&gt;.

=== 2005—2006: ''Music of the Sun'' және ''A Girl like Me'' альбомдары ===
[[Сурет:Rihanna-brisbane-cropped2.jpg|нобай]]
[[Def Jam Recordings]] лейблімен келісім-шартқа отырғаннан кейін Рианна келесі 3 айды студияда дебюттық альбомын жаза отырып өткізді.&lt;ref name=&quot;Jay-ZPicks&quot;/&gt; Рианнаның алғашқы студиялық альбомын жасауға [[Эван Роджерс]], [[Карл Старкен]], [[Stargate (продюсерлік топ)|Stargate]] және Poke &amp; Tone секілді продюсерлер қатысты.&lt;ref name=&quot;SlantMag1&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.slantmagazine.com/music/review/rihanna-music-of-the-sun/619 |title=Rihanna: Music Of The Sun {{!}} Music Review |last=Cinquemani |first=Sal |date=2005-08-31 |work=[[Slant Magazine]] |accessdate=2009-05-29 |archivedate=2010-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101112194905/http://www.slantmagazine.com/music/review/rihanna-music-of-the-sun/619 }}&lt;/ref&gt; Ол алғаш рет рэпер [[Memphis Bleek]]-пен бірге жұмыс істеп, оның төртінші студиялық альбомы ''534'' үшін жазылған тректердің біріне қатысқан. Бұл альбом Рианнаның дебюттік жұмысынан бұрын жарық көрді. 2005 жылдың 22 тамызында Рианна өзінің алғашқы синглі «[[Pon de Replay]]» әнін шығарды. Ән [[Billboard Hot 100]] және [[UK Singles Chart]] чарттарында екінші орынға дейін көтерілді&lt;ref name=&quot;BillChartS&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.vnuArtistId=658897&amp;model.vnuAlbumId=933955|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080728075941/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.vnuArtistId=658897&amp;model.vnuAlbumId=933955|archivedate=2008-07-28|title= Artist Chart History – Rihanna|magazine=Billboard|accessdate=2009-02-06}}&lt;/ref&gt;. Бұл әні дүниежүзілік хитке айналып, 15 елдің үздік ондығына енді. 2005 жылдың тамызында Рианнаның ''[[Music of the Sun]]'' атты алғашқы альбомы АҚШ аумағында шығарылды&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://www.billboard.com/bbcom/discography/index.jsp?pid=658897&amp;aid=723346 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080609193255/http://www.billboard.com/bbcom/discography/index.jsp?pid=658897&amp;aid=723346 |archivedate=2008-06-09 |title=Billboard.com  – Discography  – Rihanna  – Music of the Sun |accessdate=2009-05-27 |magazine=Billboard }}&lt;/ref&gt;. Лонгплей ''Billboard'' 200 чартында 10-орынға көтеріліп, алғашқы аптасында 69 000 дана сатылды.&lt;ref name=&quot;BillChartA&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&amp;model.vnuArtistId=658897&amp;model.vnuAlbumId=933955|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413110406/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&amp;model.vnuArtistId=658897&amp;model.vnuAlbumId=933955|archivedate=2008-04-13|title= Artist Chart History – Rihanna|magazine=Billboard |accessdate=2009-02-06}}&lt;/ref&gt; Альбом әлем бойынша 2 миллион данамен сатылып, [[Америкалық дыбыс жазу өнеркәсібі қауымдастығы|RIAA]] ұйымының алтын сертификатын алды&lt;ref name=&quot;RIAA-albums&quot;&gt;{{cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;artist=Rihanna&amp;format=ALBUM&amp;perPage=25|title=RIAA – Gold &amp; Platinum|publisher=Recording Industry Association of America|access-date=2010-11-28|archive-url=https://www.webcitation.org/68AIQA4YG?url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1#|archive-date=2012-06-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Rihanna, LOUD Tour, Minneapolis 6.jpg|нобай]]
2009 жылы хип-хоп орындаушысы '''Крис Браун''' Рианнаға шабуыл жасап, кейін полицияға өзі берілді. Сот үкімімен Браунға қоғамдық жұмыстар мен бес жыл шартты жаза тағайындалды. Кейіннен ол бұл әрекеті үшін өкініш білдіріп, бұрынғы сүйіктісінен кешірім сұрады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Music/06/22/chris.brown.assault/ |title=Chris Brown pleads guilty to assaulting Rihanna |author=CNN |date=2009-06-22 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

Осы оқиғадан кейін Рианна бірнеше татуировка жасатты, олардың ішінде қабырғаларындағы шағын тапаншалар, мойнындағы ''«Never a failure, always a lesson»'' (''«Қателік емес, сабақ»'') жазуы, сондай-ақ әртүрлі символдар мен жазулар бар. 2014 жылы Жаңа Зеландияда сапарда болған кезінде соңғы татуировкасын – маори тайпасының өрнегін қолына салдырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/rihanna-debuts-maori-tribal-hand-tattoo-246395/ |title=Rihanna Debuts Maori Tribal Hand Tattoo |author=Rolling Stone |date=2013-10-09 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

Браунмен ажырасқаннан кейін Рианна '''Лос-Анджелес Доджерс''' клубының ойыншысы '''Мэтт Кемппен''', '''Джей Ар Смитпен''' және әнші '''Ашермен''' қарым-қатынаста болды. 2012 жылы ол Крис Браунмен қайта қосылып, 2013 жылы қайта ажырасты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/music-news/rihanna-chris-brown-breakup-2013-1559624/ |title=Rihanna &amp; Chris Brown Break Up Again |author=Billboard |date=2013-04-29 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

Кейінгі жылдары ол рэпер '''Дрейкпен''' кездескені туралы қауесеттер тарады. 2017 жылдың қаңтарында Рианнаның саудиялық миллиардер '''Хассан Джамильмен''' кездесіп жүргені белгілі болды. Алайда, 2020 жылдың қаңтарында олардың қарым-қатынасы аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.harpersbazaar.com/celebrity/latest/a30628651/rihanna-hassan-jameel-breakup-reason/ |title=Why Rihanna and Hassan Jameel Broke Up |author=Harper’s Bazaar |date=2020-01-22 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы рэпер '''A$AP Rocky''' Рианнамен кездесіп жүргенін растады. 2022 жылы 31 қаңтарда жұптың алғашқы сәбилерін күтіп отырғаны жарияланды. '''2022 жылы 19 мамырда''' олардың тұңғыш ұлы дүниеге келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tmz.com/2022/05/19/rihanna-asap-rocky-baby-boy-born/ |title=Rihanna and A$AP Rocky Welcome Baby Boy |author=TMZ |date=2022-05-19 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 12 ақпанында, '''Супербоул LVII''' финалындағы концерт барысында Рианна екінші рет жүкті екенін хабарлады. '''2023 жылы 1 тамызда''' олардың екінші ұлы '''Riot Rose Mayers''' (Рает Роуз Майерс) дүниеге келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/2023/08/rihanna-asap-rocky-baby-boy-riot-rose/ |title=Rihanna and A$AP Rocky Welcome Baby Boy Riot Rose |author=Vanity Fair |date=2023-08-22 |access-date=2025-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Дипломатиялық қызметі ==
Рианна 2018 жылдың 20 қыркүйегінде Барбадостың Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды.

== Дискография ==
* ''[[Music of the Sun]]'' (2005)
* ''A Girl like Me'' (2006)
* ''Good Girl Gone Bad'' (2007)
* ''Rated R'' (2009)
* ''Loud'' (2010)
* ''Talk That Talk'' (2011)
* ''Unapologetic'' (2012)
* ''Anti'' (2016)

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Қазақша атауы
!Түпнұсқа атауы
!Рөлі
|-
|2006
|Жетістікке қол жеткізу: Барлығы немесе ештеңе
|Bring It On 3: All or Nothing
|камео
|-
|2012
|Теңіз шайқасы
|Battleship
|Кора Рейкс
|-
|2012
|Кэти Перри: Менің бір бөлігім
|Katy Perry: Part of Me
|камео
|-
|2013
|Әлемнің соңы 2013: Голливудтағы апокалипсис
|The End of the World
|камео
|-
|2014
|Энни
|Annie
|Ай Құдайы
|-
|2015
|Үй
|Home
|Дар
|-
|2015
|Көршіңді жақсы көр
|Love Thy Neighbor
|Рианна
|-
|2016
|Дәрігер Кен
|Dr. Ken
|Лоррейн
|-
|2017
|Валериан және Мың Ғаламшар Қаласы
|Valérian and the City of a Thousand Planets
|Баббл
|-
|2017
|Бейтс Мотелі
|Bates Motel
|Мэрион Крэйн
|-
|2018
|Мұхиттың Сегізі
|Ocean's Eight
|Тоғызыншы
|-
|2019
|Гуава Аралы
|Guava Island
|Kofi Novia
|}

== Турлары ==
* Rihanna: Live in Concert Tour (2006)
* Good Girl Gone Bad Tour (2007—2009)
* Last Girl on Earth Tour (2010—2011)
* Loud Tour (2011)
* Diamonds World Tour (2013)
* The Monster Tour  ([[Эминем]]мен) (2014)
* Anti World Tour (2016)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>lbrynorqqlszxfjoe4ecs94wvpsq1sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вера Брежнева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123499</id>
    <revision>
      <id>3608346</id>
      <parentid>3534734</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6333" sha1="4fvm0t9rmexltk6q78e7fwy8qrfjzxq" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Вера Брежнева
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Вера Брежнева.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = solo_singer
 |Туылған кездегі есімі = Вера Викторовна Галушка
 |Толық аты            = Вера Викторовна Киперман 
 |Туған күні         =  3.2.1982
 |Туған жері         = Днепропетровск облысы, КСРО
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = «[[ВИА Гра]]» (2003—2007)&lt;br /&gt; 2008 — жеке әнші
 |Мемлекет             = {{UKR}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Ресей|Украина}}, {{актриса|Ресей|Украина}}, тележүргізуші
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = 
 |Жанры             = поп
 |Лақап аты         = Вера Брежнева
 |Ұжымдары             = [[ВИА Гра]]
 |Қызметтес болған     = [[Дан Бэлан]], [[Константин Шотаевич Меладзе|Константин Меладзе]]
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = «Алтын граммофон» (2010, 2011)&lt;br /&gt;«Муз-ТВ марапаты» (2011)
 |Сайты                = {{URL|brezhneva.com|Брежнева}} &lt;br /&gt;{{URL|verabrezhneva.com|Вера Брежнева}}
}}
'''Вера Викторовна Киперман''' ({{lang-uk|Віра Вікторівна Киперман}}, тұрмыс құрмаған кезіндегі фамилиясы – Галушка, Вера Брежнева атымен ретінде танымал, 1982 жылы 3 ақпанда Днепропетровск облысы, Днепродзержинскте туған) – әнші, актриса, тележүргізуші, (2003-2007 жж.) «ВИА Гра» поп-тобының бұрынғы мүшесі. 14 жасында базарда көкеністер сатып еңбек ете бастайды. Орта мектептен кейін, Днепропетровск теміржол көлік инженерлері институтында сырттай оқып, экономист мамандығын алып шығады. 

2002 жылы «[[ВИА Гра]]» тобы Украинаға гострольдік сапармен келгенде, Вера залдан сахнаға шығып ресейлік жұлдыздармен бірге «Попытка №5» әнін шырқайды. Сол жылдың қараша айында «ВИА Гра» тобынан Алена Виницкаяның кетуіне байланысты, кастингке Вераны шақырады. Әрине Вера кастингтен сүрінбей өтеді. 

2003 жылдың қаңтарында «ВИА Гра» тобы жаңа құраммен (Надежда Грановская, Анна Седокова және Вера Брежнева) сахнаға шығады. Брежнева осы топта 4 жыл шамасында өнер көрсетеді, 2007 жылы өзі топтан бөлініп, жеке ән айта бастайды. 2008 жылы «Я не играю» атты әнінің бейнеклипі жарыққа шығады. Сондай-ақ Брежневаның әншілік өнермен қатар, жүргізушілік, кино өнерінде де айтарлықтай орны бар. «Любовь в большом городе» атты романтикалық комедия жанрындағы фильмде кейіпкер рөлін сомдаған.

== Өмірбаяны ==
Әкесі - Виктор Михайлович Галушка Днепр қаласының химия зауытында жұмыс істеді. анасы - Тамара Витальевна Галушка (Туған тегі - Пермякова, медициналық мектеп бітірген және сол зауытта жұмыс істеді. Әнші ата-аналасына Киев маңында, Борисполь қаласында пәтер сатып алды.

Үш апалы-сіңілі: үлкені Галина (шетелге кетті) және екі кішісі - егіз Анастасия және Виктория (1985 ж.т). Виктория Александр Цекалоға әйелі болды. Вераның Соня атты бір қызы бар.

Ол Днепродзержинск номір 41 орта мектепте оқыған. Жасөспірім кезінде спортпен айналысқан (гандбол, баскетбол, каратэ, гимнастика), Құқық коледжге түсуіне армандаған, шет тілінде мұғалім болған. Алайда, Днепропетровск теміржол көлігі инженерлері институтының сырттай бөлімшесінде экономист мамандығын бітірді

== Дискография ==

=== Жеке альбомдар ===

2010 — Любовь спасёт мир

2015 — Ververa

=== ЕР ===

2020 — V.

=== «ВИА Гра» тобының құрамында ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
=== Студиялық альбомдар ===

# 2003 — Стоп! Снято!
# 2003 — Биология
# 2003 — Stop! Stop! Stop!
# 2007 — L.M.L. ('''Nu Virgos''')

=== Ән-жинақ ===
«Поцелуи» (2007), «Лучшие песни» (2008) и «Эмансипация» (2008) альбомдарында Вера Брежневаның даусы қолданылған. 

# 2005 — Бриллианты
# 2006 — ВИА Гра. MP3 Collection
|}

=== DVD ===

# 2003 — Стоп! Снято!
# 2004 — Nu Virgos: MV Collection ('''Nu Virgos''')
# 2006 — Video Бриллианты

=== Видео ===

# Фильм-пособие «Вера Брежнева. Секреты красоты»

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>4fvm0t9rmexltk6q78e7fwy8qrfjzxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мереке Әбдешұлы Құлкенов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139998</id>
    <revision>
      <id>3608347</id>
      <parentid>3385522</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6870" sha1="hi0mu74stdzomte417ixku53wghgqcl" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Мереке Әбдешұлы Құлкенов 
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = 
 |Ені                 = 
 |Суреттің аты        = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні        = 8.11.1951
 |Туған жері        = [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау ауылы]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = [[Қазақстан]] 
 |Ұлты                = 
 |Мансабы             = 
 |Шығармашылық жылдары   = 
 |Бағыты              = 
 |Жанры               = 
 |Шығармалардың тілі  = [[қазақ тілі|қазақша]]  
 |Дебюті              = 
 |Марапаттары         = {{Қатар
  |{{1 дәрежелі Барыс ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{Парасат ордені}}
  |{{Құрмет ордені}}
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}
}}
 |Сыйлықтары          = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = {{URL|}}
 |Commons             =
}}

'''Мереке Әбдешұлы Құлкенов''' ([[8 қараша]] [[1951 жыл]], [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау]] ауылы, [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — кеңестік және қазақстандық қаламгер-журналист, Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, [[Алматы қаласы мәслихаты]]ның депутаты. Қазақстан Республикасы Президенті сыйлығының лауреаты.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы= Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық |орны= Алматы |баспасы= &quot;Білім&quot; баспасы |жыл= 2005 |барлық беті= 576 |isbn= 9965-09-134-Х}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) журналистика факультетін бітірген (1978). Бірнеше кітаптың авторы. Солардың бірі — [[Рахымжан Отарбаев]]пен бірлесіп жазған &quot;Бас&quot; драмасы үшін Мәдениет министрлігі жариялаған &quot;Бәйтерек&quot; республикалық байкауында екінші жүлдеге ие болды (2004).

[[1970 жыл]]ы әскери борышын өтеп келгеннен кейін 1971–1973 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің газет-журнал баспасы баспаханасында баспагердің көмекшісі болды. Университетті бітірген соң бұқаралық ақпарат құралдарында (&quot;[[Қазақстан пионері]]&quot; газеті, Қазақстан телеарнасы, &quot;Пионер&quot; журналы, [[Қазақ әдебиеті (газет)]]) тілші,

1993–1997 жылдар аралығында &quot;Жалын&quot; республикалық қоғамдық-әдеби журналының бас редакторы,

[[1997 жыл]]дан бері &quot;Ана тілі&quot; республикалық газетінің, [[2000 жыл]]дан осы уақытқа дейін &quot;Таң-Шолпан&quot; әдеби-көркем, көпшілік журналының бас редакторы,

[[1991 жыл]]дан қазіргі күнге дейін &quot;Өлке&quot; баспасының бас директоры болып еңбек етіп келеді.

М.Ә.Құлкенов &quot;Өлке&quot; баспасы өнімдерінің полиграфиялық жоғары сапалы, әрі көркем болып шығуына ерекше көңіл бөледі. Оқырмандардың дүние танымына, талғамына сәйкес мазмұнды кітаптар ұсынуды басты мақсат етеді. Кітап басып шығару және полиграфия әлеміндегі жаңа технологиялармен баспахананы жарақтандыруды, әлемдік озық әдістер мен тәжірибелерді өндіріске енгізуді қаржымен қамтамасыз етуді бірінші кезекке ұстап келеді.

== Марапаттары ==
Соның нотижесінде &quot;Өлке&quot; баспасы [[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] тарапынан Дипломмен марапатталса, &quot;Күлтегін — Тоныкөк&quot; кітабы [[2001 жыл]]ы &quot;жылдың ең үздік кітабы&quot; атағын жеңіп алды. [[2003 жыл]]ы &quot;Махамбет елі&quot; кітап-альбомы &quot;Ұлы жібек жолы бойымен&quot; ІІ халықаралық кітап және полиграфия жәрмеңкесінде арнайы дипломға ие болды.

[[Құрмет ордені]]мен, ұлттық журналистік сыйлық &quot;Алтын жұлдыз&quot; т.б. бірнеше медальдармен марапатталды. Өзі басшылық етіп отырған &quot;Ана тілі&quot; газеті &quot;республикалық үздік газет&quot; атағына ие болды.

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

{{DEFAULTSORT:Құлкенов, Мереке Әбдешұлы}}
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:Алматы қаласы мәслихаты депутаттары]]</text>
      <sha1>hi0mu74stdzomte417ixku53wghgqcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уильям Голдинг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141235</id>
    <revision>
      <id>3608293</id>
      <parentid>3460558</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11971" sha1="9af1hxkndasyfmy2fvqk7t93jn5jy1y" xml:space="preserve">[[Сурет:William Golding 1983.jpg|thumb|Уильям Голдинг (1983)]]

'''Сэр Уильям Джералд Голдинг''' (ағылш. William Gerald Golding; 19 қыркүйек 1911 — 19 маусым 1993) — ағылшын жазушысы, 1983 жылы әдебиет бойынша  [[Нобель сыйлығы|Нобель]] сыйлығының лауреаты.

== Өмірбаяны ==
Уильям Джералд Голдинг 1911 жылы 19 қыркүйекте ежелгі Сент-Коламбта (Корнуолл графтығы), мектеп мұғалімі және бірнеше кітап авторы Алексей Голдинг отбасында дүниеге келеді. Уильям өзінің мектепке дейінгі болалық шағын есте сақтайды: оның достары мен таныстары болмайды, қарым-қатынас ортасы тек үй ішімен және бала күтушісі Лилимен ғана шектеледі. Тек ауылдық аймақтағы серуендері, Корнуолл теңіз жағалауына шығатын жалғасқан жолдар ғана есінде сақталған, сонымен қатар «Мальбородағы мазар маңында орналасқан ата-бабасынан келе жатқан жеке үйінде қорқыныш және үреймен» таңданады. Голдинг бала кезінде екі нәрсеге, оқуға және математикаға қызығушылығы пайда болады. Уильям өздігінен білім алуын классикадан («Одиссея», Гомер) бастайды және Дж. Свифт, Э. Р. Берроуз, Жюля Верн, Э. А. По романдарын оқиды. 1921 жылы әкесі Алек табиғи ғылымынан сабақ беретін Мольборо (Marlborough Grammar School) орта мектебіне түседі. Бұл жерде бозбаланың алғаш рет жазушылық идеясы пайда болады. Он екі жасында өзінің кәсіподақ қозғалысы тақырыбына арналған бірінші көркемдік шығармасы туралы ойланады. Жоспарлаған 12 томдық эпопеяның тек қана бір фразасы сақталады: «Мен 1792 жылы 11 қазанда Корнуолл герцогтығында дүниеге келдім; менің ата-анам ауқатты, бірақ адал адамдар болған». Соңында белгіленгендей, қолданылған «бірақ» сөзі көп нәрсені аңғартады.

=== Әдебиеттік  дебют ===
[[Сурет:Golding's House.jpg|thumb|left|250px| Голдингтердің Мальбородағы үйі]]

Голдинг Оксфорд студенті болғанында өлең жазып бастайды. Алғашқы кезде бұл қызығушылық психологиялық тұрғыдан қарағанда нақты ғылымға бату қажеттілігі ретінде қалыптасады. Бернард Ф. Дик жазғандай, мансабын жаңадан бастаған әдебиетші «өзінің табиғат жайлы бақылауынан, жауапсыз махаббат, теңіз даусы және рационализм қызығушылығынан» бастайды. Оның студент кезіндегі достарының бірі бұл үзінділерді жеке жинаққа салып, жас поэзия авторларының басылымын дайындап жатқан Macmillan баспасына жібереді. Голдинг бір күні таңертең 1934 жылы күзде кенеттен Poems by W. G. Golding жинағы үшін бес фунт стерлинг чек алады. Осылайша өзінің әдебиет мансабының бастамасы екенін біледі.

Голдингтің бірінші соғыс кемесі Атлант мұхитының солтүстігінде жасалған HMS Galatea болады. 1942 жылдың басында теңіз патруль бөлімшесі құрамындағы Гладстон догында көп сағаттық  кезекшілік жүргізген Голдингті Ливерпульге ауыстырады. 1942 жылы көктемде оны Букингемширдегі әскери зерттеу орталығы MD1-ге жібереді, ал 1943 жылдың бас кезінде жіберген өтініші бойынша бұрынғы флотына қайта ауыстырылады. Көп ұзамай Голдинг Нью-Йоркте болады. Өндірушілер доктарынан Нью-Джерси және Ұлыбританияға миноносецтерді ауысуды ұйымдастырады. Десанттық кеме-ракетоносында арнайы дайындықтан өткеннен кейін Нормандиядағы одақтас түсіруде және Валькерн аралына басып кіру D Day оқиғасына командир ретінде қатысады.

=== Бүкіләлемдік танымалдылық ===
Уильям Голдинг 1945 жылы қыркүйекте демобилизацияланып, Солсберидегі Уордсворт мектебіне сабақ беруге қайта оралады. Дәл сол күндері ол ежелгі грек әдебиетін оқуға кіріседі. «Егер мен шынымен де әдебиеттегі жолбастаушыны таңдайтын болсам, Еврипид, Софокл, мүмкін Геродот сияқты әйгілі аттарды таңдар едім... Сонымен қатар сол жылдары Гомерге деген терең махаббат сезінгенін» – жазушы Дж. Бейкерге («William Golding, A Critical Study») айтып береді. Сол кезде Голдинг соғысқа дейінгі қызығушылығына: әдебиет шығармашылығы; журналдарға рецензия мен мақала жазуға қайта оралады. Жазушының алдыңғы төрт романы да жарық көрмеді, ақырында барлық қолжазбалары шығындалады. Кейінірек Голдинг бұл әрекеттер алдын ала сәтсіздікке душар болғанын айтады, өйткені ол өзінің емес, баспалық талаптарды орындауға тырысқан. Соғысқа қатысқан жазушыдан әскери тәжірибесіне негізделген мемуарлар немесе роман түріндегі шығармаларды күтеді.

1983 жылы Уильям Голдинг әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығына өзінің қазіргі әлемде адамзаттың тіршілік етуі жағдайын түсінуге көмектесетін мифтің алуан түрлілігі мен әмбебаптығын қабыстырып, айқын реалистік тұрғыда баяндау арқылы жазылған романы үшін лайық деп табылады. Голдингті басқа ағылшын кандидаты Грэму Гриннен артық көргені үшін көбісі таңқаларлық жағдайда қалады. Сонымен бірге Швед академиясының мүшесі, әдебиеттанушы Артур Лунквист Голдинг сайлауында қарсы болып, бұл автор таза ағылшын көрінісі және оның шығармалары нақты маңызға жатпайды деп мәлімдейді. Ларс Июлленстен кандидат шығармаларына өзгеше баға береді. Швед академиясының өкілі  «Голдинг романдары мен әңгімелері түнерген насихат және жамандық жайлы қараңғы аңыз немесе сатылған бұзылған күштер жайлы, сонымен қатар рақаттылық есебіндегі қызықты оқиға тарихы» – деп пайымдайды. Оның кітаптарын ешқандай күш қолданбай-ақ қызығушылық және ынтамен оқуға болады... Бірақ олар кәсіпқой әдеби сыншылардың қызығушылығын тудырып, Голдинг шығармаларында екі мәнділік пен түсінудегі күрделілік мәселелерін атап көрсетеді.

==== 1955—1963 ====

==== 1964—1983 ====

=== Өмірінің соңғы кезеңі ===

Голдинг 1988 жылы Екінші Елизавета Королевадан екінші рыцарь титулына иеленеді. Ағылшын-американ баспасөзінде пікірталас тудырған «Бумажные людишки» (The Paper Men) атты романы жарық көреді. Оның артынан «Тесное соседство» (Close Quarters, 1987) және «Пожар внизу» (Fire Down Below, 1989) романдары басылып шығады. 1991 жылы сексен жылдық мерей тойына дейін үш романын біріктіріп, «На край света: морская трилогия» атты шығармасын басып шығады.

== Шығармашылығы ==

=== Сыншылардың пікірлері ===

==== 1959—1964 жылдардағы романдары ====

[[Сурет:William Golding medal.jpg|thumb|right|200px|Голдинг дәріс берген Солсбери мектебіндегі мемориальді медаль.]]

==== 1967—1979: «Пирамида» және  «Зримая тьма» ====

==== Голдингтің соңғы романдары ====

== Жанұясы ==

== Мінезінің ерекшеліктері ==

== Голдинг жайындағы кітаптар ==
* ''Bernard Bergonzi, J. S. Whitely''. William Golding (1982, Sussex Publications. Audio Edition. ISBN 0-905272-33-1)
* ''Bernard F. Dick''. William Golding (1986, Twayne Publishers Inc.,U.S., ISBN 0-8057-6925-0)
* ''G. Handley''. Brodie’s Notes on William Golding’s Lord of the Flies (1990, ISBN 0-333-58098-2)
* ''R. A. Gekoski, P. A. Grogan''. William Golding . A Bibliography 1934—1993 (1994, ISBN 0-233-98611-1)
* ''Pralhad A Kulkarni''. William Golding: A Critical Study (1994)
* ''Kevin McCarron''. William Golding)Writers and Their Work) (1994 ISBN 0-7463-1143-5)
* ''Andrew Bent''. A Study Course on William Golding’s Lord of the Flies (1995 ISBN 1-86083-036-6)
* ''Harold Bloom''. William Golding’s Lord of the Flies (1995 ISBN 1-60413-814-9)
* ''Virginia Tiger''. William Golding — the Unmoved (1999 ISBN 0-7145-3042-5).
* ''M. Kinkead-Weekes, I. Gregor''. William Golding (2002, Faber &amp; Faber)

{{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}}

[[Санат:1911 жылы туғандар]]
[[Санат:1993 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Англия жазушылары]]
[[Санат:Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>9af1hxkndasyfmy2fvqk7t93jn5jy1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай Сергеевич Трубецкой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159855</id>
    <revision>
      <id>3608283</id>
      <parentid>3194613</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18741" sha1="0w5792i86qtlp3yvs2fca8idw9g5vj1" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name         =Николай Сергеевич Трубецкой
| image        = Nikolai Trubetzkoy.jpg
| imagesize    =
| alt          = 200
| caption      =
| pseudonym    =
| birth_name    = Николай Сергеевич Трубецкой
| birth_date    = 16.5.1890
| birth_place   = [[Москва]]
| death_date    = {{death date|1938|6|25}}
| death_place   = [[Вена (қала)|Вена]]
| occupation   = философ, мәдениеттанушы, лингвист
| ethnicity    = 
| citizenship  =
| education    =
| alma_mater   =
| period       =
| genre        =
| subject      =
| movement     =
| notableworks =
| spouse       =
| partner      =
| children     = 
| relatives    =
| influences   =
| influenced   =
| awards       =
| signature    =
| website      =  
| portaldisp   =
}}

Князь '''Николай Сергеевич Трубецкой''' – алдыңғы қатарлы орыс лингвисті. Сонымен қатар философ және еуразияшылдық идеясын алға тартушы ретінде де белгілі. 1890 жылы Мәскеу қаласында дүниеге келген, 1938 жылда Вена қаласында қайтыс болған.

== Өмірбаяны ==
Ақсүйектер отбасынан шыққан. Князь Н.С. Трубецкой Мәскеу мемелекеттік университетінің ректорының баласы. 14 жасында Мәскеу Этнографиялық қоғамының жиналыстарына қатысқан. 15 жасында алғаш рет фин-ұйғыр тілдері туралы ғылыми мақалалар жариялаған. Фольклорды оқуы әр түрлі тілдермен танысумен бірге жүрген.

1907 жылы чукот-камчатка және солтүстік кавказ халықтарының тілдерінің грамматикалық құрылымын тарихи салыстыру және типологиялық тұрғыдан зерттеуді бастады. Революция кезіне дейін осы зерттеу кезінде жиналған материалдардың барлығы Азамат соғысы жылдарында жоғалтылды және Трубецкой эмиграция кезінде есінде қалғандарын қайта жазды.
	
1908 жылы Бесінші Мәскеу гимназиясын аяқтады және Мәскеу университетіне философия-психология бөліміне түсті. Мұнда ол Б.Н.Пастернакпен бірге оқиды. Кейін ол батысеуропа әдебиеттері бөліміне, одан кейін салыстырмалы тілбілу бөліміне түсті. Осында ол Ф.Ф.Фортунатовтың оқушысы болды.
	
1912 жылы салыстырмалы тіл білу бөлімін аяқтады және университет кафедрасында қалдырылды. Қайтып келген соң, 1915 және 1916 жылдар аралығында Мәскеу университетінде сабақ береді. 1917 жылы революциядан кейін Кисловодскқа кетеді және біраз уақыт Ростовск университетінде сабақ береді.
	
1920 жылы Болгарияға эмиграцияланады. София университетінде сабақ береді. Осы кезде „Еуропа және адамзат„ шығармасын жазады, осы шығармада ол еуразияшылдық идеясын құруға жақындады. Шығарма П.П.Сувчинский, Г.В.Флоровский, П.Н.Савицкий  қатысқан София университетінде семинарда талқыланып, еуразияшылдық идеясының пайда болуына алып келеді. Бұл „Исход к Востоку. Предчувствия и свершения. Утверждение евразийцев. Книга 1„ (София, 1921) кітабында жарияланады. 1923 жылы Венаға келеді, Вена университетінде сабақ береді.
	
1920-1930 жылдар аралығында Трубецкой еуразияшылдық қозғалысының белсенді мүшесі, теоретигі және саяси басшыларының бірі болады. П.П.Сувчинский, П.Н.Савицкийлермен бірге еуразияшылдықтың органдарын басқарушылар қатарына қосылды (Үштік Кеңес, Бестік Кеңес, Жетілік Кеңес). 1929 жылға дейін барлық еуразияшылдық идеясының бағдарламалық жинақтарына қатысты. («Исход к Востоку» (1921), «На путях» (1922), «Россия и латинство» (1923), «Евразийский временник. Книга 1» (1923), «Евразийский временник. Книга 2» (1925), «Евразийский временник. Книга 3» (1927)). Еуразияшылдықтардың ұжымдық манифесттерінің авторларының бірі («Евразийство (опыт систематического изложения)» (1926), «Евразийство (формулировка 1927 года)»). Еуразия кітап баспаларында көптеген кітаптар жазып шығарды («Наследие Чингисхана» (1925), «К проблеме русского самосознания» (1927)). Еуразияшылдықтың идеологы ретінде көпполярлы әлем конйепциясын құрды, монғолдардың орыс мәдениетіне, саяси тарихына және мәдениетіне әсері туралы жазды.
	
1929 жылы „Евразия„ газетінің коммунисттік және кеңестік бағытта болғандығына қарсылық ретінде еуразияшылдық қозғалысының басшыларының қатарынан шығады. 1932 жылы Еуразия партиясының құрылуына қатысқан жоқ, бірақ П.Н.Савицкимен байланысын үзбеді, теориялық еуразия семинарларына қатысты және 1930 жылдан бастап еуразия баспаларында мақалалар жариялай бастады. Сол уақытта Р.О.Якобсонмен бірге еуразия тіл бірлігі теориясын құрастырады.
	
1920-1930 жылдар аралығында Венск университетінде славян тілдеріне және әдебиеттен сабақ береді, ғылыми ізденістермен айналысады. Пражск лингвистикалық үйірмесінің қатысушысы және идеялық жетекшілерінің бірі болады. Өзінің лекцияларында ол ежелгі орыс әдебиетінің ашылуы қажеттігі туралы айтып өткен. Коммунизмнің қарсыласы болған.
	
1938 жылы Австрия жағынан айыптау тағылым, тергеуге шақырылады. Оның бөлмесінде тексерулер жүргізіліп көптеген қолжазбалары мен еңбектері жоғалады. Оны концлагерден тек қана князь титулы ғана құтқарады. Бірақ еңбектерінің жоғалуына шыдай алмай инфарктан ауруханада қаза болады.

===Трубецкой және Еуразияшылдық идеясы===

1920 жылы Н.Трубецкой Ресейден кетеді және Болгарияға барады. Сонда София университетінде ғылыми-оқытушы қызметін атқарады. Осы жылы ол өзінің танымал „Еуропа және адамзат„ шығармасын жариялайды. Бұл шығарма Еуразияшылдық идеясының құрыла бастауымен, яғни, идеологияның пайда болуына әсер еткен ерекше шығарма ретінде көрініс табады. Бұдан кейінгі уақытта Трубецкойдың қызметі екі бағытта дамыды: 1) филологиялық және лингвистикалық проблемаларға бағытталған ғылыми бағыт (Пражск үйірмесінің жұмысы, одан кейін Венадағы зерттеу жылдары); 2) еуразияшылдық қозғалысына қатысуына байланысты мәдени-идеологиялық бағыт. Трубейкой осы жылдары Савицкимен , П.П.Сувчинскиймен, Г.В.Флоровскимен жақындай түсіп, ғылыми қызметін олармен бірге жалғастырады. Жиі-жиі Еуропа қалаларында баяндамалар оқиды. Ол саяси әрекеттерге тікелей қатыспағанымен, әр-түрлі мақалаларымен саясатқа әсер етіп отырған. Күрделі саяси ахуалдан алшақ болуды және конфликттік мақалалар жазуға тырысқанымен, оның көптеген мақалалары еуразияшылдық идеясына шақыру, оның мағынасын түсіндіруде болды. Мақалалары еуразияшылдық идеясыныы бастауымен қатар, оның негізгі мағыналарын ашып бере алды. Еуразияшылдық идеясын қолдаушылар арасында екі түрлі бағыт пайда болды. Біріншілер, географиялық тұрғыдан бұл идеяны қарастырды яғни, Еуропа, Азия және олардың түйіскен жерінде екі йивилизацияға да жатпайтын континент болуы керек деп есептеді. Ал екіншілердің бағытында, бөлінушілік, яғни, Еуропа Азия деген ұғым жоқ. Олардың идеяларында тек қана еуразиялықтар бар.

===Трубецкой өмірінен:===

*Трубецкой 5-гимназияда оқыған кезінде онымен бірге, болашақ поэттер Б.Л.Пастернак және В.В.Маяковскилер бірге оқыған.
*15 жасында Н.С.Трубецкой этнограф Богоразовқа хат жазған. Бұл хатта ол өзінің ғылыми ойларын білдірген (өзінің жасын көрсетпей). Бұл идеямен қызыққан Богоразов Трубецкойдың үйіне келеді. Сол кезде ол репетитормен сабақ оқып отырған 15 жасар баланы көріп, ұзақ уақыт хатты осы бала жазғанына сене алмай жүрген.
*1905 жылы болгар тарихшысы және қоғам қайраткері Иван Шишманов өзінің танысы 15 жасар С.Н.Трубецкойға өзінің „болашақ ежелгі болгар тарихшысына„ деген жазуымен кітабын силайды. 1920 жылы Софияға эмиграцияланған кезде Трубецкой Шишмановқа жолығады. Шишманов оны София университетінің салыстырмалы тілбілімі кафедрасына доцент ретінде ұсынады. Осыған байланысты эмиграцияда жүрген Трубецкой жұмысты болады. Бұл университетте ол тек қана үш тыңдаушы ғана жинай алады. Бірақ, оның лингвистика ғылымына арналған мақалалар нәтижесінде Вена университетіне профессор қызметіне шақырады.
*Лингвисттердің бірінші конгресінде А.Мейе Трубецкойды заманауи лингвистиканың ұлы қайраткері деп атаған.
*Трубецкой Маяковскийдің поэзиясын ұнатқан.
*1973 жылы Вена университетінде Н.С.Трубецкойдың құрметіне құрмет тақтасы орнатылды.&lt;ref&gt;Алпатов В. М. Москва лингвистическая / Научный совет Российской Академии наук по изучению и охране культурного и природного наследия — М.: Изд-во Института иностранных языков, 2001. — С. 20 - 24. — 104 с. — (Природное и культурное наследие Москвы). — 500 экз. — ISBN 5-88966-028-4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/avtory/hronos/teslja_aa.php ''Тесля А. А.''] [http://www.hrono.ru/statii/2010/ir_evraziistvo.php К истории {{nobr|«И. Р.»}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://derzava.com/art_desc.php?aid=288 Наследие Чингисхана. Взгляд на русскую историю не с Запада, а с Востока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080525091753/http://derzava.com/art_desc.php?aid=288 |date=2008-05-25 }}. Берлин, 1925, 60 с.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://philologos.narod.ru/trubetzkoy/trubetzkoy.htm Сетевая библиография Н. С. Трубецкого]
* [http://www.isfp.co.uk/russian_thinkers/nikolay_trubetskoy.html Биография Н. С. Трубецкого] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408174655/https://isfp.co.uk/russian_thinkers/nikolay_trubetskoy.html |date=2019-04-08 }}
* Трубецкой Н. С. [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=34&amp;Itemid=61 Фонология и лингвистическая география.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308184947/http://sprach-insel.com/index.php?id=34&amp;itemid=61&amp;option=com_content&amp;task=view |date=2016-03-08 }}
* Трубецкой Н. С. [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=49&amp;Itemid=61 Отношение между определяемым, определением и определённостью.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306184013/http://sprach-insel.com/index.php?id=49&amp;itemid=61&amp;option=com_content&amp;task=view |date=2016-03-06 }}
* Трубецкой Н. С. [http://derzava.com/art_desc.php?aid=287 «Еуропа и человечество» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120908064750/http://derzava.com/art_desc.php?aid=287 |date=2012-09-08 }}
* Трубецкой Н. С. [http://derzava.com/art_desc.php?aid=288 «Наследие Чингисхана. Взгляд на русскую историю не с Запада, а с Востока»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080525091753/http://derzava.com/art_desc.php?aid=288 |date=2008-05-25 }}. Берлин, 1925, 60 с.
* ''Вестстейн, Виллем''. [http://www.ka2.ru/nauka/weststeijn_1.html Трубецкой и Хлебников.] // Евразийское пространство. Звук, слово, образ. Языки славянских культур. — М., 2003. — С. 237—248
* [http://press-post.net/kultura-ili-karikatura Культура или карикатура?К украинской проблеме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222100608/http://press-post.net/kultura-ili-karikatura |date=2011-02-22 }} (О полемике Н. С. Трубецкого с Д. И. Дорошенко).
* [http://www.angelfire.com/nt/oboguev/images/nstslav.htm ОБЩЕСЛАВЯНСКИЙ ЭЛЕМЕНТ В РУССКОЙ КУЛЬТУРЕ ]
* [http://www.gumilev-center.ru/ Центр Льва Гумилева: современное евразийство]
* [http://vkontakte.ru/young_eurasia Молодая Евразия: младоевразийство]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:16 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1890 жылы туғандар]]
[[Санат:Мәскеуде туғандар]]
[[Санат:25 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Венада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Еуразияшылдар]]
[[Санат:Трубецкилер]]
[[Санат:5-ші Мәскеу гимназиясы түлектері]]
[[Санат:Мәскеу университетінің тарих-филология факультетінің түлектері]]
[[Санат:Ресей империясы лингвистері]]
[[Санат:Аустрия лингвистері]]
[[Санат:Ресей империясы философтары]]
[[Санат:Ресей империясы этнографтары]]
[[Санат:Фонетистер]]
[[Санат:Фонологтар]]
[[Санат:Морфологтар]]
[[Санат:Компаративистер]]
[[Санат:Тіл тарихшылары]]
[[Санат:Кавказтанушылар]]
[[Санат:Уралшылар]]
[[Санат:Болгария бірінші толқынындағы орыс эмигранттары]]
[[Санат:Аустрия бірінші толқынындағы орыс эмигранттары]]
[[Санат:Русшылдар]]
[[Санат:Миокард инфарктінен қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>0w5792i86qtlp3yvs2fca8idw9g5vj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Тұлға</title>
    <ns>10</ns>
    <id>162191</id>
    <revision>
      <id>3608096</id>
      <parentid>3584000</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3608096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3710" sha1="drg8d77olrfgkhemktaksybpeo3wzgd" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]}}&lt;/includeonly&gt;
{{Инфобокс
|дене_стиль      = width:23em;
|дене_класс      = vcard
|үсті            = {{{Есімі}}}
|үсті_стиль      = background:#eaecf0; padding: 0.3em;
|үсті_класс      = fn
|үсті2           = {{{Шынайы есімі|}}}
|үсті_класс2     = nickname
|сурет           = {{#if:{{{Сурет|}}}|[[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{ені|}}}|{{#invoke:String|replace|{{{ені}}}|px||plain=false}}px|280px}}|{{{Сурет атауы|Сурет}}}]]}}
|сурет_атауы     = {{{Сурет атауы|}}}
|тақырыпша_стиль = font-weight:normal;
|белгі_стиль     = text-align:left; vertical-align:top;
|белгі1     = Туған кездегі есімі
|мәтін1     = {{{Туған кездегі есімі|}}}
|класс1     = nickname
|белгі2     = Толық есімі
|мәтін2     = {{{Толық есімі|}}}
|белгі3     = Туған күні
|мәтін3     = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|белгі4     = Туған жері
|мәтін4     = {{{Туған жері|{{{Туған жері|}}}}}}
|белгі5     = Қайтыс болған күні
|мәтін5     = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|белгі6     = Қайтыс болған жері
|мәтін6     = {{{Қайтыс болған жері|}}}
|белгі7     = Азаматтығы
|мәтін7     = {{#if:{{{Азаматтығы|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{Азаматтығы}}}&lt;/span&gt;}}
|класс7     = adr
|белгі8     = Ұлты
|мәтін8     = {{{Ұлты|}}}
|белгі9     = Қызметі
|мәтін9     = {{{Мансабы|}}}
|белгі10    = Белсенділігі
|мәтін10    = {{{Белсенді жылдары|}}}
|класс9     = note
|белгі11    = Білімі
|мәтін11    = {{{Білімі|}}}
|белгі12    = Мамандығы
|мәтін12    = {{{Мамандығы|}}}
|белгі13    = Осы үшін белгілі
|мәтін13    = {{{Не үшін белгілі|}}}
|белгі14    = Партиясы
|мәтін14    = {{{Партиясы|}}}
|белгі15    = Әкесі
|мәтін15    = {{{Әкесі|}}}
|белгі16    = Анасы
|мәтін16    = {{{Анасы|}}}
|белгі17    = Жұбайы
|мәтін17    = {{{Жұбайы|}}}
|белгі18    = Серігі
|мәтін18    = {{{Серігі|}}}
|белгі19    = Балалары
|мәтін19    = {{{Балалары|}}}
|белгі20    = Отбасы
|мәтін20    = {{{Отбасы|}}}
|белгі21    = Марапаттары мен сыйлықтары
|мәтін21    = {{#if:{{{Марапаттары|}}}|&lt;div&gt;
{{{Марапаттары}}}
&lt;/div&gt;}}
|белгі22     = Қолтаңбасы
|мәтін22     = {{#if:{{{Қолтаңбасы|}}}|[[Сурет:{{{Қолтаңбасы|}}}|128px|Қолтаңбасы]]}}
|белгі23     = Сайты
|мәтін23     = {{{Сайты|}}}
|белгі24     = Блогы
|мәтін24     = {{{Блогы|}}}
|белгі25     = Басқалары
|мәтін25     = {{{Басқалары|}}}
|асты_стиль  = border-top:1px solid #DDD; background:#eaecf0;
|асты        = {{#if:{{{Commons|}}}|&lt;div&gt;'''[[Ортаққор]]дағы [[commons:Category:{{{Commons}}}{{!}}{{#if:{{{Есімі|}}}|{{{Есімі}}}|{{{Commons}}}}}]]'''&lt;/div&gt;}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>drg8d77olrfgkhemktaksybpeo3wzgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Симон Рив</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195375</id>
    <revision>
      <id>3608348</id>
      <parentid>1820236</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="505" sha1="a6yuhh74w4v9dmh6vk4n0kjxi23e8qd" xml:space="preserve">'''Симон Рив''' - Британдық теледидар жүргізушісі. 2003-жылы 'Стан'-дарды қарсы алыңыздар деген бағдарламамен теледидар бетіне шығады.

== Өмірбаяны ==
Батыс Лондонда туылып өседі.

== Сыртқы сілттемелер ==

* http://www.facebook.com/media/set/?set=a.187311241078.151486.526366078&amp;type=3
* http://www.youtube.com/user/shootandscribble
{{Uncategorized}}</text>
      <sha1>a6yuhh74w4v9dmh6vk4n0kjxi23e8qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берен Саат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195585</id>
    <revision>
      <id>3608453</id>
      <parentid>2393815</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2059" sha1="6a515s4jcvumuio6e62k1dvqpxifon2" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    = Берен Саат
|шынайы есімі        = Beren Saat
|сурет                          =Beren Saat 17.4.15.jpg
|сурет ені          = 220 px
|сурет атауы               = Берен Саат (2010)
|туған кездегі есімі    = Берен Саат
|туған күні                   = 26.02.1984
|туған жері                  = [[Анкара]]&lt;br /&gt;[[Түркия]]
|қайтыс болған күні          = 
|қайтыс болған жері         =
|мамандығы                      = {{актриса}} 
|азаматтығы                     =  {{TUR}}
|белсенді жылдары         = 2002 — &lt;small&gt;қазіргі уақытқа шейін&lt;small&gt;
|бағыты                                = 
|киностудия                       =
|марапаттары                  = 
|imdb_id                             = 1754321
|сайты                            = {{URL|http://www.berensaat.com.tr}} 
}}
'''Берен Саат''', Beren Saat − түрік актрисасы.   

== Өмірбаяны ==
[[1984]] жылы [[26 ақпан]]да [[Анкара]] қаласында дүниеге келген. Baskent университетінде білім алып, модель және актриса ретінде көпшілікке таныла бастаған. Берен Aның түрiк сериалындағы [[Қыванч Татлытуғ]] Бихтердiң басты рольді өзi белгiлi және әйгiлi актер қасында болып табылады.

== Филмография == 
[[Санат:Түркия актерлері]]

*''Aşkımızda Ölüm Var'' (2004)
*''Aşka Sürgün'' (2005)
*''Hatırla Sevgili'' (2007)
*''Avrupa yakasi''
*''Güz Sancısı'' (2008)
*''[[Мезгілсіз сезім]]'' (2008-2010)
*''Gecenin Kanatları'' (2009)
*''[[Fatmagül]]'' (2010)
* She has also lent voice to Barbie in &quot;Toy Story 3&quot;, in Turkish version.</text>
      <sha1>6a515s4jcvumuio6e62k1dvqpxifon2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наньянг технологиялық университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199795</id>
    <revision>
      <id>3608311</id>
      <parentid>2964961</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3968" sha1="31oxv1mi57n2xmc3wchbbkikrynat1f" xml:space="preserve">{{Infobox university
|name = Наньянг технологиялық университеті
|image_name =
|established = 1991
|endowment    = [[Singapore dollar|S$]]830 миллион
|chancellor = [[Tony Tan Keng Yam| President Tony Tan]]
|type = Autonomous
|president = [[Bertil Andersson|Prof Bertil Andersson]]
|city = Nanyang Avenue
|country = [[Singapore]]
|colors = {{color box|#C60C30}} [[Red (color)|University Red]]&lt;br/&gt;{{color box|#003478}} [[Blue (color)|School Blue]] 
|students = 33,500
|undergrad = 23,500
|postgrad = 10,000
|staff = 2,500
|faculty =  3,300
|campus = 200 гектар
|affiliations = [[Washington Accord|WA]], [[Accreditation Board for Engineering and Technology|ABET]], [[Association of Southeast Asian Institutions of Higher Learning|ASAIHL]], [[ASEAN University Network|AUN]], [[Association of Commonwealth Universities|ACU]], [[German Academic Exchange Service|DAAD]]
|website = [http://www.ntu.edu.sg www.ntu.edu.sg]
|coor = {{Coord|1|20|41|N|103|40|53|E|region:SG_type:edu|display=inline,title}}
}}


'''Наньянг технологиялық университеті''' (Аббревияциясы: '''НТУ''') [[Сингапур]]дағы екі ең ірі жоғарғы оқу орындарының бірі. 200-гектарды алып жатқан алпауыт университет қабырғасында 2010 жылы әлемнің ең бірінші [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2010]] университеттің Юнан саябағында өтеді. Quacquarelli Symonds әлем университеттерінің ранкісі бойынша НТУ жалпы қатарда 58, инжиниринг мамандығы бойынша 26 орында келеді.

НТУ әлемнің ең шапшаң дамып келе жатқан зерттеу институттары қатарына кіреді. Зерттеу орындарын қаражаттандыру 2005-жылмен салыстырғанда 7-есе өскен.

==Колледждер, мектептер және институттар==
[[File:School of art design and media.jpg|right|thumb|Өнер, Дизайн және Медиа мектебі]]
[[File:NTU Administration Building.JPG|thumb|right|Административті кеңсе]]
[[File:NTU former administrative building front.jpg|thumb|right|Қытай мәдениет мұрасы]]
НТУда 4 колледж бар, оның құрамына 12 мектеп кіреді.


===Инженерлік колледжі===
* [http://www.ntu.edu.sg/coe/home/ ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204033455/http://www3.ntu.edu.sg/COE/Home/ |date=2008-12-04 }}
* [http://www.ntu.edu.sg/scbe/ School  of Chemical and Biomedical Engineering (SCBE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090518191916/http://www3.ntu.edu.sg/SCBE/ |date=2009-05-18 }} Химия және Биомедицина Инжинирингі
* [http://www.ntu.edu.sg/cee/index.asp School of Civil and Environmental Engineering (CEE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407085034/http://www3.ntu.edu.sg/CEE/index.asp |date=2010-04-07 }}
* [http://www.ntu.edu.sg/sce/ School of Computer Engineering (SCE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215030152/http://www.ntu.edu.sg/sce/ |date=2007-12-15 }}
* [http://www.ntu.edu.sg/eee/ School of Electrical and Electronic Engineering (EEE)]
* [http://www.mse.ntu.edu.sg/ School of Materials Science and Engineering (MSE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071216040551/http://www.mse.ntu.edu.sg/ |date=2007-12-16 }}
* [http://www.ntu.edu.sg/mae/ School of Mechanical and Aerospace Engineering (MAE)]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
[[Санат:Сингапур жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Университеттер]]
[[Санат:Білім беру]]</text>
      <sha1>31oxv1mi57n2xmc3wchbbkikrynat1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоомас Хендрик Ильвес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204361</id>
    <revision>
      <id>3608333</id>
      <parentid>3444230</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3753" sha1="8uqxkdwy6avjppsr9etmd4mi4fu27wf" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Тоомас Хендрик Ильвес
| Шынайы есімі         = Toomas Hendrik Ilves
| Суреті               = Msc 2007-Saturday, 14.00 - 16.00 Uhr-Zwez001 Ilves.jpg
| Сурет ені            = 
| Атауы                = 
| Титулы               =  4-ші [[Эстония президенті|Эстонияның президенті]] 
| Ту                   = Flag of the President of Estonia.svg
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = [[9 қазан мамыр]] [[2006 жыл]]ы
| Басқаруын аяқтады    = [[10 қазан мамыр]] [[2016 жыл]]ы
| Ізашары              = [[Арнольд Рюйтель]]
| Ізбасары             = 
| Титулы_2             = 9-шы [[Эстонияның сыртқы істер министірі]]
| Ту_2                 = Flag of Estonia.svg
| Ту2_2                = 
| Реті_2               = 
| Басқара бастады_2    = [[1999 жыл]]
| Басқаруын аяқтады_2  = [[2002 жыл]]
| Ізашары_2            = [[Рауль Мялк]]
| Ізбасары_2           = [[Кристийна Оюланд]]
| Титулы_3             = 7-ші [[Эстонияның сыртқы істер министірі]]
| Ту_3                 = Flag of Estonia.svg
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = [[1996 жыл]]
| Басқаруын аяқтады_3  = [[1998 жыл]]
| Ізашары_3            = [[Сийм Каллас]]
| Ізбасары_3           = [[Рауль Мялк]]
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 = 
| Ту2_4                = 
| Реті_4               = 
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Туған күні         = 26.12.1953
| Туған жері         = [[Стокгольм]], [[Швеция]]
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = 
| Әкесі                =
| Анасы                = Ираида Сийтам
| Жұбайы               = [[Эвелин Ильвес]]
| Балалары             = 
| Партиясы             = [[Социал-демократиялық партиясы (Эстония)|Социал-демократиялық партиясы]] 
| Білімі               = 
| Мамандығы            = 
| Қолтаңбасы           = Toomas Hendrik Ilves Signature.svg
| Сайты                =  
| Commons              = Toomas Hendrik Ilves
| Марапаттары          =
}}

'''Тоомас Хендрик Ильвес''' ({{lang-et|Toomas Hendrik Ilves}}) — [[Эстония]]ның саясаткер, мәмілегер, журналшы, [[Еуропалық парламент]]тiң бұрынғы мүшесi, [[Социал-демократиялық партиясы (Эстония)|Эстония социал-демократиялық партиясы]]ның бұрынғы басшысы, [[26 қыркүйек]] [[2006 жыл]]да Эстония президентi болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
Ильвестің аналық сызық бойынша әже, [[Санкт-Петербург]] туған Елизавета Васильевна Чистоганова, ұлт бойынша [[орыс]] болды. Ильвестің анасы Ираида Сийтам [[6 қаңтар]]да [[1927 жыл]]да дүниеге келген.</text>
      <sha1>8uqxkdwy6avjppsr9etmd4mi4fu27wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мюден (Аллер)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212809</id>
    <revision>
      <id>3608152</id>
      <parentid>2964763</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4935" sha1="o6pc3uow8frx9elqi7pgr27y8q2nfr6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Мюден (Аллер) 
 |шынайы атауы            = Müden (Aller) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen_von_Müden_(Aller).png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=32 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=22 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Гифхорн 
 |кестедегі аудан         = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 6 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Хорст Шисгерис 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 67,27 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 47 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5588 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05375 
 |пошта индексі           = 38539 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = GF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 1 51 018 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.mueden-aller.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Мюден (Аллер)''' ({{lang-de|Müden (Aller)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 5588 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 67,27 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 018''. Муниципалитеттің басшысы — Хорст Шисгерис.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mueden-aller.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131223090447/http://mueden-aller.de/ |date=2013-12-23 }}

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>o6pc3uow8frx9elqi7pgr27y8q2nfr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монтеминьяио</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232527</id>
    <revision>
      <id>3608134</id>
      <parentid>1953264</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3919" sha1="bxakl5z4vz7utm46nw7fpv8macshuzq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Монтеминьяио 
 |шынайы атауы            = Montemignaio 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=44 |lat_sec=27 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=37 |lon_sec=11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Тоскана 
 |кестедегі аймақ         = Тоскана 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Ареццо (провинция){{!}}Ареццо 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Massimiliano Mugnaini 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 26 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 739 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 585 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 22 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 575 
 |пошта индексі           = 52010 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 51023 
 |ортаққордағы санаты     = Montemignaio 
 |сайты                   = http://www.comune.montemignaio.ar.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Монтеминьяио''' ({{lang-it|Montemignaio}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Тоскана]] әкімшілік аймағына қарасты [[Ареццо (провинция)|Ареццо]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 585 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 22 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 26 км² шамасында. Пошта индексі — 52010.

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 575 542 013

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.montemignaio.ar.it Ресми сайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Ареццо провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Тоскана елді мекендері]]</text>
      <sha1>bxakl5z4vz7utm46nw7fpv8macshuzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монтаньяреале</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237100</id>
    <revision>
      <id>3608124</id>
      <parentid>1840179</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:03:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3854" sha1="s7r6i4o1v27p69sgqy2rkp8jm4ijixw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Монтаньяреале 
 |шынайы атауы            = Montagnareale 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=8 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=57 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Сицилия 
 |кестедегі аймақ         = Сицилия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Мессина (провинция){{!}}Мессина 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 16 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 1787 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 112 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              =  
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = montagnarealesi 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 941 
 |пошта индексі           = 98060 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 83056 
 |ортаққордағы санаты     = Montagnareale 
 |сайты                   = http://web.tiscali.it/comunemontagnareale 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Монтаньяреале''' ({{lang-it|Montagnareale}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Сицилия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Мессина (провинция)|Мессина]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 112 адамды құрайды.  Алып жатқан жер аумағы 16 км² шамасында. Пошта индексі — 98060.


== Демографиясы ==


== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://web.tiscali.it/comunemontagnareale Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120820022041/http://web.tiscali.it/comunemontagnareale/ |date=2012-08-20 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Мессина провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Сицилия елді мекендері]]</text>
      <sha1>s7r6i4o1v27p69sgqy2rkp8jm4ijixw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхаммед ибн Джәрир әт-Табари</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263603</id>
    <revision>
      <id>3608436</id>
      <parentid>3371003</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7039" sha1="jxwrw57ysu8wcrymrx24v5xshwdsjyk" xml:space="preserve">{{Мұсылман ғалымдары}}
'''Әбу Джафар Мұхаммед ибн Джәрир ибн Йазид әт-Табари''' (839, [[Табаристан]] өлкесінде, [[Амул]] қаласыңда — [[923]], [[Бағдат]]) — тарихшы. Бірқатар уақыттар бойына [[Рей]], [[Бағдат]], [[Басра]], [[Куфа]] қалаларында, кейін [[Сирия]]да, [[Мысыр]]да болған. Өмірінің соңғы жылдарында [[Бағдат]]та тұрып, [[заң]], аңыз-әпсана салаларында дәріс оқыған. Әбу Джафар Мұхаммед әт-Табари [[ғалым]], тарихтанушы ретінде түрлі пәндерге байланысты 10-нан астам еңбек қалдырған. «Тарих ар-русул уә-л-мулук» атты көп томдық еңбегінде әлемнің жаратылуынан басталған жалпы [[тарих]] және сол кезде мәдени өркениетімен арабтарға белгілі болған халықтар туралы, [[Рим]], [[Византия]] императорлары, [[Иран]] тарихы жайлы [[мәліметтер]] жинақталған. [[Ислам]]ның пайда болуынан бастап әрі қарайғы тарихи оқиғалар мұсылманша ([[һижра]]) [[жыл санау]] ретімен берілген. Араб [[халифат]]ына қатысты [[915]] жылға дейін мәліметтер мол қамтылған. Сонымен қатар [[Орта Азия]] мен [[Оңтүстік Қазақстан]] туралы деректер бере отырып, [[Түркілер|түркі]] тайпаларының [[ислам]] дінінің енуіне, арабтардың жаулап алуына қарсы күресіне, [[халық]] көтерілістеріне,  соғдылардың [[Жетісу]]ға қоныс аударуына, Жетісу түркілерінің этнографиясы және олардың қалалары жайындағы  мәліметтерге жан-жақты тоқталады. Әбу Джафар Мұхаммед әт-Табари [[Орта Азия]]дағы оқиғаларды баяндау барысында [[әл-Мадаини]]дің ([[753 — 849]]) еңбектерін (бізге жетпеген) негізге алған. Әбу Джафар Мұхаммед әт-Табаридің бұл еңбегі [[1879 — 1901]] жылдары голландиялық ғалым [[Де Гуе]] жетекшілігімен жарық көрді.&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Өз заманының аса оқымысты адамы ретінде [[Таяу Шығыс]]тағы елдердің әдет-дәстұрін, салт-санасын, діни және тұрмыстық аңыздарын, поэзиясы мен қара сөзбен жазылған хикаяларын, патшалар мен мемлекеттердің тарихын, [[Ислам пайғамбарлары|пайғамбарлардың]] шығу тегі мен шежіресін зерттеді. Сондықтан [[Абай]] мен [[Әуезов]] әт-Табаридің «Тарихымен» бала кезінен таныс болды. Ғалымның мұсылман елінің рухани емірінде алатын орнын ерекше бағалай келіп, абайтану саласына арналған барлық еңбектерінде Әуезов ерекше атаған. Абайдың танымдық үш қайнар көзі ретінде [[Шығыс мәдениеті]]нен нәр алған:&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;
 
{{start citation}}«Абай араб-мұсылман мәдениетін кең зерттей отырып, Табари, Рабғузи, Рашид-ад-дин, Бабыр, Әбілғазы Баһадүр хан жене басқалары сияқты шығыс ғалымдарының тарихи еңбектерімен танысты, мусылман дінінің барлық шариғат негіздерін біліп алды. Абай Шығыс елдерінің бағзы замандағы тарихымен ғана танысып қойған жоқ, ол сонымен қатар Таяудағы Шығыстың өз тұсындағы мәдениетін де өте жақсы білді»{{end citation|қайнары=20 томдық шығармалар жинағы, 18-том, 165-бет}}.

==Әдебиеті== 
*«История ат-Табари», Ташкент, [[1987]].

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lib.ektu.kz/cgi-bin/irbis64r_72/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=KAZ&amp;P21DBN=KAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullw&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=3&amp;S21P02=0&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=низам]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://kk.newikis.com/Портал:Тарих.html]{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.madenimura.kz/books/DocLib/Общественно-политические%20науки%20(история,%20политика,%20экономика,%20право)/Тарих-%20адамзат%20ақыл%20–%20ойының%20қазынасы%203-%20том/tom3.pdf%20istoria.pdf]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=S=&amp;S21STR=Орта%20ғасырлар%20тарихы%20(V%20ғ.-1640%20ж.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229213603/http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=S=&amp;S21STR=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%20%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B%20(V%20%D2%93.-1640%20%D0%B6.) |date=2012-02-29 }}

== Ішкі сілтеме ==
* [http://kk.wikipedia.7val.com/wiki/Арнайы:Барлық_беттер/ӘН]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:838 жылы туғандар]]
[[Санат:923 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Иран тарихшылары]]
[[Санат:Мұсылман тарихшылар]]


{{Islam-stub}}</text>
      <sha1>jxwrw57ysu8wcrymrx24v5xshwdsjyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гонсало Игуаин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288895</id>
    <revision>
      <id>3608292</id>
      <parentid>3371916</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14494" sha1="t6qacp8z6oizm3o7d9rdvdhtvcaxk4u" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Гонсало Игуаин
|толық аты = Гонсало Игуаин
|лақап аты = ''Pipita''
|сурет = Gonzalo Higuaín 8609.jpg
|сурет ені = 
|атауы = Игуаин 2012 жылы
|туған күні = 10.12.1987
|туған жері = [[Брест]] , [[Франция]]
|азаматтығы = {{flagicon|Argentina}} [[Аргентина]] &lt;br /&gt;  {{flagicon|France}} [[Франция]]
|бойы = 184 [[см]]
|салмағы = 80 [[кг]]
|позиция = [[шабуылшы]]
|қазіргі клуб =
|жастар клубы = {{футбол карьерасы||{{flagicon|Argentina}} Ривер Плейт
}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2004—2006|{{flagicon|Argentina}} [[Ривер Плейт]]|35 (13)
|2007—2013|{{flagicon|Spain}} [[Реал Мадрид]]|190(107)
|2003—2016|{{flagicon|Италия}} [[Наполи]]|104 (71)
|2016—2020|{{flagicon|Италия}} [[Ювентус]]|105 (48)
|2018—2019|{{аренда}}{{Flagicon|ITA}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|15 (6)
|2019|{{аренда}}{{Flagicon|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]] |14 (5)
|2020—2022|{{ту|АҚШ}} [[Интер Майами]]| 67 (29)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2008|{{flagicon|Argentina}} Аргентина (олимп.) |1 (2)
|2009—2018|{{flagicon|Argentina}} Аргентина|75 (31)}}
}}
'''Гонсало Херардо Игуаин''' ({{lang-es|Gonzalo Gerardo Higuaín}}; [[10 желтоқсан]] [[1987 жыл|1987]], [[Брест]], [[Франция]]) — аргентиналық [[футбол]]шы,  шабуылшы. &quot;[[Реал Мадрид]]тің&quot; еурокубоктардағы 700-інші голының [[автор]]ы.&lt;ref&gt;[http://www.championat.ru/football/news-644956.html  Игуаин Реалдың еурокубоктекі, 700-інші голын соқты]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
=== Клубтық карьерасы ===
Аргентиналық кәсіпқой футболшы Хорхе Игуаиннің (8 маусым, 1957) жанұясында өмірге келеді. Ол сол уақытта Брест француз клубында қорғаушы позициясында ойнаған. Балаға 10 ай толған кезде, ата-анасы Аргентинаға қайтады. Осылай, [[Француз тілі|французша]] сөйлемесе де, Игуаин француз паспортының иегері болып табылады. 

Гонсалоның үлкен ағасы [[Федерико Игуаин]] де (25 қазан, 1984) кәсіпқой футболшы болып табылады. Ол [[Ривер Плейт]] (ағасымен бірге),  «[[Индепендьенте]]»,  «[[Бешикташ]]» клубтарында шабуылшы ретінде өнер көрсеткен. Қазіргі таңда америкалық &quot;Коламбус Крю&quot; клубында ойнайды.

2004-2006 жылдары «[[Ривер Плейт|Ривер Плейтте»]] ойнады. 2007 жылдан бастап - [[Реал Мадрид]] ойыншысы. 2008/9 маусымында Испания чемпионатында 22 гол, 2009/10 маусымында 27 гол соғады ([[Лионель Месси]]ден кейін бомбардирлер арасында 2 орын).

Гонсало Игуаин 10 қыркүйектегі Хетафеге қарсы ойында өзінің голдарына есеп ашады. 24 қыркүйекте Райо-Вальеканоға маусымдағы екінші голын соғады (6:2). 2 қазанда Эспаньолаға қарсы ойында маусымдағы бірінші хет-трик жасайды. 8 қазанда Аргентина ұлттық құрама сатысында Чили құрамасына қарсы ойында тағы хет-трик жасайды (4:1).

15 қазанда тағы үш голды Бетиске қарсы ойында соғады. Игуаин 2011 жылы Реал Сосьедадқа  (1:0), Осасунаға  (7:1), Атлетико Мадридке (4:1), Загребтік Динамоға (6:2) гол соқты. 2012 жылдың 31 мамырында Гонсало Испания чемпионатындағы [[Реал Мадрид|Реал Мадридтің]] 100-голын соқты.

2012/13 маусымының бірінші ойынында Валенсияға қарсы гол соғады (1:1). Валенсия қақпасына соққан голы аргентиналыққа ресми ойындарда [[Реал Мадрид|Реал]] үшін соққан 104-ші голы болды. Дәл осыншама голды [[Роналдо]] соққан, Пипита кезінде сол ойыншыны алмастыру үшін сатып алынған болатын. 2012 жылдың 7 қарашасында болған Чемпиондар лигасының топтық сатысында Дортмундық [[Боруссия Дортмунд|Боруссиямен]] болған матчта жарақат алып, 2 айға қатардан шығып қалды. 2013 жылы 6 қаңтарда болған &quot;Реал Сосьедадпен&quot; ойында [[Кәрім Бензема|Карим Бенземаны]] 74-минутта алмастырып,қатарға қайта оралды. 2013 жылдағы бірінші голын Испания чемпионатының 20-турында &quot;Валенсияға&quot; соқты.

25-турда &quot;Депортиво&quot; клубымен болған ойында Игуаин өз командасының жеңіс голын соқты. Бұл оның испан біріншілігінде соққан 100-голы болды. Бұл үшін оған барлығы 179 матч қажет болды. Барлығы &quot;корольдік клуб&quot; үшін 13 ойыншы ғана 100 голдан астам гол соққан. 25 жасар Игуаин солардың бірі атанып, 22 жасында осындай көрсеткішке жеткен [[Рауль Гонсалес]]тен кейінгі ең жас ойыншы болды.

2013 жылы шілде айында Игуаин &quot;Наполиге&quot; ауысты. &quot;Наполи&quot; үш маусым ойнап, Италия чемпионы бола алмады, есесіне 2015/16 жылғы маусымда 36 гол соғып, А сериясының рекордын жаңартты.

2016 жылы 26 шілдеде &quot;Ювентус&quot; футболшысы атанды. Екі маусым қатарынан &quot;алтын дубль&quot; иегері атанды (Италия чемпионы және кубок иегері). Чемпиондар Лигасының финалына шығып, бұрынғы клубы &quot;Реалдан&quot; ұтылды - 1:4. 

2018 жылы жазда &quot;Ювентуске&quot; Криштиану Роналду келген соң клуб Игуаинді &quot;Миланға&quot; жалға берді. 

2018/19 жылғы маусымның екінші жартысын &quot;Челсиде&quot; арендада өткізді. 14 рет алаңға шықты да, бес голдың авторы және УЕФА Еуропа Лигасының жеңімпазы атанды. 2019 жылы 1 шілдеде &quot;Ювентуске&quot; қайта оралды.

=== Ұлттық құрама ===
2006 жылы Гонсало Аргентина және [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция футбол құрамаларынан]] шақыру алады, бірақ екі жаққа да келісім бермей, ойлануға уақыт алады. Кейінннен Аргентина құрамасына ойнауды жөн көреді&lt;ref name=&quot;18 June 2010&quot;&gt;[http://football.sport-express.ru/world/2010/reviews/6268/ Игуаин шешімге келді. Және ұтылған жоқ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621114616/http://football.sport-express.ru/world/2010/reviews/6268/ |date=2010-06-21 }} — ''«Спорт-Экспресс», 18 шілде 2010''&lt;/ref&gt;. 

[[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылы Онтүстік Африка Республикасында өткен футболдан Әлем чемпионатында]] 22 жастағы Игуаин турнирдегі алғашқы [[хет-трик]] авторы атанды (Оңтүстік Корея құрамасына қарсы ойында, 4:1). Гонсало үшін бұл ұлттық құрамадағы 7-ойын болды. Игуаин бір матчте 3 гол соға алған 3-інші аргентиналық футболшы (оған дейін бұл нәтижеге Гильермо Стабиле (1930) және [[Габриэль Батистута]] қол жеткізді (1994 и 1998)). Гонсалоның хет-тригі әлем чемпионаттарының тарихындағы 49-шы болып, 2002 жылдағы Әлем чемпионатынан кейінгі бірінші хет-трик болды. 1/8 финалда Игуаин Мексика ұлттық құрамасына қарсы ойында тағы бір гол соқты. 1/4 финалда аргентиналықтар немістерден 0:4 есебімен жеңіліп, турнирден қайтты.

Игуаин 2014 жылғы әлем чемпионатында да бір гол соқты. Ширек финалда Бельгияның қақпасына ойын тағдырын шешкен жалғыз голды енгізді. 

2018 жылы Ресейде өткен әлем чемпионатында Игуаин мүлде көзге түспеді. Чемпионаттан соң құрамадағы карьерасына нүкте қойды.

== Статистика ==

=== Клубтік ===
''Ақпарат 2012 жылдың 21 сәуіріне сай.&lt;ref&gt;[http://soccernet-akamai.espn.go.com/players/stats?id=67310&amp;cc=5739 Higuain Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208140936/http://soccernet-akamai.espn.go.com/players/stats?id=67310&amp;cc=5739 |date=2009-02-08 }}. Retrieved 27 қазан 2008.&lt;/ref&gt;''

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Клуб
!rowspan=&quot;2&quot;|Маусым
!colspan=&quot;3&quot;|Лига
!colspan=&quot;3&quot;|Кубок
!colspan=&quot;3&quot;|Құрлықтық
!colspan=&quot;3&quot;|басқа
!colspan=&quot;3&quot;|Барлығы
|-
!Ойын
!Гол
!Пас
!Ойын
!Гол
!Пас
!Ойын
!Гол
!Пас
!Ойын
!Гол
!Пас
!Ойын
!Гол
!Пас
|-
| rowspan=&quot;4&quot;|[[Ривер Плейт]]
|2004–05
|6||0||0||0||0||0||0||0||0||colspan=&quot;3&quot;|–||6||0||0
|-
|2005–06
|12||5||5||5||3||0||4||2||0||colspan=&quot;3&quot;|–||21||10||5
|-
|2006–07
|17||10||11||0||0||0||2||0||0|||1||0||0||20||10||11
|-
!Total
! 35!!15!!16!!5!!3!!0!!6!!2!!0!!1!!0!!0!!47!!20!!16
|-
| rowspan=&quot;7&quot;|[[Реал Мадрид]]
|Ла Лига 2006/07
|19||2||3||2||0||0||2||0||0||colspan=&quot;3&quot;|–||23||2||3
|-
|Ла Лига 2007/08
|25||8||3||4||1||0||5||0||0||colspan=&quot;3&quot;|–||34||9||3
|-
|Ла Лига 2008/09
|34||22||9||2||1||0||7||0||0||1||1||0||44||24||9
|-
|Ла Лига 2009/10
|32||27||5||1||0||0||7||2||1||colspan=&quot;3&quot;|–||40||29||6
|-
|Ла Лига 2010/11
|17||10||6||2||1||0||6||2||0||colspan=&quot;3&quot;|–||25||13||6
|-
|Ла Лига 20011/12
|32||22||5||5||1||2||11||3||1||2||0||0||50||25||8
|-
|Ла Лига 2012/13
|3||3||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||3||3||0
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Барлығы
!160!!91!!31!!16!!4!!2!!38!!7!!2!!3!!1!!0!!217!!103!!35
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Бүкіл мансап
!194!!105!!47!!21!!7!!2!!44!!9!!2!!4!!1!!0!!263!!122!!51
|}

== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===

; «Реал Мадрид»

* Испания чемпионы '''(3)''': 2006/07, 2007/08, 2011/12
* Испания суперкубогы '''(2)''': 2008, 2012
* Испания кубогы: 2010/11

; «Наполи»

* Италия кубогы: 2013/14
* Италия суперкубогы: 2014

; «Ювентус»

* Италия чемпионы '''(2)''': 2016/17, 2017/18
* Италия кубогы '''(2)''': 2016/17, 2017/18

; «Челси»

* УЕФА Еуропа Лигасы: 2018/19

'''Аргентина'''

* Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 2014
* Америка кубогының күміс жүлдегері: 2015, 2016

=== Жеке ===

* Аргентина чемпионатының үздік ойыншысы (2006, Апертура)
* Италия чемпионатының үздік мергені: 2015/16

== Сілтемелер ==
* [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041476158/1193041478842/jugador/Jugador/Higuain.htm «Реал Мадрид» ФК ресми сайтында] {{ref-en}}
* [http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=67310 Гонсало Игуаин ESPN сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100415011034/http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=67310 |date=2010-04-15 }} {{ref-en}}
* [http://fr.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=271550/index.html Игуаин ФИФА ресми сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818200507/http://fr.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=271550/index.html |date=2012-08-18 }} {{ref-en}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:10 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]]
[[Санат:Аргентина футболшылары]]
[[Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]]
[[Санат:Милан ФК ойыншылары]]
[[Санат:Наполи ФК ойыншылары]]
[[Санат:Челси ФК ойыншылары]]
[[Санат:Интер Майами ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>t6qacp8z6oizm3o7d9rdvdhtvcaxk4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монтиньи-ле-Мец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>427666</id>
    <revision>
      <id>3608142</id>
      <parentid>2964358</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T19:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6361" sha1="qsq2e0dfyl5ok04chgow1bvauen131p" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Монтиньи-ле-Мец
 |шынайы атауы            = Montigny-lès-Metz
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason_ville_fr_Montigny-lès-Metz_(Moselle).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=49.1005555556 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=6.15388888889 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(22732)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Лотарингия
 |кестедегі аймақ         = Лотарингия
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Мозель
 |кестедегі аудан         = Мозель (департамент){{!}}Мозель
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Мец-Кампань (округ){{!}}Мец-Кампань
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Монтиньи-ле-Мец (кантон)|Монтиньи-ле-Мец]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Jean-Luc Bohl ([[2001]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 6,7
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 165—190
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 22732
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 3392,84
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 57950
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 57480
 |ортаққордағы санаты     = Montigny-lès-Metz
 |сайты                   = http://www.montigny-les-metz.fr
 |сайт тілі               = 
}}
'''Монтиньи-ле-Мец''' ({{lang-fr|Montigny-lès-Metz}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Лотарингия]] аймағына қарасты [[Мозель (департамент)|Мозель]] департаментінде орналасқан. [[Мец-Кампань (округ)|Мец-Кампань]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,7 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''57480'', [[пошта индексі]] — ''57950''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 22732 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 3392,84 адам/км².

{{Демография/FRA/Montigny-lès-Metz}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=896 | барлығы=22838
 | е0=610 | ә0=675
 | е5=577 | ә5=496
 | е10=576 | ә10=596
 | е15=726 | ә15=612
 | е20=824 | ә20=865
 | е25=834 | ә25=888
 | е30=749 | ә30=803
 | е35=747 | ә35=790
 | е40=782 | ә40=824
 | е45=738 | ә45=896
 | е50=720 | ә50=805
 | е55=655 | ә55=711
 | е60=489 | ә60=485
 | е65=376 | ә65=589
 | е70=416 | ә70=622
 | е75=343 | ә75=635
 | е80=278 | ә80=584
 | е85=129 | ә85=393
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Мозель департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Montigny-lès-Metz|Монтиньи-ле-Мец}}
* [http://www.montigny-les-metz.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223144030/http://www.montigny-les-metz.fr/ |date=2011-02-23 }}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=57480-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016034707/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=57480-COM |date=2012-10-16 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=49.1005555556,6.15388888889&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Мозель департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Мозель департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>qsq2e0dfyl5ok04chgow1bvauen131p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моңғол тілдері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>482962</id>
    <revision>
      <id>3608144</id>
      <parentid>2964609</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T00:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6310" sha1="to78lmd7psoopkdbwzk01xetrx6f7tr" xml:space="preserve">{{Infobox Language family
  |name=Моңғол тілдері
  |region=Шығу тегі [[Моңғолия]]дан Солтүстік [[Қытай]]ға, [[Ресей]]ге ([[Бурятия]], [[Қалмақия]]) дейін таралған
  |familycolor=Altaic
  |fam1=[[Алтай тілдері|Алтай]]
  |child1=[[Қидан тілі]]
  |child2=[[Моңғол тілі|Халха-моңғол тілі]]
  |child3=[[Моңғор тілі]]
  |child4=[[Қалмақ тілі]]
  |child5=[[Бурят тілі]] және т.б.
|map=[[Сурет:Linguistic map of the Mongolic languages.png|none|350px]]
}}

'''Моңғол тілдері''' — [[Алтай тілдері|алтай макроәулетінің]] құрамына кіреді. [[Моңғолия]], [[Қытай]], [[Ресей]] және [[Ауғанстан]]дағы бір-біріне ұқсас тілдерді біріктіреді. Лексикостатистиканың деректері бойынша шамамен V ғасырда жойылған.

Осы тілде сөйлеушілер — мәдениеті және тілдері ұқсас [[Моңғолдар|моңғол халықтары]]. Сонымен қатар, [[Ежелгі моңғол жазбасы|классикалық моңғолша]] 1940 жылға дейін [[тывалар|тывалықтардың]] жазба әдебиетінің қызметін атқарған.

Моңғол тілдеріне [[Түркі тілдері|түркі]]лерден көптеген кірме сөздер кірген, бірақ ол [[Алтай тілдері|тілдік қатынастарды]] зерттеуге қиындық туғызады. Қазірге дейін Моңғолия мен Қытайда түрік-моңғолдық халықтар тұрады. Мысалы: [[хотондар]], [[сары ұйғырлар]] және т.б.

== Классификация ==
'''Солтүстік моңғолдық''' топ
* '''[[Ежелгі моңғол жазбасы]]''' (классикалық ежелгі моңғол жазуы) — XIII ғ. мен XVII ғ. дейін барлық [[моңғолдар|моңғол тайпаларының]] ортақ әдеби тілі болған.
** [[Орта моңғол тілі]] (XIII-XVI ғғ.)
** Буряттар
** [[Ішкі Моңғолия]]ның (Қытай) қазіргі замандық әдеби тілі
* '''Орта моңғолдық''' кластер — ''құрамына қарай бір тілдің үстеуі болатын 3 тіл''
** заманауи [[моңғол тілі]]
*** халха моңғолдардың ([[халха]]) әдеби тілі — [[Моңғолия]]
*** шығыс, орталық және оңтүстік диалекттер — Моңғолия мен [[Қытай]]
*** ордос диалектісі — орталық және батыс моңғол тілдері арасында — Қытай
** [[бурят тілі]] (бурят-моңғол) — Ресей, Моңғолия және Қытай
** [[хамниган тілі]]
* '''Батыс моңғол''' ([[ойрат-қалмақ тілі|ойрат-қалмақ]], моңғол-қалмақ) тілі
** [[классикалық (әдеби) ойрат тілі]]
** [[қалмақ тілі]] (моңғол-қалмақ, ойрат-қалмақ)
** Қытай мен Моңғолияның ойрат диалектілері

'''Оңтүстік моңғол тобы'''
* [[шира-юғур тілі]] — солтүстік моңғол тіліне лексикалы жақын.
* [[моңғор тілі]] (ту, широнғол-моңғол). Батыс әдебиетінде екіге бөлінеді хуцзу және минхэ.
* баоань-дунсян кластері
** [[баоань тілі]]
** [[дунсян тілі]]
** [[:en:Kangjia language|канцзя]]

'''Моғол тобы'''
* [[моғол тілі]] — [[Ауғанстан]]

'''Қидан тобы'''
* [[қидан тілі]] † — [[қидандар]]дың тілі
* [[даур тілі|даур (дағур) тілі]]

'''Басқа ежелгі тілдер'''
* [[сяньби тілі]] — [[сяньби]] тайпасының тілі, II—IV ғғ. қазіргі [[Ішкі Моңғолия]]ның аумағында өмір сүрген.
** табғаш диалектісі

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.uz-translations.su/?category=mongol Uz-Translations / Учебные материалы, словари по монгольским языкам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010034749/http://uz-translations.su/?category=mongol |date=2012-10-10 }}
* [http://altaica.ru/g-mongol.htm Monumenta Altaica / Грамматики / Монгольские грамматики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726233342/http://altaica.ru/g-mongol.htm |date=2014-07-26 }}
* [http://altaica.ru/v-mongol.htm Monumenta Altaica /Словари on-line/ Монгольские словари] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024230332/http://altaica.ru/v-mongol.htm |date=2012-10-24 }}
* [http://altaica.ru/l-mongol.htm Monumenta Altaica /Древние и средневековые письменные памятники/ Монгольские памятники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017232701/http://altaica.ru/l-mongol.htm |date=2012-10-17 }}
* [http://altaica.ru/t-mongol.htm Monumenta Altaica /Современные тексты/ Тексты на современных монгольских языках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017222116/http://altaica.ru/t-mongol.htm |date=2012-10-17 }}
* {{статья|автор=[[Санжеев, Гарма Данцаранович|Санжеев, Г.&amp;nbsp;Д.]]|ссылка=http://tapemark.narod.ru/les/306a.html|заглавие=Монгольские языки|издание=[[Лингвистический энциклопедический словарь]]|место=М.|издательство=СЭ|год=1990}}

{{Алтай тілдері}}

[[Санат:Моңғол тілдері]]</text>
      <sha1>to78lmd7psoopkdbwzk01xetrx6f7tr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шолпаната</title>
    <ns>0</ns>
    <id>486636</id>
    <revision>
      <id>3608213</id>
      <parentid>3493370</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ыстықкөл ауданы елді мекендері|Ыстықкөл ауданы елді мекендері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7922" sha1="aqqe134rojskidg21g2eitr5zf1wm5b" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Елді мекен
|статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Шолпаната
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Чолпон-Ата}}
 |сурет                  = Rux Ordo from the SE.jpg
 |жағдайы                 = аудан орталығы
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба              =  Coat of arms of Cholpon-Ata.png
 |ту                      = Flag of Cholpon-Ata.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 42|lat_min= 39|lat_sec= 
 |lon_deg= 77|lon_min= 05|lon_sec=
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                   = Ыстықкөл облысы
 |кестедегі аймақ         = Ыстықкөл облысы{{!}}Ыстықкөл
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                   = Ыстықкөл ауданы
 |кестедегі аудан         = Ыстықкөл ауданы{{!}}Ыстықкөл
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = Арнабек уулу Азамат
 |құрылған уақыты         = 1922
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               =  1975
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 14 237
  |санақ жылы             = 2021
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +996 3943
 |пошта индексі           = 722125
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         =
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
}}

'''Шолпаната''' ({{lang-ky|Чолпон-Ата}} [tʃoɫ'pon ɑˈtɑ]) — [[Қырғызстан]]ның [[Ыстықкөл облысы]]нда орналасқан қала, [[Ыстықкөл ауданы]]ның әкімшілік орталығы, шипажай.

== Халқы ==
Шолпан-Ата қаласының тұрғын саны 14 237 адам (2021).
Халық санының көтерілу кестесі міне көрсетілген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Халқы 
|-
| 1970 || 4 805 
|-
| 1979 || {{өсім}}7 221
|-
| 1989 || {{өсім}}9 669
|-
| 1999 || {{құлдырау}}8 851
|-
| 2009 || {{өсім}}10 525
|-
| 2021 || {{өсім}}14 237
|}

==Географиясы==
Ыстықкөл жағасының  солтүстігінде орналасты. Қаракөл қаласының облыстық орталығынан 145 шақырым жерде, республиканың астанасы [[Бішкек]] қаласынан 265 шақырым жерде орнын тапты.
Қала өзінің ақ құмды жағажайларымен және мөлдір сулы көлдерімен белгілі.

==Тарихы==
[[Ұлы Жібек Жолы]]ның бағыттарының бірі осы көне қоныс арқылы өтетін. Чолпон-Ата атауы қырғызшадан аударғанда «Чолпон» (таңғы Шолпан жұлдызы) және «ата» (әке) дегенді білідіреді.
Бұл топонимнің этимологиясына байланысты бірнеше аңыз бар. &quot;Чолпон-Ата&quot; ның өзге де мағынасы- аты аңызға айналған киелі Шопан атаның (қой қамқоршысы) бұрмалауынан жасалған.

==Туризм==
Шолпан-Атада 14 мыңға сәйкес адам тұрады. Алайда, жаз айларында қаланың халқының саны күрт үлкейеді. Оған [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]] және [[Қырғызстан]]ның басқа облыстарынан келген туристер тармағы себеп. Соңғы жылдарда Ыстықкөлге келген [[Ресей]] азаматтарының саны өсуде, негізінде, Сібір туристерінің арқасында.
Туристерге арналған әртүрлі демалыс орындары, пансионаттар және қонақ үйлер қызмет көрсетуде. Олардың көбі сонау совет замандарынан бері сақталған. Оған қоса, түнеу үшін орынды жеке секторда табуға болады. Ол жерлерде пәтер мен үйлерді жалға беру – қала халқының басты табысы болып саналады. Онымен қатар, туристік инфрақұрылым елеулі үлес қажет етуде.

==Ағартушылық пен салты==
Шолпан-Атада 2 жалпы орта білім беретін мектеп бар: Киров атындағы мектеп пен Осмонов гимназиясы. Барлығы 2350 бала білім алуда, 135 мұғалім оқытады. Қалада тағы да 2 мектепке дейінгі балаларға арналған мекемеде 220 балаға жуық тәрбие алып жатыр. 2002 жылы жетім балаларға арналған «SOS-Kinderdorf – Балалар ауылы» ашылған еді. Осындайдың бәрінен басқа, қалада көптеген білім бері орталықтары бар.
Қазіргі таңда қалада 3 кітапхана, 1 кинотеатр, 1 тарихи-өлкетану музейі және «Рух-Ордо» жеке музейлік кешені қызмет көрсетүде.

==Назар аударарлық орындар==
Қаланың басты назар аударарлық орындарының бірі Ыстықкөл көлі мен Ала-Тоо таулы жоталары.
Шолпан-Атада 1979 жылдан бастап Ыстықкөл мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы жұмыс істейді. Музейдің экспозициясында көнеден XX ғасырға дейін келе жатқан жердің тарихына арналған топтамасы көрсетілген. Чолпон-Атаның маңайында туристерге Чон-Кой-Суу мен Шолпан-Ата аңғарларын көруге мүмкіндік бар.Ол жерлерде сан алуан петроглифтермен қатар қорған обалары бар.
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
{{бастама}}
{{уики}}
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Ыстықкөл ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>aqqe134rojskidg21g2eitr5zf1wm5b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608214</id>
      <parentid>3608213</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиясы */</comment>
      <origin>3608214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8042" sha1="phqbqxkoo3f5tq25oky4ujhraviyqki" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Елді мекен
|статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Шолпаната
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Чолпон-Ата}}
 |сурет                  = Rux Ordo from the SE.jpg
 |жағдайы                 = аудан орталығы
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба              =  Coat of arms of Cholpon-Ata.png
 |ту                      = Flag of Cholpon-Ata.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 42|lat_min= 39|lat_sec= 
 |lon_deg= 77|lon_min= 05|lon_sec=
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                   = Ыстықкөл облысы
 |кестедегі аймақ         = Ыстықкөл облысы{{!}}Ыстықкөл
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                   = Ыстықкөл ауданы
 |кестедегі аудан         = Ыстықкөл ауданы{{!}}Ыстықкөл
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = Арнабек уулу Азамат
 |құрылған уақыты         = 1922
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               =  1975
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 14 237
  |санақ жылы             = 2021
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +996 3943
 |пошта индексі           = 722125
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         =
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
}}

'''Шолпаната''' ({{lang-ky|Чолпон-Ата}} [tʃoɫ'pon ɑˈtɑ]) — [[Қырғызстан]]ның [[Ыстықкөл облысы]]нда орналасқан қала, [[Ыстықкөл ауданы]]ның әкімшілік орталығы, шипажай.

== Халқы ==
Шолпан-Ата қаласының тұрғын саны 14 237 адам (2021).
Халық санының көтерілу кестесі міне көрсетілген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Халқы 
|-
| 1970 || 4 805 
|-
| 1979 || {{өсім}}7 221
|-
| 1989 || {{өсім}}9 669
|-
| 1999 || {{құлдырау}}8 851
|-
| 2009 || {{өсім}}10 525
|-
| 2021 || {{өсім}}14 237
|}

==Географиясы==
Ыстықкөл жағасының  солтүстігінде орналасты. Қаракөл қаласының облыстық орталығынан 145 шақырым жерде, республиканың астанасы [[Бішкек]] қаласынан 265 шақырым жерде орнын тапты.
Қала өзінің ақ құмды жағажайларымен және мөлдір сулы көлдерімен белгілі.
[[Сурет:Beach at Cholpon Ata 4.jpg|нобай|287px|Шолпаната қаласының жағажайы|right]]

==Тарихы==
[[Ұлы Жібек Жолы]]ның бағыттарының бірі осы көне қоныс арқылы өтетін. Чолпон-Ата атауы қырғызшадан аударғанда «Чолпон» (таңғы Шолпан жұлдызы) және «ата» (әке) дегенді білідіреді.
Бұл топонимнің этимологиясына байланысты бірнеше аңыз бар. &quot;Чолпон-Ата&quot; ның өзге де мағынасы- аты аңызға айналған киелі Шопан атаның (қой қамқоршысы) бұрмалауынан жасалған.

==Туризм==
Шолпан-Атада 14 мыңға сәйкес адам тұрады. Алайда, жаз айларында қаланың халқының саны күрт үлкейеді. Оған [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]] және [[Қырғызстан]]ның басқа облыстарынан келген туристер тармағы себеп. Соңғы жылдарда Ыстықкөлге келген [[Ресей]] азаматтарының саны өсуде, негізінде, Сібір туристерінің арқасында.
Туристерге арналған әртүрлі демалыс орындары, пансионаттар және қонақ үйлер қызмет көрсетуде. Олардың көбі сонау совет замандарынан бері сақталған. Оған қоса, түнеу үшін орынды жеке секторда табуға болады. Ол жерлерде пәтер мен үйлерді жалға беру – қала халқының басты табысы болып саналады. Онымен қатар, туристік инфрақұрылым елеулі үлес қажет етуде.

==Ағартушылық пен салты==
Шолпан-Атада 2 жалпы орта білім беретін мектеп бар: Киров атындағы мектеп пен Осмонов гимназиясы. Барлығы 2350 бала білім алуда, 135 мұғалім оқытады. Қалада тағы да 2 мектепке дейінгі балаларға арналған мекемеде 220 балаға жуық тәрбие алып жатыр. 2002 жылы жетім балаларға арналған «SOS-Kinderdorf – Балалар ауылы» ашылған еді. Осындайдың бәрінен басқа, қалада көптеген білім бері орталықтары бар.
Қазіргі таңда қалада 3 кітапхана, 1 кинотеатр, 1 тарихи-өлкетану музейі және «Рух-Ордо» жеке музейлік кешені қызмет көрсетүде.

==Назар аударарлық орындар==
Қаланың басты назар аударарлық орындарының бірі Ыстықкөл көлі мен Ала-Тоо таулы жоталары.
Шолпан-Атада 1979 жылдан бастап Ыстықкөл мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы жұмыс істейді. Музейдің экспозициясында көнеден XX ғасырға дейін келе жатқан жердің тарихына арналған топтамасы көрсетілген. Чолпон-Атаның маңайында туристерге Чон-Кой-Суу мен Шолпан-Ата аңғарларын көруге мүмкіндік бар.Ол жерлерде сан алуан петроглифтермен қатар қорған обалары бар.
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
{{бастама}}
{{уики}}
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Ыстықкөл ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>phqbqxkoo3f5tq25oky4ujhraviyqki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608215</id>
      <parentid>3608214</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ағартушылық пен салты */</comment>
      <origin>3608215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8167" sha1="jwpkimoeb9qw7trp4ii95jky7dhi3wr" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Елді мекен
|статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Шолпаната
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Чолпон-Ата}}
 |сурет                  = Rux Ordo from the SE.jpg
 |жағдайы                 = аудан орталығы
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба              =  Coat of arms of Cholpon-Ata.png
 |ту                      = Flag of Cholpon-Ata.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 42|lat_min= 39|lat_sec= 
 |lon_deg= 77|lon_min= 05|lon_sec=
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                   = Ыстықкөл облысы
 |кестедегі аймақ         = Ыстықкөл облысы{{!}}Ыстықкөл
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                   = Ыстықкөл ауданы
 |кестедегі аудан         = Ыстықкөл ауданы{{!}}Ыстықкөл
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = Арнабек уулу Азамат
 |құрылған уақыты         = 1922
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               =  1975
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 14 237
  |санақ жылы             = 2021
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +996 3943
 |пошта индексі           = 722125
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         =
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
}}

'''Шолпаната''' ({{lang-ky|Чолпон-Ата}} [tʃoɫ'pon ɑˈtɑ]) — [[Қырғызстан]]ның [[Ыстықкөл облысы]]нда орналасқан қала, [[Ыстықкөл ауданы]]ның әкімшілік орталығы, шипажай.

== Халқы ==
Шолпан-Ата қаласының тұрғын саны 14 237 адам (2021).
Халық санының көтерілу кестесі міне көрсетілген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Халқы 
|-
| 1970 || 4 805 
|-
| 1979 || {{өсім}}7 221
|-
| 1989 || {{өсім}}9 669
|-
| 1999 || {{құлдырау}}8 851
|-
| 2009 || {{өсім}}10 525
|-
| 2021 || {{өсім}}14 237
|}

==Географиясы==
Ыстықкөл жағасының  солтүстігінде орналасты. Қаракөл қаласының облыстық орталығынан 145 шақырым жерде, республиканың астанасы [[Бішкек]] қаласынан 265 шақырым жерде орнын тапты.
Қала өзінің ақ құмды жағажайларымен және мөлдір сулы көлдерімен белгілі.
[[Сурет:Beach at Cholpon Ata 4.jpg|нобай|287px|Шолпаната қаласының жағажайы|right]]

==Тарихы==
[[Ұлы Жібек Жолы]]ның бағыттарының бірі осы көне қоныс арқылы өтетін. Чолпон-Ата атауы қырғызшадан аударғанда «Чолпон» (таңғы Шолпан жұлдызы) және «ата» (әке) дегенді білідіреді.
Бұл топонимнің этимологиясына байланысты бірнеше аңыз бар. &quot;Чолпон-Ата&quot; ның өзге де мағынасы- аты аңызға айналған киелі Шопан атаның (қой қамқоршысы) бұрмалауынан жасалған.

==Туризм==
Шолпан-Атада 14 мыңға сәйкес адам тұрады. Алайда, жаз айларында қаланың халқының саны күрт үлкейеді. Оған [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]] және [[Қырғызстан]]ның басқа облыстарынан келген туристер тармағы себеп. Соңғы жылдарда Ыстықкөлге келген [[Ресей]] азаматтарының саны өсуде, негізінде, Сібір туристерінің арқасында.
Туристерге арналған әртүрлі демалыс орындары, пансионаттар және қонақ үйлер қызмет көрсетуде. Олардың көбі сонау совет замандарынан бері сақталған. Оған қоса, түнеу үшін орынды жеке секторда табуға болады. Ол жерлерде пәтер мен үйлерді жалға беру – қала халқының басты табысы болып саналады. Онымен қатар, туристік инфрақұрылым елеулі үлес қажет етуде.

==Ағартушылық пен салты==
Шолпан-Атада 2 жалпы орта білім беретін мектеп бар: Киров атындағы мектеп пен Осмонов гимназиясы. Барлығы 2350 бала білім алуда, 135 мұғалім оқытады. Қалада тағы да 2 мектепке дейінгі балаларға арналған мекемеде 220 балаға жуық тәрбие алып жатыр. 2002 жылы жетім балаларға арналған «SOS-Kinderdorf – Балалар ауылы» ашылған еді. Осындайдың бәрінен басқа, қалада көптеген білім бері орталықтары бар.
Қазіргі таңда қалада 3 кітапхана, 1 кинотеатр, 1 тарихи-өлкетану музейі және «Рух-Ордо» жеке музейлік кешені қызмет көрсетуде.
[[Сурет:Ыссык кол.jpg|нобай|287px|right|Шолпанатаның Ыстықкөлдің көрінісі]]

==Назар аударарлық орындар==
Қаланың басты назар аударарлық орындарының бірі Ыстықкөл көлі мен Ала-Тоо таулы жоталары.
Шолпан-Атада 1979 жылдан бастап Ыстықкөл мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы жұмыс істейді. Музейдің экспозициясында көнеден XX ғасырға дейін келе жатқан жердің тарихына арналған топтамасы көрсетілген. Чолпон-Атаның маңайында туристерге Чон-Кой-Суу мен Шолпан-Ата аңғарларын көруге мүмкіндік бар.Ол жерлерде сан алуан петроглифтермен қатар қорған обалары бар.
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
{{бастама}}
{{уики}}
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Ыстықкөл ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>jwpkimoeb9qw7trp4ii95jky7dhi3wr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608216</id>
      <parentid>3608215</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ағартушылық пен салты */</comment>
      <origin>3608216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8167" sha1="ngqutl05t7zs23fl1iya8n5jmpk3w5w" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Елді мекен
|статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Шолпаната
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Чолпон-Ата}}
 |сурет                  = Rux Ordo from the SE.jpg
 |жағдайы                 = аудан орталығы
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба              =  Coat of arms of Cholpon-Ata.png
 |ту                      = Flag of Cholpon-Ata.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 42|lat_min= 39|lat_sec= 
 |lon_deg= 77|lon_min= 05|lon_sec=
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                   = Ыстықкөл облысы
 |кестедегі аймақ         = Ыстықкөл облысы{{!}}Ыстықкөл
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                   = Ыстықкөл ауданы
 |кестедегі аудан         = Ыстықкөл ауданы{{!}}Ыстықкөл
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = Арнабек уулу Азамат
 |құрылған уақыты         = 1922
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               =  1975
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 14 237
  |санақ жылы             = 2021
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +996 3943
 |пошта индексі           = 722125
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         =
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
}}

'''Шолпаната''' ({{lang-ky|Чолпон-Ата}} [tʃoɫ'pon ɑˈtɑ]) — [[Қырғызстан]]ның [[Ыстықкөл облысы]]нда орналасқан қала, [[Ыстықкөл ауданы]]ның әкімшілік орталығы, шипажай.

== Халқы ==
Шолпан-Ата қаласының тұрғын саны 14 237 адам (2021).
Халық санының көтерілу кестесі міне көрсетілген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жылы !! Халқы 
|-
| 1970 || 4 805 
|-
| 1979 || {{өсім}}7 221
|-
| 1989 || {{өсім}}9 669
|-
| 1999 || {{құлдырау}}8 851
|-
| 2009 || {{өсім}}10 525
|-
| 2021 || {{өсім}}14 237
|}

==Географиясы==
Ыстықкөл жағасының  солтүстігінде орналасты. Қаракөл қаласының облыстық орталығынан 145 шақырым жерде, республиканың астанасы [[Бішкек]] қаласынан 265 шақырым жерде орнын тапты.
Қала өзінің ақ құмды жағажайларымен және мөлдір сулы көлдерімен белгілі.
[[Сурет:Beach at Cholpon Ata 4.jpg|нобай|287px|Шолпаната қаласының жағажайы|right]]

==Тарихы==
[[Ұлы Жібек Жолы]]ның бағыттарының бірі осы көне қоныс арқылы өтетін. Чолпон-Ата атауы қырғызшадан аударғанда «Чолпон» (таңғы Шолпан жұлдызы) және «ата» (әке) дегенді білідіреді.
Бұл топонимнің этимологиясына байланысты бірнеше аңыз бар. &quot;Чолпон-Ата&quot; ның өзге де мағынасы- аты аңызға айналған киелі Шопан атаның (қой қамқоршысы) бұрмалауынан жасалған.

==Туризм==
Шолпан-Атада 14 мыңға сәйкес адам тұрады. Алайда, жаз айларында қаланың халқының саны күрт үлкейеді. Оған [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]] және [[Қырғызстан]]ның басқа облыстарынан келген туристер тармағы себеп. Соңғы жылдарда Ыстықкөлге келген [[Ресей]] азаматтарының саны өсуде, негізінде, Сібір туристерінің арқасында.
Туристерге арналған әртүрлі демалыс орындары, пансионаттар және қонақ үйлер қызмет көрсетуде. Олардың көбі сонау совет замандарынан бері сақталған. Оған қоса, түнеу үшін орынды жеке секторда табуға болады. Ол жерлерде пәтер мен үйлерді жалға беру – қала халқының басты табысы болып саналады. Онымен қатар, туристік инфрақұрылым елеулі үлес қажет етуде.

==Ағартушылық пен салты==
Шолпан-Атада 2 жалпы орта білім беретін мектеп бар: Киров атындағы мектеп пен Осмонов гимназиясы. Барлығы 2350 бала білім алуда, 135 мұғалім оқытады. Қалада тағы да 2 мектепке дейінгі балаларға арналған мекемеде 220 балаға жуық тәрбие алып жатыр. 2002 жылы жетім балаларға арналған «SOS-Kinderdorf – Балалар ауылы» ашылған еді. Осындайдың бәрінен басқа, қалада көптеген білім бері орталықтары бар.
Қазіргі таңда қалада 3 кітапхана, 1 кинотеатр, 1 тарихи-өлкетану музейі және «Рух-Ордо» жеке музейлік кешені қызмет көрсетуде.
[[Сурет:Ыссык кол.jpg|нобай|287px|right|Шолпанатаның Ыстықкөлден көрінісі]]

==Назар аударарлық орындар==
Қаланың басты назар аударарлық орындарының бірі Ыстықкөл көлі мен Ала-Тоо таулы жоталары.
Шолпан-Атада 1979 жылдан бастап Ыстықкөл мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы жұмыс істейді. Музейдің экспозициясында көнеден XX ғасырға дейін келе жатқан жердің тарихына арналған топтамасы көрсетілген. Чолпон-Атаның маңайында туристерге Чон-Кой-Суу мен Шолпан-Ата аңғарларын көруге мүмкіндік бар.Ол жерлерде сан алуан петроглифтермен қатар қорған обалары бар.
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
{{бастама}}
{{уики}}
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Ыстықкөл ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>ngqutl05t7zs23fl1iya8n5jmpk3w5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тим Кук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>486704</id>
    <revision>
      <id>3608291</id>
      <parentid>3502327</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3845" sha1="323kpp3m06j37rhaqzlg5wp9qcfi6he" xml:space="preserve">{{Кәсіпкер
| Есімі     = Тим Кук
| Шынайы есімі         = Tim Cook
| Суреті       = [[TimCook2009cropped.jpg]]
| Сурет ені          = 215px
| Туғанда берілген аты                = Тимоти Д. Кук
| Туған күні           = 01.11.1960
 | Туған жері           = [[АҚШ]], [[Алабама]], [[Робертсдейл]]
 | Азаматтығы                = {{USA}}
 | Жағдайы                = ''' [[Доллар США|$]]400 млн'''
 | Компания                = &quot;[[Apple]]&quot;
 | Титулы          = [[CEO]] &quot;Apple&quot;
 | Білімі         = [[Оберн университеті]], [[Фукуа Бизнес Мектебі]]
|Қолтаңбасы=[[Сурет:Signature Tim Cook.svg|сүрмесіз]]}}
'''Ти́моти «Тим» Д. Кук''' ({{lang-en|Timothy D. &quot;Tim&quot; Cook}}; туған күні 1 қараша 1960) — &quot;[[Apple]]&quot; компаниясының бас директоры, алғашқы рет компанияға 1998 жылы келді. [[Стив Джобс|Стива Джобс]]тың өз еркімен қызметінен босануына байланысты 2011 жылы 24 тамызда бас директор болып тағайындалды. Ашық гей.&lt;ref&gt;http://www.ktk.kz/kz/news/video/2014/10/31/21600 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231103957/http://www.ktk.kz/kz/news/video/2014/10/31/21600 |date=2014-12-31 }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Тим [[Алабама]] штатының Робертсдейл қаласында балалық шағын өткізді. Әкесі верфьте жұмыс істеді, ал шешесі үй шаруасындағы әйел болды. Оның мансабы &quot;[[IBM]]&quot; компаниясында басталды, ол жерде 12 жыл бойы қызмет көрсетті. Артынша, ол 6 ай бойы Compaq компаниясында корпоративті ақпараттар вице-президенті болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, Кук &quot;[[Nike]]&quot; компаниясының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. 2007 жылы бас операциялық директор қызметіне тағайындалды. 2011 жылы қантарда &quot;Apple&quot; компаниясының директорлар кеңесінің мүшелері Тим Кукты бас директордың міндетін атқарушы қызметіне тағайындады. Бұл шешімнің себебі Стив Джобстың медициналық демалысқа кетуі еді. Стива Джобстың өз еркімен қызметінен босануына байланысты 2011 жылы 24 тамызда бас директор болып тағайындалды. Сол жылы оның жылдық айлығы мен басқарушының сыйлық ақысын қосқандағы жалақысы $380 млн. болды. Осыған қоса, Кук жалпы құны $442 млнға тең компания акцияларының иегері.

== Тұлға ==
Тим Кук фитнес-энтузиаст және туристік сапарларға шыққанды ұнатады. Күн сайын жүгіріп өту үшін ерте тұрады. 2010 жылғы Орберн Университеттегі сөзінде жұмыс орын мен өмірлік жол таңдаудағы интуицияның маңыздылығы туралы жазған болатын.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}
{{уики}}

{{Apple}}

[[Санат:Apple Inc. қызметкерлері]]</text>
      <sha1>323kpp3m06j37rhaqzlg5wp9qcfi6he</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роберт Кийосаки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>486796</id>
    <revision>
      <id>3608498</id>
      <parentid>2967539</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6332" sha1="9lurqmlhge35hd4jj3vg2fm8e8oms3u" xml:space="preserve">[[File:Robert Kiyosaki by Gage Skidmore.jpg|thumb|Роберт Кийосаки, 2014]]

'''Роберт Тору Кийосаки''' ({{lang-en|Robert Toru Kiyosaki}}, {{lang-ja|ロバート・トール・キヨサキ}}) — [[америка]]ндық бизнесмен, инвестор, жазушы әрі ұстаз. Көбінесе өзінің атақты «[[Бай әке, Кедей әке]]» аты кітабының арқасында танымал болды. 26 млн данамен сатылған 15 кітаптың авторы болып саналады. Финанстық жоспар негіздерін үйрететін «Ақша ағысы 101», кейнірек, «Ақша ағысы 202»атты әдістемелік методикаларын ойлап жасады. 

== Өмірбаяны ==
Роберт Кийосаки мұғалімдер отбасысында дүниеге келген. Оның әкесі философиялық ғылымдар докторы және Гавайи штатының білім министрі болды. Кийосаки -  Америкаға көшіп келген япондықтардың төртінші тұқымы болып саналады. Орта мектепті бітірісімен, Роберт [[Нью-Йорк]] қаласында білімін жалғастырады. Содан  кейін, американдық теңіз жаяу әскерінің Корпусында және Вьетнамдағы АҚШ-тың теңіз әсекрінің қарулы күштерінің офицері әрі ұшқышы болып қызмет еткен.

Әскери қызметтен келісімен, Кийосаки «[[Xerox]]» коорпорациясының сауда агенті болып, ал 1977 жылы өз іскерлік карьерасын бастап, алғашқы болып кожа мен нейлоннан жасалған шағын бұйымдар сататын компаниясын ашады. Бұйымдарының арасында серфингпен айналасатындарға арналған әмиян да болған.

1985 жылы, Кийосаки іскерлік мансабын тоқтатып, кітап жазуда көмектескен Шерон Л. Лечтермен бірге студенттерге бизнес пен инвестирование туралы білім беретін  халықаралық «Rich Dad`s Organization» компаниясын құрады.

47 жасында, ол өзінің  «Жарлы Әке Кедей Әке» атты бестселлоры болып саналатын кітабын жазады. Содан кейін «Ақша аысың ширегі»  және «Жарлы Әкенің Инвестиция жөніндегі Басшылығы» атты кітаптары жарық көреді. Осы үш кітабы да «Уолл-стрит джорнал», «BusinessWeek» және «Нью-Йорк таймс» секілді газеттердің алғашқы ең жақсы сатылымдағы кітаптрының қатарында болды. Алғашқы кітаптарында «тышқан жүгірісін» тоқтататын финанстық тәслдерді ұсынса, кейінгі басылымдарында бизнестің этикалық мәселелеріне көбірек көңіл бөледі.

2012 жылы, «Rich Global LLC» атты компанияларының бірі көп жылдан бері қарыздарды төлету жөніндегі соттық істен жеңіліс табады. Кийосаки компаниясы &quot;Жарлы Әке, Кедей Әке&quot; кітабының сайдасымен айналысқан  «the learning annex» маркетингтік компаниясына 24 миллион АҚШ долларын қарыз болды. Ақырында, қарыздарын өтейге шамасы жетпеген «Rich Global LLC» банкроттыққа арыз береді.

== Кітаптар ==
* [[Бай әке, Кедей әке]]
* Ақша аысың ширегі
* Жарлы Әкенің Инвестиция жөніндегі Басшылығы
* Істерден бай әрі жас болып аулақ кету
* Жарлы Бала, Ақылды Бала
* Жарлы Әке Болжамы
* Жастарға арналған Жарлы Әке Кедей Әке
* Менің ақшамды кім алды?
* Кредиттан бас тартпай бай болу тәсілі
* Өз бизнесіңді бастамастан бұрын
* Өзіңіздің финастық IQ-өіңізді көтеріңіз
* Егер бақытты әрі бай болғың келсе, мектепке барма
* Неге біз сендердің бай болғандарыңызды қалаймыз
* Байлар қастандығы. ақшамын айналасудың 8 тәсілі
* Басқаларға көмектесуді ұнататындарға арналған Бизнес-мектеп. Ақшаға қатысы жоқ жүйелік маркетингтің құндылықтары 
* «Ақша ағысы 101» атты ойын — Cashflow 101
* «Ақша ағысы 202» атты ойын — Cashflow 202
* Балаларға арналған «Ақша ағысы 202» атты ойыны — Cashflow for Kids
* Видеосеминар « 60 минутта бай болу» (Getting Rich In 60 Minutes)
* Видеосеминар «Оқушы» (Apprentice Challenge)
* Видеосеминар «Жетілген Бизнес» (Perfect Business)
* Өз бизнесіңді өзің иемден (Own your own corporation)

== Сілтемелер ==
* [http://www.richdad.com/ Ресми сайт]
* [http://robert-toru-kiyosaki.ru/ Роберт Тору Кийосаки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616031045/http://robert-toru-kiyosaki.ru/ |date=2013-06-16 }}
* {{twitter|theRealKiyosaki|Роберт Кийосаки}}
* {{facebook|TheRichDadCompany| Роберта Кийосаки Компаниясы}}

[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>9lurqmlhge35hd4jj3vg2fm8e8oms3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лоуренс Лессиг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>487423</id>
    <revision>
      <id>3608099</id>
      <parentid>3607743</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3608099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4815" sha1="qvqgk3r3vecvkoukkk5wyr8r3ek0f6f" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Лоуренс Лессиг
 |Шынайы есімі          = Lawrence Lessig
 |Сурет                 = Lessig in 2024.png
 |ені                   = 250
 |Сурет атауы           = Лоуренс Лессиг 2024 жылы
 |Туған кездегі есімі   = Лестер Лоуренс Лессиг III 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 3.6.1961
 |Туған жері            = [[Рапид-Сити]], [[Оңтүстік Дакота]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[заңгер]]&lt;br&gt;[[құқық профессоры]]&lt;br&gt;[[қоғам қайраткері]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Пенсильвания университеті]]&lt;br&gt;[[Тринити колледж (Кембридж)]]&lt;br&gt;[[Йель университеті]]
 |Мамандығы             = заңгер
 |Не үшін белгілі       = [[Creative Commons]] және [[Equal Citizens]] ұйымдарының негізін қалаушы, еркін мәдениет қозғалысының белсендісі
 |Партиясы              = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = {{marriage|Беттина Нойфайнд|1999}} 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 3
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = {{URL|lessig.org}}
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Lawrence Lessig
}}
'''Лоуренс Лессиг''' ({{lang-en|Lawrence Lessig}}; [[3 маусым]] [[1961 жыл|1961]]) — америкалық [[заңгер]]-ғалым және [[Саяси қозғалыс|саяси белсенді]]. Ол Гарвард заң мектебінің Рой Л. Фурман атындағы заң профессоры және [[Гарвард университеті]]нің Эдмонд Ж. Сафра атындағы Этика орталығының бұрынғы директоры.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hls.harvard.edu/faculty/directory/10519/Lessig/|title=Harvard Law School Faculty Lawrence Lessig|access-date=September 7, 2015|archive-date=September 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906133854/http://hls.harvard.edu/faculty/directory/10519/Lessig|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, ол «[[Creative Commons]]» және «[[Equal Citizens]]» ұйымдарының негізін қалаушы. Лессиг [[2016 АҚШ президенті сайлауы]]нда [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]дан үміткер ретінде бағын сынады, бірақ [[праймериз]] басталғанға дейін өз кандидатурасын алып тастады.

Лессиг ең алдымен [[авторлық құқық]] заңнамасын, әсіресе оның [[Интернет]]те қолданылуын өзгерту жолындағы күресімен танымал.
Ол — [[Creative Commons]] ұйымының негізін қалаушы және [[Ашық контент|еркін ақпарат]] қозғалысының басты идеологы. Оның «Еркін мәдениет» (Free Culture) атты кітабы осы қозғалыс идеологиясының маңызды негізі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Creative Commons]]
[[Санат:Йель университеті түлектері]]
[[Санат:Пенсильвания университеті түлектері]]
[[Санат:Уортон бизнес мектебі түлектері]]
[[Санат:Кембридж университеті түлектері]]
[[Санат:Стэнфорд университеті оқытушылары]]
[[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]]
[[Санат:АҚШ президенттігіне үміткерлер (2016)]]
[[Санат:АҚШ Демократиялық партиясының мүшелері]]
[[Санат:АҚШ адвокаттары]]
[[Санат:АҚШ блогерлері]]</text>
      <sha1>qvqgk3r3vecvkoukkk5wyr8r3ek0f6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қоянды (Ақмола облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488462</id>
    <revision>
      <id>3608097</id>
      <parentid>3571008</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3608097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8278" sha1="r1g0crlonbyjljrtvsnrx8ephaq785h" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =Ауыл
|атауы                 =Қоянды
|сурет               =   
|әкімшілік күйі          = Ауылдық әкімдік орталығы 
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  =    
  |lat_deg =51 |lat_min = 16|lat_sec = 26
 |lon_deg =71|lon_min = 38|lon_sec =52
  |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Ақмола облысы
|кестедегі облыс         = Ақмола облысы{{!}}Ақмола
|ауданы                  = Целиноград ауданы
|кестедегі аудан         = Целиноград ауданы{{!}}Целиноград 
|мекен түрі              = ауыл{{!}}Ауылдық әкімдігі
|мекені                  = Қоянды ауылдық әкімдігі{{!}}Қоянды
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         = 1875  
|алғашқы дерек           = 1910 
|бұрынғы атаулары        =
* Қоянды-Өзек (..–1921 ж.)
* Боғыявлен (1921-1935 ж.)
* Қояндинское (1935-1997 жж.)  
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны         =        {{өсім}}25000 
  |санақ жылы             = [[2023 жыл|2023]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Қоянды}} 
'''Қоянды''' — [[Ақмола облысы]] [[Целиноград ауданы]]на 1875 жылы құрылған қарасты ауыл. [[2007 жыл]]ы 7–ші мамырдан бастап, құрылған [[Қоянды ауылдық әкімдігі]] орталығы.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07B0003219 Ерейментау және Целиноград аудандары бойынша Ақмола облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы]&lt;/ref&gt;

== Географиялық орны ==
[[Астана]] қаласынан солтүстік–шығыс бағытта 18 шақырым қашықтықта орналасқан.

== Тарихы ==
1875 жылы, Ақмоланың жаныңда Қоянды-Өзек ауылы құрылды.&lt;ref&gt;Ақмола уезінің картасы — 1910 жыл&lt;/ref&gt; 1921 жылы Боғыявлен ауылы болып қайта құрылды.&lt;ref&gt;Бүкілодақтық карта — 1927 жыл&lt;/ref&gt; 1935 жылы Қоянды ауылы болып өзгертілді.&lt;ref&gt;[https://bilim-all.kz/article/24542 Қоянды ауылының тарихы]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Миллиондық-Бүкілодақтық карта — 1937 жыл&lt;/ref&gt; Бірінші көшбасшысы — [[Мұхамедрақым Жүнісов]].

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||319||{{өсім}}2954 ||{{өсім}}12674 ||323,1 ||1537 ||{{өсім}}7762 ||309,8 ||1417 ||{{өсім}}4912 ||337,5
|}

'''Оралмандар легi Қояндыға шоғырлануы'''&lt;br&gt;
2003 жылы Нұқ Оразханның басшылығымен оралмандар легi Қояндыға шоғырлана бастаған. 2003–2008 жылдарда ауыл әкiмдiгiнде жер телiмiн алуға 5013 арыз тiркелiптi. Жер телiмiн алған 1313 адамның 861-i&lt;br&gt; оралмандар. Жер құжатын ала алмай жүрген 134 адам. &quot;Қояндыдағы даудың басы 2004 жылы сол кездегi &quot;Көшi-қон және демография&quot; агенттiгiнiң төрайымы, қазiр &quot;Руханият&quot; партиясының жетекшiсi А.Жағанова&lt;br&gt; мен сол кездегi Астана қаласы әкiмiнiң орынбасары болған, қазiргi Мәжiлiс депутаты Т. Мұхамеджановтардың арнайы ат басын бұрып, оралмандарға арналған 96 гектар жердiң қазығын қағудан басталды&quot; – дейдi&lt;br&gt; жергiлiктi халық.

'''Ауылдың жағдайы'''&lt;br&gt;
Ауылда жергiлiктi әкiмдiк пен мектептен басқа әлеуметтiк ғимарат жоқ. 50 оқушыға арналған мектепте 212 бала оқиды. Мектеп тоғызжылдық. Бұрынғы балабақшаның ғимараты. Ескi ғимаратта оқушылар&lt;br&gt; сығылысып, бiр партада үш-төрттен оқып келiптi. 2009–2011 жылдары 900 орындық мектеп салынады деп жоспарланған екен. Халықты қинайтын автобус қатынасы, медициналық көмек көрсету, ауызсу, жарық,&lt;br&gt; бiлiм алу, жер мәселелерi. №38 қалалық автобусының Қояндыға қатынай бастағанына бiр айдан асты. Қалалық емхананың дәрiгерлерi де айына бiр рет келiп, медициналық қызмет көрсете бастаған. Таяуда&lt;br&gt; дәрiхана ашылмақшы. Ауызсу мәселесi мүлдем шешiлмеген. Суды қаладағысы қаладан, даладағы жұрт даладан тасиды. Ауыл әкiмдiгiнiң жанында елдi электрмен қамтамасыз ететiн трансформатор орналасқан.&lt;br&gt; Қалтасы қалың халық 80000–120000 теңгеге электр жарығын тарттырып алса, күнкөрiсi төмендер арзан бағаға заңсыз тартылған электрмен күн көруде. Заңсыздықтың соңы жақсылыққа әкелмейтiнiн жақында 29&lt;br&gt; жасар келiншектiң токқа соғылып қайтыс болғаны дәлелдеп отыр. Ауыл әкiмiнiң сөзiне сенсек, жарты жылда үлкен трансформатор салынбақ екен. Ауылда 40-тан аса телефон тетiгi бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Целиноград ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Целиноград ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>r1g0crlonbyjljrtvsnrx8ephaq785h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3608323</id>
      <parentid>3608021</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3608323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17098" sha1="hlfk332eqfandv0hlft8vexwrtnwm7y" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35225]||623||26||18||263||28||3||34088||8||0||168||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2559]||267||7||6||318||8||14||1928||0||4||7||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1168]||37||0||0||11||17||0||1092||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 444]||1||0||0||16||3||2||402||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 363]||15||0||7||22||4||1||299||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>hlfk332eqfandv0hlft8vexwrtnwm7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3608037</id>
      <parentid>3607752</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3608037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15098" sha1="fvz913l8rx8k56nszxe7iqu7rt9js93" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2885}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1681}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 3 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1497}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:1208}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 7 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:259}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}}
|-
| 8 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:232}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 9 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:192}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}}
|-
| 10 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:189}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 11 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:174}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 12 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 13 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:139}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 14 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:126}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 15 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:125}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 16 || [[User:Madeniet Baskarmasy|Madeniet Baskarmasy]] || [[Special:Contributions/Madeniet Baskarmasy|{{formatnum:120}}]] || {{Permissions|Madeniet Baskarmasy}}
|-
| 17 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 18 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:111}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 19 || [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] || [[Special:Contributions/Jumadulla1997|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Jumadulla1997}}
|-
| 20 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 21 || [[User:Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] || [[Special:Contributions/Гулмира Исатай|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Гулмира Исатай}}
|-
| 22 || [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] || [[Special:Contributions/Әйгерім Дәуітбекқызы|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Әйгерім Дәуітбекқызы}}
|-
| 23 || [[User:Нұрсүлу Нұрым|Нұрсүлу Нұрым]] || [[Special:Contributions/Нұрсүлу Нұрым|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Нұрсүлу Нұрым}}
|-
| 24 || [[User:Janugyl|Janugyl]] || [[Special:Contributions/Janugyl|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Janugyl}}
|-
| 25 || [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] || [[Special:Contributions/Сауле Жантелиева|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Сауле Жантелиева}}
|-
| 26 || [[User:Айжан Жарылқасынқызы|Айжан Жарылқасынқызы]] || [[Special:Contributions/Айжан Жарылқасынқызы|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Айжан Жарылқасынқызы}}
|-
| 27 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 28 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:72}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}
|-
| 29 || [[User:Nurdaulet12|Nurdaulet12]] || [[Special:Contributions/Nurdaulet12|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Nurdaulet12}}
|-
| 30 || [[User:Төлеген Мереке|Төлеген Мереке]] || [[Special:Contributions/Төлеген Мереке|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Төлеген Мереке}}
|-
| 31 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}}
|-
| 32 || [[User:Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Айдос Қаракөз}}
|-
| 33 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:64}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 34 || [[User:С.Жания|С.Жания]] || [[Special:Contributions/С.Жания|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|С.Жания}}
|-
| 35 || [[User:Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] || [[Special:Contributions/Нурулла Жанар|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Нурулла Жанар}}
|-
| 36 || [[User:Aralim|Aralim]] || [[Special:Contributions/Aralim|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Aralim}}
|-
| 37 || [[User:Арнұр Б|Арнұр Б]] || [[Special:Contributions/Арнұр Б|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Арнұр Б}}
|-
| 38 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}}
|-
| 39 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Madi Dos}}
|-
| 40 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}}
|-
| 41 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}}
|-
| 42 || [[User:Абилмансур706|Абилмансур706]] || [[Special:Contributions/Абилмансур706|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Абилмансур706}}
|-
| 43 || [[User:Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] || [[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kuralbayev Almas}}
|-
| 44 || [[User:Джунусбеков Марат|Джунусбеков Марат]] || [[Special:Contributions/Джунусбеков Марат|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Джунусбеков Марат}}
|-
| 45 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 46 || [[User:Әмина Н|Әмина Н]] || [[Special:Contributions/Әмина Н|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Әмина Н}}
|-
| 47 || [[User:Тарлан1488|Тарлан1488]] || [[Special:Contributions/Тарлан1488|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Тарлан1488}}
|-
| 48 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 49 || [[User:Шерзод Раманкулов|Шерзод Раманкулов]] || [[Special:Contributions/Шерзод Раманкулов|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Шерзод Раманкулов}}
|-
| 50 || [[User:Gulnazira.koshanova|Gulnazira.koshanova]] || [[Special:Contributions/Gulnazira.koshanova|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Gulnazira.koshanova}}
|-
| 51 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 52 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}}
|-
| 53 || [[User:Нұрмахан Айзере|Нұрмахан Айзере]] || [[Special:Contributions/Нұрмахан Айзере|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Нұрмахан Айзере}}
|-
| 54 || [[User:QazPaluan|QazPaluan]] || [[Special:Contributions/QazPaluan|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|QazPaluan}}
|-
| 55 || [[User:Нұржігіт Айару|Нұржігіт Айару]] || [[Special:Contributions/Нұржігіт Айару|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Нұржігіт Айару}}
|-
| 56 || [[User:Нұрахын Али|Нұрахын Али]] || [[Special:Contributions/Нұрахын Али|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Нұрахын Али}}
|-
| 57 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Kas77777}}
|-
| 58 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}}
|-
| 59 || [[User:Маржан 1973|Маржан 1973]] || [[Special:Contributions/Маржан 1973|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Маржан 1973}}
|-
| 60 || [[User:Meyirim|Meyirim]] || [[Special:Contributions/Meyirim|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Meyirim}}
|-
| 61 || [[User:ТыныштықбайНурали|ТыныштықбайНурали]] || [[Special:Contributions/ТыныштықбайНурали|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|ТыныштықбайНурали}}
|-
| 62 || [[User:Баура Илесбекқызы|Баура Илесбекқызы]] || [[Special:Contributions/Баура Илесбекқызы|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Баура Илесбекқызы}}
|-
| 63 || [[User:Абдулла Айзере|Абдулла Айзере]] || [[Special:Contributions/Абдулла Айзере|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Абдулла Айзере}}
|-
| 64 || [[User:Beket0vv|Beket0vv]] || [[Special:Contributions/Beket0vv|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Beket0vv}}
|-
| 65 || [[User:Айдана Жаппарқызы|Айдана Жаппарқызы]] || [[Special:Contributions/Айдана Жаппарқызы|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Айдана Жаппарқызы}}
|-
| 66 || [[User:Baratrass|Baratrass]] || [[Special:Contributions/Baratrass|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Baratrass}}
|-
| 67 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 68 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 69 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}}
|-
| 70 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}}
|-
| 71 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}}
|-
| 72 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}}
|-
| 73 || [[User:Ілиясұлы осман|Ілиясұлы осман]] || [[Special:Contributions/Ілиясұлы осман|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ілиясұлы осман}}
|-
| 74 || [[User:Мурат Аруна|Мурат Аруна]] || [[Special:Contributions/Мурат Аруна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Мурат Аруна}}
|-
| 75 || [[User:Kudaibergen Yerassyl|Kudaibergen Yerassyl]] || [[Special:Contributions/Kudaibergen Yerassyl|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kudaibergen Yerassyl}}
|-
| 76 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}}
|-
| 77 || [[User:Жұмахан Сұлтан|Жұмахан Сұлтан]] || [[Special:Contributions/Жұмахан Сұлтан|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Жұмахан Сұлтан}}
|-
| 78 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}}
|-
| 79 || [[User:Sudralum|Sudralum]] || [[Special:Contributions/Sudralum|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Sudralum}}
|-
| 80 || [[User:Байгалиева Жадыра|Байгалиева Жадыра]] || [[Special:Contributions/Байгалиева Жадыра|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Байгалиева Жадыра}}
|-
| 81 || [[User:Beksultan228|Beksultan228]] || [[Special:Contributions/Beksultan228|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Beksultan228}}
|-
| 82 || [[User:Жанна Ж|Жанна Ж]] || [[Special:Contributions/Жанна Ж|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Жанна Ж}}
|-
| 83 || [[User:Бауыржан Ерасыл|Бауыржан Ерасыл]] || [[Special:Contributions/Бауыржан Ерасыл|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бауыржан Ерасыл}}
|-
| 84 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 85 || [[User:Naemabd|Naemabd]] || [[Special:Contributions/Naemabd|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Naemabd}}
|-
| 86 || [[User:Aisha707|Aisha707]] || [[Special:Contributions/Aisha707|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aisha707}}
|-
| 87 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}}
|-
| 88 || [[User:Meru3em|Meru3em]] || [[Special:Contributions/Meru3em|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Meru3em}}
|-
| 89 || [[User:~2026-27217-62|~2026-27217-62]] || [[Special:Contributions/~2026-27217-62|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|~2026-27217-62}}
|-
| 90 || [[User:Muqtarkyzy Ayaru|Muqtarkyzy Ayaru]] || [[Special:Contributions/Muqtarkyzy Ayaru|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Muqtarkyzy Ayaru}}
|-
| 91 || [[User:Жұмәділ Қаракөз|Жұмәділ Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Жұмәділ Қаракөз|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Жұмәділ Қаракөз}}
|-
| 92 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
{{/end}}</text>
      <sha1>fvz913l8rx8k56nszxe7iqu7rt9js93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамара Асар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>502898</id>
    <revision>
      <id>3608360</id>
      <parentid>3261303</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9883" sha1="59euqdovl5c3zb19mkfa7r83osmddsr" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі              = 
 |Атауы          = 
 |Сурет             = 
 |Сурет ені      = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = 
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты       =  Тамараасар Қалниязқызы Жанқұл
 |Туған күні    = 16.07.1976
 |Туған жері   = [[Ақшұқыр]], {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]]
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары             = [[2000 жыл]]дан
 |Мемлекет           = {{KAZ}}
 |Мамандықтары        = {{әнші|Қазақстан}}
 |Дауыс түрі  =  
 |Аспаптары      = 
 |Жанрлары            = [[эстрада]], xалық әндері
 |Марапаттары          = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} 
{{!}}}
 |Сайты                 = [http://www.tamaraasar.kz/ www.tamaraasar.kz]
}}
'''Тамара Асар''' ([[1976 жыл]]ы [[16 шілде]]де [[Маңғыстау облысы]] [[Ақшұқыр]] ауылында туған) — [[әнші]]. [[Қазақстан жастар одағы]] сыйлығының лауреаты ([[2007]]). [[Құрмет ордені]]нің иегері ([[2014]]).

== Өмірбаяны ==
Еліміздің батыс өңірі – Ақтаудан 16 шақырым жердегі «Ақшұқыр» деген ауылда ұстаздар отбасында өмірге келген. «Жаратушы қиындықты тек көтере алатын адамына береді» дейді халқымыз. Осы сөзді өзіме ғана арналған деп қабылдайтын Тамара, тіршілікте басынан өткен түрлі ауыртпалыққа мән бергенді көңілі қаламайтын қайсар қыз. 1997 жылы Секен Тұрысбековтің ансамблінде жұмыс жасап жүріп, Ақтауға демалысқа келген кезде көлік апатына түседі де, бір аяғынан айырылып, жамбас беломыртқасы, қолы сынып, тағы да басқа ауыр жарақат алады. Әкесі Қалнияз &quot;ең бастысы жұлыны сау, орнынан тұрады&quot; деп болжап, сынықты өзі салып, дәрігерлермен бірге қызын өзі де емдейді Араға жылдар салып, денсаулығын қалпына келтірген әнші, өзін-өзі қамшылап өмір сүруді әдетке айналдырды. «Қиындық әркімнің басында болатын нәрсе, тек оны жеңудің кілті – жүректе» дейтін Тамара Асар өмірге ғашық адам кез келген қиындыққа төзімді болып келеді деген пікірде. «Серпер» жастар сыйлығының иегері Тамара Асар басқа әріптестеріне қарағанда денсаулығына көбірек алаңдайды. Сондықтан қаланың қым-қуыт тіршілігінен шаршағанда көпшіліктен оң кетіп, баласымен демалғанды ұнатады екен. Туған жері Ақтауға жиі ат басын бұратын әнші жалғызсыраған сәтте қолына кітап алып, әдебиетпен сырласқанды жан рахатына балайды. Білімі бала кезден өнерді өзіме серік етемін деп армандаған ол, алдымен Ақтаудағы музыка мектебінде білім алады. Кейін Алматыдағы қазіргі Елебеков атындағы эстрада және цирк колледжінде оқып жүріп, ілімін мұғалімдік мамандықпен ұштастырады. 8-ші сыныптан бастап Алматыда дәріс алған Тамара көпшілікпен етене араласуына танымал мектепте оқығаны септігін тигізгенін айтады. Абай атындағы ҚазҰПУ, педагогика-психология факультетінің магистратурасын педагогика-психология мамандығы бойынша тәмамдаған және осы аталған факультеттің докторантурасын сол мамандық бойынша аяқтаған. Қазір филология ғылымдарының докторы, педагог-психолог. Мәскеуде РИСИ (Российский институт современного искусства) вокал бөлімінде арнайы сабақтардан өткен. Және МГПУ психология факультетінде білім тәжірибелерінен арнайы өткен.  Өнердегі еңбек жолы Маңғыстау облыстық мәдениет басқармасы жанындағы Мұрат Өскімбаев атындағы Маңғыстау облыстық филармониясында басталған. Шығармашылықта жүрген 15 жыл ішінде көптеген жанрлар мен бағыттардағы: «Отырар сазы», «Ақжауын», Абыл Тарақұлы атындағы халықтық ұлт-аспаптар оркестрінің, «Ақжарма» фольклорлық ансамблінің, симфониялық оркестрдің сүйемелдеуімен ән айтып, жұртшылықтың назарында жүр. Сонымен қатар жаңашыл эстрадалық жанрда Қазақстанмен қоса, Еуропа, Азия елдерінің алдыңғы қатарлы сахналарында бар талап-талантымен өнерін өрнектеуде.

== Марапаттары ==
* [[2001]] - Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл мерекелік медалі
* [[2006]] - Маңғыстау облысы әкімінің сыйлығы
* [[2007]] - [[Қазақстан жастар одағы]] &quot;Серпер&quot; сыйлығының лауреаты
* [[2009]] - Халық батыры Ер Қосай медалі
* [[2011]] - Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 20 жыл мерекелік медалі 2014 - Қазақстан Республикасы президентінің жарлығымен Құрмет орденімен марапатталды
* [[2017]] - Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің “Құрмет белгісі” медалімен марапатталды
* [[2018]] - Ақтау қаласының « Құрметті азаматы»
* [[2018]] - Абай атындағы Қазақ ұлттықпедагогикалық университетіне 90 жыл мерекелік медалімен марапатталды
* [[2018]] - Ақтау қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан үлесі үшін
* [[2019]] - Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті «Құрметті профессор»атағы берілді
* [[2019]] - Қазақстан Республикасы президенті жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы берілді

==Әнбаяндары==
«Ариайдай», «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», «Жалғыз досым», «Ренжімеші», «Сол бір қыз» Қызықты деректер «Жаным неге» атты бейнебаян Қазақстан тарихындағы алғашқы анимациалық 3D форматында жазылған. 2001 жылы Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясында өзі жәйлі «Арманның ақ желкені» атты деректі фильм түсірілген. Қазіргі таңда 3 жерде Маңғыстау облыстық Филармониясында Абыл Тарақұлы атындағы оркестр әншісі, «Жан&quot; продюсерлік орталығында, &quot;Тамара Асар&quot; арнайы жоба, ЕНУ-де Ұстаздық қызмет етеді. Қазақ тв арнасында &quot;QAZAQ LIVE-DASTUR бағдарламасының жүргізушісі. Хоббиі самаурынның сыртына сурет салу.

== Қызықты деректер ==
* «Жаным неге» атты бейнебаян Қазақстан тарихындағы алғашқы анимациалық 3D форматында жазылған.
* 2001 жылы Шәкен Айманов атындағы «[[Қазақфильм]]» киностудиясында өзі жәйлі «Арманның ақ желкені» атты деректі фильм түсірілген.

[[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>59euqdovl5c3zb19mkfa7r83osmddsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фарид Аюпұлы Нухов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>512536</id>
    <revision>
      <id>3608538</id>
      <parentid>3143343</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1645" sha1="b8njqg2r451k44x51ay17mlgskweibz" xml:space="preserve">'''Нухов, Фарид Аюпович''' - 1930 жылы 21 наурызда дүниеге келіп, 1990 жылы 19 наурызда дүние салған. Ол Уфа моторқұрастыру зауытының авиациялық оталдырғыштарды жинаушы.  Социалистік еңбек батыры.

== Өмірбаяны ==
Фарид Аюпович Нухов Староминизитарово Иглиндық ауданында 1930 жылдың 21 наурызында дүниеге келшген. 

Анасы Вафия Сулейманова қатты сырқаттанған болатын. Әкесі соғыстың бас кезінде колхоз басшысы болып және сельсовет басшысы болып жұмыс жасаған. 
Оның отбасында үлкен ағалары болған, бірақ олар соғысқа дейін Уфа қаласына жұмыс жасауға кеткен болатын. 

1946 жылы ол өзінің ағаларына Уфа қаласына барады. Ол соңғы екі жылын техникумда оқуға жұмсайды.

Ол 1990 жылға дейін Уфа моторқұрастырушы зауытының слесарь - жинағыш болып жұмыс атқарады.

Ол 1980-1990 жылдары Башқұр АССР ның жоғарғы совет депутаты жұмысын атқарады.

Нухов Фарид Аюпович 1990 жылдың 19 наурызында дүние салды.

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>b8njqg2r451k44x51ay17mlgskweibz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виктор Ильич Толмачёв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>512943</id>
    <revision>
      <id>3608351</id>
      <parentid>2899424</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4642" sha1="hnylhopftg3metp8zaqe7paieb31ftt" xml:space="preserve">{{Тұлға    
| Есімі = Виктор Ильич Толмачёв 
| Туылған күні      = 11.8.1934
| Туылған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 
| Қайтыс болған жері 
| Жұмысы       =
| Жерленді       = 
| Діні       = 
| Әкесі               = 
| Анасы              =  
| Жұбайы            = 
| Балалары              
| Партиясы             = Авиация. [[Ан-124]] ұшағының бас кострукторы. «[[Волга-Днепр]]» техникалық директор
| Білімі        = Харьков әуе институты
| Марапаттары            = Украина Мемелекеттік сыйлығы 
| Сайты            = [http://www.volga-dnepr.com/rus/group/managment/team/technical/ www.volga-dnepr.com]
}}
'''Ви́ктор Ильи́ч Толмачёв''' (туы. [[11 тамыз]] [[1934]]) — кеңестік, ресейлік авиаконструктор. [[Ан-124|Ан-124 «Руслан»]] және [[Ан-225|Ан-225 «Мрiя»]] ұшақтарының конструктарларының бірі.

== Өмірбаяны ==
Виктор Ильич Толмачёв 1934 жылы туған. 1959  Харьков әуе институтын озаттықпен бітіріп, Антонов [[ЗЖБ]]cіне жобалаушы-инженер ретінде түсті. «Ан» сериясы ұшақтарының көбісінің жобалауына қатысқан.

Виктор Ильич Толмачёв отандық авиация үшін өмірінің елу жылын арнады, антонов ұщақтарының үкіл типтерінің жасалуына қатысты — [[Ан-2]], [[Ан-14]], [[Ан-8]], [[Ан-10]], [[Ан-12]], [[Ан 24]], [[Ан-22]], [[Ан-26]], [[Ан-32]], [[Ан-28]]. В истории советского авиастроения Виктор Ильич әлемде [[Ан-124|Ан-124 «Руслан»]] и [[Ан-225|Ан-225 «Мрiя»]] ауыр жүк тасымалдау ұшақтарын жасау арқылы танымал болды. [[Ан-124]] жобасының негізгі қатсушысы, жоспарлаумен жобалаудан бастап, серияға шығаруға және қолдануға кіргізуге дейін қатысқан. В 1983 ж. Виктор Ильич Ан-124 «Руслан» бас конструктор орыбасары болып, ал 1985 бас конструктор болып тағайындалды.  [[Ан-225|Ан-225 «Мрия»]] ұшағының алты қозғалтқыш жүйеснің жобалаушысы .

1989 ж. Ан-124 жобасының жүйелі қаржыландыруы тоқтатылды. Руслан ұщақтарын сақтауда «[[Волга-Днепр]]» әуе желісі маңызды рөл ойнады, сол кездегі техникалық директоры болған Виктор Ильич Толмачёв. «Волга-Днепр» әуе желісі Ан 124 ұшағының ең бірінші азаматтық қолданушысы болды. Рекордтық уақытта, үш ай ішінде,1992 жылы «Волга-Днепр», УАПК «Авиастар» және АНТК Антонова азаматтық сертификация өткізіп, Ан-124 ұшақтары жаңа белгіленуін алды [[Ан-124| Ан-124-100]].

Кәзіргі уақытта Толмачёв Волга-Днепр әуе желісінің техникалық директоры.

== Марапаттамалары ==
1992 жылы Украина Мемелекеттік сыйлық иегері, Ан-124 ұшағы үшін

== Сілтемелер ==
* [http://www.volga-dnepr.com/rus/group/managment/team/technical/ Технический директор Группы компаний «Волга-Днепр» Виктор Ильич Толмачев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031022412/http://www.volga-dnepr.com/rus/group/managment/team/technical/ |date=2011-10-31 }}
* [http://www.space.com.ua/gateway/news.nsf/PagesHistoryR/54CE737EC52F32CFC225760E003470E1!open Главному конструктору &quot;Руслана&quot; и &quot;Мрии&quot; Виктору Толмачеву - 75 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140501235510/http://www.space.com.ua/gateway/news.nsf/PagesHistoryR/54CE737EC52F32CFC225760E003470E1!open |date=2014-05-01 }}</text>
      <sha1>hnylhopftg3metp8zaqe7paieb31ftt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джакомо Леопарди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>516902</id>
    <revision>
      <id>3608446</id>
      <parentid>3134989</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5795" sha1="f5or8ibhoaurir5a2bh93x9e6cuzqjv" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Джакомо Леопарди
 |Шынайы есімі        = {{lang-it|Giacomo Leopardi}}
 |Суреті              = Leopardi, Giacomo (1798-1837) - ritr. A Ferrazzi, Recanati, casa Leopardi.jpg
 |Ені                 = 
 |Суреттің аты        = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні        =  29.06.1798
 |Туған жері        = Реканати
 |Қайтыс болған күні  = 14.06.1837
 |Қайтыс болған жері  = Неаполь
 |Азаматтығы          = 
 |Ұлты                = 
 |Мансабы             = ақын
 |Шығармашылық жылдары   = 
 |Бағыты              = [[романтизм]]
 |Жанры               = 
 |Шығармалардың тілі  = [[Итальян тілі|итальянша]]
 |Дебюті              = «Әндер» ([[1831]])
 |Марапаттары         = 
 |Сыйлықтары          = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             =
}}
'''Джакомо Леопарди''' ({{lang-it|Giacomo Leopardi}}, [[29 маусым]] [[1798]], [[Реканати]], [[Мачерата (провинция)|Мачерата]] – [[14 маусым]] [[1837]], [[Неаполь]]) – граф, итальян ақыны. Жастайынан ақындық өнерімен айналасып, көне тілдерден аудару жұмысымен де шұғылданды.

== Өмірбаяны ==
Провинциялық ақсүйектердің тумасы. Оның әкесі граф Мональдо Леопарди (1776-1847) жоғары білімді адам және өте консервативті және клерикалдық бағыттағы атышулы публицист болған. Анасы Маркиз Аделаида Античи (1778-1857) күйеуінің немере ағасы болды және ауыр, үстемдік сипатына ие болды.

[[Инбридинг|Инбридрингпен]] жиі кездесетін жағдай сияқты, Джакомо ауру бала болды. Жас кезінде ол [[қызба]]  немесе [[Пневмония|пневмониядан]] зардап шекті, бұл ауыр сколиозға және ревматоидты артритке әкелді. Ұзақ уақыт бойы оның сүйек туберкулезі бар деп есептелді, бірақ қазіргі заманғы дәрігерлер кәмелетке толмаған спондилит туралы айтуды жөн көреді. Хаттарында Леопарди «зәр шығару бұзылыстары, омыртқаның деформациясы, көру қабілетінің бұзылуы, астения, дене салмағы мен бойының төмендігі, ішек аурулары, өкпе және жүрек-өкпелік асқынулар» деп қынжылады.

Дененің қалыпты дамуының бұзылуы оны осы жастағы әдеттегі әрекеттерден айырды. Өмірінің алғашқы жиырма бес жылын Реканатидегі әкесінің үйінде, дәлірек айтсақ, өз кітапханасында тұрып, өз бетінше грек, латын, иврит, ағылшын және француз тілдерін үйреніп, аудармашы-комментатордың жұмысына құмар болды. Табиғаты өте азапты, махаббатта бақытсыз, ол жиырма жасында түнде кітаптарды қараумен денсаулығын аяқтады.

1815 жылы Джакомоның әдеби-философиялық шығармалары оның ағасы Карло Античидің назарын аударды, ол оларды Франческо Канселлеридің сараптамасына ұсынды. 1822 жылы қарашада әкесінің рұқсатымен ағасы Джакомоны алғаш рет Римге әкелді.

==Шығармалары==
Шығармалары 1816 жылдан бастап жариялана бастады.Бірінші кітабы – «Өлендер»  (1831, 1845) атты жинақ. «Тышқандар мен бақалар соғыстарының паралипомендері» (1842 жылы басылды) атты сықақ поэмасында Италиядағы 1815-21 жылдары арасындағы оқиғаларды суреттейді. Прозалық шығармаларының ішіндегі ең бастысы «Хат жазысу » (1814-1837), диалогпен жазылған «Моральдық шығармалар» (1927).Леопарди шығармашылығы – италия әдебиетінің жаңа дәуірдегі өзгеше құбылыс болды.Леопарди – қазақ өмірін алғаш суреттен («Азияда көшіп жүрген бақташының түнгі әні») шығарма жазған Батыс Еуропа жазушыларының бірі. Ақын 1837 жылы 14 маусымда [[Неаполь]]да дүниеден озады.   
 
==Дереккөздер==
* Де Санктис Ф., История итальянской литературы, т. 2, М., 1964; 
* Сатпаева Ш.К., Казахско-европейские литературные связи, А.-А., 1972.с. 37-39.

[[Санат:Италия ақындары]]</text>
      <sha1>f5or8ibhoaurir5a2bh93x9e6cuzqjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николь Шерзингер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>517374</id>
    <revision>
      <id>3608303</id>
      <parentid>3541845</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9742" sha1="bnsjuebiibif12wmfn1o687ggqwan58" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Николь Шерзингер
 |Атауы                = Nicole Scherzinger
 |Сурет                = Nicole Scherzinger 2012.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = Николь Шерзингер 2012 жылы
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            =  Николь Прасковья Эликолани Валенте Шерзингер&lt;ref name=&quot;NNDB&quot; /&gt;
 |Туған күні         = 29.06.1978
 |Туған жері         = {{туғанжері|Гонолулу|Гонолулуда|,Гонолулу}} [[Гавай аралдары]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 1998 — қазіргі уақытта
 |Мемлекет             = [[АҚШ]]
 |Мамандықтары         = {{әнші|АҚШ}}, {{актриса|АҚШ}}, биші, өлеңдер авторы, модель, продюсер
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[вокал]]
 |Жанрлары             = [[Поп-музыка|поп]], [[R&amp;B]], [[хип-хоп]]
 |Лақап аттары         = Николь Кеа
 |Ұжымдары             = [[Pussycat Dolls]], [[Eden’s Crush]]
 |Қызметтес болған     = [[Кёртис Джеймс Джексон III|50 Cent]], [[Тимбалэнд]], [[Пи Дидди]], [[Кери Хилсон]], [[T.I.]], [[Will.i.am]], [[Армандо Кристиан Перез|Pitbull]], [[Шон Гаррет]], [[Уилл Смит]], [[Нелли]], [[Рианна]], [[Слэш]], [[Энрике Иглесиас]], [[Майкл Джексон|Michael Jackson]], [[Rammstein]], [[Violet UK]]
 |Лейблдері            = [[Polydor Records|Polydor]], [[A&amp;M Records|A&amp;M]], [[Interscope Records|Interscope]]
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = {{URL|1=http://www.nicolescherzingermusic.com/|2=nicolescherzingermusic.com}}
}}
'''Николь Прасковья Эликолани Валиенте Шерзингер'''&lt;ref name=&quot;NNDB&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/015/000110682/|title=Николь Шерзингер|archiveurl=http://www.webcitation.org/65UmVcg64|archivedate=2012-02-16}}&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Nicole Prescovia Elikolani Valiente Scherzinger}}; '''Николь Кеа''' ({{lang-en|Nicole Kea}}) есімімен де танымал, [[29 маусым]] [[1978 жыл]]) — америкалық [[Поп-музыка|поп]]/[[R&amp;B]] әнші, биші, әндер авторы, продюсер, актриса және фотомодель, шыққан тегі – филиппин-гавай-украин&lt;ref name=&quot;NNDB&quot; /&gt;.

== Өмірбаяны ==
Николь 1978 жылы 29 маусымда Гонолулуда дүниеге келген. Әкесі Альфонсо Валиенте — филиппиндік болса, ал анасы Розмари — жартылай украйындық, жартылай гавайлық&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.askmen.com/women/singer_300/313_nicole_scherzinger.html|title=Николь Шерзингер - Askmen.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/65UmWBX7M|archivedate=2012-02-16}}&lt;/ref&gt;. Анасы Розмари [[1981]] жылы Никольдің әкесінен үш жасар қызын алып, кетеді. Олар Кентукки штатындағы Луисвиллге көшіп келіп, арада біраз уақыт өткеннен соң Розмари Гарри Шерзингермен танысып, тұрмыс құрады. Гарри мен Розмаридің некесінен екінші қызы Кеала дүниеге келеді. Гарри Никольдің әкесінің орнын басып, Николь «консервативті католиктік отбасыда» тәрбиеленді&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/live/live.html?in_article_id=492661&amp;in_page_id=1889|title=Stray Pussycat Doll Nicole Scherzinger goes solo|work=Daily Mail}}&lt;/ref&gt;. Луисвиллде актерлік шеберлігі Өнер мектебіне бару мен жергілікті театрда ойнау кезінде жетіледі. Кейін ол Райт университетінің актёрлік бөлімшесіне түседі, алайда «Days Of The New» группасының бэк-вокалисті болу үшін [[1999]] жылы оқуын тастап кетеді.&lt;ref&gt;[http://www.hiphopdx.com/index/news/id.6599/title.days-of-the-new-singer-reveals-past-on-nicole-scherzinger Days Of The New Singer Reveals Past On Nicole Scherzinger | Hip Hop News &gt; HipHopDX.com&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002171628/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.6599/title.days-of-the-new-singer-reveals-past-on-nicole-scherzinger |date=2012-10-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Дискография ==

=== Студиялық альбомдар ===

* ''Killer Love'' (2010)
* ''Big Fat Lie'' (2014)

=== Синглдар ===

* 2007 — «Whatever U Like» &lt;small&gt;(T.I. қатысуымен)&lt;/small&gt;
* 2007 — «Baby Love» &lt;small&gt;([[will.i.am]] қатысуымен)&lt;/small&gt;
* 2007 — «Supervillian»
* 2007 — «Puakenikeni» &lt;small&gt;(Brick &amp; Lace қатысуымен)&lt;/small&gt; 
* 2010 — «Poison»
* 2011 — «Don’t Hold Your Breath»
* 2011 — «Right There» &lt;small&gt;([[Кёртис Джеймс Джексон III|50 Cent]] қатысуымен )&lt;/small&gt;
* 2011 — «Wet»
* 2011 — «Try With Me»
* 2013 — «Boomerang»
* 2014 — «Your Love»
* 2014 — «Run»
* 2014 — «On the Rocks»

=== Шақырылған әртіс ретінде ===

* 2006 — «Lie About Us» &lt;small&gt;(Avant Николь Шерзингер қатысуымен)&lt;/small&gt;
* 2006 — «You Are My Miracle» &lt;small&gt;(Витторио Николь Шерзингер қатысуымен)&lt;/small&gt;
* 2006 — «Come to Me» &lt;small&gt;(Пи Дидди Николь Шерзингер қатысуымен)&lt;/small&gt;
* 2007 — «Scream» &lt;small&gt;([[Тимбалэнд]]  Кери Хилсон мен Николь Шерзингер қатысуымен)&lt;/small&gt;
* 2008 — «Yes We Can» &lt;small&gt;([[will.i.am]] бірнеше әртістердің қатысуымен)&lt;/small&gt;
* 2009 — «Hotel Room Service» (Official Remix) &lt;small&gt;([[Армандо Кристиан Перез|Pitbull]] Николь Шерзингер қатысуымен)&lt;/small&gt;
* 2010 — «Heartbeat» &lt;small&gt;([[Энрике Иглесиас]] Николь Шерзингер қатысуымен)&lt;/small&gt; 
* 2010 — «Baby Can’t Drive» &lt;small&gt;(Slash Николь Шерзингер қатысуымен)&lt;/small&gt; 
* 2010 — «We Are the World 25 for Haiti» &lt;small&gt;(артістердің қатысуымен)&lt;/small&gt;
* 2010 — «Coconut Tree» &lt;small&gt;(Mohombi Николь Шерзингер қатысуымен)&lt;/small&gt;
* 2012 — «Fino All’Estasi» (Eros Ramazzotti Николь Шерзингер қатысуымен)

=== Бейнеклиптер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Атауы
!Режисс
!Альбом
!Орындаушылар
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2006
| rowspan=&quot;1&quot; |«Lie About Us»
| rowspan=&quot;1&quot; |Бенни Бум
| rowspan=&quot;1&quot; |''Director''
| rowspan=&quot;1&quot; |Николь Шерзингер при участии Avant
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |«You Are My Miracle»
| rowspan=&quot;1&quot; |Деклан Уайтблум
| rowspan=&quot;1&quot; |''VittorioVittorio''
| rowspan=&quot;1&quot; |Николь Шерзингер Витторио қатысуымен
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |«Come to Me»
| rowspan=&quot;1&quot; |Крис Робинсон
| rowspan=&quot;1&quot; |''Press Play''
| rowspan=&quot;1&quot; |Николь Шерзингер Пафф Дэдди қатысуымен
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2007
| rowspan=&quot;1&quot; |«Whatever U Like»
| rowspan=&quot;1&quot; |Пол Хантер
| rowspan=&quot;2&quot; |''Her Name Is Nicole''
| rowspan=&quot;1&quot; |Николь Шерзингер T.I. қатысуымен
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |«Baby Love»
| rowspan=&quot;1&quot; |Френсис Лоренс
| rowspan=&quot;1&quot; |Николь Шерзингер  [[will.i.am]] қатысуымен
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2008
| rowspan=&quot;1&quot; |«Yes We Can»
| rowspan=&quot;1&quot; |—
| rowspan=&quot;1&quot; |—
| rowspan=&quot;1&quot; |Николь Шерзингер [[will.i.am]] және әртістермен
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |«Rio»
| rowspan=&quot;1&quot; |—
| rowspan=&quot;1&quot; |—
| rowspan=&quot;1&quot; |Николь Шерзингер
|}

=== Әндер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Год
!Название
!Бірлескен орындаушылар
|-
| rowspan=&quot;7&quot; |2007
|«Step It Up»
|Мелоди Торнтон
|-
|«Thinking about You»
|Cassidy
|-
|«Freak With You»
|Arcangel, Erre XI, Nales, Luny Tunes, Tainy, Noriega
|-
|«Steam»
|Eva Trill
|-
|«On &amp; On»
|Мэнни Фреш
|-
|«Groove Tonight»
|Мэнни Фреш
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |«Winning Women»
| rowspan=&quot;1&quot; |[[Рианна]]
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2008
| rowspan=&quot;1&quot; |«Happily Never After»
| rowspan=&quot;1&quot; |—
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |«Physical»
| rowspan=&quot;1&quot; |[[Тимбалэнд]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |«Who’s Gonna Love You»
| rowspan=&quot;1&quot; |—
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |«Save Me from Myself»
| rowspan=&quot;1&quot; |Ne-Yo
|}
==Фильмдер тізімі==

* Биг Тайм Раш (2009)
* Мен сіздің анаңызды қалай кездестірдім (2010)
* [[Қара киімділер 3]] (2012)

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:A&amp;M Records орындаушылары]]
[[Санат:Interscope Records орындаушылары]]
[[Санат:Сопрано]]</text>
      <sha1>bnsjuebiibif12wmfn1o687ggqwan58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анджела Беттис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>518335</id>
    <revision>
      <id>3608542</id>
      <parentid>2225493</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2994" sha1="ppznyun22pi5hx3e84m7kir96jweeda" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Анджела Беттис
 |Шынайы есімі          = Angela Bettis 
 |Сурет                 =  Bettis1.jpg
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = 
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Туылған күні          = 9.1.1973
 |Туылған жері          = [[Остин (Техас)|Остин, АҚШ]]
 |Мансабы               = Ужасы, Драма, Триллер бағытындағы актер
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Анджела Беттис''' — Америка киносының продюсері мен актрисасы. 
== Өмірбаяны ==
Анджела Беттис 9 қаңтар 1973 жылы, Техас штатындағы Остинда туылды. Оның актерлық өмірі 18 жастан басталды. Франко Дзеффиреллидың «Воробей» атты киносында басты роль ойнап түсті. Содан Американың музыка акедимиясының және драмалық өнер мектебінде оқып, «The Last Best Sunday» драмалық киносында басты роль ойнады.

Үлкен атақты оған, өзіндік авторлық ужас кинолары алып келді, ал «Мэй» киносында басты роль ойнап, Анджела Беттис атағы одан қатты асып түсті. Сонымен қатар, Анджела Беттис МакКимен бірігіп,  «[[Мастера ужасов]]» «[[Странная девушка]]» атты телесериалдардың эпизодтары пайда болды, «The Woods» деген психологиялық ужас фильмында, ендеше МакКи  мен актрисаның орындары ауысып, Анджела Беттис актер сияқты емес, алғаш рет өзін режисер болып сынап көрді.

Стивен Кинг романына түсірілген «Кэрри» атты кинода 2002 жылы Анджела Беттис басты рольды ойнайды. Тағыда ерекше көрінетін жұмыстары туралы айтатын болсақ, «[[Кошмар дома на холме (фильм)|Кошмар дома на холме]]», «[[Шрам 3D (фильм)|Шрам]]», «[[Круг (фильм, 2005)|Круг]]».

==Дереккөздер==
http://www.imdb.com/name/nm0079374/</text>
      <sha1>ppznyun22pi5hx3e84m7kir96jweeda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мейір Ғариполлаұлы Ескендіров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>518600</id>
    <revision>
      <id>3608365</id>
      <parentid>3295909</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7838" sha1="5lxnvg41wgh3rfjtt44cottuxlzwed5" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Мейір Ғариполлаұлы Ескендіров
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 24.11.1972
 |Туған жері           = {{Байрақ|КСРО}}, {{Байрақ|Қазақ КСР}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]], Ақсуат
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = {{Байрақ|Қазақстан}} 
 |Ғылыми аясы            =  [[тарих]]
 |Жұмыс орны             = &quot;[[Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті - Елбасының кітапханасы]]&quot; мемлекеттік мекемесінің атқарушы директоры
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = 
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
}}
'''Мейір Ғариполлаұлы Ескендіров''' 24 қараша 1972 ж. туған — қазақстандық өлкетанушы -тарихшы ғалымы, тарих ғылымдарының докторы, [[профессор]], Қазақстан тарихшыларының Ұлттық Конгрессінің бас директоры, &quot;Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті - Елбасының кітапханасы&quot; мемлекеттік мекемесінің атқарушы директоры.

== Өмірбаяны ==
1972 ж. 24 қарашада Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданының Ақсуат ауылында туды. ''

1995 ж. [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты|Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік педагогикалық институтының]] тарих факультетін бітіріп, &quot;Тарих және қоғамтану пәнінің мұғалімі, тәрбие жұмысының әдіскері&quot; біліктілігін алдым, сонымен қатар  &quot;заңгер&quot; және &quot;инженер-экономист&quot; қосымша біліктіліктері бар. ''

Жоғары мектеп жүйесінде он жеті жыл бойы қызмет етті. Қатардағы оқытушыдан профессорға, көмекшіден ректорға дейінгі қызмет жолын жүріп өтті.    .''

2001 жылы &quot;Шығыс Қазақстан күштеп модернизациялау жылдарында (1920-30 жж.)&quot; тақырыбындағы кандидаттық диссертациясын қорғаса, ал 2006 жылы &quot;Шығыс Қазақстанның әлеуметтік және экономикалық дамуы&quot; (XIX ғасырдың  екінші жартысы - XXI ғасырдың басы) тақырыбына докторлық диссертациясын қорғады.. ''

2013 жылы «Назарбаев орталығы» көп функциялы ғылыми-талдамалық және гуманитарлық-ағартушылық мемлекеттік мекемесі директорының орынбасары&quot; қызметіне тағайындалды.''

Қазіргі уақытта, &quot;Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті - Елбасының кітапханасы&quot; мемлекеттік мекемесінің атқарушы директоры бола отыра, ғылым саласында, оқу-әдістемелік, әлеуметтік салаларында белсенді еңбек етеді. Ескендіров Мейір Ғариполлаұлы тарих ғылымдарының 1 докторын және 7 кандидатын дайындады. Мейір Ескендіров сексеннен астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік жұмыстарының авторы. Бір қатар халықаралық жане республикалық ғылыми академияларының академигі. Халықаралық &quot;Еуразия орталығы&quot; журналының бас редакторы. &quot;Шығыс Қазақстан тарихы (аймақтық тарих)&quot; электрондық журналының авторы, &quot;Шәкәрім&quot; тұлғалық энциклопедиясы редакция алқасының мүшесі болып табылады. .''

== Еңбек қызметі ==

: 03.2014 - қазіргі уақытқа дейін &quot;Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті - Елбасының кітапханасы&quot; мемлекеттік мекемесінің атқарушы директоры.
: 04.2013-03.2014 «Назарбаев орталығы» көп функциялы ғылыми-талдамалық және гуманитарлық-ағартушылық мемлекеттік мекемесі директорының орынбасары.
: 11.2012 - қазіргі уақытқа дейін Қазақстан тарихшыларының Ұлттық Конгрессінің бас директоры.
: 02.2012-11.2012 С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университетінің ректоры.
: 08.2008-02.2012 Семей мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры.
: 07.2008-08.2008 Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің бірінші проректоры.
: 04.2004-07.2008 Семей мемлекеттік педагогикалық институтының проректоры.
: 08.2001-04.2004 Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті құрылымдарының маркетинг және жалпы мониторинг қызметінің жетекшісі.
: 06.1997-08.2001 «Семей» мемлекеттік университеті ректорының көмекшісі
: 08.1995-06.1997 «Жоғары оқу орныны дейінгі дайындау факультеті» мекемесінде оқытушы

== Атақтары, марапаттары ==
: &quot;Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің құрметті қызметкері&quot; төс белгісі (2006 г.)
:  «Ы.Алтынсарин» төс белгісі (2008 г.)
: Қазақстан Республикасы Ұлттық олимпиада комитетінің Құрмет белгісі (2008 г.)
: [[&quot;Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл&quot; медалі]](2011 г.)

== Ғылыми ізденістерінің бағыттары ==
: Өлкетанушы ғалым, өлкетану тарихы саласына елулі үлес қосты
: 80 нен астам ғылыми еңбектерінің авторы
: Тарих ғылымдарының 1 докторын жане 7 кандидатын дайындады

[[Санат:Өлкетанушылар]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]</text>
      <sha1>5lxnvg41wgh3rfjtt44cottuxlzwed5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бешикташ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522609</id>
    <revision>
      <id>3608053</id>
      <parentid>3502178</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T13:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3608053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4557" sha1="0rg93ddr1llga5o96cwjbr41rxynt0k" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы            = Бешикташ
 |логотипі         = BesiktasJK-Logo.svg
 |толық атауы      = ''Beşiktaş Jimnastik Kulübü''
 |лақап аты        = Kara Kartallar (қара бүркіттер)
 |құрылған         = 1903
 |таратылды        = 
 |стадионы         = Ататюрк Олимпият
 |сыйымдылығы      = 80 500
 |иесі             = 
 |президенті       =  [[Фикрет Орман]]
 |директоры        = 
 |бас директоры    = 
 |жаттықтырушы     = Абдуллах Абыджы
 |капитаны         = Бурақ Йылмаз
 |рейтингі         =  '''[[УЕФА]]''' рейтингінде '''69-шы орын'''
 |бюджеті          = 
 |жарыс            = ''Super Lig''
 |маусым           = 2025/26
 |орын             = 4.
 |сайты            = 	[https://www.bjk.com.tr/tr/brans/1/futbol.html bjk.com.tr]
&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1 =_bjk1415h
| pattern_b1  =_bjk1415h
| pattern_ra1 =_bjk1415h
| pattern_sh1 =_adidaswhite
| pattern_so1 =_color 3 stripes black
| leftarm1    = FFFFFF
| body1       = 000000
| rightarm1   = FFFFFF
| shorts1     = 000000
| socks1      = FFFFFF
| pattern_la2 = _bjk1415a
| pattern_b2  = _bjk1415a
| pattern_ra2 = _bjk1415a
| pattern_sh2 = _adidasred
| pattern_so2 = _color 3 stripes red
| leftarm2    = 000000
| body2       = 000000
| rightarm2   = 000000
| shorts2     = 000000
| socks2      = 000000
| pattern_la3 =_bjk1415t
| pattern_b3  =_bjk1415t
| pattern_ra3 =_bjk1415t
| pattern_sh3 =_adidasredwhite
| pattern_so3 =_color 3 stripes white
| leftarm3    = bdbdbd
| body3       = bdbdbd
| rightarm3   = bdbdbd
| shorts3     = FF0000
| socks3      = FF0000
}}
'''«Бешикташ»''' ([[Түрік тілі|түр]]. ''Beşiktaş Profesyonel Futbol Takımı'')  — [[Ыстанбұл|Ыстамбұлдың]] Бешикташ ауданындағы Түркияның футбол клубы.

== Тарихы ==
Клуб 1903 жылы &quot;Бешикташ Берекет&quot; гимнастикалық клубтың жанынан құрылған. 1911 жылы «Валидечесме» және «Базирет» бірігіп, қазіргі атауға ие болды. 1924 жылы &quot;[[Галатасарай]]&quot;, &quot;[[Фенербахче (футбол клубы)|Фенербахче]]&quot; клубтарымен бірге Ыстанбұл футбол лигасының негізін қалаушылардың бірі болды.

Түркия ұлттық чемпионатының алғашқы маусымында-ақ &quot;Бешикташ&quot; чемпион атанды. 
&lt;br /&gt;

== Жетістіктері ==

=== Ұлттық ===

* Түркия чемпионаты''':'''
** '''Чемпион (20):''' 1934, 1941, 1944, 1947, 1951, 1956/57, 1957/58, 1958/59, 1959/60, 1965/66, 1966/67, 1981/82, 1985/86, 1989/90, 1990/91, 1991/92, 1994/95, 2002/03, 2008/09, 2015/16, 2016/17.
** '''Вице-чемпион (19):''' 1938, 1941, 1945, 1946, 1946, 1962/63, 1963/64, 1964/65, 1967/68, 1973/74, 1984/85, 1986/87, 1987/88, 1988/89, 1992/93, 1996/97, 1998/99, 1999/00, 2006/07.

* Түркия кубогы''':'''
** '''Жеңімпаз (9):''' 1974/75, 1988/89, 1989/90, 1993/94, 1997/98, 2005/06, 2006/07, 2008/09, 2010/11.
** '''Финалист (6):''' 1965/66, 1976/77, 1983/84, 1992/93, 1998/99, 2001/02.
* '''Түркия суперкубогы:'''
** '''Обладатель (8):''' 1967, 1974, 1986, 1989, 1992, 1994, 1998, 2006.
** '''Финалист (11):''' 1966, 1975, 1977, 1982, 1990, 1991, 1993, 1995, 2007, 2009, 2017.
* Ататүрік кубогы''':'''
** '''Жеңімпазы (1):''' 2000

=== Халықаралық ===

* УЕФА кубогы/Еуропа лигасы
** '''Ширек финал''' ('''2'''): 2002/03, 2016/17
* '''УЕФА Чемпиондар кубогы'''
** '''Ширек финал''' ('''1'''): 1986/87

=== Аймақтық ===

* '''Ыстанбұл футбол лигасы:'''
** '''Чемпион (13):''' 1923/24, 1933/34, 1938/39, 1939/40, 1940/41, 1941/42, 1942/43, 1944/45, 1945/46, 1949/50, 1950/51, 1952, 1953/54.
** '''Вице-чемпион (6):''' 1932/33, 1943/44, 1947/48, 1948/49, 1952/53, 1954/55.
* '''Ыстанбұл кубогы:'''
** '''Жеңімпаз (2):''' 1944, 1946

&lt;br /&gt;
== Сілтемелер ==
http://www.bjk.com.tr/tr

https://www.facebook.com/Besiktas

[[Санат:Түркия футбол клубтары]]</text>
      <sha1>0rg93ddr1llga5o96cwjbr41rxynt0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генрих Мхитарян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523055</id>
    <revision>
      <id>3608298</id>
      <parentid>3175877</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8565" sha1="2a9w6lrau0uf8ith6jip6sv1bw82kox" xml:space="preserve">{{Футболшы
|Есімі = Генрих Мхитарян Гамлетұлы
|туған күні = 21.01.1989 
|туған жері =Ереван, Армения
|азаматтығы = {{flagicon|Armenia}} [[Армения]]
|қазіргі клуб = {{flagicon|Италия}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]]
|номері = 22
|бойы = 177 см
|салмағы = 75 кг
|позициясы = [[Жартылай қорғаушы]]
|сурет =Algérie - Arménie - 20140531 - Henrikh Mkhitaryan.jpg
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2006—2009|{{flagicon|Армения|20px}} [[Пюник (футбол клубы)|Пюник]]|70 (30)
|2009—2010|{{flagicon|Украина|20px}} [[Металлург (футбол клубы, Донецк)|Металлург (Донецк)]]|37 (12)
|2010—2013|{{flagicon|Украина|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|Шахтёр (Донецк)]]|72 (38)
|2013—2016|{{flagicon|Германия|20px}} [[Боруссия Дортмунд|Боруссия (Дортмунд)]]|90 (23)
|2016—2018|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]|39 (5)
|2018—|{{flagicon|Англия|20px}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|39 (8)
|2019—|{{аренда}}{{flagicon|Италия|20px}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]]|4 (1)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2007—|{{футбол|Армения}}|86 (29)}}
}}
'''Генрих Мхитарян Гамлетұлы''' (арм. ''Հենրիխ Համլետի Մխիթարյան''; 21 қаңтар 1989, Ереван) — армян футболшысы, &quot;[[Интернационале|Интер Милан]]&quot; клубының жартылай қорғаушысы.

== Өмірбаяны ==
Футбол отбасысында 1989 жылдың 21 қаңтарының Ереванында туды. 1990 жылы Францияға көшті, қайда оның әкесі [[Гамлет Апетнакович Мхитарян|Гамлет Мхитарян]] ойнады, онда Генрих франция тілін үйренді. Әкесінің ажалынан кейін Генрих отбасымен Ереванға  қайтты, ол жерде футболмен Пюника академиясында шұғылдануды бастады.

2003 жылы Генрих Мхитарян  14 жасында, бразилиялық &quot;[[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]]&quot; клубына төрт айлық стажировкаға  жөнелді. Онда  ол мынадай футболшылармен таныс болады : Эрнанес , Лукас, [[Оскар Жуниор|Оскар]], Денилсон. Олардың кейбіреуімен португал тілінен сөйлесетін болған.

==Футбол карьерасы==

== Статистикасы ==

=== Клубтық ===

: ''25 тамыз 2019'' 

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot; |
! colspan=&quot;2&quot; |Лига
! colspan=&quot;2&quot; |Кубок
! colspan=&quot;2&quot; |Еурокубоктер
! colspan=&quot;2&quot; |Басқа да
! colspan=&quot;2&quot; |Бары
|-
!Клуб
!Лига
!Маусым
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | '''Пюник'''
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Футболдан Армения чемпионаты|Премьер-лига]]
|2006
|12
|1
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
!12
!1
|-
|2007
|24
|12
|0
|0
|4
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
!28
!12
|-
|2008
|24
|6
|5
|3
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
!31
!9
|-
|2009
|10
|11
|6
|2
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
!16
!13
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''Бары'''
!70
!30
!11
!5
!6
!0
! colspan=&quot;2&quot; |—
!87
!35
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''Металлург (Донецк)'''
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Футболдан Украина чемпионаты|Премьер-лига]]
|2009/10
|29
|9
|2
|0
|6
|4
| colspan=&quot;2&quot; |—
!37
!13
|-
|2010/11
|8
|3
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
!8
!3
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Бары
!37
!12
!2
!0
!6
!4
! colspan=&quot;2&quot; |—
!45
!16
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''Шахтёр (Донецк)'''
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Футболдан Украина чемпионаты|Премьер-лига]]
|2010/11
|17
|3
|3
|1
|7
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
!27
!4
|-
|2011/12
|26
|10
|4
|1
|6
|0
|1
|0
!37
!11
|-
|2012/13
|29
|25
|4
|2
|8
|2
|1
|0
!42
!29
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''Бары'''
!72
!38
!11
!4
!21
!2
!2
!0
!106
!44
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''Боруссия (Дортмунд)'''
| rowspan=&quot;3&quot; |Бундеслига
|2013/14
|31
|9
|5
|2
|10
|2
|0
|0
!46
!13
|-
|2014/15
|28
|3
|6
|1
|7
|0
|1
|1
!42
!5
|-
|2015/16
|31
|11
|6
|5
|15
|7
| colspan=&quot;2&quot; |—
!52
!23
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''Бары'''
!90
!23
!17
!8
!32
!9
!1
!1
!140
!41
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''Манчестер Юнайтед'''
| rowspan=&quot;2&quot; |Премьер-лига
|2016/17
|24
|4
|5
|1
|11
|6
|1
|0
!41
!11
|-
|2017/18
|15
|1
|2
|0
|4
|1
|1
|0
!22
!2
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''Бары'''
!39
!5
!7
!1
!15
!7
!2
!0
!63
!13
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''Арсенал'''
| rowspan=&quot;3&quot; |Премьер-лига
|2017/18
|11
|2
| colspan=&quot;2&quot; |—
|6
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
!17
!3
|-
|2018/19
|25
|6
|3
|0
|11
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
!39
!6
|-
|2019/20
|2
|0
|0
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
!2
!0
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''Бары'''
!38
!8
!3
!0
!17
!1
! colspan=&quot;2&quot; |—
!58
!9
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Барлығы
!346
!116
!51
!18
!97
!23
!5
!1
!499
!158
|}

=== Ұлттық құрамада ===

: ''8 қыркүйек 2019'' 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! rowspan=&quot;2&quot; |Құрама
! rowspan=&quot;2&quot; |Жыл
! colspan=&quot;2&quot; |ӘЧ іріктеуі
! colspan=&quot;2&quot; |ЕЧ іріктеуі
! colspan=&quot;2&quot; |УЕФА Ұлттар Лигасы
! colspan=&quot;2&quot; |Жолдастық
! colspan=&quot;2&quot; |Бары
|-
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
|-
| rowspan=&quot;13&quot; |'''{{футбол|Армения}}'''
|2007
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|2
|0
!2
!0
|-
|2008
|1
|0
| -
| -
| -
| -
|4
|0
!5
!0
|-
|2009
|5
|1
| -
| -
| -
| -
|2
|0
!7
!1
|-
|2010
| -
| -
|4
|2
| -
| -
|1
|1
!5
!3
|-
|2011
| -
| -
|6
|4
| -
| -
|2
|0
!8
!4
|-
|2012
|3
|1
| -
| -
| -
| -
|5
|1
!8
!2
|-
|2013
|7
|2
| -
| -
| -
| -
|1
|0
!8
!2
|-
|2014
| -
| -
|2
|1
| -
| -
|5
|3
!7
!4
|-
|2015
| -
| -
|5
|0
| -
| -
|1
|0
!6
!0
|-
|2016
|1
|0
| -
| -
| -
| -
|4
|3
!5
!3
|-
|2017
|6
|2
| -
| -
| -
| -
|3
|4
!9
!6
|-
|2018
| -
| -
| -
| -
|6
|1
|4
|0
!10
!1
|-
|2019
| -
| -
|6
|3
| -
| -
| -
| -
!6
!3
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Барлығы
!23
!6
!23
!10
!6
!1
!34
!12
!86
!29&lt;br /&gt;
|}

== Жетістіктері ==

=== &lt;big&gt;Командалық&lt;/big&gt; ===
«'''Пюник'''»

* Армения чемпионы ('''4'''): 2006, 2007, 2008, 2009
* Армения кубогы ('''1'''): 2009
* Армения суперкубогы ('''2'''): 2007, 2008

«'''Шахтёр (Донецк)'''»

* Украина чемпионы ('''3'''): 2010/11, 2011/12, 2012/13
* Украина кубогы ('''3'''): 2010/11, 2011/12, 2012/13
* Украина суперкубогы ('''1'''): 2012

«'''Боруссия (Дортмунд)'''»

* Германия кубогы ('''2'''): 2013, 2014

'''Манчестер Юнайтед'''

* Лига кубогы: 2017
* Англия суперкубогы: 2016
* УЕФА Еуропа лигасы: 2017

=== &lt;big&gt;Жеке&lt;/big&gt; ===

* Армения құрамасының үздік мергені
* Арменияның жыл футбболшысы ('''8'''): 2009, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017
* Лучший игрок месяца в УПЛ: Октябрь 2009
* &quot;Шахтер&quot; (Донецк) клубының үздік ойыншысы: 2012
* Украина чемпиоатының үздік ойыншысы: 2012
* Украина чемпионатының үздік мергені: 2012/13

[[Санат:Армения футболшылары]]
[[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]]
[[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]]
[[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Армения Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Пюник ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер Донецк ФК ойыншылары]]
[[Санат:Рома ФК ойыншылары]]
[[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>2a9w6lrau0uf8ith6jip6sv1bw82kox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вальдемар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523155</id>
    <revision>
      <id>3608363</id>
      <parentid>2217485</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3260" sha1="01vumsxzf4j99lb86k29p6bj3chf5fx" xml:space="preserve">[[Дания]]лық I Вальдемар немесе '''Ұлы Вальдемар''' 1157-1182 жылдар арасында [[Дания]] патшасы болды. [[1131 жыл]]ы [[14 қаңтар]]да дүниеге келіп, [[1182 жыл]]ы [[12 мамыр]]да қайтыс болды.

== Өмірбаяны ==
Кнуд Лавард пен [[Киев]] княгиниясы Ингеборг Метиславнаның ұлы. Киевтің ұлы князі [[Владимир Монамах]]тың шөбересі. Таққа III Свен мен V Кнудтың арасындағы болған соғыстан кейін отырды. Әкесі Вальдемар өмрге келерден бір күн бұрын өлтірілді. Соған қарамастан, Вальдемар өзімен бақталастардың бәрінен озық шығып, Данияның бірден–бір патшасы болды.

==Отбасы==
Жұбайы: 1154 жылдан бері, Владимировна Софья (1136 – 1193). Ол Новгород князі Владимир Всеволодовичтің қызы.
Балалары: 
* Кристофер (1150 – 1173) – 1157 жылдан бастап Шлезвинг герцогі.
* Софья (1159 – 1208) – 1181 жылдан бастап III Зигфридтің жұбайы.
* Кнуд VI (1162 – 1202) – 1182 жылдан бастап Данияның королі.
* Вальдемар II (1170 – 1241) – 1202 жылдан бастап Данияның королі, Шлезвиг герцогі (1188 – 1202).
* Ингерборг (1175 – 1236) – 1193 жылдан бастап Францияның патшайымы және Филипп II Августтың жұбайы.

Елена (1177 – 1233) – 1202 жылдан бастап I Вильгельм жұбайы.
==Жорықтар мен жеңістер. Дания==
Ол 1168 жылы жорыққа шығып, руяндардың астанасы [[Аркон]]ды алды. Одан кейін Рюген аралын жаулап алып, пұтқа табынушылықты күйретті. Вальдемар [[Норвегия]] еліне бірнеше жорықтар жасады. Сөйтіп, өзінің сегіз жастағы ұлы Кнудты тең басқарушы деп жариялады. Бұған бұрынғы патшаның туыстары ретінде таққа отырудан үмітті өзге ханзадалар қарсылық білдірді. Бірақ, Вальдемар көтерілісшілерді басып тастады. Сөйтіп, Кнуд 1182 жылы таққа отырды. Вальдемар үстемдік еткен жылдары Дания елі дами бастады. Ал екінші ұлы Вальдемар билікке келген соң даму шыңына  жетті.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, 1 том&lt;/ref&gt;\

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1131 жылы туғандар]]
[[Санат:1182 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Дания монархтары]]</text>
      <sha1>01vumsxzf4j99lb86k29p6bj3chf5fx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доминика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>528802</id>
    <revision>
      <id>3608067</id>
      <parentid>3592152</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ақпарат жаңартылды</comment>
      <origin>3608067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13702" sha1="jm5paa5xprxp2akt73jrz7imnty54qa" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Доминика Достастығы
 |Шынайы атауы           = Commonwealth of Dominica
 |Атау септігі           = Доминика
 |Елтаңба                = Coat of arms of Dominica.svg
 |Байрақ                 = Flag of Dominica.svg 
 |Ұраны                  = Après le Bondie, C'est la Ter ([[патуа]], Құдайдан кейін Жерді сүйеміз)
 |Әнұранның аты          = Isle of Beauty, Isle of Splendour
 |Аудио                  = 
 |lat_dir =N |lat_deg =15 |lat_min =25 |lat_sec = 24
 |lon_dir =W |lon_deg =61 |lon_min =20 |lon_sec = 18
 |region                 = DM
 |CoordScale             = 250000
 |Картада                = LocationDominica.png
 |Үкімет түрі             = [[Парламенттік республика]]
 |Тәуелсіздік күні        = [[3 қараша]] [[1978 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Ұлыбритания]]дан
 |Тілі                    = [[ағылшын тілі]]
 |Астанасы                = [[Розо]]
 |Ірі қаласы          = [[Розо]]
 |Басшы қызметі           = [[Доминика президенттерінің тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Доминика премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]]
 |Басшылары               = [[Сильвани Бёртон]]&lt;br /&gt;[[Рузвельт Скеррит]]
 |Жер аумағы              = 750
 |Жер аумағы бойынша орны = 174-ші
 |Судың үлесі             = 1,6
  |Жұрты                 = 73,543
  |Халық саны бойынша орны  = 186-шы
  |Сарап жылы           = 2016
  |Санақ бойынша халық саны = 71 293
  |Санақ жылы           = 2011
  |Халық тығыздығы      = 105
  |Тығыздық бойынша орны   = 95-ші
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 688 млн.&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=35&amp;pr1.y=10&amp;c=311%2C343%2C361%2C321%2C362%2C364%2C328&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Dominica |publisher=International Monetary Fund }}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 9,726&lt;ref name=imf2/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 485 млн.&lt;ref name=imf2/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 6,860&lt;ref name=imf2/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,724&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report  |date=2015 |accessdate=14 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2014
 |АДИ бойынша орны       = 94-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = Шығыс кариб доллары
 |Интернет үйшігі        = [[.dm]]
 |ISO                    = 
 |Телефон коды           = 1-767
 |Уақыт белдеуі          = -4
 |Түсініктемелер         = 
}}
'''Доминика''' ({{lang-en|Dominica}} {{IPA|[dəˈmɪnɨkə]}}, жергілікті {{IPA|[ˌdɒmɪˈniːkə]}}), '''Доминика Достастығы''' ({{lang-en|Commonwealth of Dominica}}) — [[Кариб теңізі]]ндегі [[Кіші Антиль]] аралдар тобындағы [[Доминика аралы]]нда орналасқан мемлекет. Доминиканың солтүстік-батысында [[Гваделупа]], ал оңтүстік-шығысында [[Мартиника]] орналасқан. Аумағы 754 км² болатын аралдағы тұрғындар саны - 72500. Астанасы - [[Розо]] қаласы.

== Географиясы ==
{{Main|Доминика Географиясы}}
Доминика - жанартаулық арал. Ол таулы, аумағында бірнеше жанартаулары бар. Ең биігі - [[Дьяблотен]] (1447 м) жанартауы аралдың ең биік нүктесі болып табылады. Қазіргі кезде Доминикада сөнбеген жанартаулар жоқ, бірақ жанартаулық іс-әрекетті  гейзерлер, ыстық бұлақтар, қайнаулы суы бар шағын көлдерден байқауға болады. Жағалаулары - қара және сары құмды жағажайлар.

Доминиканы кейде &quot;Кариб теңізі табиғатының аралы&quot; деп аталуынан-ақ, оның табиғи сұлулығын байқауға болады. Доминика - Кіші Антиль аралдар тобындағы жанартаулық іс-әрекеттен пайда болған аралдардың ішіндегі ең жасы. Аралда кейбір сирек кездесетін [[эндемик]]тердің, құстар мен жануарлардың үйі болып саналатын табиғаты алуан түрлі тропикалық ормандар бар. Аралдық ұлттық құсы - Sisserou попугайы ел байрағында белгіленген.
Доминика экономикасы, көбінше, ауыл шаруашылығы мен туризм салаларына тәуелді.

Христофор Колумб аралды ашқан күннің құрметіне, жексенбі ({{lang-la|Dominicus}}) [[3 қараша]] [[1493 жыл]]ы деп атаған. Келесі ғасырлар бойы Доминика қалған әлемнен шеттетілген күйінде қала берді. Арал аумағында өз билігін жариялаған Франция [[1763 жыл]]ы иелікті Біріккен Корольдікке берді. Біріккен Корольдік Доминиканы [[1805 жыл]]ы толықтай коллонияға айналдырды.
[[1838 жыл]]ы Доминика алғаш британдық карибтік коллонияға айналды. 1958-1962 жылдар аралығында Доминика ғұмыры ұзақ болмаған [[Вест-Индия Федерациясы]]ның құрамдас бөлігі болды. [[1978 жыл]]ы Доминика Достастығы толықтай тәуелсіз мемлекет болды.

== Саяси құрылымы ==
=== Мемлекеттік құрылым ===
Республикада [[президент]]ті [[парламент]] таңдайды. Парламент 32 депутаттан құралады, оның ішінде 21-і жалпыхалықтық сайлау арқылы таңдалады, 9-ы тағайындалады, және 2-ерекше қызмет.
Негізгі саяси партиялары:
* [[Доминика Еңбек Партиясы]] (солшылдар) - 18 депутат
* [[Біріккен Жұмысшылар Партиясы]] (центристтер) - 3 депутат
 
Тағы да парламентке енбеген [[Доминика Еркіндік Партиясы]], [[Доминика Халықтық қозғалысы]] сияқты партиялар бар. 
[[2008 жыл]]ы Доминика [[ALBA (Alternativa Bolivariana para las Americas)]] ұйымына кірді. Ол ұйымға бұрынырақ қатаң антиамерикалық саясат ұстанатын [[Венесуэла]], [[Куба]], [[Боливия]], [[Гондурас]] және [[Никарагуа]] кірген болатын.

== Әкімшілік бөлініс ==
[[Сурет:Dominica parishes numbered.png|оңға|Доминика иеліктері]]
Доминика он иелікке бөлінген:
# Сент-Эндрю
# Сент-Дэвид
# Сент-Джордж
# Сент-Джон
# Сент-Джозеф
# Сент-Люк
# Сент-Марк
# Сент-Патрик
# Сент-Пол
# Сент-Питер

== Халқы ==
Халық саны — 72,8 мың (2010 жыл, шілде). Жылдық өсу пайызы — 0,2 % . Орташа өмір сүру ұзақтығы — ер адамдарда 73 жас, әйелдерде 79 жас. Қала тұрғындары — 74 %. Ересек тұрғындардың сауаттылығы — 94 % ( 2003). Ұлттық-нәсілдік құрамы: негрлер — 86,8 %, мулаттар — 8,9 %, үнді-кариб — 2,9 %, ақтар — 0,8 %, басқалары — 0,7 % ( 2001 жылғы жазбалар бойынша).&lt;br /&gt;
 Діндер: католиктер — 61,4 %,  жетінші күн адвентисттері — 6 %, елуліктер — 5,6 %, баптисттер — 4,1 %, методисттер — 3,7 %, Құдай  шіркеуі — 1,2 %,  Иегова— 1,2 % , өзге христиандықтар — 7,7 %, растафариандықтар — 1,3 %, басқалары — 1,6 %, атеисттер — 6,1 % (2001 жылғы жазбалар бойынша).

Мемлекеттік тіл - ағылшын тілі, француз тіліне ұқсас жергілікті [[патуа тілі]] де кең таралған. 
== Табиғат жағдайы ==
Елдің жер бедері таулы. Аралда бірнеше сөнбеген жанартау бар. [[Дьяблотен жанартауы]] (1147 м) — Доминиканың ең биік нүктесі. Аралда ыстық көлдер бар. Тау бөктерлерінен ұсақ өзендер мен бұлақтар ағып жатыр. &lt;br /&gt;
Доминика тропиктік, пассаты, өте ылғалыды климаттық белдеуде жатыр. Жылдық орташа температура +25°С — +28°С. Шілдеден қазанға дейін жаңбырлы маусым, жылдық жауын шашын мөлшері 1500-2000 м.&lt;br /&gt;
Аралдың табиғи ресурстары: қыш, пемза (кеуек тас), әк.
== Экономикасы ==
Доминика экономикасының негізін ауыл шаруашылығы құрайды. Ауыл шаруашылығының негңзгі дақылдары: какао, сабын, банан, цитрусты жемістер. &lt;br /&gt;
Импорт: көлік құралдары, электр құралдары, минералды жанармай, өнеркәсіп өнімдері, халақ тұтынатын тауарлар, азық-түлік.&lt;br /&gt;
Негізгі экономикалық әріптестері: [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]],  [[Бельгия]], [[Нидерланд]], [[Жапония]],  [[Оңтүстік Корея]], [[Тринидад]], [[Тобаго]] және т.б.&lt;br /&gt;
Ақша бірлігі — ''шығыс кариб доллары''.

== Білім беру жүйесі ==

Аралдың Клифтон Дупинг Колледжі деп аталатын өз мемлекеттік колледжі бар. Кейбір доминиктіктер жоғарғы білімді [[Куба]]да алады. Басқалары жоғарғы білімді Вест-Индия немесе Біріккен Корольдік, [[Біріккен Штаттар]]ында немесе сапалы жоғарғы білім бере алатын басқа елдерде оқиды. Росса Университеті, әскери-медициналық мектеп, [[Портсмут]]те орналасқан. Доминикада білімге байланысты арнайы мейрам да бар: ұлттық сауаттылық күні&lt;ref&gt;[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf United Nations Development Programme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818132717/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |date=2013-08-18 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Карибский_бассейн/Доминика/}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Доминика
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Солтүстік Америка елдері
 |КАРИКОМ
 |OECS
 |Ұлттар достастығы
 |Америка мемлекеттері ұйымы
 |Франкофония
}}

[[Санат:Доминика|*]]</text>
      <sha1>jm5paa5xprxp2akt73jrz7imnty54qa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джози Лорен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>530656</id>
    <revision>
      <id>3608537</id>
      <parentid>2543165</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2198" sha1="qxqdqxak47b1hkraxmwgczyvyi40wq1" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Джози Лорен
  |шынайы есімі           = Josie Loren
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  = Josie Loren Lopez
  |туған күні           = 19.03.1987
  |туған жері           = {{туғанжері|Майами|Майамиде}}, [[АҚШ]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актриса|АҚШ}}
  |азаматтығы             = {{USA}}
  |белсенді жылдары       = 2003 - осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                = 2374841
  |сайты                  =
}}
'''Джози Лорен''' ({{lang-en|Josie Loren}}; [[19 наурыз]] [[1987 жыл]]) — америкалық актриса, көбінесе &quot;Гимнастки&quot; сериалындағы Кейли Круз рөлімен әйгілі болған. 

== Өмірбаяны ==
Джози Лорен [[Майами]]де (Флорида штаты) 1987-ші жылы дүниеге келген. Ұлты бойынша- кубалық. Үлкен апайы және екі ағасы бар. Джозидің анасы Мерси Лопес-орта мектеп мұғалімі. Ағасы Хавьер Гарвард Университетінің түлегі.  

Джози &quot;New World Performing Arts Center&quot; мектебінде актерлік шеберлікті оқыған, ал Лос Анжелестегі Калифорния Университетінде медиакоммуникации және испан тілін оқыған. Джози &quot;Дрейк и Джош&quot;, &quot;Медиум&quot;, &quot;Вероника Марс&quot;, &quot;Дом&quot;, &quot;Рождество в раю&quot;, &quot;Цыпленок Пит&quot;, &quot;Папе снова 17&quot; және &quot;ABC Family&quot; телеарнасының &quot;Гимнастки&quot; сериалында ойнайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>qxqdqxak47b1hkraxmwgczyvyi40wq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэйси Уильямс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531442</id>
    <revision>
      <id>3608398</id>
      <parentid>3144905</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4840" sha1="4jb570z7cd5h3ppa0e5iodkjfg1mwde" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Мэйси Уильямс
  |шынайы есімі           =Maisie Williams
  |сурет                  =Maisie Williams by Gage Skidmore 2.jpg
  |сурет ені              =215px
  |сурет атауы            =Мэйси Уильямс  [[San Diego Comic-Con International]]да10 маусым 2015 жылы
  |туған кездегі есімі  =Маргарет Констанция Уильямс
  |туған күні           =15.04.1997
  |туған жері           ={{Туғанжері|Бристоль|Бристольда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актриса|Ұлыбритания}}
  |азаматтығы             ={{GBR}}
  |белсенді жылдары       =[[2011 жыл|2011 жылдан]] — &lt;small&gt;осы уақытқа дейін&lt;/small&gt;
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =
  |сайты                  =
}}
{{бастама}}
'''Мэйси Уильямс''' (1997 жылы 15 сəуір, [[Ұлыбритания]], [[Бристоль]]&lt;ref&gt;[http://www.bristolpost.co.uk/Bristol-teenager-Maisie-Williams-leaving-school/story-20843299-detail/story.html Bristol teenager Maisie Williams on leaving school at 14 to become star of Game of Thrones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151220225829/http://www.bristolpost.co.uk/Bristol-teenager-Maisie-Williams-leaving-school/story-20843299-detail/story.html |date=2015-12-20 }}&lt;/ref&gt;) - ағылшын актрисасы. 

Көпшілікке [[HBO]] телеарнасының [[Тақтар ойыны (телесериал)|Тақтар ойыны]] телесериалында Арья Старк рөлі арқылы танымал.
Ол Хилари Уильямс (қазір Фрэнсис) төртінші жəне кенже қызы. Оның анасы университет администраторы болып жұмыс істеген. Өзінің балалық шағын Мэйси Уильямс Соморсет атты жерде өткізген. Ол Клаттон бастауыш мектебінде, сосын Нортон Хилл&lt;ref&gt;[http://www.thisissomerset.co.uk/Maisie-starring-role-Sean-Bean/story-12340725-detail/story.html#axzz2SuJpO7c6 Meet Maisie Sean Bean’s co-star in new TV series Game of Thrones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504072851/http://www.thisissomerset.co.uk/Maisie-starring-role-Sean-Bean/story-12340725-detail/story.html#axzz2SuJpO7c6 |date=2013-05-04 }}&lt;/ref&gt; мектептерінде оқыған. 2011 жылы [[Тақтар ойыны (телесериал)]] телесериалында Арья Старк рөлін ойнап танымал əртіс болды. Əртіс көптеген номинацияларға ие. Мысалы, 2012 жылы SFX Awards жəне АҚШ əртістерінің гильдиясының премиясы, 2013 жылғы Жас əртіс номинациясы жəне т.б.

== Өмірбаяны ==
Маргарет Констанс &quot;Мэйси&quot; Уильямс 1997 жылы 15 Сәуірде Англияның Бристоль қаласында дүниеге келген. Университеттің бұрынғы әкімшісі Хилари Уильямстың (Қазіргі Фрэнсис) төрт баласының кенжесі. Мэйси балалық шағын Сомерсетте өткізді, Клаттон бастауыш мектебінде оқыды, содан кейін Нортон Хилл мектебін бітірді . &quot;Мейси&quot; (Maisie) сахналық лақап атын &quot;The Perishers&quot; комикстерінің танымал сериясынан алған. 2011 жылы &quot;Тақтар ойыны&quot; телехикаясындағы Арья Старктың дебюттік рөлімен танымал болды . 2015 жылы ол &quot;Доктор Кім&quot; телехикаясының 9 маусымының түсіріліміне қатысты, сонымен қатар Seafret музыкалық дуэтінің &quot;Мұхиттар&quot; әніне арналған бейнебаянға түсті. Ол тек актриса ғана емес, сонымен қатар биші. Ол Bath Dance колледжінде балет, коммерциялық және техникалық джаз, ән оқыды. Батутта секіру, көше фристайлымен және гимнастикамен де айналысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>4jb570z7cd5h3ppa0e5iodkjfg1mwde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венсан Ориоль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>532299</id>
    <revision>
      <id>3608305</id>
      <parentid>2496489</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:56:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3918" sha1="b5t0wq81ii6cprtz02miqweqmswppvu" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс       = мемлекет басшысы
| Қазақша есімі        = Венсан Жюль Ориоль
| Шынайы есімі         = Vincent Jules Auriol
| Суреті               =Vincent Auriol-1927.jpg
| Сурет ені            = 210px
| Атауы                = 
| Титулы               =  Франция президенті
| Ту                   =Flag of France.svg
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = [[16 қаңтар]] [[1947 жыл]]ы
| Басқаруын аяқтады    = [[16 қаңтар]] [[1954 жыл]]ы
| Ізашары              = [[Альбер Лебрен]], [[Леон Блюм]]
| Ізбасары             = [[Рене Коти]]
| Титулы_2             = Андорра князі
| Ту_2                 = Flag of Andorra.svg
| Ту2_2                = 
| Реті_2               = 58
| Басқара бастады_2    = [[16 қаңтар]] [[1947 жыл]]ы
| Басқаруын аяқтады_2  = [[16 қаңтар]] [[1954 жыл]]ы
| Ізашары_2            = [[Филипп Петен]]
| Ізбасары_2           = [[Рене Коти]]
| Титулы_3             = 
| Ту_3                 = 
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = 
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 = 
| Ту2_4                = 
| Реті_4               = 
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Туған күні         = 27.08.1884
| Туған жері         =  [[Франция]]
| Қайтыс болған күні   = 1.1.1966
| Қайтыс болған жері   = [[Париж]],  [[Франция]]
| Жерленді             =  
| Діні                 = 
| Әкесі                =Жан Антуан Ориоль
| Анасы                =Анжелика Дюран 
| Жұбайы               = Мишель Ориоль (1896-1979)
| Балалары             =  ұлы Поль (1918)
| Партиясы             = 
| Білімі               = 
| Мамандығы            = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты                =  
| Commons              = 
| Марапаттары          =
}}
'''Венсан Жюль Орио́ль''' ({{lang-fr|Vincent Jules Auriol}}) ([[27 тамыз]] [[1884 жыл]]ы, Ревель, Жоғарғы Гаронна депортаменті, — [[1 қаңтар]] [[1966 жыл]]ы, [[Париж]]) — [[Франция]] президенті (Төртінші республика, [[1947]]—[[1954]]), Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі бірінші.

== Өмірбаяны ==
Ет өндіруші отбасыда туған.Заңгер білімін алды. СОғысқа дейін белсенді социалистік басшы болды,  [[Тулуза]] әкімі болды (31 жылдары сайланды), сосын екі елдің  Леона Блюма министірі болды.  [[1942]]—[[1943 жыл]]дары Ориоль [[Франция]] көтерілісіне қатысқан, сосын  [[Лондон]]ға қашты және сөйтіп генерал де Голляның орнын басты. Франция тәуелсіздігін алғаннан кейін; [[1946 жыл]]ы Франция  ООН қауіпсіздік кеңесі болды.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
Орысша уикипедия

[[Санат:Франция президенттері]]
[[Санат:1 қаңтарда қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>b5t0wq81ii6cprtz02miqweqmswppvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саадет Аксой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>535578</id>
    <revision>
      <id>3608482</id>
      <parentid>3128845</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="cynz5g46ihwo4uda8c4p0irz12fsnyq" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Саадет Аксой 
  |шынайы есімі           =
  |сурет                  =Saadet Aksoy TIFF.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Саадет Ышыл Аксой
  |туған күні           =29.08.1983
  |туған жері           =[[Стамбул]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актриса}}
  |азаматтығы             =[[Түркия]]
  |белсенді жылдары       =[[2006]] - қазіргі күндер
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =2278522
  |сайты                  =
}}
'''Саадет Аксой''' (''{{lang-tr|Saadet Işıl Aksoy}}'') ([[29 тамыз]]  [[1983 жыл]]) — түрік актрисасы.

Әкесі Невшехирден болса анасы [[Эдирне]], [[Сиирт]] жерлерінен. Актер жұмысына Саадет мектеп уақытында қызығушылықты танытты. Ол дербес түрік арналарындағы саз бен киноға арналған әр түрлі теледумандарға қатысқан.

Институстты бітіргеннен кейін Саадет Аксой өзін кәсіби [[Кинематография|кинематографта]] сынауды жөн тапты. Институтта да ол актерлік шеберлігінің сабақтарына қатысып, телехикаялар мен жарнамалардың түсірілімдеріне қатысыпты.

[[2004 жыл|2002-2004 жылдар]] аралығында Саадет «1» арнасында тележүргізуші ретінде сынапқа шыққан. [[2005 жыл]]ы Саадет Аксой «Күздік от» фильмінде дебюттеген. [[2006 жыл]]ы болса Саадет [[Америка Құрама Штаттары]]на көшті. Осы жерде ол [[Нью-Йорк]] киноакадемиясында оқыған. Сонғы жылдары ол көптеген түрік телехикаяларында рөлдерді ойнаған. Олардың ішінде «Жүрексіз адам», «Балкан некесі», «Senden Baska».

[[2012 жыл]]ы Саадет Серджио Кастеллитоның «Екі рет туған» фильмінде түсті. Осы жерде ол Аски рөлін ойнады. Ал [[Ресей]]де болса ол «Сүлейман сұлтан» телехикаясының арқасында танымалдыққа ие болды.

== Өмірбаяны ==
Босфордық университетті бітірді. [[Ағылшын тілі]] және әдебиеті мінбесі. Бірнеше марапатқа ие.

== Фильмография ==
* [[2006 жыл|2006]]— Тұтқындалған жүректер— Ирем
* [[2007 жыл|2007]] —Жұмыртқа— Эйла
* [[2008 жыл|2008]] —Мектеп сыныбы— Дуйгу
* [[2008 жыл|2008]] —Сұлу өмір — Дэниз
* [[2008 жыл|2008]] —Сүт— Семра
* [[2009 жыл|2009]] —Шақырылған бала күтуші — кафедегі түрік қызы
* [[2009 жыл|2009]] —Шығыс көріністері — Изил
* [[2009 жыл|2009]] —Басқа тілдердегі махаббат— Зэйнап
* [[2011 жыл|2011]] —Сүлейман сұлтан — Садыка-хатун
* [[2012 жыл|2012]] —Екі рет туған— Аска
* [[2013 жыл|2013]] —Қуғын— Элени

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркия актрисалары]]
[[Санат:1983 жылы туғандар]]
[[Санат:Стамбулда туғандар]]</text>
      <sha1>cynz5g46ihwo4uda8c4p0irz12fsnyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селен Сойдер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>535639</id>
    <revision>
      <id>3608532</id>
      <parentid>2313167</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3858" sha1="4cr5aic0q2qdhz4kt1zn81fmfy69ynl" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Селен Сойдер 
  |шынайы есімі           =Selen Soyder
  |сурет                  =Miss Turkey 07 Mukerrem Selen Soyder.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Мюкерре́м Селе́н Сойде́р
  |туған күні           =26.12.1986
  |туған жері           =[[Измир]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = модель  , актриса 
  |азаматтығы             =[[Түркия]]
  |белсенді жылдары       =
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =
  |сайты                  =
}}
'''Мюкерре́м Селе́н Сойде́р''' ([[Түрік тілі|түрікше]]. ''Selen Soyder,'' 26 желтоқсан [[1986 жыл|1986]], [[Измир]]) —түрік моделі  , актрисасы , Мисс Түркия [[2007 жыл|2007.]]

== Өмірбаяны ==
[[1986 жыл|1986 жылы]] , 26 желтоқсан күні [[Түркия|, Түркия]] , [[Измир|Измирде]] тууылды . Бастауыш және де орта оқуды [[Салих Ишгерен]] орта мектебінде алған (''Salih İşgören İlkoğretim Okulu'') . Измирдік Сельма Йигитальп (İzmir Selma Yiğitalp Lisesi) лицейін бітірді. Дәл осы жылы Анатолийдік университетіндегі қоғамдық байланыстар факультетіне түсті .

[[2006 жыл|2006 жылы]] « Мисс модель Түркия» байқауында « Үздік модель» атағына ие болып , жеңімпаз атанды . Осымен қатар  Қытайда өткен «Жер жүзі Мисс Бикини» байқауына қатысады . Ол бірінші бестікке кіріп , үздік ұлттық киіс – кишек үшін марапатқа ие болады . 

Түркияға оралғаннан кейін  Çalar Saat рок – тобының бейне клиптарында түсіп , оларға қолдау көрсетеді .  Кейін бірнеше жарнамалар мен бейне клиптарда түседі .

2007 жылы [[Star TV]] – мен  ұйымдастырылған  байқауына қатысты . 1200 жас келіншектің арасында жеңімпаз болып , «Мисс Түркия» атағына ие болды . Дәл осы жылы  Селен Сойдер  , Қытайда өткен  «Мисс Әлем» байқауына қатысып , тұңғыш бестіктің ішіне кіре алмады . 2007 жылы модель ретінде әйгілі Vakko бірлестігінің тізімдемесіне түскен . 

2010 жылы Селен Сойдер  «Жер  мен көктің арасында» (Yer Gök Aşk) атты телехикаясында , Топарықтың басты рөліне ие болды. Осы телехикая  ''Fox TV'' арнасында көрсетілген . Тура осы рөлмен ол  «Қызғалдықтар кезі » телехикаясында ойнайды . 

Қазіргі уақытта ол [[Стамбулдық Унивеситет|Стамбулдық Унивеситетте]] тарих факльтетінде оқып жатыр .

== Дереккөздер ==

[[Санат:1986 жылы туғандар]]
[[Санат:Модельдер]]
[[Санат:Түркия фотомоделдері]]</text>
      <sha1>4cr5aic0q2qdhz4kt1zn81fmfy69ynl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мария Андреевна Голубкина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>535937</id>
    <revision>
      <id>3608356</id>
      <parentid>2326516</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2822" sha1="b12u6s3pcaph8tlwdns0yaa0h0v6hep" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін '''[[Үлгі:Кино|үлгі-инфобокс]]''' енгізу қажет.
}}

'''Мария Голубкина''' ([[1973 жыл]]ы, [[22 қыркүйек]]) - Ресей актрисасы.

== Жанұясы ==
Атақты және танымал [[Лариса Голубкина]]ның отбасында дүниеге келген. Әкесі – [[Николай Щербицкий]]. 

== Өмірбаяны ==
*[[1995]] жылы - Б.В Щукин атындағы театр училищесін бітірді. 
*[[1990]] жылы - Алғашқы ойнаған рөлі Вячеслав Криштофвичтың «Ребро адамы» фильмінде ойнады. Бұл рөль үшін «Созведие» Ресей актерларының жүлдеге ие болды. 
*([[2005]] - [[2006]]) жылдары - КВН жоғарға лигасының қазылар-алқасының құрамында болды.
*[[2007]] жылы - «Маяк» радиосында күндізгі шоуды жүргізді.
*[[2012]] жылдан қазіргі уақытқа дейін - «Россия 1» телеарнасында «Девчота» шоуында жүргізуші.
*[[2014]] жылы - «Маяк» радиосына қайта оралды. 
*[[2015]] жылы - «Поэт бол» атты әдеби-шығармашылық жобасына ат салысты.

== Спортқа жақындылығы ==
20 жыл бойы ат спортымен шұғылданады. ''Спорт шебері дәрежесі бар.''

== Суреттері ==
&lt;center&gt;
:{| style=&quot;border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;&quot; cellspacing=&quot;15&quot;
| [[Сурет:Владимир Стеклов и Мария Голубкина.JPG|thumb|right|120px|Владимир Стеклов пен Мария Голубкина]] || [[Сурет:Мария Голубкина на сцене Драмтеатра города Северодвинска 25 февраля 2011 года.JPG|thumb|right|120px|Северодвинск қаласында Драма театры сахнасында Мария Голубкина, 25 ақпан 2011 жыл]] ||
[[Сурет:Любовь длинною в ночь (спектакль).JPG|thumb|right|120px|Ұзақ түндегі махабабат (спектакль)]]
|}
&lt;/center&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1973 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]
[[Санат:Ресей спорт шеберлері]]</text>
      <sha1>b12u6s3pcaph8tlwdns0yaa0h0v6hep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3608182</id>
      <parentid>3607957</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3608182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61053" sha1="24qn7e9ihdwybehtu19rd78sys08glx" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;95816&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 816]
| data-sort-value=&quot;1095&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1095]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86412&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 412]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 036]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;82429&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 82 429]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 541]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48439&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 439]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;26074&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 26 074]
| data-sort-value=&quot;46&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 46]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;21469&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 469]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;18848&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 18 848]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;17551&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 17 551]
| data-sort-value=&quot;105&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 105]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;16956&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 956]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16071&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 071]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13748&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 748]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11212&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 212]
| data-sort-value=&quot;56&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10031&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 031]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8336&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;7959&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7959]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7917&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7917]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7440&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7440]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7335&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7335]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4324&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4324]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4226&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4226]
| data-sort-value=&quot;20&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3396&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3117&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;2956&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2956]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2768&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2768]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2447&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2302&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2302]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2004&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2004]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;1861&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1861]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1600]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1530]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1512&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1512]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1140&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1140]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1048&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;664&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 664]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;617&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;615&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;558&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 506]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>24qn7e9ihdwybehtu19rd78sys08glx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агата Муцениеце</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537850</id>
    <revision>
      <id>3608354</id>
      <parentid>2799847</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4771" sha1="bol8mpl3ch9z7kgj7xk4bl2f6ssk002" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Агата Муцениеце
  |шынайы есімі           = Agata Muceniece
  |сурет                  = Агата Муцениеце.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           = 1.03.1989
  |туған жері           =  Рига, Латвия 
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актриса|Латвия|Ресей}}, модель
  |азаматтығы             = {{LVA}}
  |белсенді жылдары       =[[2007]], [[2010]] — қазіргі уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                = 5040910
  |сайты                  =
}}
'''Агата Эдгаровна Муцениеце''' (үйленгеннен кейін — '''Прилучная'''; {{lang-lv|Agate Muceniece}}, [[1 наурыз]] [[1989]], [[Рига]]) — латыш және орыс актрисасы және моделі.

== Өмірбаяны ==
Агата Муцениеце [[1989 жыл]]ы 1 наурызда Ригада дүниеге келген. Әкесі бармен болып жұмыс істеген (Өмірден Агата кішкене кезінен өткен), анасы – аспазшы; үлкен әпкесі – Санта. Мектеп жасынан театрлық студия «Шкатулкаға» барған. Мектепті аяқтағаннан кейін модель ретінде жұмыс істеді, атақты италиндық аяқ киімнің маркасын жарнамалады, түсірілімдердің арқасында Еуропаның бірнеше мемлекетіне саяхаттады. Ригаға қайтып келіп, Латвиялық университетке түседі, бірақ 2008 жылы Мәскеуге көшіп барады және ВГИК-тің актерлік мамандығына түсіп [[2012 жыл]]ы қызыл дипломмен аяқтайды.

[[2007 жыл]]ы кинода дебютке шықты. Ең атақты рөлі – «Жабық мектеп» ([[Орыс тілі|орыс]]. «Закрытая школа») деп аталатын телехикаядағы Дарья Старкованың рөлі.

Жарнамаларға түскен: «[[Билайн]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Nescafe]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Мегафон|МегаФон]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Евросеть]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Jardin]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Savage]]&lt;nowiki/&gt;», [[Сбербанк]], «[[Obies|OBI]]&lt;nowiki/&gt;».

=== Жеке өмірі ===
«Жабық мектеп» ([[Орыс тілі|орыс]]. «Закрытая школа») атты телехикаяны түсіру барысында актер Павел Прилучныймен танысады, тамызда [[2011 жыл]]ы жастар жасырын үйленіп алады. [[2013 жыл]]ы [[11 қаңтар]]да олардың ұлы Тимофей дүниеге келеді. Актриса ресми түрде күйеуінің тегін алады, енді оның Муцениеце деген тегі бүркеме ат болып қалды.

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Қазақша аты
!Орысша аты
!Рөлі
|-
|[[2007 жыл|2007]]
|Із
|След
|(эпизод)
|-
|[[2010 жыл|2010]]
|Стройбатя
|Стройбатя
|Светлана Архипова
|-
|[[2010 жыл|2010]]
|Көзге көрінбейтін
|Невидимки
|( «Гадина» эпизодында)
|-
|[[2010 жыл|2010]]-[[2012 жыл|2012]]
|Жабық мектеп
|Закрытая школа
|Дарья Старкова
|-
|[[2012 жыл|2012]]
|Кокаинмен рома
|Роман с кокаином
|Егорованың құрбысы
|-
|[[2012 жыл|2012]]
|Менің ақылды отбасым!
|Моя безумная семья!
|Светлана
|-
|[[2012 жыл|2012]]
|Ойыншылар
|Геймеры
|Маргарита Смирнова
|-
|[[2013 жыл|2013]]
|Үш мушкетер
|Три мушкетёра
|күтуші Кэт
|-
|[[2014 жыл|2014]]
|Жасырын қала 2
|Тайный город 2
|Инга
|-
|[[2014 жыл|2014]]
|Ерлерде емес махаббат
|Не в парнях счастье
|Катя
|-
|[[2014 жыл|2014]]
|Әдемі өмір
|Красивая жизнь
|Жанна
|-
|[[2015 жыл|2015]]
|Квест
|Квест
|Саша
|}</text>
      <sha1>bol8mpl3ch9z7kgj7xk4bl2f6ssk002</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрей Малахов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>538610</id>
    <revision>
      <id>3608382</id>
      <parentid>3093907</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2466" sha1="cdzjrcdlce8th0g2f1izrlrxvylz7lf" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = '''Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін [[Үлгі:Тұлға|үлгі-инфобокс]] енгізу қажет.'''
}}

[[Сурет:Малахов Андрей.jpg|thumb|right|200px|Андрей Малахов]]
'''Андрей Николаевич Малахов''' ''(11 қаңтардың, [[1972]] жылы, Алатиты, [[Мурман]] облысы) — ресейлік телетілші, [[шоу]]мен, арнайы [[жоба]]ларға  арналған [[студия]]ның жүргізушісі, «[[StarHit]]» [[журнал]]ының редакторы.

== Өмірбаяны ==
Андрей Малахов мектепті күміс медалымен бітірді, скрипка классынан бойынша музыкалдыі білім алды&lt;ref&gt;[http://www.vokrug.tv/person/show/Andrey_Malahov/ Андрей Малахов // vokrug.tv]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://h.ua/story/150641/ Андрей Малахов — 7 фактов, о которых телеведущий стесняется говорить| ХайВей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620031651/http://h.ua/story/150641/ |date=2012-06-20 }}&lt;/ref&gt;..

[[1995 жыл]]да [[Мәскеу мемлекеттік университеті|МГУ-дың]] [[журналистика]] факультетімен қызыл дипломымен бітірді. Бір жарым жылдың ішінде [[АҚ]]Ш-та Мичиган университетінде сынау мерзімінен өтті. «[[Maximum]]» радиосында «Стиль» прогамманың жүргізушісі мен авторы болды. 1988 жылда Ресейлік мемлекеттік гуманитарлық университетіне заң факультетіне түсті. Сол университетті жақсы бітіріп, ол РГГУ журналистиканың негіздерін оқытады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://www.1tv.ru/person/97
* http://www.1tv.ru/person/97

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей журналистері]]
[[Санат:Ресей тележүргізушілері]]</text>
      <sha1>cdzjrcdlce8th0g2f1izrlrxvylz7lf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергей Бадюк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>538613</id>
    <revision>
      <id>3608418</id>
      <parentid>3098822</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1842" sha1="dbv3mx1ktfvkx0aqvfodtyjqn1epa08" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = '''Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін [[Үлгі:Тұлға|үлгі-инфобокс]] енгізу қажет.'''
}}

[[Сурет:Sergey Badjuk.jpg|thumb|right|270px|Сергей Бадюк]]
'''Сергей Николаевич Бадюк''' ([[3 шілде]] [[1970 ж.]] Винницкая облысы, [[УкрКСР]], КСРО) — [[спортшы]], [[актёр]] және [[бизнесмен]].

== Өмірбаяны ==
Сергей Бадюк 3 шілде 1970 жылы Винницкая облысындағы Шаргородск районында орналасқан кішкентай ауылда туды. Анасы ауылда ағылшын пәнінен берген мұғалім, әкесі - милиция қызметкері. [[1988]]-[[1990]] жылдары ГРУ спецназында қызмет етті. [[1990]] жылда КГБ КСРО әскері болды, [[1990]]—[[1995]] жылдары КГБ жоғары мектебінің әскер факультетінің курсанты, 1995—1997 жылдары ФСБ-ның оперативті қызметкері. Келешекте коммерциялық ұйымдарда жұмыс істеді. 2004 жылда Чикаго университетінде МВА дәрежесін алды.

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://badyuk.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190422083514/http://www.badyuk.com/ |date=2019-04-22 }}
* https://facebook.com/SergeyBadyuk
* http://www.youtube.com/watch?v=4pKxBfr7ytA

[[Санат:1970 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>dbv3mx1ktfvkx0aqvfodtyjqn1epa08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валерий Степанович Громовиков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>538622</id>
    <revision>
      <id>3608518</id>
      <parentid>3321681</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1870" sha1="n5ss5d94xmofb2nuktkdj2ioy6v3hv6" xml:space="preserve">'''Валерий Степанович Громовиков''' ''(6 наурыз, [[1946]]ж.)'' — театр мен киноның ресейлік актері, Ресей Федерациясының еңбегі сіңген әртісі.

== Өмірбаяны ==
*Сергей «режиссура драмы» мамандығынан өнер мен мәдениеттен Хабаровск мемлекеттік институтын бітірді.Оның педагогтері В. П. Дёмин және А. Д. Никитин болды.
*Кейін ЛГИТМиК тағылымдамасын бітірді.
*ТЮЗ Хабаровсктың актеры болды. Театрда 38 рөлі болған

== Марапаттары ==
1-ші қарашада 2001 жылда Сергей Громовикке президент В.В.Путин жарлығы бойынша Ресей Федерациясының Еңбегі сіңген әртісі деген атағы берілген.

== Болашақтағы мақсаты ==
Сол жылдан бастап ол кинода белсенді болып түсіп жатыр,10 жылдың ішінде 69 рөлді ойнады.

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.imdb.com/name/nm3150328/
*http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/ros/1128/bio/
*http://ruskino.ru/art/4462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409012244/http://ruskino.ru/art/4462 |date=2015-04-09 }}

[[Санат:6 наурызда туғандар]]
[[Санат:1946 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей театр актерлері]]
[[Санат:Ресей киноактерлері]]
[[Санат:Ресейдің еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:Хабаровск мемлекеттік университеті түлектері]]</text>
      <sha1>n5ss5d94xmofb2nuktkdj2ioy6v3hv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Леньков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>538625</id>
    <revision>
      <id>3608504</id>
      <parentid>2322969</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2358" sha1="fuptjqtm49041wi1l09muw4zk0421yl" xml:space="preserve">'''Александр Леньков''' (17 мамыр  1943 — 21 сәуір 2014) — совет және ресейлік  актёр. Ресей Федерациясының халық әртісі.

== Өмірбаяны ==
Александр 17 мамырда 1943 жылда Тамбовск облысында Рассказовода туды.1965 жылы Александр леньков  Моссовета атындағы театрының студиясын бітірді және Моссовета атындағы МАДТ труппасына қабылданды.Сол уақыттан бастап  сол театрының актеры болды,киноларда түсті,радио мен телевидиниеде жұмыс істеді.
Кейін ВГИК-де педагогикалық кәсібін бастады.

== Түскен фильмдері ==
1964 жылы «Дайте жалобную книгу» мен «Ключи от неба» деген фильмдерде түсті.Леньков «Зимняя вишня» мен «Маленькая Вера» кинолардан кейінде адамдардың естерінде қалды.Радиода әртіс Андрей Алексеевич Азбучкинді балаларға арналған «Весёлая азбука» бағдарламасын рөлін дыбыстандырады. 2001 жылда «КОАПП» пен «Тушите свет» үш ТЭФИ сыйлығын алды. 

*Ол ВДВ қызметін өтті. Көптеген түрлі екінші планның фильмілерінде түсті.
*Ол үйленген,Екатерина қызы мен Филипп немересі бар.Александр Клюквин мен Алексей Борзунов пен жақсы достасқан.
*Ал 21 сәуірде 2014 жылда жаман ауру себебінен қайтыс болды.

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/lenkov/ Өмірбаяны]
*[http://www.animator.ru/db/?p=show_person&amp;pid=4704 Фильмографиясы]

[[Санат:1943 жылы туғандар]]
[[Санат:2014 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО актерлері]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>fuptjqtm49041wi1l09muw4zk0421yl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владислав Юрьевич Котлярский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>538630</id>
    <revision>
      <id>3608434</id>
      <parentid>2952415</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2510" sha1="axbwf8enihnry6a7429iva2q42kmgks" xml:space="preserve">[[File:Владислав Котлярский.jpg|thumb|Владислав Котлярский]]
'''Владислав Котлярский''' ''(туғ.[[ 2 тамыз]]да 1972, [[Мәскеу]])'' — [[театр]] мен [[кино]] актеры.

== Өмірбаяны ==
Владислав Котлярский [[театр]] өнерінің Ресей [[академия]]сының [[режиссер]] факультетін бітірді ''(А.А.Гончаров шеңбері)'' «[[У Никитских ворот]]» Мәскеу театрында, п/р О.Табаков пен «[[Арт-хаус]]» театр-студиясында қызмет еткен. Қазіргі уақытта «[[Лекур]]» агенттігінде тұрады.

Кинода Владислав [[2002]] жылдан бастап түсті. Бірінші уақыттарда оған түрлі сериалдар қызықтырған ''(«Огнеборцы», «Русские амазонки», «Штрафбат», «Аэропорт», «Доктор Живаго» және т.б.)'' Кинодағы бірінші үлкен жұмысы  «[[Глухарь]]» ''(2008)'' фильмінде [[майор]] рөлінде болған.

Осы сериал көрермендерден пікір беруі шығарылды және [[2009]] жылда осының екінші бөлімі шықты. Осы жерде Котлярский подполковникқа дейін атағы өсті. Ең жемісті оның жұмысы - Карпов рөлі «[[Карпов. 1 маусым]]» сериалында, [[2012]] жылда экранға шыққан.

== Сілтемелер ==
*[http://vladislav-kotlyarskiy.com Владислав Котлярский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180322002313/http://vladislav-kotlyarskiy.com/ |date=2018-03-22 }}
*[http://www.km.ru/kino/2011/10/31/kino-v-rossii/kto-kogo-karpov-ili-glukharev-foto-vide Өмірінен деректер]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:2 тамызда туғандар]]
[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Мәскеуде туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:ГИТИС түлектері]]
[[Санат:У Никитских ворот тұлғалары]]
[[Санат:Табаков п/р театр-студиясы тұлғалары]]</text>
      <sha1>axbwf8enihnry6a7429iva2q42kmgks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексей Владимирович Климушкин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539063</id>
    <revision>
      <id>3608349</id>
      <parentid>2290509</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1383" sha1="pjvxqdqj9yq4za2i85nrhdq0e5ej6eg" xml:space="preserve">'''Алексей Владимирович Климушкин''' ''([[2 мамыр]] [[1965]], [[Ленинград]])'' — ресейлік [[актёр]], радиожүргізуші.

== Өмірбаяны ==
Темір жол көлігінің инженер Ленинград институтында оқыды. Флотта жұмыс істеді.
* [[1992]] жылда Ленинград ұлттық театр, музыка және кинематография институтын бітірді (мамандығы - актер, театр мен кино режиссері).
* [[1990]] жылдары - ''Аркадий Арнаутский'' жалған атымен «Радио Модерн» диджейі болды. Кейін ''«Nostalgie»''  радиосының диджейі. Егор Дружинин мен бірге Петербургте ''«Валхалл»'' театрлық-билік ұжымының мейрамханасын басқарды.

''&quot;Кыся&quot;'' қойылымында ойнап жатыр.

== Жеке өмір ==
Алексей үйленген. Қазір екі баласын тәрбилеп жүр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1965 жылы туғандар]]
[[Санат:Санкт-Петербургте туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>pjvxqdqj9yq4za2i85nrhdq0e5ej6eg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нина Персиянинова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539064</id>
    <revision>
      <id>3608520</id>
      <parentid>3115947</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3215" sha1="7t4xu10rm3ougcm4xh7ehvcyo90cs1p" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = '''Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін [[Үлгі:Кинематограф|үлгі-инфобокс]] енгізу қажет.'''
}}


'''Нина Леонидовна Персиянинова''' (20 наурыз 1967 жылы) — Ресей кино және театр актрисасы.

== Өмірбаяны ==
1994 жылы Б.В.Щукин атындағы жоғары деңгейдегі актер факультеті бойынша театр училищесін бітірді.Ең басында Таганакта Театрының актрисасы болды,ал сосын(1998 жылдан 2009 жылға дейін)-Оңтүстік-Батыстың театрының актрисасы.Театр өнері бойынша оқытады.

== Шығармышылығы ==
'''Театрындағы рөлдер:'''
*«Укрощение строптивой» (Уильям Шекспир) — Катарина
*«Сон в летнюю ночь» (Уильям Шекспир) — Титания
*«Самоубийца» (Николай Эрдман) — Пересветова
*«Три сестры» (Антон Чехов) — Ольга

== Түскен фильмдері ==
*1999 — Президент  және оның немересі
*1999—2003 — Простые истины — Анна Марковна
*2000 — ДМБ — врач-проктолог, әйел Топорова Г. С
*2000 — Дом для богатых
*2000 — Любовь до гроба
*2000 — Особенности банной политики, или Баня 2 — Петруханың қызы
*2001 — Семейные тайны
*2001 — Школа Этуалей
*2002 — Бригада (4-5 сериялар)
*2003 — Полосатое лето
*2003 — Даша Васильева  — Галина
*2004 — Афромосквич
*2005 — Охота на изюбря
*2005 — Туристы — Екатерина
*2005 — Умножающий печаль — Зинаида
*2006 — Громовы — бөбектер үйінің бастығы 
*2006 — Аэропорт 2 — Тамара,  Алексей Ивановичтың қызы № 1 (серия «Доказательство»)
*2006 — Гонка за счастьем — Софья
*2007 — Кто в доме хозяин?  — Марго
*2007—2011 — Папины дочки — Таисия Кирилловна, № 69 мектебінің бастығы
*2008 — И всё-таки я люблю — депутаттың әйелі.
 
== Сыртқы сілтемелер ==
*http://ruskino.ru/art/2695 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317122350/http://ruskino.ru/art/2695 |date=2015-03-17 }}
*http://www.teatr-uz.ru/akt/index.php?actor=pers {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214003039/http://www.teatr-uz.ru/akt/index.php?actor=pers |date=2013-12-14 }}

[[Санат:1967 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>7t4xu10rm3ougcm4xh7ehvcyo90cs1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лада Марис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539155</id>
    <revision>
      <id>3608509</id>
      <parentid>2311712</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2039" sha1="49sj365vizq7il8gxqgc8x242by2rjg" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = '''Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін [[Үлгі:Кинематограф|үлгі-инфобокс]] енгізу қажет.'''
}}


'''Лада Евгеньевна Марис''' — Ресейлік театр және киноактриса, [[6 ақпан]] [[1968 жыл]]ы [[Краснодар]]да туды. Шың фамилиясы — Завалко. Ол туралы актриса  ''«Экспресс газетаға»'' сұхбат берді&lt;ref&gt;[http://www.eg.ru/daily/cadr/37351/ Лада Марис: Когда я рассталась с Максимом Сухановым, наступила пустота]&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
14 жасынан бастап '«Здравствуй, песня» вокал-аспапты ансамблінде вокалмен айналаса бастады. [[1991]] жылдан бастап - Моссовет атындағы театрының актрисасы. [[1992]] жылда ГИТИСті бітірді (Борис Покровский курсының жетекшісі). [[1997]] жылы венециалық карнавалдық маскаларды жасай бастады.

== Қазіргі жұмыс орны ==
Қазір Станиславский атындағы театрында жұмыс істейді.

== Жеке өмірі ==
Максим Суханов актерімен бірге неккеде тұрды. 1993 жылы оларда Софья қызы туды. Қазіргі уақытта Владимир Киридоновқа тұрмысқа шыққан.5 мамырда 2005 жылда оларда Климентий ұлы туды.

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://www.eg.ru/daily/cadr/37351/

[[Санат:1968 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>49sj365vizq7il8gxqgc8x242by2rjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елена Валерьевна Бирюкова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539159</id>
    <revision>
      <id>3608353</id>
      <parentid>2900726</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2001" sha1="qw3d6uh9f8krx83czeiczc0pcqy4m0k" xml:space="preserve">'''Еле́на Вале́рьевна Бирюко́ва''' ''([[7 қараша]]да [[1970]], [[Минск]])'' — Ресей, Украина және Беларуссияның [[театр]] мен киноның [[актриса]]сы. ''«Саша+Маша»'' сериалда түсіп, әйгілі болды.

== Өмірбаяны ==
Әкесі - Валерий Антонович - инженер. Анасы - Ирина Алексеевна - инженер. Әпкесі - Анна, кадрлар бөлімінің бастығы.
* [[1996]] жылы РАТИні бітірді.
* [[2003]] жылы Вл.Маяковский атындағы Мәскеу академикалық театрында жұмыс істеді.
* [[2003]]-[[2005]] Георгий Дроновпен бірге «Саша+Маша» әгілі сериалында түсті. 
* [[2004]] жылы -антреприщамен киноның актрисасы.

== Жеке өмір ==

* Бірінші күйеуі - Александр Романовский - «Дети лейтенанта Шмидта» тобының рок-музыканты.
* Екінші күйеуі - Алексей Литвин, театр режиссері. Одан туған қызы - Александра (1998 жылы туды).
* Азаматтық күйеуі - Илья Хорошилов, бизнесмен. Одан туған қызы - Аглая (2012 жылы туды).

== Сілтемелер ==
* http://www.elena-biryukova.ru/
* http://www.prazdniki.ru/person/1/6334/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311232036/http://www.prazdniki.ru/person/1/6334/ |date=2008-03-11 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1970 жылы туғандар]]
[[Санат:Минскте туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]
[[Санат:Украина актрисалары]]
[[Санат:Беларусь актрисалары]]</text>
      <sha1>qw3d6uh9f8krx83czeiczc0pcqy4m0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анна Яновская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539169</id>
    <revision>
      <id>3608486</id>
      <parentid>2311717</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2562" sha1="rv083ataeimrcv5kepneo7j56v856u9" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = '''Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін [[Үлгі:Кинематограф|үлгі-инфобокс]] енгізу қажет.'''
}}


'''Анна Львовна Яновская''' ''([[18 шілде]] [[1971 жыл]])'' — ресейлік киноактриса.

== Өмірбаяны ==
[[1996 жылы]] ГИТИСте [[режиссер]]лік факультетінің актерлік курстарына түсті. [[1999 жылы]] Мәскеу жас көрермен театрында жұмыс істеді. «Сатирикон», «Школа драматического искусства», Антон Чехов [[театр]]ларында жұмыс жасаған. Анна Яновская ''«Комедиялық фильм фестивалінің»'' сыйлығымен, [[ФИПРЕССИ]] сыйлығымен МКФде [[Берлин]] қаласында марапатталды, ''«Лики Любви»'' фестивалінің лауреаты болды.

== Фильмографиясы ==

[[1989]] — ''Под небом голубым...'' — Лена

[[1993]] — ''Осенние соблазны'' — Анна

[[1997]] — ''Ветер над городом'' — Алина

[[1997]] — ''Новогодняя история'' — Снегурочка

[[1998]] — ''Стрингер'' — Света

[[1998]] — ''У Бога за пазухой'' — Таня

[[1999]] — ''Д.Д.Д. Досье детектива Дубровского'' — Даша Китаева (Влада)

[[2000]] — ''Редакция'' — Наташа

[[2001]] — ''Хозяин империи'' — Илзе

[[2003]] — ''Дальний свет'' — камео

[[2006]] — ''Большие девочки'' — Лена

[[2006]] — ''Накануне осени'' — Генеральша

[[2007]] — ''Долг'' — Марина

[[2007]] — ''Иное'' — Надя

[[2008]] — ''Сердцеедки'' — Полина Рябова

[[2008]]—[[2009]] — ''Универ'' — Вера Павловна Аксёнова

[[2009]] — ''Неоконченный урок'' — Инна Витальевна

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://www.rusactors.ru/ya/yanovskaya/index.shtml

[[Санат:1971 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>rv083ataeimrcv5kepneo7j56v856u9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Евгения Свиридова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539173</id>
    <revision>
      <id>3608519</id>
      <parentid>2955260</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2025" sha1="t3ol7475ewrqzmddmjmf8dneahegwi4" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = '''Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін [[Үлгі:Кинематограф|үлгі-инфобокс]] енгізу қажет.'''
}}


'''Евгения Николаевна Свиридова''' ('''Э'Жени''') (1 ақпан 1986, Волгоград, КСРО') — ресей театр және кино актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Евгения Свиридова 1 ақпанда 1986 жылда Волгоград қаласында туды. Кіші кезінде әнмен айналасқан. 12 жасында ''«Маленькие звёздочки»'' жас әншілер жарысында Волгоградте қатысты.Сол жылы бардов өлеңдерінің фестивалінде қатысқан. [[Вадим Егоров]] ''«Панамки»'' әнімен ол екінші орынды алды. [[2003 жылда]] Евгения мектепті бітіріп, [[Щукинск]] уилищесіне Мәскеуге түсті. Оның киноның дебюті Николай Лебедевтің ''«Волкодав из рода Серых Псов»'' фильмінде ''Ниилит'' рөлі болды.
*[[2007 жылы]] Б.В.Щукин атындағы ВТУны бітірді.

== Қазіргі жұмыс орны ==
Қазір [[сатира]] [[театр]]ында қызмет етіп жатыр.

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://evgeniasviridova.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518225949/http://www.evgeniasviridova.com/ |date=2015-05-18 }}
* http://evgeniya-sviridova.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210010118/http://www.evgeniya-sviridova.ru/ |date=2015-02-10 }}

[[Санат:1986 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>t3ol7475ewrqzmddmjmf8dneahegwi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай Аверюшкин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539177</id>
    <revision>
      <id>3608412</id>
      <parentid>3510458</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3608412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2230" sha1="rte2us4bubqic32pgcdfapnu8w3bvfy" xml:space="preserve">[[Сурет:Averyushkin Nik.jpg|нобай|]]
'''Никола́й Влади́мирович Аве́рюшкин''' (26 тамыз 1956) — ресейлік актер мен қоғам қайраткері.

== Өмірбаяны ==
*1971 жылы № 64 кәсіби техникалық өнер училищесіне түсті.1974 жылдан 1976 жылға дейін кеңес әскерінде қызмет етті.Әскерден кейін ол маскеу театрлық жоғары оқу орнына түсуге тырысты,бірақ барлық жерлерде қабыл алынбады.
*1978 жылы Ресей шығармашылық шеңбер эстрадалық өнеріне түсті.Омы шеңбердің жетекшісі  Л.С.Масляков болды,ұлттық әртіс.
*Ол А.А.Редельде,А.А.Харламовта,Ю.А,Гусаковта,Г.П.Виноградовта оқыды.ВТМЭИ бітірген соң 1980 жылы Қазан революция атындағы музыкалық училищесіне,сосын А.Г.Шнитке атындығы МГИМге түсті.1983 б  жылы Николай оқыған курсты Гнесиный атындағы РАМға аударды.1984 ол мектептің тіргі болды.
*Актер ретінде «Каждой женщине хочется быть Дульсинеей» қойылымында дебютке шықты.
*1983 жылы Аверюшкин МИИГА театр студиясының жетекшісі болды. 1988 жылы  «Элита» театрын ашты.
*2010 жылдан 2012 жылға дейін Николай Аверюшкин қайрымдылық жобаларында қатысқан.2011 жылы фестивальдің жолы үлкен мүшесі болды.

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://аверюшкин.рф/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518003849/http://xn--80aejmjts8dtc.xn--p1ai/ |date=2018-05-18 }}
*http://www.rusactors.ru/a/averushkin/

[[Санат:Актёрлер]]
[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>rte2us4bubqic32pgcdfapnu8w3bvfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Сухинин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539179</id>
    <revision>
      <id>3608488</id>
      <parentid>3510388</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2543" sha1="nm57mbmwqv0sdzd2iq6mzkchwh55r01" xml:space="preserve">'''Александр Степанович Сухинин''' ''(туғ. 1950)'' — кеңес театр мен киноның [[актер]]і.

== Өмірбаяны ==
*Александр Сухинин [[31 шілдеде 1950]] жылда [[Қарағанды]] қаласында туды.
*Ол [[Ярослав]] театр училищесін және [[Свердловск]] театр училищесін бітірді.
*[[1998]] жылдан бастап Покровка Сергей Арцибашевтің театрында актер болып жұмыс істейді.

== Театрдағы рөлдер ==

*[[1993]] — «Месяц в деревне» И. С. Тургеневтің. Режиссёр: Сергей Арцибашев — ''Большинцов'' 

*[[1993]] — «Ревизор» Н. В. Гогольдің. Режиссёр: Сергей Арцибашев — Антон Антонович Сквозник — ''Дмухановский'' 

*[[1996]] — «Женитьба» Н. В. Гогольдің. Режиссёр: Сергей Арцибашев — ''Жевакин''
 
*[[1998]] — «Кабала святош» М. А. Булгаковтың. Режиссёр: Сергей Арцибашев — ''Отец Варфоломей''

*[[2001]] — «Пять вечеров» А. М. Володинның. Режиссёр: Сергей Арцибашев — ''Тимофеев''

*[[2002]] — «Воительница» Н. С. Лесковтың. Режиссёр: Василий Федотов — ''Полковник''

*[[2004]]— «Уроки музыки» Л. С. Петрушевскаяның. Постановка и оформление Сергей Арцибашев, режиссёр Валерий Ненашев — ''Иванов''

*[[2005]] — «На дне» М. Горькийдің. Режиссёр: Владимир Портнов — ''Медведев''

*[[2006]] — «Горе от ума» А. С. Грибоедовтың. Режиссёр: Сергей Арцибашев — ''Князь Тугоуховский''

*[[2008]] — «Бешеные деньги» А. Н. Островскийдің. Режиссёр: Сергей Посельский — ''Кучумов''

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.napokrovke.ru/truppa/24 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412175655/http://www.napokrovke.ru/truppa/24 |date=2012-04-12 }}

[[Санат:1950 жылы туғандар]]
[[Санат:Актёрлер]]</text>
      <sha1>nm57mbmwqv0sdzd2iq6mzkchwh55r01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрей Свиридов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539184</id>
    <revision>
      <id>3608490</id>
      <parentid>3510399</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1278" sha1="ktmjfeuhnwtrk7v9lhzts1lhu47u9kt" xml:space="preserve">'''Андре́й Никола́евич Свири́дов''' ''(27 мамыр 1975 жылы, Могилёв)'' — белорусс [[спорт]]шы мен [[актёр]].

== Өмірбаяны ==
*Андрей [[27  мамырда 1975]] жылы Могилевте туды.
*Бес жасынан бастап [[баскетбол]]мен айналасуды бастады. Кейін Беларуссияның ұлттық жас құрама команданың мүшесі, КСРОныі екі мәрте чемпионы, ТМД чемпионы, Беларуссияның чемпионы, Еуропаның чемпионы [[(1994)]] .АҚШға көшкен соң  ''«The George Washington University»'' баскетбол командасына ойнады. 25 жаста зақа пайда болғаннан карьерасын бітірді.
*[[Лос-Анджелес]] актер мектебінде оқуды өтті.

=== Отбасылы болуы ===
*[[2014]] жылдың қазаныңда Аполлинария Бейликке үйленді. Тойы Мәскеуде өтті.

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://andrei-sviridov.ru/

[[Санат:1975 жылы туғандар]]
[[Санат:Актёрлер]]</text>
      <sha1>ktmjfeuhnwtrk7v9lhzts1lhu47u9kt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрей Лебедев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539186</id>
    <revision>
      <id>3608499</id>
      <parentid>3510398</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1184" sha1="7rgjn4aw1epfawn93cq7sbn8eryhcjg" xml:space="preserve">'''Андре́й Валенти́нович Ле́бедев''' ''(туғ. 29 мамырда 1961, Краснокамск)'' —кеңестік театр мен киноның [[актер]]і.

== Өмірбаяны ==
*Андрей Лебедев [[29 мамырда 1961жылы]] Красномарскте Пермская облысында туды. 
*[[1987 жылы]] МХАТ мектеп-студиясын бітірді.

=== Карьерасының бастауы ===
*''«Современник-2»'' [[(1987—1989 ж..)]] театрында және Маяковский атындағы театрында жұмыс істеді.(1989-2002 ж.)
*Ол фильмдерде түсуді 1990 жылдары бастады.Қазір Андрей Лебедев-екінші жоспарының актері;оның санында жүзден астам рөлдер бар.
*Тағы да ол бос уақытта тойларда жүргізуші  болып жұмыс істейді.

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.rusactors.ru/l/lebedev_an/index.shtml

[[Санат:1961 жылы туғандар]]
[[Санат:Актёрлер]]</text>
      <sha1>7rgjn4aw1epfawn93cq7sbn8eryhcjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ксения Непотребная</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539268</id>
    <revision>
      <id>3608497</id>
      <parentid>2959600</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2279" sha1="7u6yj3vfs2na1c3mcpy3gzsei503o8j" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = '''Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін [[Үлгі:Кинематограф|үлгі-инфобокс]] енгізу қажет.'''
}}


'''Ксения Андреевна Непотребная''' (26 мамыр 1986 жыл, Саров, Нижегородская облысы) — Ресей театр мен киноның [[актриса]]сы.

== Өмірбаяны ==
Ксения 26 мамырда 1986 жылда Саров қаласында Нижегородская облысында туды. 1997 жылы Саров қаласының балаларға арналған өнер мектебі хореография сыныбын бітірді. Сол жерде фортепиано ойнауды үйренген. 1999 жылы Саров кәсіби шығармашылық өнер училищесін [[актер]] бөліміне бітірген. 2003 жылы М.С.Щепкин атындағы театр уичилищесіне Юрий Соломин курсына түскен.Оқұ уақытында «Таинственный ящик» қойылымында кіші театрда қатысқан.2007 жылы ВУЗді бітірді. «Люба, дети и завод» телесериалына эпизодтық рөліне дебютке шықты.

== Бейне баяндары ==
* Содан кейін тағы да 25 бейнелерде түскен.
* Солардың ішінде осындай әйгілі сериалдарда түскен: «Кадетство», «След», «Глухарь», «Универ», «Маргоша», «Доктор Тырса», «Папины дочки» және «Светофор»

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://ksenia-nepotrebnaya.narod.ru/
*http://www.kinomania.ru/stars/k/ksenia_nepotrebnaya/index.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121055713/http://www.kinomania.ru/stars/k/ksenia_nepotrebnaya/index.shtml |date=2012-11-21 }}

[[Санат:1986 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>7u6yj3vfs2na1c3mcpy3gzsei503o8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Игорь Геннадьевич Арташонов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539269</id>
    <revision>
      <id>3608344</id>
      <parentid>3114355</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2854" sha1="rd6bxv4ygmy6cl95b36la4glo4x83t0" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = '''Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін [[Үлгі:Кинематограф|үлгі-инфобокс]] енгізу қажет.'''
}}

'''Игорь Геннадьевич Арташонов''' (17.03.1964 жыл-19.07.2015) - ресей театр мен киноның [[актер]]і.

== Өмірбаяны ==
[[1991]] жылы [[МХАТ]] школа-студиясын бітірді ''(Василий Марков курсы)''. Британиялық-американдық өнер академиясында ([[Оксфорд]], [[Ұлыбритания]]) оқыған. Кинодағы ең әйгілі рөлдер - ''[[«Зона»]]'' сериалында ұрлықшы Митя Сухой және  ''[[«С.С.Д.»]]'' сериалында тергеуші Сергей Топильский.

== Фильмография ==
*[[1990]] — ''Закат'' — Соломон
*[[2001]] — ''Нина'' — Егор
*[[2002]] — ''Копейка'' — В.Высоцкий
*[[2002]] — ''Две судьбы''
*[[2002]] — ''Марш Турецкого'' (үшінші сезон, серия «Секта»)
*[[2003]] - [[2009]] — ''Адвокат'' — Андрей Брылястов (серия «Темная комната»)
*[[2004]] — ''МУР есть МУР'' — «Рябой»
*[[2005]] — ''Две судьбы 2. Золотая клетка''.
*[[2005]] — ''Бумер. Екінші фильм'' — Паха
*[[2005]] — ''Зона'' — Митя Сухой, зэк
*[[2005]] — ''Подкидной'' — Чичик, бандит
*[[2005]] — ''МУР есть МУР 2'' — Рябой
*[[2005]] — ''Примадонна'' — Сильвер
*[[2005]] — ''С Новым годом, папа!''
*[[2006]] — ''Большая любовь'' — такси жүргізуші
*[[2006]] — ''Молодые и злые''
*[[2006]] — ''Национальное достояние'' — бандит
*[[2006]] — ''Офицеры (телесериал)'' — мейрімді тіргеуші
*[2006]] — ''Охота на пиранью'' — Нечаев
*[[2006]] — ''Рельсы счастья'' — Ворон
 
== Сыртқы сілтемелер ==
* http://www.imdb.com/name/nm1467875/
* http://www.ruskino.ru/art/4847 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416164638/http://www.ruskino.ru/art/4847 |date=2015-04-16 }}

[[Санат:1964 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:17 наурызда туғандар]]
[[Санат:19 шілдеде қайтыс болғандар]]
[[Санат:2015 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>rd6bxv4ygmy6cl95b36la4glo4x83t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валерия Чугунова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539272</id>
    <revision>
      <id>3608409</id>
      <parentid>2951109</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2873" sha1="qvuui6b1opt2y4cgnphxerowmwtk0hl" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = '''Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін [[Үлгі:Кинематограф|үлгі-инфобокс]] енгізу қажет.'''
}}


'''Валерия Витальевна Чугунова''' ''(телевизиялық лақап аты '''Злата'''; 24 қазан 1986)'' — Ресей [[актриса]], тележүргізушң, тілші, «Latini» жиһаз компаниясының басқарушысы.

== Өмірбаяны ==
Валерия 1986 жылы Мәскеуде туған. Кішкентай кезінде мәнерлеп сырғанаумен айналасқан, КМС атағы бар. ММУ журналистика факультетін бітірді. Сол уақытта 2009 жылда бітірген ВГИК бөлімінде оқыған. 2014 жылдан бастап МВА РАНЗИГС курсының тындаушы болып саналады.

Актриса ретінде келесі сериалдарда түскен:''«Золотая теща», «Счастливы вместе», «Универ», «Табу», «След»'' және кинофильмдарда: ''«Замыкание», «Взрослые игры», «Железная дорога»''. Тағы да  МТС, Юнистрим, Орифлейм, Ситибанк, обувь Куома, Аптека А5 сияқты  жарнама бейнебаянда түскеннен әйгілі болып кетті. 2013 жылдан бастап «Latini Casa» брендіне иеленеді. Ол «Latini Cucine» итальяндық жиһаз фабрикасының басқарушы серіктесі болып саналады.

Валерия ресейлік «7ТВ» телеарнасындағы «ТВ-чат» бағдарламасының жүргізушісі болып шығуынан кейін танымал болып сол арнаға жұмысқа тұрды. Кейін Столица, Звезда, ТВ3, 7-ТВ сияқты түрлі ақпараттық жарнамаларында жүргізуші болып жұмыс істеді. Бірнеше жылдың ішінде «Дембельский альбом»,  «Русское радио»-да және RU.TV телеарнасында бағдарламаларды жүргізген.

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://www.zlata-tv.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523071818/http://zlata-tv.ru/ |date=2013-05-23 }}
* http://www.maximonline.ru/devushki/znamenitosti/_article/1zlata/

[[Санат:1986 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>qvuui6b1opt2y4cgnphxerowmwtk0hl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дмитрий Филимонов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539274</id>
    <revision>
      <id>3608514</id>
      <parentid>2312216</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2102" sha1="tem7rcconf3b218vcgzwliuoxotwmc1" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = '''Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін [[Үлгі:Кинематограф|үлгі-инфобокс]] енгізу қажет.'''
}}


'''Дмитрий Фёдорович Филимонов''' ''(27 мамыр 1958 жыл)'' —Ресей дубляж және кино [[актер]]і.

== Өмірбаяны ==
Дмитрий жас көрерменнің [[Мәскеу]] театрында ойнайды. Ол мәскеу студияларында дубляжбен мультфильмдерді дыбыстандырумен жұмыс істейді. Актер сөзі бойынша оның дыбыстандыру амплуасы -''«карлики, педерасты и негодяи»''. Ол дыбыстандыруды  отбасы жұмысы деп санайды. Ең әйгілі жұмыстардыңбірі- [[M &amp; M`s]] жарнама рөліктері. Осы рөліктерде Дмитрий [[Қызыл]]ды дыбыстандырады.

== Кино мен сериалдардағы рөлдер ==
*[[2013]] — ''САШАТАНЯ'' — Николай Евгеньевич Архипов, Таняның әкесі
*[[2011]] — ''Сваты 5'' — Дмитрий, (1 серия)
*[[2008]] - [[2011]] — ''Универ'' — Николай Евгеньевич Архипов,  Таняның әкесі
*[[2008]] — ''Золушка 4×4. Всё начинается с желаний'' — паж
*[[2003]] — ''Гении и злодеи уходящей эпохи'' - [[Уолт Дисней]]
*[[1984]] — ''Маленькое одолжение'' — Миша, Валентин Озерниковтың тобының әншісі

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/ros/16659/bio/
* http://vk.com/id37353358

[[Санат:1958 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>tem7rcconf3b218vcgzwliuoxotwmc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрей Лавров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539275</id>
    <revision>
      <id>3608500</id>
      <parentid>3481452</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1990" sha1="5l1qcu51eshn533sd5rl0mi680zgtve" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = '''Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін [[Үлгі:Кинематограф|үлгі-инфобокс]] енгізу қажет.'''
}}

[[Сурет:Lavrov-Andrey-FES.JPG|thumb|right|200px|Андрей Лавров]]
'''Андрей Михайлович Лавров''' ''(24 желтоқсан 1976 ж.)'' — ресей театр мен киноның [[актер]]і.

== Өмірбаяны ==
Андрей Лавров  24 желтоқсанда 1976 жылы туған. [[1996]] жылда  М. М. Ипполитова-Иванова атындағы музыка училищесін бітірді. [[2000]] жылда  РАТИ (ГИТИС,  М.Ошеровский шеберханасы) бітірген. [[ 2001]] жылдан  [[2004]] жылға дейін — «Геликон-опера» Мәскеу музыка театрының актері. «Моя прекрасная леди» қойылымында  «Et Cetera» театрында қатысқан. [[2005]] жылдан [[2009]] жылға дейін ''[[«Бенефис»]]'' Мәскеу драмма театрында жұмыс істеді. [[Пауэрлифтинг]] спорт шеберінің кандидаты. Вокал — кәсіби, бас.

=== Отбасылық жағдайы ===
[[Ана]]сы— актриса Людмила Солоденко.

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://www.ruskino.ru/art/6481 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318095357/http://ruskino.ru/art/6481 |date=2015-03-18 }}
* http://www.movieline.ru/users/lavrov.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518080427/http://www.movieline.ru/users/lavrov.html |date=2015-05-18 }}

[[Санат:1976 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>5l1qcu51eshn533sd5rl0mi680zgtve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екатерина Мадалинская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539540</id>
    <revision>
      <id>3608459</id>
      <parentid>2413492</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1680" sha1="3frio63ft9338d6l772r450e49gue7o" xml:space="preserve">'''Екатерина Геннадьевна Мадалинская''' (туғ. 1983) —ресей актриса.

== Өмірбаяны ==
*Екатерина Медалинская 4 тамызда 1983 жылы туды.
*7 жыл бойы балет мектебінде оқыған.Жалпы білім беретін мектепті бітрген соң Екатерина ВГИКке түсті және 2003 жылы актер білімін алған үшін диплом алды.Театрда Мадалинская аз ойнайды.
*Жұмыста бірнеше жыл ғана жұмыс істегеннен әртісте жиырмадан астам рөлдер болған. Солардың ішінде: 2005—2010 жж. — телесериал «Кулагин и партнёры», Римма рөлі; 2009 ж. телесериала «Брак по завещанию», Ирина рөлі — Максимның әйелі; Бірақ 2010 жылда Мадалинская үш рөлінде ғана ойнады. Олар  «Столица греха», Наташа; «Дом образцового содержания», «220 вольт любви»

=== Қойылымдары ===
Ең әйгілі театр қойылымдар: Свои люди — сочтёмся» (Липочка), «Оркестр» (Эрмилина), антреприза «Пеппи длинный чулок» (Аника).Кинода Мадалинская көп ойнайды.

== Сыртқы сілтемелер ==
*https://vk.com/id277076

[[Санат:1983 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>3frio63ft9338d6l772r450e49gue7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ольга Николаевна Дибцева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539546</id>
    <revision>
      <id>3608523</id>
      <parentid>3139291</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2010" sha1="iumdgyt0abahl32z8lkhx3d05n7l3au" xml:space="preserve">'''Дибцева Ольга Николаевна''' (туғ. 25 маусым 1986, Ленинград,КСРО) — кино мен телевидинеенің актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Ольга Ленинградта 25 маусымда 1986 жылы туды.Актрисаның әкесі- әйгілі Петербургтегі сәулетші,ал анасы-Университеттің мұғалімі.Кіші кезінде Ольга Дибцева сурет салумен қызыққан,сондықтан оның ата-аналары оны суретші ретінде көрген.Мектептен кейін Ольга Санкт-Петербург мемлекеттік университетіне дизайн факультетіне түскен.Бір жыл оқыған соң барлық құжаттарын алып кетіп,Ольга Мәскеуге баруға шешті,ал сл жерде театр институна түсуге шешті. 

=== Оқыған оқу орындары ===
Мәскеуде ГИТИСке бірінші реттен Алексей Владимирович Бородин факультетіне түсті.Оқу уақытында ГИТИСтің сахнасында ойнады.2008 жылы онырежиссерлер көрді және Ольга  «Привет, Киндер!» фильмінде Дина рөлінде телеэкранға шықты.Келесі жылда актриса театр вузың бітіріп,қойылымдарда түсті:«Скандальное происшествие», «Герой нашего времени» және «Много шума из ничего».

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.kinopoisk.ru/level/4/people/1801495/

[[Санат:1986 жылы туғандар]]
[[Санат:Санкт-Петербургте туғандар]] 
[[Санат:Актрисалар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>iumdgyt0abahl32z8lkhx3d05n7l3au</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлия Самойленко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539548</id>
    <revision>
      <id>3608524</id>
      <parentid>2974445</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2238" sha1="s2vfw1nxsfh1jgpr0d9tqftlwmq9tmr" xml:space="preserve">'''Ю́лия Андре́евна Само́йленко''' — ресей театр мен киноның актрисасы.

== Өмірбаяны ==
*Юлия 21 маусымда 1985 жылы туды.
*2006 жылы РАТИні бітірді(О.Л.Кудряшев шеңбері).Курс қойылымдар: «На траве двора» (Валька), «Колесо Фортуны», «Синяя Борода-надежда женщин» (Анна), «Троянки» (троянка), «Колесо Фортуны».
*2006 жылы-Маяковский атындағы театрының актрисасы.

== Мараппатары ==
2006 жылы —  «Золотой лист» сыйлығы « лучший ансамбль» үшін.

== Кино жұмыстары ==
*2004 — «Человек-амфибия. Морской дьявол» — Гуттиэре (басты рөл)

*2006—2007 — Безмолвный свидетель-1» — Надежда

*2007 — «Безмолвный свидетель-2» — Надя Климова (56-шы серия. «Как в кино»)

*2007 — «На пути к сердцу» — студент 

*2007 — «Час Волкова» — Таня, натурщица (16-шы серия. «Амулет»)

*2008 — «Глухарь» — Вика Иванцова,  Коля Тарасовтың досы

*2008 — «Клинч» — Леночка

*2008—2011 — Универ — Рита, Кузяның досы және Терминатордың бұрыңғы досы

*2009 — «Глухарь-2» — Вика Иванцова, адвокат, (серялар 1-25, 28-48)

*2010 — «Глухарь-3» — Вика Иванцова, адвокат, (33-шы серия. «Золотишко» и 47-шы серия «Поджог»)

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.mayakovsky.ru/actors/truppa/yuliya-samoylenko/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425114822/http://www.mayakovsky.ru/actors/truppa/yuliya-samoylenko/ |date=2015-04-25 }}
*http://www.afisha.ru/people/338437/

[[Санат:1985 жылы туғандар]]
[[Санат:Актрисалар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>s2vfw1nxsfh1jgpr0d9tqftlwmq9tmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владимир Владимирович Сычев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539734</id>
    <revision>
      <id>3608483</id>
      <parentid>2570082</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2436" sha1="ahpd4d1swn18caoyx86ahg6lmye9mz0" xml:space="preserve">'''Владимир Владимирович Сычёв''' (6.06.[[1971]], [[Мәскеу]]) — ТВ мен киноның Ресей [[актер]]і.

== Өмірбаяны ==
*Владимир Владимирович Сычев 6 маусымда 1971 жылы [[Мәскеу]]де туды.
*Бірінші рет түсіру алаңына 12 жасында келді. Бірінші әйгілі оған «[[Ералаш]]» киножурналындағы рөлдер әкелді («Бразильская система», «Мы едем, едем, едем», «Давайте говорить друг другу комплименты», «Морской бой», «Нам не страшен серый волк», «Металлолом»).
*1993 жылы [[ГИТИС]]-ті бітірді( А. В. Бородина курсы).

== Фильмография ==
*[[1984]] — '' ''Что такое Ералаш? (телефильм)'' '' — Ералаштың жүргізушісі
*[[1984]] — '' ''Бразильская система и Мы едем, едем, едем... (47-ші Ералаш)'' ''
*[[1985]] — ''Нам не страшен серый волк! (49-ші Ералаш)''
*[[1985]] — ''''Морской бой (52-ші Ералаш)''''
*[[1985]] — '' ''Старый двор'' '' 
*[[1985]] — '' ''Зловредное воскресенье — Павлуха'' ''
*[[1985]] — '' ''Внимание, неизвестный — «Буратино»'' ''
*[[1986]] — '' ''Попутчик'' ''
*[[1986]] — '' ''Эксперимент 200 — Джонни'' ''
*[[1986]] — '' ''Где ваш сын? — Алёша Халин'' ''
*[[1987]] — '' ''Венецианский мавр из 6 «А» — 60-ші Ералаш'' ''
*[[1987]] — '' ''Металлолом — 63-ші Ералаш'' ''

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.kinopoisk.ru/name/304325/

[[Санат:6 маусымда туғандар]]
[[Санат:1971 жылы туғандар]]
[[Санат:Мәскеуде туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:КСРО актерлері]]
[[Санат:XX ғасыр актерлері]]
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]
[[Санат:КСРО бала-актерлері]]
[[Санат:Ресей телевидение актерлері]]
[[Санат:ГИТИС түлектері]]</text>
      <sha1>ahpd4d1swn18caoyx86ahg6lmye9mz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарри Борисович Гордон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539914</id>
    <revision>
      <id>3608336</id>
      <parentid>2572438</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2419" sha1="e56h0a3tu96yqjtu6etl2yl80nrlrdu" xml:space="preserve">'''Гарри Борисович Гордон''' ([[12 маусым]] 1941, [[Одесса]]) - ресейлік ақын, прозашы, суретші.

== Өмірбаяны ==
Ата-аналары - Борис Исаакович Гордон ([[заңгер]]) және Ольга Михайловна Червина ([[мұғалім]]).

Ағалары - Владимир Борисович Гордон (прозаик), Измаил Борисович Гордон (1922—2008, ақын), Эдуард Борисович Гордон-Червин (прозаик, оның қызы — ақын әйел Елена Гассий, 1959—2002), Михаил Борисович Гордон (прозаик).

[[Одесса өнер училищесі]]нде оқыған. Кейін В.И. Мухина атындағы өнер институтын бітірді.

«Темная комната», «Птичьи права» шығармалардың авторы, және прозалар: «Поздно. Темно. Далеко», «Пастух своих коров», «Пастух своих коров» Александр Гордон фильмінің сценарийдің авторы мен қоюшы-суретшісі.

Горький сыйлығының номинанты. Мәскеу жазушылардың ұжымының мүшесі.

2002-2006 ж.- Манеждегі көрмелердің қатысушысы, «Арт-Яр», «С-Арт» галереяларында.

Өзінің көрмелері:

* 1995 ж. галерея «L’ermitage», Нью-Йорк
* 2003 ж. Галерея «Кентавр», Мәскеу
* 2007 ж. Галерея «Арт-Яр», Мәскеу
* 2008 ж. Галерея «Древо», Мәскеу
* 2010 ж. Галерея «Древо», Мәскеу
* 2011 ж. ЦДХ, Мәскеу

[[Санат:12 шілдеде туғандар]]
[[Санат:1941 жылы туғандар]]
[[Санат:Одессада туғандар]]
[[Санат:Ресей ақындары]]
[[Санат:Орыс ақындары]]
[[Санат:XX ғасырдағы Ресей жазушылары]]
[[Санат:КСРО сценарийшілері]]
[[Санат:Ресей сценарийшілері]]
[[Санат:Одесса әдебиеті тұлғалары]]
[[Санат:Одесса өнер училищесі түлектері]]</text>
      <sha1>e56h0a3tu96yqjtu6etl2yl80nrlrdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Игорь Масленников</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539915</id>
    <revision>
      <id>3608439</id>
      <parentid>2916462</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1598" sha1="1l0gck060ovy11aovdlrilggxfvnzwy" xml:space="preserve">И́горь Фёдорович Ма́сленников (26 қазан 1931, Новгород) — кеңес пен ресей кинорежиссер,сценарийші,продюсер,РСФСРдің халық әртісі(1987), Ресей мемлекеттік премияның лауреаты (2001).

== Өмірбаяны ==
1954 жылы Ленинград мемлекеттің университетін журналистика факультетін бітірді,кейін Ленинград телевидиниеде жұмыс істеген.

1967 жылы «Ленфильм» киностудиясында режиссер курсыларын бітірді.Киноға режиссер «Личная жизнь Кузяева Валентина» фильміне дебютке шықты. Үлкен әйгішілік Игорь Масленниковқа «Приключения Шерлока Холмса и доктора Ватсона» мериалы мен «Зимняя вишня» трилогиясы әкелді.

Жиырма жылдан астам «Троицкий мост» петербург студиясының президенті болды.Санкт-Петербургте жоғары режиссер мен сценарист мектебінде дәрістерді оқиды.

== Сілтемелер ==

http://seance.ru/category/names/maslennikov-igor/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080804055505/http://seance.ru/category/names/maslennikov-igor/ |date=2008-08-04 }}

[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>1l0gck060ovy11aovdlrilggxfvnzwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илья Авербах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539918</id>
    <revision>
      <id>3608337</id>
      <parentid>3317035</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1427" sha1="ej5rqln1hdiu78694kbewyvua5019xr" xml:space="preserve">'''Илья́ Алекса́ндрович Аверба́х''' (28 маусым, 1934, Ленинград — 11 қаңтар, 1986, Мәскеу) — кеңестік кинорежиссёр, сценарист, РСФСР-дің өнер қайраткердің еңбегі сінген әртіс.

== Өмірбаяны ==
*Илья Александр Леонович Авербахтың (1896—1966) және Ксения Владимировна Куракина (1903—1988) отбасында туды.
*1958 жылы Ленинград медицина институтін бітірді. Шекснде жұмыс істеді. Дәрігер практикасынан кейін Госкино, КСРО (1964, Е.[[Евгений Иосифович Габрилович|Габрилович]] шеңбері) уақытында жоғары сценарий курстерін бітірді. Ал сосын «Ленфильм» киностудиясында ВКСР-ді бітірді (1967,  Г. Козинцев шеңбері).
*1967 жылы - «Ленфильм» киностудиясының режиссері, ойын мен ғылымы-көпшілік фильмдерінің авторы.

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.imdb.com/name/nm0042946/
*http://bozaboza.narod.ru/averbahs.html

[[Санат:1934 жылы туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>ej5rqln1hdiu78694kbewyvua5019xr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталия Рязанцева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539919</id>
    <revision>
      <id>3608401</id>
      <parentid>2593487</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1213" sha1="c032f8t5dhn53qyt4u83bebreo3okjq" xml:space="preserve">'''Наталия Борисовна Рязанцева''' ([[27 қазан]], [[1938]], [[Мәскеу]]) — кеңестік пен ресей сценарийшісі. [[Геннадий Шпаликов]]тің бірінші әйелі, [[Илья Авербах]] жесір әйелі.

== Өмірбаяны ==
Наталия Мәскеуде туды. Тамбов, Сібір мен Рязань губерниялардың губернатор [[Сергей Дмитриевич Ржевский]]нің шөбересі.
Сценарий ВГИК факультетің бітірді  ''(1962 жыл,  Е. [[Евгений Иосифович Габрилович|Габрилович]] шеңбері)''.

Сценарийші ретінде ойнамаған киноларға дебютке шықты.

[[1988 жыл]]дан бастап Сценарийші мен режиссерлердің жоғары курстарында оқытады.

[[1996 жыл]]дан бастап ВГИКте сценарий шеңберін жүргізеді.ВГИКтегі профессор.

РСФСРдің лайықты өнер қайраткері[[(1987)]].

[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>c032f8t5dhn53qyt4u83bebreo3okjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валентин Иванович Ежов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539921</id>
    <revision>
      <id>3608521</id>
      <parentid>3353923</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3048" sha1="bmfqsosuo2mb6l519djjgbtclrh6iew" xml:space="preserve">'''Валентин Иванович Ежо́в''' (1921—2004) —кеңестік драматург. РСФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1976). [[Ленин]] сыйлығының лауреаты (1961). РФ мелекеттік сыйлығының лауреаты (1997). «Оскар» сыйлығының лауреаты (1960).

== Өмірбаяны ==
*Валентин [[21 қаңтар]]да [[1921 жыл]]ы [[Самара]] қаласында Иван мен Анна Ежованың отбасында туды.
* [[1940 жыл]]ы РККА аталған. [[1945 жыл]]дан кейін 3 [[институт]]ке арыз берді. ВГИКте оқып, ол 3 жыл [[Мәскеу облысы]] Педагогикалық институттегі дәрістеріне барып жүрді. [[1951 жыл]]дан бастап ВКПның мүшесі.
* [[Ежов]]тың ең үлкен жұмысы - «Баллада о солдате» фильмінің сценарийі ''(1959,  Г. Н. Чухраймен бірге)''.
* Түрлі уақыттарда Б. В. [[Борис Васильевич Барнет|Барнет]], Марк Донской, А. Вайда, А. С. Кончаловский режиссерлермен жұмыс істеді.

== Көріністері ==
*«Соловьиная ночь» , «Алеша», «Выстрел за барханами» көріністердің авторы.
*ВГИКтегі профессор,оның шеңберінің шығарушылардан- [[В. К. Черный]].

== Жерленген жері ==
[[8 мамыр]]да [[2004 жыл]]ы Мәскеуде қайтыс болды.Троекуровск зиратында жерленді.

==Сыртқы сілтемелер ==
*http://moscowwriters.ru/TVOR-P/e/ezov/ezov-tv.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910170011/http://moscowwriters.ru/TVOR-P/e/ezov/ezov-tv.htm |date=2014-09-10 }}
*http://www.imdb.com/name/nm0947899/

[[Санат:21 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1921 жылы туғандар]]
[[Санат:Самарада туғандар]]
[[Санат:8 мамырда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:IV дәрежелі Отан алдындағы қызметі үшін орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ресей мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:РКФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:КСРО сценарийшілері]]
[[Санат:Социалистік реализм]]
[[Санат:КСРО кинематографтары одағы мүшелері]]
[[Санат:Троекуров зиратында жерленгендер]]
[[Санат:Инсульттан қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>bmfqsosuo2mb6l519djjgbtclrh6iew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Евгений Иосифович Габрилович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539922</id>
    <revision>
      <id>3608320</id>
      <parentid>3507375</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4779" sha1="a2a2k8nm6ddphbr7egdghze06d4yita" xml:space="preserve">'''Евгений Иосифович (''Осипович'') Габрилович''' (29.09.[[1899]], [[Воронеж]] — 5.12.[[1993]], [[Мәскеу]]) — орыс кеңестік [[жазушы]], драматург пен [[сценарийші]]. РСФСР-дің өнер қайраткері (1969). [[Сталин]] сыйлығының лауреаты (1943) және КСРО-ның екі мәрте мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967, 1983).

== Өмірбаяны ==
*Евгений Габрилович  17 (29 қыркүйекте) 1899 жылы Воронежде дәріханашы отбасында туды. Еврей. [[Мәскеу университеті]]нің [[заңгер]] факультетінде оқыған.
*В [[1920 жыл]]дары В. Я. Парнах ансамбльнде рояльде ойнады.
*[[1921 жыл]]дан бастап прозаик ретінде танылды. Әдебиет конструктивист орталығына кірген болаты. [[1930 жыл]]дары индустриалды құрылыстар мен ұжымдастыру туралы жазған. «Канал имени Сталина» кітабының авторы.
1934 жылдан бастап [[КСРО Жазушылар одағы]] мүшесі. [[1962 жыл]]дан бастап ВГИК-тің профессоры.
*[[5 желтоқсан]]да [[1993 жыл]]ы қайтыс болды. [[Новодевичье зираты]]нда жерленді.

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.slovopedia.com/2/195/216936.html
*http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/GABRILOVICH_EVGENI_IOSIFOVICH.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919223203/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/GABRILOVICH_EVGENI_IOSIFOVICH.html |date=2020-09-19 }}

[[Санат:29 қыркүйекте туғандар]]
[[Санат:1899 жылы туғандар]]
[[Санат:Воронежде туғандар]]
[[Санат:5 желтоқсанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1993 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО сценарийшілері]]
[[Санат:Ресей сценарийшілері]]
[[Санат:XX ғасыр сценарийшілері]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:XX ғасырдағы Ресей жазушылары]]
[[Санат:XX ғасыр драматургтері]]
[[Санат:КСРО драматургтері]]
[[Санат:Ресей драматургтері]]
[[Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері]]
[[Санат:Мәскеуді қорғағаны үшін медалінің иегерлері]]
[[Санат:Кавказды қорғағаны үшін медалінің иегерлері]]
[[Санат:РКФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Евгений Габриловичтің сценариі бойынша фильмдер]]
[[Санат:Ника сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:Орыс авангарды прозаиктері]]
[[Санат:Конструктивистер]]
[[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:КСРО кинематографтары одағы мүшелері]]
[[Санат:Соцреалист-жазушылар]]
[[Санат:Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты оқытушылары]]
[[Санат:Латыш КСР халық әртістері]]
[[Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер]]
[[Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының профессорлары]]</text>
      <sha1>a2a2k8nm6ddphbr7egdghze06d4yita</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лео Арнштам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539923</id>
    <revision>
      <id>3608496</id>
      <parentid>3098744</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="69lzb8oos29aq4fvbloea1db0dfxlzj" xml:space="preserve">'''Лео Оскарович Арншта́м''' (1905—1979) —кеңестік кинорежиссёр мен сценарийші.  РСФСР халық әртісі (1969). Екі Сталиндік сыйлықтарының лауреаты (1946, 1947).

== Өмірбаяны ==
*Л. О. Арнштам родился 12 (25) қаңтарда 1905 жылы  Екатеринославте (қазіргі Днепропетровск, Украина) туды. В 1923 жылы Н. А. Римский-Корсаков ЛГКні фортепиано сыныбы бойынша бітірді.
*Концерттік іспен  В. Э. Мейерхольд атындағы театрда музыка бөліммен айналасқан.
*1929—1942 жылы  «Ленфильм» киностудиясында жұмыс істеген. звукорежиссёр, сценарийші мен  режиссёр болып қызмет еткен.  1945 гжылдан бастап  «Мосфильм» киностудиясында жұмыс істеді.

== Өмірден озуы ==
Л. О. Арнштам 26 желтоқсанда 1979 жылы қайтыс болды. Мәскеуде Кунцевский зиратында жерленді.

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.tvkultura.ru/news.html?id=25110&amp;tid=5002&amp;cid=86{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:1905 жылы туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>69lzb8oos29aq4fvbloea1db0dfxlzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екатерина Шпица</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540477</id>
    <revision>
      <id>3608469</id>
      <parentid>3534854</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1940" sha1="5i6o9d0nycm8k7d1vk46zlwkaosg82d" xml:space="preserve">'''Катери́на Анато́льевна Шпи́ца''' ''(туғ. 29 қазан 1985, Пермь, РСФСР, КСРО)'' —ресей театр мен киноның [[актриса]]сы.
[[File:Katerina Shpitsa 2017.jpg|268px|thumb|Екатерина Шпица]]

== Өмірбаяны ==
Екатерина (Катерина) Шпица  [[29 қазанда1985 жылы]] [[Пермь]]де туды. Ата-аналары: анасы —  ''Галина Федоровна'' [[заң]]гер, әкесі—  ''Анатолий Васильевич'' [[шахтер]].

13 жылға дейін Интеде(Коми Республикасы) тұрды. Ол № 2 екінші француз эксперименттік мектебінде оқыды.

[[1998]] жылы  [[«КОД»]] театр-студиясында оқыды (Пермь). Ол Пермь мәдениет институтын бітірді ''[[(өнер факультеті , актёр бөлігі)]]''. Ол Пермьдегі ''«Новая драма»'' Камерный театрында   [[М. А. Оленёва]] жетекші арқасында жұмыс істеді.

[[2005]] жылдан бастап [[Мәскеу]]де мемлекеттік музыкалық [[ұлт]]тық театрында түрлі фильмдерде түсуге бастады.

[[2010]] жылы [[Константин Адаев]]пен күйеуде болған, Герман ұлы, ал қазір ажарасқан.

Актрисаның бойы 158 см.

== Сілтемелер ==

http://www.ruskino.ru/art/5493 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170111005106/http://www.ruskino.ru/art/5493 |date=2017-01-11 }}

http://kudryats.journalisti.ru/?p=30 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427143141/http://kudryats.journalisti.ru/?p=30 |date=2015-04-27 }}

[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>5i6o9d0nycm8k7d1vk46zlwkaosg82d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Полина Максимова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540579</id>
    <revision>
      <id>3608399</id>
      <parentid>2305928</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:18:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1967" sha1="qorx1ixlcoal8grz4yfv7m4tc3uty68" xml:space="preserve">'''Поли́на Влади́мировна Макси́мова''' ''[[(туғ. 12 шілдеде 1989 жылы, Мәскеу)]]'' — [[ресей]] актриса.

== Өмірбаяны ==
Полина Максимова  12 шілдеде [[1989]] жылы Владимир мен Светлана  (Лана) Максимовтар актер отбасында туған.
Полина ойнауды [[мектеп]]ете,[[актер]] [[үйірме]]сінде бастады.[[2010 жыл]]ы ол Щепкин атындағы Жоғары [[театр]] [[уичилище]]сін ''(Николай Афонин курсын)'' бітірді. Полинаның [[диплом]] жұмысы ''[[«Бесприданница»]]'' қойылымында Лариса Огудалова [[рөл]]і болған, ал кейін ол ''[[«Блэз»]]'' пьеса бойынша [[Женевьева]] рөлін ойнады.

Полина [[кино]]да түсу оқу уақытында бастады- ''[[«Возьми меня с собой»]]'' [[сериал]]ында Наталья Квитко рөлі.Кейін Маскимова ''[[«Две истории о любви», «Любовь на сене», «Крылья ангела»]]'' [[фильм]]дерінде түскен. Полинаның бірінші рөлі театрды диплом қойылым ретінде болған,ал сосын, «Блэз» [[пьеса]]сы, содан сон [[кинорежиссер]]лер оны  «Бомбилы» рөліне шақырды ''(егеряның қызы)'', «Раскрутка» ''(Крайнованың досы)''. Ал кейін оған бірінші жоспардағы рөлдер келді.Ол «Последний кордон» сериалы, және  [[2009]] жылы «Два Антона» сериалы.

[[Санат:Актрисалар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>qorx1ixlcoal8grz4yfv7m4tc3uty68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай Николаевич Афонин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540580</id>
    <revision>
      <id>3608403</id>
      <parentid>3013284</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1892" sha1="rdm3mn3qoa8a5h7aq9lnsndbj4gc5km" xml:space="preserve">'''Николай Николаевич Афонин''' ''([[4 қазан]] [[1936]] — [[26 желтоқсан]] [[2008]], [[Мәскеу]])'' — Щепкин атындағы театр училищесінің ректоры (1995—2007), РФның өнерге еңбегі сіңген қайраткер, [[профессор]], Ресей Федерациясының еңбегі сіңген әртісі (1997)

== Өмірбаяны ==
Моссовет [[театр]]ының [[актер]]і.

[[Щепкин]] атындағы [[театр]] училищесінің [[ректор]]ы.

В. Н. Пашенна, И. В. Ильинский, В. И. Цыганковтың оқушысы.
Николай Николаевич Афонин училище бітірген соң [1961 жылы Ю. А. Завадской Моссовет атындағы [[театр]]ге шақырылды.

Н. Н. Афонин осы [[сахна]]да ғасырдың бірден төрт бөлігін [[жұмыс]] істеді.

Тағы да Моссовет атындағы театрының акетрі болған соң, ол [[1968 жыл]]дан бастап Щепкин атындағы [[театр]] да өнер жұмысың [[педагогика]]лық іспен қиыстырды. 

Ол 30 желтоқсанда [[2008]] жылы  Аксиньинский зиратында ''(Мәскеу облысы, Одинцовский жері)'' жерлескен.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:4 қазанда туғандар]]
[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:26 желтоқсанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:Ресей өнер қайраткерлері]]</text>
      <sha1>rdm3mn3qoa8a5h7aq9lnsndbj4gc5km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Игорь Золотвицкий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540585</id>
    <revision>
      <id>3608473</id>
      <parentid>3510443</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1531" sha1="pmla5c19fpkax4z523bdaurvhbvs9pe" xml:space="preserve">'''Игорь Я́ковлевич Золотови́цкий''' ''(туғ. 1961)'' — театр мен киноның кеңес және ресей актёрі, театр мұғалімі,  [[2013 жыл]]дан бастап — МХАТ мектеп-студияның [[ректор]]ы.

== Өмірбаяны ==
Игорь Золотовицкий  18 маусымда [[1961 жыл]]ы Ташкентте, Смоленскте туған Яков Соломонович Золотовицкий мен Кривой Рогте туған Софья Григорьевна Золотовицкаяның [[отбасы]]нда туған.

[[1983 жыл]]ы МХАТ мектеп-студиясың бітірді ( Виктор Монюков курсы).

[[1989 жыл]]дан МХТ мектеп-студиясында оқытады. Оның [[оқушы]]ларынан болған:

        Полина Гагарина,
        Ксения Князева,
        Максим Матвеев,
        Екатерина Вилкова,
        Мирослава Карпович.

     [[2013 жыл]]дан —  МХАТ мектеп -студиясының ректоры.

 Отбасы

    Әйелі — актриса Вера Харыбина.

    Балалары:

        Алексей Золотовицкий пен Александр Золотовицкий.

== Сілтемелер ==

http://www.mxat.ru/actors/zolotovitsky/

[[Санат:Актёрлер]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>pmla5c19fpkax4z523bdaurvhbvs9pe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Родион Юрин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540675</id>
    <revision>
      <id>3608370</id>
      <parentid>2318738</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1215" sha1="en96n21ecpf0ggbwewmq6i379j2o0fc" xml:space="preserve">'''Родион Александрович Юрин''' (23 мамыр 1974 жыл, [[Мариуполь]], [[Донецк облысы]], [[КСРО]]) — ресей [[театр]] мен [[кино]]ның актері.

== Өмірбаяны ==
Юрин Родион Александрович 23 мамырда [[1974]] жылы  Мариуполде туды. [[1996]] жылы өнердің Ресей [[театр]] [[академия]]сын, В. А. Андреева шеберін бітірді. Оның бірінші [[дебют]]ы  М. Н. Ермоловой атындағы Мәскеу [[драма]] театрында болған.  Родион сол уақытта төртінші курстың [[студент]]і болды. [[1996]] жылдан бастап қазіргі уақытқы дейін М. Н. Ермолова атындағы Мәскеу [[драма]] театрының әртісі болып саналады.

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://www.kinopoisk.ru/name/473225/
* http://www.afisha.ru/people/317218/

[[Санат:1974 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:КСРО актерлері]]</text>
      <sha1>en96n21ecpf0ggbwewmq6i379j2o0fc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталья Унгард</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540679</id>
    <revision>
      <id>3608357</id>
      <parentid>2304268</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1655" sha1="736gw6wssk23daostdiam1p14qcifr3" xml:space="preserve">'''Тиховская Наталия Александровна''' ''(туғ. 1 ақпан 1965 жылы)'' —  ресей актриса.

== Өмірбаяны ==
*[[1986|1986 жыл]]   Б. В. Щукин атындағы ВТУ [[театр]]ың бітірді ''(М. Р. Тер-Захарова шебері)''.

=== Жұмыс жасаған театрлары ===
*''Режиссёрлік шеберлік'' 
*''Мәскеу жаңа Драма театры''
*''Театр үй бұрыңғы Арбат''
* ''Pубена Симонова атындағы театр''
*''МДТ «Практика», «СТОтеатр»''

== Фильмография ==

*[[2004|2004 жыл]]  — [[Кулагин и Партнеры]]  — ''Галина Алексеевна Жимина''

*[[2005|2005 жыл]] — [[Такси]]стка 2 — ''«Фиска» (бір эпизодте)''

*[[2006|2006 жыл]] — [[Золотая тёща]]

*[[2006|2006 жыл]] — Евлампия Романова - 3 (Хождение под мухой) - Қаңғыбас

*[[2007|2007 жыл]] — Лера

*[[2007|2007 жыл]] — [[Агентство «Алиби»]] — клиент ''(серия «Усмирить Фрекен Бок»)''

*[[2007|2007 жыл]]— [[2010|2010 жыл]] — [[Папины дочки]]

*[[2008|2008 жыл]]—[[2010|2010 жыл]] — [[Ранетки]] — Гущина

*[[2009|2009 жыл]] — [[Такова жизнь]]

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.imdb.com/name/nm2938444/

[[Санат:1965 жылы туғандар]]
[[Санат:Актрисалар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>736gw6wssk23daostdiam1p14qcifr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Бобровский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540680</id>
    <revision>
      <id>3608428</id>
      <parentid>3510386</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1175" sha1="lgmpn4kmrtl6juf0ixepp8rcxn4qw25" xml:space="preserve">'''Александр Алексеевич Бобровский''' ''(туғ. 1960)'' —ресей [[театр]] мен [[кино]]ның актері, Ресейдің еңбегі сіңipген [[әртіс]].

== Өмірбаяны ==
Александр Бобровский  Мәскеуде16 қарашада 1960 жылы туды. Алескандр орта мектептің 8 сыныбың бітірді, кейін Мәскеу құрал-жабдық техникумге түсті.[[Техникум]] біткен соң Кеңестік әскерді қызмет етті, [[РВСН]] әскерінде.Әскерде қызметті біткен соң Б.В. Щукин атындағы [[театр]] училищесің  Марианна Рубеновна Тер-Захарова курсың бітірді. 1986 жылы [[училище]]ні бітірген соң Александр Алексеевич Моссовет атындағы театр труппасына қабылданды.

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://abobrovsky.ru/

[[Санат:1960 жылы туғандар]]
[[Санат:Актёрлер]]</text>
      <sha1>lgmpn4kmrtl6juf0ixepp8rcxn4qw25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Кулагин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540682</id>
    <revision>
      <id>3608374</id>
      <parentid>3557307</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3608374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1464" sha1="tdehsetylonrvql8srx9buwkdq0vy4l" xml:space="preserve">'''Алекса́ндр Ви́кторович Кула́гин''' (29 маусым 1954 жылы) — кеңестік [[еске]]кші, [[Олимпиада]] ойындарының күміс жүлдегері, КСРО [[еңбег]]і сінген [[спорт]] [[шебер]]і.

== Өмірбаяны ==
*Александр [[Олимпиада]]да Мәскеу қаласында айдалатын төрттікте [[күміс]] медалың алды.
*Қазіргі уақытта [[жаттықтыр]]ушы болып жұмыс істейді.Тағы да Александр Кулагин [[Деффчонки]] сериалында Вовчик
*''(Машаның кафесінің бастығы)'' [[рөл]]інде ойнады. &lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/sport/london2012/history/moscow_1980/ Москва - 1980] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104030602/http://www.gazeta.ru/sport/london2012/history/moscow_1980/ |date=2013-11-04 }}&lt;/ref&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ku/aleksandr-kulagin-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706020050/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ku/aleksandr-kulagin-1.html |date=2012-07-06 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1954 жылы туғандар]]
[[Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шеберлері]]</text>
      <sha1>tdehsetylonrvql8srx9buwkdq0vy4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сабина Ахмедова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540683</id>
    <revision>
      <id>3608527</id>
      <parentid>3032528</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1972" sha1="tbejjxqbruzf93mtkd4iwwqq1g5lbkr" xml:space="preserve">'''Сабина Гюльбалаевна Ахмедова''' ''([[әзірб]]. Səbinə Gülbəlay qızı Əhmədova, Сәбинә Ҝүлбәлај гызы Әһмәдова, туғ. 23 қыркуйекте 1981, Баку,КСРО)'' — ресей [[театр]] мен [[кино]]ның актрисасы.

== Өмірбаяны ==
*Сабина Ахмедова 23 қыркүйекте 1981 жылы [[Баку]] [[қала]]сында, әзірбайджан-армян отбасында туды.[[1989]] жылы осы отбасы Мәскеуге көшті.
*[[1998]] жылы 16 жасында Сабина замаңауи [[өнер]] институтіне актер факультетіне түсті ''(В.Н.Комратов курсы)''.
*[[2001]] жылы Сабина 4-ші курстың [[студент]]і болып ''&quot;Жаңа жыл сыйлығы&quot;'' фильмінде киноға түскен.Оқу уақытында түрлі диплом қойылымдарда түскен.

=== Институтты бітіргеннен соң ===
Институт бітірген соң Сабина ''[[&quot;Шалом&quot;]]'' [[театр]]ына келді,бірақ сол жерде 2 апта ғана жұмыс істеді. Кейін ол ''[[&quot;Стас Намин театрына&quot;]]'' келді.
*[[2002]] жылы ЗӨИ актер [[факультет]]ің бітірді,В.Н.Комратова курсы.
*[[2008]] жылы Ли Страсберг институтың бітірді.
*Мәскеу Стастың музыка мен драма театрында Сабина Ахмедова 3 жарым жыл оқыды.

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.sabina-akhmedova.com/ru/home/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304084248/http://www.sabina-akhmedova.com/ru/home/ |date=2016-03-04 }}

[[Санат:1981 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>tbejjxqbruzf93mtkd4iwwqq1g5lbkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Семен Фурман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540684</id>
    <revision>
      <id>3608416</id>
      <parentid>2565905</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1964" sha1="hbxl0zw99ub7nnbsy5m1t1zbs7jvi82" xml:space="preserve">'''Семён Александрович Фурман''' ''([[9 қантарда]] [[1951]], Ленинград, КСРО)'' — ресей мен кеңес [[театр]] мен [[кино]]ның актері.

== Өмірбаяны ==
Семен Фурман 9 қантарда 1951 жылы Ленинградте туды.[[1973]] жылы режиссер бөлімің [[театр]]лық режиссура Ленинград [[өнер]] институтың бітірді.Семен Фурман Ашхабад ТЮЗ-дың актері болды.
*[[1975]] жылы ол Ленинградке келді. Мол жерде  ''«Ленфильм»'' [[кино]]студиясында жұмыс істеді, ал  [[1978—1988]] жылы Ленконцерттің актері болды.Тағы да ол эстрадалық монологтерді жазды жіне сән театрында жұмыс істеді.,
*[[1986]] жылы Семен Фурман елуден астам [[фильм]]де түскен, сонын ішінде — ''«Мой нежно любимый детектив», «Остров погибших кораблей», «ЧП районного масштаба», «Дом под звёздным небом», «Короткое дыхание любви»''.Тағы да актер осындай фильмдерде түскен: ''«Русский транзит», «Страницы театральной пародии»''. Ең мықты бейнесі- ''[[«Штаны»]] және  [[«Переход товарища Чкалова через Северный полюс»]] мен [[«Пленники удачи»]]''.  Семён Фурманның басқа жұмыстардың ішінде —   ''«Кто, если не мы»'', тағы  ''«Сваты»'' сериалы.

[[Санат:9 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1951 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>hbxl0zw99ub7nnbsy5m1t1zbs7jvi82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максим Пежемский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540686</id>
    <revision>
      <id>3608501</id>
      <parentid>2304273</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1342" sha1="1gkzhignzg8hmqqrvlqk9c03dkfmizy" xml:space="preserve">'''Максим Гелиевич Пежемский''' ''(туғ. 30 наурызды 1963, Зея, Амурская облысы)'' — ''ресей ''режиссер'' мен сценарийші.

== Өмірбаяны ==
*Максим Гелиевич Пежемский  30 наурызда [[1963]] жылы [[Зея]] [[қала]]сында  Амурская облысында туды.  
*[[1991]] жылы  Максим Пежемский Ленинград институтінің [[мәдениет]] факультетің бітірді.
*[[1987]] жылы Чепаев группасының құрамында қысқа метражды фильм түсірді.
*[[1997]] жылы оның бірден екі өнер туындылары шықты:&quot;Қатал уақыт ''(продюсері Александр Антипов)'' және «Анам, жылама» ''( «СТВ» студиясында түсірілді)''.

== Қазіргі өмірі ==
''[[«Наша Russia»]]'' күлкі сериалының режиссері,  ''[[«Интерны»]]'' мен ''[[«Зайцев+1»]]'' жағкомдарды түсірді.[[Санкт-Петербург]]е тұрады.Ол үйленген, қазір қызы бар.

[[Санат:1963 жылы туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>1gkzhignzg8hmqqrvlqk9c03dkfmizy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алена Фонина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540688</id>
    <revision>
      <id>3608505</id>
      <parentid>2339594</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1478" sha1="hdle5g7lcah5upxp0qwq67982mn0ipf" xml:space="preserve">'''Алена Фонина''' ''(туғ. 4 ақпанда 1988 жылы, Мәскеуде)'' — әйгілі ресей [[модель]],[[интерьер]] дизайншы. жасында 

== Өмірбаяны ==
Алена Фонина  4 ақпанда [[1988]] жылы Куровский Мәскеу [[облыс]]ында туды. Ол Ресей ұлт достығының [[университет]]ің  ''«филолог»'' мамандығы бойынша бітірді, Мәскеу [[телевидение]]мен [[радиовещание]] ''[[«Останкино»]]'' иснтитуттің  ''«телерадиожүргізуші»'' [[маман]]дығы бойынша бітірді. Аленаның модель карьерасы  В. Зайцевтің модель [[кастинг]]іне барғанда 19 жасында [[2007]] жылы басталды.Ол Ресейде,Еуропада,Америкада түсірілім мен көрсетілімдерде [[жұмыс]] істеген.

=== Отбасылық өмірі ===
*[[2009]] жылы  Павел Санаев режиссеріне күйеуге шықты.
*[[2012]] жылдың көктемінде  Алена мен Павелде  Вероника қызы туды.

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.fashionbank.ru/models/user/23290.htm

[[Санат:1988 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей модельдері]]</text>
      <sha1>hdle5g7lcah5upxp0qwq67982mn0ipf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филипп Котов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540887</id>
    <revision>
      <id>3608455</id>
      <parentid>2304222</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1894" sha1="e2pqoa20y2li6y7cpwk1fe49xejm4xl" xml:space="preserve">Фили́пп Ю́рьевич Ко́тов-ресей театр мен киноның актері.

== Өмірбаяны ==
Филипп Котов 8 ақпанда 1989 жылы Барнаул қаласында актер отбасында туды.Анасы-Елена Вячеславовна Туркова,әкесі-Ресейдің еңбегі сінген артіс Юрий Михайлович Котов,екеуіде М.Горьков атындағы Нижегород академия театрының актерлері болды.1991 жылы ол отбасымен бірге Нижний Новгородке көшті.9-шы сыныпты бітірген соң Филипп  Е. А. Евстигнеев атындағы Нижний Новгород театр училищесіне  «Драма  театра мен киноның актері» бөліміне түсті.

4-ші курста оқығанда Филипп Самарада өтіп жатқан Шукшин конкурсында бірінші орын алды.тағы да ол Соколоверов атындағы президент стипендиясың алды.Диплом жұмыстары: Джордж Гиббс Т. Уайдлер қойылымында «Наш городок»; Вадим Дульчин А. Н. Островский шығармасы бойынша «Последняя жертва»;  «Мещанская свадьбе» Б. Брехтің күйеінің досы. Осыдан басқа ол  «Неожиданное рядом» қойлымында түскен.

 2008 жылы училищені бітіріп, Филипп Мәскеуге көшті және сол жылы Таганкадағы труппасна қабылданды.

== Сілтемелер ==

http://twitter.com/mr_kotofil

http://vk.com/id97373810</text>
      <sha1>e2pqoa20y2li6y7cpwk1fe49xejm4xl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татьяна Мухина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540890</id>
    <revision>
      <id>3608493</id>
      <parentid>3510470</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1679" sha1="ovrgly0b1c6ozhm849pf5o991g87cl6" xml:space="preserve">'''Татья́на Анато́льевна Му́хина''' ''(туғ. 1978 жылы)'' — ресей [[театр]] мен [[кино]]ның актері.

== Өмірбаяны ==
Татьяна 12 наурызда 1978 жылы Набережные Челныда туды.2002 жылы ол ЯГТИні бітірді(А.Кузин шебері).Ең басында Ярослав ТЮзінде ойнады,кейін 2005 жылы  А. Джигарханян жетекшісі бойынша театрге көшті.

2003 жылы  халықаралық «Радуга» театр фестивалінде Хвеськи рөл үшін ерекше сыйлық алды.

== Театрдегі рөлдер ==

«Последние» — Любовь

«Панночка» — Хвеська

«Мурлин Мурло» — Ольга

«Принцесса Кру» — Бекки

«Дом Бернарды Альбы» — Ангустиас

«Нас ждут далеко-далеко, не здесь» — Адамс

«Необычайные приключения Красной Шапочки» — түлкі

«Сюда ещё бы пару мужиков» — Клер

«Три сестры» —  Наташаның досы

«Пришел мужчина к женщине» — Дина Фёдоровна

«Вор» — Донна Карме

«Ромео и Джульетта» —  Монтекки ханым

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://www.imdb.com/name/nm3404626/
*http://www.imdb.com/name/nm3404626/

[[Санат:Актёрлер]]
[[Санат:1978 жылы туғандар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>ovrgly0b1c6ozhm849pf5o991g87cl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Солдаткин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540947</id>
    <revision>
      <id>3608517</id>
      <parentid>2910698</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1765" sha1="8k7sr1bl4hps7akxnne6kl5t7tfdr5i" xml:space="preserve">'''Александр Александрович Солдаткин''' (туғ. 13 ақппнда 1988, Куйбышев, КСРО) — Роман Виктюк театрының актері, киноактер.

== Өмірбаяны ==
Александр 13 ақпанда 1988 жылы Куйбышев (Самара) қаласында туды. 

Ол баян мен фортепиано сыныбы бойынша музыка мектебім бітірді.

Александр 2009 жылы Щукин атындағы ВТУні  Ресейдің ұлттық əртіс В. В. Фреон мен И. А.Пантелеев жетегінде бірге бітірді(2009 жылы).

==Театр жұмыстары ==
*Одессит («Белая акация»),
*Лейтенант Фернан де Шамплатро («Мадемуазель Нитуш»),
*Степан («За двумя зайцами»),
*Птица-мирмидонец («Троил и Крессида»),
*Максимилиан, Дюжи («Фредерик, или Бульвар Преступлений»),
*Танцовщик («Берег женщин»),
*Кристиан («Сирано де Бержерак»),
*Мартынов («Царская охота»),
*Принц Филипп («Принцесса Ивонна»),
*Мальчик («Медея»),
*Дон Карлос («Дон Жуан и Сганарель»),
*Репетитор («Евгений Онегин»).

==Сілтемелер ==
*http://polit.pro/stuff/117-1-0-7098 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812061641/http://polit.pro/stuff/117-1-0-7098 |date=2014-08-12 }}


[[Санат:1988 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>8k7sr1bl4hps7akxnne6kl5t7tfdr5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роман Леденев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541067</id>
    <revision>
      <id>3608376</id>
      <parentid>2320418</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1306" sha1="gala9h2hyxjbgfm28zv9bu8v33f9eo6" xml:space="preserve">'''Рома́н Семёнович Леденёв''' ''(туғ. [[1930]])'' — ресей [[композитор]] жіне [[музыка]]лдық педагог, Мәскеу [[консерватория]]ның профессоры.  Ресей Федерациясының [[халық]] әртісі ''(1995)''.

== Өмірбаяны ==
Роман 4 желтоқсанда 1930 жылы Мәскеуде туды.1948 жылы ЦМШ-ті бітірді,1955 жылы Мәскеу консерваториясың бітірді ''(Н. П. Раков, А. Н. Александровтың сыныбы)'', ал [[1958]] жылы-аспирантураны бітірді ''(А.Н.Александров)''.

*[[1956]]-[[1964]] жылы П.И.[[Чайковский]] атындағы МГК-ті бітірді.

*[[1978]] жылдан бастап озінің [[шығарма]] сыныбың жүргізіп жүр,ал 1991 жылдан бастап-профессор.

*[[2006]] жылы Орталық [[музыка]] мектебің композиция сыныбы бойынша мұғалім.

[[Санат:1930 жылы туғандар]]
[[Санат:Сазгерлер]]
[[Санат:Педагогтар]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>gala9h2hyxjbgfm28zv9bu8v33f9eo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кирилл Демин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541068</id>
    <revision>
      <id>3608423</id>
      <parentid>3510445</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1995" sha1="cksu1c7yw3o2dv87kei8grdowa5af5i" xml:space="preserve">'''Кири́лл Вади́мович Дёмин''' ''(14 қарашада 1966, [[Псков]], КСРО — 18 қаңтарда 2011, [[Мәскеу]], Ресей)-Ресейдің [[еңбег]]і сінген әртіс,Кіші [[театр]]ының актерлардың бірі,актер шебері бойынша [[педагог]], Щепкинский [[училище]]нің доценті.

== Өмірбаяны ==
Кирил Вадимировия демин 1966 жылы Вадим Петрович Демин театр режиссерінің отбасында туды. 
Кирилл Демин Щепкинский училищесің бітірді.Сол жерде Юрий Соломина оқыды.
*[[1978]] жылы Демин Кіші театрының труппасына қабылданды.

Деминнің рөлдері:


      ''[[«Горе от ума»]]'' Чацкий [[рөл]]інде;
    Гоголь ''«Ревизорінде»'' Бочинский рөлінде.

Оның соңғы [[жұмыс]]тарының рөлдері: [[Островский]]дің ''«Бедность не порок»'' , [[Білгаков]]тың ''«Мольер»'' жіне [[Маршак]]тың ''«Умные вещи»''.

К.В.Демин 18 қантарда [[2011]] жылы ұзақ [[ауру]]дан қайтыс болды.Ол Троекуровск [[зират]]ында жерленді.

== Сыртқы сілтемелер ==
*http://maly.ru/people.php?name=DeminK {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101219082100/http://maly.ru/people.php?name=DeminK |date=2010-12-19 }}
*http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=7064&amp;PSC=1&amp;PT=1&amp;Page=3{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:1966 жылы туғандар]]
[[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Актёрлер]]
[[Санат:Педагогтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>cksu1c7yw3o2dv87kei8grdowa5af5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрий Мефодьевич Соломин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541069</id>
    <revision>
      <id>3608321</id>
      <parentid>3177141</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3608321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2506" sha1="1nvnlx6c55ixbsoxayitwgenlhkxysp" xml:space="preserve">[[Сурет:Юрий Мефодьевич Соломин (2015-12-10) 01.jpg|thumb|Юрий Мефодьевич Соломин (2015)]]
'''Ю́рий Мефо́дьевич Соло́мин''' ''(туғ. 18 маусымда 1935, [[Чита]])'' — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңес]]тік, ресей актёр, театр мен киноның актері, театр педагогы, Ресейдің мемлекеттік пен қоғам қайраткері. [[КСРО]]-нің [[халық]] әртісі ''[[(1988)]]''.

== Өмірбаяны ==
Юрий Соломин 18 маусымда 1935 жылы Читада [[әнші]]лердің отбасында туды.Кіші кезінде [[пионер]] [[сарай]]ларының қойылымында қатысқан.
Читада Юрий [[125]]-жылдығына арнайы түсірілген ''[[«Малый театр и его мастера»]]'' фильмінде көрген. Сонда ол М.С.Щепкин атындағы жоғары  [[театр]] училищесі  туралы білді де түсуге шешті.Мектепті бітірген сон [[1953]] жылы ол М.С.Щепкин атындағы театр училищесіне құжаттарды жіберді.Ол түсті әйгілі актриса В.Н.Пашенна курсына түсіп кетті.

*[[1957]] жылы училищені бітіріп Юрий Соломин Кіші театрының [[мемлекет]]тік академия труппасына түседі.
*[[1961]] жылдан бастап ол озінің туған [[театр]] училищесінде оқытады.

*[[1988]] жылы Кіші театрының мемлекеттік [[академия]]ның көркем-әдебиет жетекшісі деп саналды.

Юрий [[мәдениет]]тің министрінің қызметінде болды [[(1990—1991)]].

== Сыртқы сілтемелер ==

*https://web.archive.org/web/20081007114702/http://www.geocities.com/rusatg/catalog/s/solominyu.htm
*http://ruskino.ru/art/726 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150407130357/http://ruskino.ru/art/726 |date=2015-04-07 }}

[[Санат:1935 жылы туғандар]]
[[Санат:КСРО актерлері]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:КСРО халық әртістері]]</text>
      <sha1>1nvnlx6c55ixbsoxayitwgenlhkxysp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виталий Мефодьевич Соломин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541071</id>
    <revision>
      <id>3608338</id>
      <parentid>3342161</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3671" sha1="od8g8ou75uu7rky56ukunkaxlsg1wsr" xml:space="preserve">'''Вита́лий Мефо́дьевич Соло́мин''' ''(12 желтоқсанда 1941, [[Чита]] — 27 мамырда 2002, [[Мәскеу]])'' —''кеңес'' пен ресей [[театр]] мен киноның [[актер]]і. Ресейдің халық [[әртіс]]і ''(1992)'', Мәскеу сыйлығының [[лауреат]]ы ''(1998)''.

== Өмірбаяны ==
Виталий Соломин 12 желтоқсанда [[1941 жыл]]ы Читада [[әнші]]лердің отбасында туды. Кішкентай кезіне [[музыка]]мен ата-аналардың жетекшілігімен  бірге айналасты.

Чита мектебің бітірген сон Виталий Мәскеуге барды, [[1959]] жылы М.С.Щепкин атындағы [[Жоғары театр училищесі]]не түсті. Соломиннің [[педагог]]ы- Б.М.Казанский болды.Онымен бірге бір [[курс]]та Олег Даль, Михаил Кононов және Виктор Павлов оқыды.

Екінші курстан бастап Виталийді түрлі қойылымдардың түрлі [[рөл]]деріне шақырылды. Училищені бітірген сон ол Кіші [[театр]]ының актері болды.
Кішкентай мерзімге ''(1987—1989)'' Соломин  Моссовет атындағы театрға көшті.Осы жерде   В. Астафьев [[пьеса]]сы бойынша  ''«Печальный детектив»'' қойылымында түсті. Кейін Кіші [[театр]]ге қайтадан келді жіне Островский пьеса бойынша ''«Дикарка»'' ''([[1991]])'' қойылымын қойды.Осы қойылымда Ашметьев рөлін ойнады.

== Сыртқы сілтемелер ==

*http://www.kinopoisk.ru/name/174122/
*http://www.nashfilm.ru/kinostars/928.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803164955/http://www.nashfilm.ru/kinostars/928.html |date=2007-08-03 }}

[[Санат:12 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1941 жылы туғандар]]
[[Санат:Читада туғандар]]
[[Санат:27 мамырда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2002 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО актерлері]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:XX ғасыр актерлері]]
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]
[[Санат:КСРО театр режиссерлері]]
[[Санат:Ресей театр режиссёрлері]]
[[Санат:4 дәрежелі Отан алдындағы қызметі үшін орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ресей халық әртістері]]
[[Санат:ТЭФИ сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Щепкин атындағы театр училищесі түлектері]]
[[Санат:Мәскеу кіші театры тұлғалары]]
[[Санат:Моссовет атындағы театр тұлғалары]]
[[Санат:Ресей кинематографтары одағы мүшелері]]
[[Санат:Инсульттан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ваганьков зиратында жерленгендер]]
[[Санат:Сахнада қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>od8g8ou75uu7rky56ukunkaxlsg1wsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борис Плотников</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541164</id>
    <revision>
      <id>3608394</id>
      <parentid>2306732</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1748" sha1="5mknd5f0pe96h7otlw2miajuveaoyan" xml:space="preserve">'''Бори́с Григо́рьевич Пло́тников''' ''(туғ. [[1949 жыл]]ы)'' —кеңестік пен ресей [[театр]] мен [[кино]]ның [[аткер]]і,Ресейдің еңбегі сінген әртіс([[1998]]).

== Өмірбаяны ==
Борис Плотнкиов 2 сәуірде [[1949 жыл]]ы Невьянск қаласында(Свердловск облысы) туды.

Ол [[1970 жыл]]ы № 57 мектебінде Новоуральск қаласында Орал [[мемлекет]]тік [[университет]]ің және Свердловск театр [[училище]]сің (Ю.Жигульский [[курс]]ы)  бітірді.

[[1970 жыл]]дан [[1978 жыл]]ға дейін Свердловск ТЮЗінде қызмет етті.[[1978 жыл]]дан бастап Борис Мәскеу [[сатира]] театрында жұмыс істеп жүрді.[[1988 жыл]]дан бастап Кеңес әскердің орталық [[академия]] театрында,ал [[2002 жыл]]дан бастап А.П.Чехов атындағы МХТ труппасында қызмет етіп жүр.


[[1976 жыл]]ы Плотников Лариса Шпитьконың «Восхождение» [[фильм]]іне дебютке шықты.Тағы «Собачье сердце» фильмінде Борменталь [[дәрігер]]ің ойнағаннан кейін әйгілі болды.

[[1992 жыл]]ы «Литургия оглашённых» фильмінде басты [[рөл]]ді Даниловты ойнады.


[[Санат: 1949 жылы туғандар]]
[[Санат: Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>5mknd5f0pe96h7otlw2miajuveaoyan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексей Рыбников</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541171</id>
    <revision>
      <id>3608438</id>
      <parentid>3346998</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3872" sha1="kfncr4r0i9ckyfhpbga78oh4qu0oe1q" xml:space="preserve">'''Алексе́й Льво́вич Ры́бников''' ''(17 шілде 1945, [[Мәскеу]], КСРО)''-кеңестік пен ресей [[композитор]].Ресей [[Федерация]]сының еңбегі сінген әртіс([[1999]]).Ресей [[мемлекет]]тік сыйлығының [[лауреат]]ы([[2002]]).

== Өмірбаяны ==
Алексей [[өнер]] [[отбасы]]нда туған.Алексей Рыбниковтың анасы суретші-дизайнер,әкесі-Александр Цфасман оркестрінде жұмыс істеген [[скрипка]]шы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5059745,00.html|title=Композитор Алексей Рыбников: &quot;Во мне половина еврейской крови&quot;|author=Борислав Протченко|website=[[Вести (газета, Израиль)|Вести]]|date=2017-12-21|publisher=|access-date=2018-04-02|archive-date=2018-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180403174959/https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5059745,00.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.itogi.ru/arts-spetzproekt/2013/7/187139.html|title=Юнонины дети|author=Евгений Белжеларский|website=[[Итоги (журнал)|Итоги]]|date=2013-02-18|publisher=|access-date=2013-03-31|archive-date=2013-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130223004331/http://www.itogi.ru/arts-spetzproekt/2013/7/187139.html}}&lt;/ref&gt; Рыбников өзіні [[композитор]] ретінде кіші кезінен бастап көрді:8 жасында бірнеше [[фортепьяно]] [[пьеса]]ларды жазды,ал 11 жасында  «Кот в сапогах» балетің жазды.

[[1956 жыл]]дан [[1962 жыл]]ға дейін  Рыбников Мәскеу [[консерватория]]ның орта [[музыка]] мектебінде оқыған.  [[1962 жыл]]ы Мәчкеу консерваториясына түсті,  А. И. Хачатурянда [[композиция]] сыныбы бойынша оқыды.  [[1967 жыл]]ы  консерваторияны жақсыға бітіріп,   [[1969 жыл]]ы — сол музыканттің [[аспирантура]]сыңда жақсы бітірді.

[[1969 жыл]]дан [[1975 жыл]]ға дейін Алексей Рыбников композиция [[кафедра]] бойынша [[Мәскеу]] консерваториясында оқытқан.

Алексей Рыбников — көбінесе [[фильм]]дерінің, музыка қойылымдарының,және де   «Звезда и смерть Хоакина Мурьеты» мен «Юнона и Авось» [[рок-опера]]ның музыкаларының [[автор]]ы

[[1979 жыл]]ы Алексей Рыбников ең әйгілі композитор деп саналдыжәне  Мәскеу халықаралық [[фестивал]]індегі [[кинофильм]]нің мең мықты музыка жасағанына марапатталды.

[[1989 жыл]]ы А.Рыбниковпен рта сатылған [[дисктер]]інің тиражы 10 миллионнан астам [[дана]]лар болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

http://www.imdb.com/name/nm0752984/

http://www.alexeyrybnikov.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429180535/http://www.alexeyrybnikov.ru/ |date=2015-04-29 }}

[[Санат:17 маусымда туғандар]]
[[Санат: 1945 жылы туғандар]]
[[Санат: Мәскеуде туғандар]]
[[Санат: Ресей актерлері]]
[[Санат:Сазгерлер]]</text>
      <sha1>kfncr4r0i9ckyfhpbga78oh4qu0oe1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владимир Васильевич Гостюхин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541174</id>
    <revision>
      <id>3608343</id>
      <parentid>3232303</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2313" sha1="8gi7uu6yomede8ncs7nag1bcn4turis" xml:space="preserve">[[Сурет:Vladimir Gostyukhin, 2017.jpg|нобай|2017]]
'''Владимир Васильевич Гостюхин''' ''(10 наурызда 1946, [[Свердловск]])'' — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңес]] пен [[белорус]] кино мен театрдың актері, кинорежиссёр. [[Беларуссия]]ның еңбегі сінген әртіс.

== Өмірбаяны ==
Владимир Васильевич Гостюхин 10 мамырда 1946 жылы Свердловскте туған. Владимир Гостюхиннің әкесі-Василий павлович-Алапаевскте [[мәдениет]] үйін жетектеген,[[Орал]] ұлттық хорда [[жұмыс]] істеген, [[ана]]сы - театрдың актрисасы.Өзі, Владимир [[радио]]техникумді бітірді, Свердловскте орталық [[стадион]]даэлектрші болып [[жұмыс]] істеген,ал кейін басты [[энергетик]] болды.Театрмен айналасып,Владимир Мәскеуге көшті,сол жерде [[1970]] жылы А.В.Луначарский атындағы мемлекеттік театр өнерінің институтың бітірді.Кеңес әскердегі қызметтен кейін ЦАТСАда жұмыс істеді.Сосын театрдегі қойылымдарда ойнады.[[1982]] жылы -Минск театр-студияның киноактері.

== Отбасы ==

Әкесі — Гостюхин Василий Павлович (1910—1990)

Анасы — Зайкова Александра Ивановна (1910—1967)

Бірінші жұбайы — Галина

Екінші жұбайы — Зинаида

үшінші жұбайы — Светлана

Төртінші жұбайы — Алла Пролич

[[Санат: 1946 жылы туғандар]]
[[Санат: КСРО актерлері]]
[[Санат: Белоруссия актерлері]]
[[Санат: Ресей актерлері]]
[[Санат:10 наурызда туғандар]]
[[Санат:Екатеринбургте туғандар]]</text>
      <sha1>8gi7uu6yomede8ncs7nag1bcn4turis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатолий Алексеевич Солоницын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541175</id>
    <revision>
      <id>3608379</id>
      <parentid>3599387</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2502" sha1="lqfdl0vnzjgz0gkjoo6cac4o6jzegqv" xml:space="preserve">'''Анато́лий (О́тто) Алексе́евич Солони́цын ''' ''(30 тамызда 1934, [[Богородск]], КСРО — 11 шілдеде 1982, [[Мәскеу]], КСРО)'' — [[театр]] мен [[кино]]ның кеңестік [[актер]]і.Рсейдің еңбегі сінген әртісі.

== Өмірбаяны ==
Анатолий Солоницын 30 тамызда 1934 жылы Богородск қаласында туған.Оның әкесі тілші болды,[[«Горьковская правда»]] [[газет]]тің хатшысы болды. Анатолий Сонициннің шын аты-[[Отто]].Ол өмірге келген жылы барлық [[халық]] челюскинецтердің құтқару [[эпопея]]сына қарап отырды.Әкесі кішкентай баланы экспедицияның жетекшісі Отто Шмидт құрметіне атады.Ұлы Отан соғысында осы өте әйгілі ат кеңес [[уақыт]]ында өзінің маңыздылығың жоғалтты,сондықтан Отто Солоницын Анатолий Солоницинге айналды.

Соғыстан кейін Солоницын отбасысы Саратовке көшті,ананың туған қаласы.Мектепті бітіріп Анатолий құрал [[техникум]]ына түсті.Сол жерде құрал-сайман жасаушы-слесарь маманың алып,ол зауыдқа көшті,бірақ оның [[жұмыс]] биографиясы көпке шыдаған жоқ,себебі оның әкесің жұмыс бойынша Кырғызстанға ауыстырды және осы отбасы Фрунзе қаласына көшті.Сол жерде Анатолий оқуды жалғастыруға шешті және ол 9-шы сыныпқа барды.Осы жерде ол түрлі тақпақтарды оқыды.

[[1955]] жылы Солоницын Мәскеуге ГИТИСке түсу үшін барады,бірақ ол өте алмады,содан ол Свердловск студиясына Свердловск драма театрына түседі және өтіп кетеді.

[[Санат:1982 жылы туғандар]]
[[Санат:1982 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>lqfdl0vnzjgz0gkjoo6cac4o6jzegqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людмила Полякова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541176</id>
    <revision>
      <id>3608385</id>
      <parentid>3531189</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1300" sha1="g4olpdq2zc9valrlb28inhdcaeou3e7" xml:space="preserve">[[Сурет:Lyudmila Polyakova.jpg|нобай|2019]]
'''Людми́ла Петро́вна Поляко́ва''' ''(туғ. 28 қаңтарда 1939 жылы, [[Мәскеу]])''  — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңес]]тік және ресей актрисасы, Ресейдің еңбегі сінген [[әртіс]]і ''(1994)'', Ресейдің [[халық]] әртісі ''(1999)''.

== Өмірбаяны ==
* [[1964]] жылы М. С. Щепкин атындағы Жоғары [[театр]] училищесің ''( В. И. Коршуновтың курсы)'' бітірді. Осындай театрларда жұмыс істеді:

*[[1964]]—[[1965]] — Кіші Мәскеу [[драма]] театры

*[[1965]]—[[1982]] —  [[К. С. Станиславский]] атындағы Мәскеу драма театры

*[[1982]]—[[1987]] — [[Таганкада]]ғы театр

*[[1987]]—[[1990]] — [[«Школа драматического искусства»]] театры

*[[1990]]— қазіргі уақытта — [[Кіші]] театр


[[Санат: 1939 жылы туғандар]]
[[Санат: Мәскеуде туғандар ]]
[[Санат: Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>g4olpdq2zc9valrlb28inhdcaeou3e7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мария Виноградова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541314</id>
    <revision>
      <id>3608384</id>
      <parentid>2903075</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2826" sha1="n1nqlubj6v7ny8o7kslrdaecnka342y" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін '''[[Үлгі:Кинематограф]]''' енгізу қажет.
}}


'''Мария Сергеевна Виноградова''' ''(13 маусым 1922 — 2 маусым 1995)'' — [[театр]] мен [[кино]]ның кеңес пен ресей актрисасы.Ресейдің [[еңбег]]і сінген әртісі [[1987]]. Жақындар арасында оны Муся деп атаған.

== Өмірбаяны ==
Мария 13 маусымда 1922 жылы Наволоки қаласында Кинешем ауданында Иванов обысында туған. 1943 жылы ВГИКтің актер факультетің бітірді (Г.Л.Рошаль шеберханасы) және «Союздетфильм» киностудияның актрисасы болды. Сол жерде [[1940]] жылдан бастап жұмыс істеді. [[1945]]-[[1991 жыл]]дары Театр-студияның актрисасы. [[1949 жыл]]дан [[1952 жыл]]ға дейін - драма театрының труппасының актрисасы.

Негізгі [[театр]] амплуасы - [[травести]]&lt;ref&gt;Капков С. [http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/874/ Мастера дураковаляния. Фрагменты ненаписанной книги] [http://www.kinozapiski.ru/ru/no/sendvalues/43/ Киноведческие записки № 80, 2006]&lt;/ref&gt;.

Мария Виноградова 100-ден астам кинофильмдерге түскен.

Күйеуі - әйгілі кеңес актер [[Сергей Голованов]].

Виноградова Мария 2 маусымда [[1955 жыл]]ы [[Мәскеу]]де Хованск зиратында жерленген. Виноградованың қызы, актриса Ольга Голованова (туғ.1963) қазір ананың жұмысың жалғастырып жатыр. Яғни шетел фильмдерді жіне мультфильмдерді дубляждайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://www.russiancinema.ru/names/name163/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903041738/http://www.russiancinema.ru/names/name163/ |date=2013-09-03 }}
* http://www.animator.ru/db/?p=show_person&amp;pid=131

[[Санат:1922 жылы туғандар]]
[[Санат:1995 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]
[[Санат:КСРО актрисалары]]</text>
      <sha1>n1nqlubj6v7ny8o7kslrdaecnka342y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Пятков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541319</id>
    <revision>
      <id>3608280</id>
      <parentid>3347309</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3881" sha1="oc38ze8dg0b3g733bs1hswzyguwek9n" xml:space="preserve">'''Александр Александрович Пятков''' ''(31 маусым 1950, [[Мәскеу]])'' — кеңес және ресей [[кино]]ның [[актер]]і, Ресейдің [[халық]] әртісі (2006)''.&lt;ref name=&quot;629-2006&quot;/&gt;

== Өмірбаяны ==
Александр Александрович 31 маусымда 1950 жылы [[Мәскеу]] қаласында туған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://a-ross.ru/biography.html |title=Творческая биография. Все дороги ведут в Москву |access-date=2012-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320175349/http://a-ross.ru/biography.html |archive-date=2014-03-20}}&lt;/ref&gt; Бірінші рет сахнаға 17 жасында Мәскеу сатира театрының көпшілік көрінісінде шыққан. Он сегіз жасында М.С.Щепкин атындағы Жоғары театр училищесіне түсті. Осы училищені Александр 1972 жылы бітіріп Мәскеу сатира театрының актері болды. 1974 жылдан 1997 жылға дейін киноактер театр-студиясында оқыды, ал 1997 жылы Ресейдің [[кіші театр|кіші театрында]] ойнайды. 1975 жылы 24 жасындаға Алексей [[Акира Куросава]] жапон режиссерінің «Дерсу Узала» фильмінде түскен.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.teatrkinoaktera.ru/troupe/?id=62 |title=Государственный театр киноактера — Труппа — Пятков Александр Александрович&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2010-03-13 |archive-date=2010-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914090330/http://www.teatrkinoaktera.ru/troupe/?id=62}}&lt;/ref&gt;

Кеңес пен ресей киносында Александр Александрович эпизодтық рөлдерінің ең әйгілі актері болды. Ол түрлі жанрлардың фильмдерінде түскен. Кейбір жылдары оның қатысуымен 8-ден астам фильм шыққан.

Ең атақты ролдері:
* «В зоне особого внимания» әскер боевигінің капитан Зуев рөлінде (1978)
* «Ответный ход» (1981),
* «Тайна «Чёрных дроздов»(1983),
* «Бульварный роман» (1994)
* «Тайский вояж Степаныча» (2005)
* «Испанский вояж Степаныча» (2006).

== Атақтары мен марапаттары ==
* Ресей Федерациясының еңбегі сіңген әртісі (1994)&lt;ref name=&quot;1783-1994&quot;&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=082870 Почётное звание присвоено указом президента России № 1783  29 тамыз 1994 ж.]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Ресей Федерациясының халық әртісі (2006)&lt;ref name=&quot;629-2006&quot;&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=034299 Почётное звание присвоено указом президента России № 629 22 маусым 2006 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060726032837/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=034299 |date=2006-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1950 жылы туғандар]]
[[Санат:Мәскеуде туғандар]]
[[Санат:КСРО актерлері]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:XX ғасыр актерлері]]
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>oc38ze8dg0b3g733bs1hswzyguwek9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альберт Леонидович Филозов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541394</id>
    <revision>
      <id>3608368</id>
      <parentid>3232301</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3233" sha1="6k0our4x3m7r0swwdyy1q6uk9hg26o0" xml:space="preserve">'''Альберт Леонидович Филозов''' (туғ. [[25 маусым]] [[1937]] [[Ресей]] [[Екатеринбург]] – [[11 сәуір]] [[2016 жыл]] [[Ресей]] [[Мәскеу]]) — кеңес пен ресей [[театр]] және [[кино]]ның актері, ВГИКтің [[педагог]]ы, РАТИ [[профессор]]ы. Ресей [[Федерация]]сының [[халық]] әртісі (1994).

== Өмірбаяны ==
Альберт 25 маусымда [[1937 жыл]]ы Свердловскте (қазіргі Екатеринбург) туған.Ол  «Шарикоподшипник» зауыдында қырнаушы маманың алды.

*[[1955 жыл]]ы Филозов Юрий Гребенщикопен бірге МХАТ [[мектеп]]-[[студия]]сына қабылданды (Виктор Стиницын курсы). [[1959 жыл]]ы мектепті бітіріп, [[1959-1960 жыл]]дары к.С.Станиславкий атындағы Мәскеу драма театрында М.М.Яншинда жұмыс істеді, Е.П.Леонов рөлдеріне енгізілген. 1960-1961 жылдары Ермолова атындағы театрында қызмет етті.
*[[1961 жыл]]ы Альерт [[әскер]]ге шақырылды,сол жерде екі жыл саперлер батальонында қызмет етті.
*[[1953 жыл]]ы К.С.Станиславский атындағы [[Мәскеу]] [[драма]] [[театр]]ына қайтадан келді ([[1990 жыл]]ға дейін).Ол М.О.Кнебель және А.А.Поповпен бірге Анатолий Васильев қойылымдарында ойнады.
*[[1982 жыл]]ы Таганка театрында Анатолий Василевпен бірген Виктор Славкиннің «Серсо» пьесасын дайындады.Оның премьерасы [[1985 жыл]]дың маусымында болды.
*[[1989 жыл]]дан бастап Альберт  ''«Школа современной пьесы»'' театрындағы қойылымындарында ойнайды.

Ол 11 сәуір 2016 таңертең ауыр дерттен қайтыс болды. Актердің соңғы күндері қатерлі ісік сәйкес ауруханада болды. Екі күн бұрын қайтыс болған, онда босатылған. Ол 13 сәуір Ваганьковском зират (учаскесі саны 43) бойынша жерленген.

{{DEFAULTSORT:Филозов, Альберт Леонидович}}
[[Санат:1937 жылы туғандар]]
[[Санат:КСРО актерлері]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:2016 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:МХАТ мектеп-студиясы түлектері]]
[[Санат:Обырдан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ваганка зиратында жерленгендер]]
[[Санат:Ресей халық әртістері]]
[[Санат:Екатеринбургте туғандар]]</text>
      <sha1>6k0our4x3m7r0swwdyy1q6uk9hg26o0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатолий Васильев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541396</id>
    <revision>
      <id>3608429</id>
      <parentid>2527645</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1668" sha1="059v4kkf8mlg89nk00xjqg52hv695zh" xml:space="preserve">'''Анато́лий Алекса́ндрович Васи́льев''' ''(туғ. 1942)'' — кеңес пен ресей [[театр]] режиссёрі, [[педагог]], [[Рeсей Федерациясының өнерге еңбегі сінген қайраткері, Ресей [[Федерация]]сының сыйлығының [[лауреат]]ы,  ''[[«Драма өнердің мектебің»]]'' құрушысы.

== Өмірбаяны ==
Анатолий Ростов мемлекеттік университетінің химия факультетің бітірді, ал [[1973 жыл]]ы ГИТИСтің режиссер [[факультет]]ің (М.О.Кнебель мен А.А.Попов шебері) бітірді.

*[[1973 жыл]]ы МХАТте, [[1977-1982 жыл]]дары К.С.Станиславский атындағы [[Мәскеу]] [[театр]]ында [[режиссер]] болып жұмыс істеді.

*[[1982 жыл]]ы Таганкадағы театрында кіші [[сахна]]да жұмыс істеді,оқытты.

*[[1987 жыл]]ы  ''[[«Драма өнердің мектебі»]]''  Мәскеу театрың басқарды.

*[[2006 жыл]]дың сәуірінде театр өнер директор маманынан  босатылды.2007 жылдың шілдесінде ШДИмен қызмет етуді тоқтату туралы арыз берді.

Қазіргі уақытта [[Франция]]да тұрады және жұмыс істейді.


[[Санат: 1942 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей режиссёрлері]]</text>
      <sha1>059v4kkf8mlg89nk00xjqg52hv695zh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алим Ходжаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541411</id>
    <revision>
      <id>3608456</id>
      <parentid>2432190</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2388" sha1="dn9d4w832mexcsk0cvgv4hvs8bv6r9g" xml:space="preserve">'''Алим Ходжаев''' (07.10.1910,Бұхара, - 14.02.1977,Ташкент) - өзбек кеңес актері, [[КСРО]] халық артисі(1959).1945 жылдан КПСС мүшесі. 
== Өмірбаяны ==
Бұхараның ағарту институтында оқып жүріп, көркемөнерпаздар үйірмесіне белсене қатысады. [[1951]] жылы [[Мәскеу]]де режиссерлік курсты бітірді. 1929 жылдан өмірінің соңына дейін Өзбек драма театрының құрамында актер (1975 жылдан директоры), ал 1955 жылдан Өзбекстан театр қоғамының председателі болды. Ол - жағымды және жағымсыз кейіпкерлер рөлінде бірдей өнер толғаған үздік сахна суреткерлерінің бірі. Басты рөлдері:Хамза, Әлішер Науаи(Яшен мен Умаридың және Ұйғын мен Сұлтановтың осы аттас пьесаларында), [[Гамлет]],король Лир (Шекспирдің осы аттас трагедияларында), Паратов (А.Островскийдың &quot;Жасаусыз қалыңдығында&quot;), Петр Бессеменов (Горькийдің &quot;Тоғышарларында&quot;), Яго (Шекспирді &quot;Отеллосында&quot;) т.б. Актер өнері парасаттылығымен, лирикалық бояу молдылығымен ерекшеленді. [[1955]] жылдан киноға түскен. Режиссурамен де шұғылданды. 7-9 сайлауларда Өзбекстан КСР  Жоғары Кеңесінің депутаты.

==Сыйлықтары==
КСРО Мемлекет сылйығының (1949,1977) және Өзбекстан КСР Мемлекет сыйлығының (1967) лауреаты. Ленин орденімен және басқа 2 орденмен марапатталған.
== Дереккөздер ==
&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 339 бет&lt;/ref&gt;
{{дереккөздер}}


[[Санат: 1910 жылы туғандар]]
[[Санат: 1977 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>dn9d4w832mexcsk0cvgv4hvs8bv6r9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Игорь Класс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541419</id>
    <revision>
      <id>3608525</id>
      <parentid>2999049</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1974" sha1="435f0rq7n7v1okyqt8qvpziwrrewt8u" xml:space="preserve">'''И́горь Ио́сифович Класс''' (туғ. 26 қараша 1939) —кеңес пен ресей театр және киноның актері, театр режиссері.

== Өмірбаяны ==
Игорь Класс 26 қарашада 1939 жылы туған.Ол Рижский теңіз училищесің штурман бөлімің бітірді, кеме жұмыскері болып қызмет еткен.Кейін  Ленинград театр музыка мен кинематографияның институтың актер мен режиссер факульттерің бітірді.Игорь Тобольский драма театрында актер болды, ал 1967 жылы Абаканский драма театрында режиссер-қоюшы болып жұмыс істеген.

==Шеберханадағы әріптестері==
Вахтанг Кикабидзе
Георгий Мартиросян
Василий Лановой
Дмитрий Муляр
Юлианна Михневич
Константин Шелестун
Юрий Соломин
Альберт Филозов
Олег Борисов
Михаил Светин

== Фильмографиясы ==

1965 — Заговор послов — Феликс Эдмундович Дзержинский.

1966 — В 26-го не стрелять — Брехт.

1967 — Взорванный ад.

1969 — Дорога домой.

1969 — Яблоки сорок первого года.

1970 — Был месяц май — Авдиев.

1970 — Спорт, спорт, спорт — Иван Грозный.

1971 — Могила льва.

1971 — Остров сокровищ — Бен Ганн.

[[Санат:КСРО актерлері]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:КСРО театр режиссерлері]]
[[Санат:Ресей театр режиссёрлері]]</text>
      <sha1>435f0rq7n7v1okyqt8qvpziwrrewt8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владимир Анатольевич Федоров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541421</id>
    <revision>
      <id>3608513</id>
      <parentid>2570103</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1524" sha1="p27aegbbnmqgbvu1py697i64ksao2uj" xml:space="preserve">'''Влади́мир Анато́льевич Фёдоров''' (туғ. 19 ақпанда 1939, [[Мәскеу]]) — кеңес пен ресей театр мен киноның актері.

== Өмірбаяны ==
Владимир 1964 жылы [[Мәскеу инженерлік-физикалық институты]]н бітірді және биофизика институтына жұмысқа тұрды. Владимир Федоров маманы бойынша физик-ядрошы. Ол 50-ден астам ғылым еңбектер мен өнертабыстардың авторы. Оның көп жұмыстары ағылшын тіліне аударылған. Федоров И.В.Курчатовтың студенті болды.

== Жеке өмірі ==

Владимир некелескен болып отыр, оның әйелі Вера Владимирден 35 жасқа жас.

== Телевидениедегі жұмысы ==

1997—1998 жж. Леонида Ярмольниктің «Золотая лихорадка» телеойында көмекшісі болды.

[[Санат:19 ақпанда туғандар]]
[[Санат:1939 жылы туғандар]]
[[Санат:Мәскеуде туғандар]]
[[Санат:КСРО актерлері]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:Мәскеу инженерлік-физикалық институты түлектері]]
[[Санат:Ергежейлі актерлер]]</text>
      <sha1>p27aegbbnmqgbvu1py697i64ksao2uj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виктор Григорьевич Ильичев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541425</id>
    <revision>
      <id>3608397</id>
      <parentid>2562933</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1898" sha1="ra836o0cz67z2yajms8talwb2bjp4ax" xml:space="preserve">'''Вииктор Григорьевич Ильичёв''' (5.02.1946, [[Санкт-Петербург]] — 8.10.2010, [[Бока-Ратон]]) — театр мен киноның кеңес актері.

== Өмірбаяны ==
Виктор 5 ақпанда 1946 жылы Ленинград қаласында туған.

1967 жылы Виктор ЛГИТМиКті (Георгий Товстоногов курсы) бітірді. Ол Ленинград театрында жұмыс істеген, ал кейін Комиссаржевская атындағы театрда ойнаған. Виктор Ильичев өз сахна өмірің бала кезінде бастады.

Ол киноға студент болудың алдында дебютке шықты, «Старшая сестра» фильміндегі эпизод (1966).

Викторге өте олжлы болды. Бесінші фильмінде «Личная жизнь Кузяева Валентина» ол басты рөлді ойнады. Ильичев өзінің ұялшығынан күресіп жатқан сыпайы ұл бала. Оның кейіпкерлері түрлі болған: көңілді, арам, қорқақ, ақылды.

1990-шы жылдары Флоридада (АҚШ) тұрған.

8 қазанда 2010 жылы Бока-Ратон қаласында қайтыс болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:5 ақпанда туғандар]]
[[Санат:1946 жылы туғандар]]
[[Санат:Санкт-Петербургте туғандар]]
[[Санат:8 қазанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2010 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Бока-Ратонда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>ra836o0cz67z2yajms8talwb2bjp4ax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталья Фатеева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541440</id>
    <revision>
      <id>3608340</id>
      <parentid>2308136</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1535" sha1="5rwvkzdhu4pevpzk8tqmco5wrdbqu83" xml:space="preserve">Ната́лья Никола́евна Фате́ева (23 желтоқсанда 1934 жылы) — кеңестік пен ресей театр және киноның актрисасы,Ресей Федерациясының халық әртісі(1980).

== Өмірбаяны ==
Наталья Николаевна Фатеева 23 желтоқсанда 1934 жылы Харьков қаласында туған.Әкесі-Николай Демьянович Фатеев,әскери қызметкер.Анасы-Екатерина Васильевна Фатеева,жеңіл өндірісте жұмыс істеген,сән ательесінің директоры.

1952-1954 жылдары Наталья Фатеева Харьков театр институтында жұмыс істеген.1956 жылы Наталья Фатеева Харьков телестудиясының бірінші директоры болды.1958 жылы ВГИКті(С.А.Герасимова мен Т.Ф.Макаровалардың шебері) бітірді.

1958-1959 және 1961 жылдан бастап-киноактер театр-студиясының актрисасы,ал 1959-1961 жылы М. Н. Ермолова атындағы театрының актрисасы.
Жоғары КВН лигасына жюриге шақырылған.

 2014 жылы «Ника» сыйлығын  алды ( «Летящие по ветру листья» фильмі).
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>5rwvkzdhu4pevpzk8tqmco5wrdbqu83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай Крючков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541441</id>
    <revision>
      <id>3608335</id>
      <parentid>3265727</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1433" sha1="3ikn2h7cy2emegmd5m14gh2t3s8u816" xml:space="preserve">'''Николай Афанасьевич Крючков''' (24 желтоқсанда 1910 (6 қантарда 1911), Мәскеу — 13 ақпанда 1994, Мәскеу) —кеңес пен ресей театр және киноның актері.КСРОнің халық әртісі (1965).

== Өмірбаяны ==
Н.А. Крючков 24 желтоқсанда 1910 жылы(6 ақпанда 1911 жылы) Мәскеуде туған.14 жасында ФЗУге безеуші маманына(1925-1928) түскен.Сол жерде оның көркем өнерпаздығы басталды.

1928-1930 жылдары Мәскеу театрында актер шеберіне оқыған.Оқуды «Трёхгорная мануфактура» фабрикадағы жұмыспен бірге қиыстырған.Театр дебюты 1927 жылы  «1905 жыл» қойылымында болған. 1928 жылдан 1934 жылға дейін — Мәскеу театрының актері, (қазіргі «Ленком» театры), Н.П. Хмелёвте, И.Я. Судаковта және И. А. Савченко оқыған.

== Сыртқы сілтемелер ==

http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10316

http://www.uravo.tv/cinema/by/person/kryutchkov_nikolai{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>3ikn2h7cy2emegmd5m14gh2t3s8u816</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Феликс Яворский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541444</id>
    <revision>
      <id>3608430</id>
      <parentid>2917945</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1083" sha1="dy1t2rqlo045p8pi23yibnr32bnez4c" xml:space="preserve">'''Феликс Леонидович Яворский''' (3 мамырда 1932, Новокузнецк, Батыс-Сібір ауданы — 13 желтоқсанда 1983, Мәскеу) — кеңес киноактер.

== Өмірбаяны ==
Феликс Яворский  3 мамырда 1932 жылы  Новокузнецк қаласында Батыс-Сібір ауданында (қазіргі — Кемеров облысы).

ВГИКті бітірді (1954, КСРО халық әртісінің В. В. Ванин және В. В. Белокуров шебері).

1954 жылы институтті бітірген сон  киноактёр театр-студиясының труппасына қабылданды.

Кинода 1953 жылдан (кино дебюты—  Савва Братушкин рөлі «Честь товарища» фильмінде).

Актер 13 желтоқсанда 1983 жылы Мәскеуде қайтыс болды.Введенский зиратында жерленді.

[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>dy1t2rqlo045p8pi23yibnr32bnez4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олег Голубицкий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541448</id>
    <revision>
      <id>3608417</id>
      <parentid>2308104</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3608417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1326" sha1="lzd890hjk6ur7lg783rbu9nefn9fcg7" xml:space="preserve">Оле́г Бори́сович Голуби́цкий (7 маусымда 1923, Мәскеу — 7 қыркүйекте 1995, Мәскеу) — кеңес пен ресей театр мен киноның актері.Ресей Федерациясының еңбегң сінген әртіс(1988).

== Өмірбаяны ==
Олег әскери отбасында туған,анасы үй жұмыскері болды.1930-ші жылдары оның әкесі,Борис Сергеевич Голубицкий репрессияланды және Олег  кіші кезіндегі өмірің қиын өткізді.

1941 жылдың маусымында әскерге өзі кетті,Батыс әскерде соғысқан,бірақ қарашада жаралаған.Емделгеннен кейін АССрге кетті,әкесіне жақынырақ.Сол жерде механикалық зауыдта жұмыс істеді (1944 жылға дейін).

Кейін ВГИКке түсті,Василий Ваниннің актер шебері.ВГИКті бітірген сон киноактер театр-студиясына труппаға түсті.

Олег Мәскеуде Введенск зиратында жерленген.
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>lzd890hjk6ur7lg783rbu9nefn9fcg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елена Борзова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541557</id>
    <revision>
      <id>3608485</id>
      <parentid>3298446</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1616" sha1="7xc8olokymq1s3n5d8rbscqxrqqj1ww" xml:space="preserve">Еле́на Никола́евна Борзо́ва (туғ. 1956) — ресей актрисасы,Ресейдің еңбегі сінген әртісі.

== Өмірбаяны ==
Елена Борзова 23 қарашада 1956 жылы Мәскеу қаласында туған.

1979 жылы Елена МХАТ мектеп-студиясың бітірді және жаңа драма театрында ойнауды бастады.1994-1996 жылдары-К.С.Станиславский атындағы драма театрының актрисасы.1996 жылдан бастап Елена Николаевна М.Горький атындағы МХАТтың актрисасы деп саналады.

Елена Борзова киноға 1973 жылы 17 жасында дебютке шықты.Ол  «Письмо из юности» фильмінде Тони жас қыз рөлінде ойнады.Қазіргі уақытта актрисаның фильмографиясына 40 бейнелерден астам кіреді.

1996 жылдан бастап Елена НТВ,ТВЦ сияқты арналарда дубляж бөліміндежұмыс істейді және шетел дубляжымен айналасады.

== Сілтемелер ==

http://www.elenaborzova.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106172347/http://www.elenaborzova.com/ |date=2010-01-06 }}

http://www.borzova.sitecity.ru/index.phtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326102336/http://www.borzova.sitecity.ru/index.phtml |date=2019-03-26 }}</text>
      <sha1>7xc8olokymq1s3n5d8rbscqxrqqj1ww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Соловьев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541558</id>
    <revision>
      <id>3608466</id>
      <parentid>3346983</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3196" sha1="heir1qvruk0zhc1kab5e19jaoe1tibt" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Александр Соловьёв
  |шынайы есімі           = 
  |сурет                  = 
  |сурет ені              = 
  |сурет атауы            =
  |туылған кездегі есімі  = Александр Иванович Соловьёв
  |туылған күні           = 19.8.1952
  |туылған жері           = [[Сулак]], [[Дағыстан Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы|Дағыстан АКСР]], [[КСРО]]
  |қайтыс болған күні     = 1.1.2000
  |қайтыс болған жері     = [[Мәскеу]], [[Ресей]]
  |мамандығы              = {{актер|Ресей}}
  |азаматтығы             = {{RUS}}&lt;br&gt;{{USSR}} (1952-1991)
  |белсенді жылдары       = 1970 — 1998
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            = 
  |imdb_id                = 0813320
  |сайты                  = 
}}

'''Алекса́ндр Ива́нович Соловьёв''' (19 тамызда 1952 жылы, Сулак, [[КСРО]] — 1 қантарда 2000 жылы, [[Мәскеу]], [[Ресей]]) — [[ресей]] [[актер]]і, [[режиссер]].

== Өмірбаяны ==
Александр Иванович Соловьев реппресияланған мәскеу тұрғындарының ұрпағы.Ол 19 тамызда 1952 жылы Дагестанда,Сулак аулында Махачкала қаласында мұғалімдер отбасында туған.Кейін оның отбасысы Норильскке көшті.

Мектеп бітірген сон Александр Мәскеуге кетті және ГИТИСке түсті.Ол Андрей Гончаровта оқыды және онығ курсында Игорь Костолевский мен Александр Фатюшинмен бірге бір курста оқыған.Диплом қойылымы- Шукшинның «Характеры» шығармасы.

ГИТИСті бітірген сон 1973 жылы Гончаровтың шақыруынан кейін Соловьев Маяковкий атндығы театрда ойнауға бастайды.Бір жылдан кейін ол орта бала театрына кетеді және сол жерде 1986 жылға дейін жұмыс істейді.

Соловьев театр  жұмысынан басқа көп түскен.Ол түрлі мультфильмдерді дауыстатқан.Мысалы «Адам женится на Еве», «Зелёный фургон», «Ребёнок к ноябрю», «По данным уголовного розыска», «Дамы приглашают кавалеров» сияқты фильмдер.

== Сілтемелер ==

http://www.imdb.com/name/nm0813520/


[[Санат:1952 жылы туғандар]]
[[Санат:2000 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>heir1qvruk0zhc1kab5e19jaoe1tibt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галина Баркова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541561</id>
    <revision>
      <id>3608405</id>
      <parentid>2519767</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1123" sha1="nlfdcmmq9hpgg270l6dwdivcfsm1bx2" xml:space="preserve">'''Галина Павловна Баркова''' (1 желтоқсанда 1936 — 23 желтоқсанда 2009) — ресей мен кеңес  мен киноның актрисасы.Ресейдің еңбегі сінген әртісі(1994).

== Өмірбаяны ==
Г.П.Баркова 1 желтоқсанда 1936 жылы туған.

1959 жылы А.Н.Островский атындағы Ленинград театр институтың бітірді(Л.Ф.Макарьев курсы).

Сол жылы Ленин комсомол атындағы Ленинград мемлекеттік труппасына қабылданды.

1969 жылы  «Ленконцерт» («Нева-концерт») әртіс ретінде шыққан.  Евгений Барковпен бірге  «Комики» эстрада театрың шығарды.

Галина өмірден 23 желтоқсанда 2009 жылы кеткен.


[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2009 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>nlfdcmmq9hpgg270l6dwdivcfsm1bx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрий Мальцев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541563</id>
    <revision>
      <id>3608458</id>
      <parentid>2611217</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="949" sha1="93oev2bsag8anqmgdpfjxkfu2beo0kt" xml:space="preserve">Юрий Сергеевич Мальцев (5 ақпанда 1931, Ресей — 21 мамырда 1992, Пермь) — кеңес актер.

== Өмірбаяны ==
Кеңес актер Ю.С.Мальцев 5 ақпанда 1931 жылы туған.

Юрий 21 мамырда 1992 жылы Пермь қаласында қайтыс болды.

== Фильмографиясы ==


1968 — Интервенция — эпизодтық

1969 — Пятеро с неба — эпизодтық

1972 — Дела давно минувших дней… — Иван Николаевич Сердюков

1973 — Умные вещи  (ТВ) — эпизодтық

1974—1977 — Блокада — Хозин (4 серияда болған)

1975 — Звезда пленительного счастья — офицер

1976 — Длинное, длинное дело — эпизодтық

1980 — Лес — эпизодтық</text>
      <sha1>93oev2bsag8anqmgdpfjxkfu2beo0kt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галина Семенова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541566</id>
    <revision>
      <id>3608381</id>
      <parentid>2519774</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="979" sha1="a6oyaetqzs77sl4mtgf3tszm5by80uk" xml:space="preserve">'''Галина Владимировна Семёнова''' (туғ. 24 тамызда 1937 ж., Смоленск) — тілші,кеңес партия қайраткері.

== Өмірбаяны ==
Галина И.Франко атындағы Львов мемлекеттік университетті журналистика факульетің бітірді(1959). 

1959 жылы  «Комсомольское племя» газетінде әдебиет қызметкері болып жұмыс істеді(Одесса).

 1965—1974 жылдары әдебиет қызметкер,бөлімнің көмекшіс,басты , ал 1974 жылдан «Комсомольская жизнь» журналдың басты редакторы .

 1981—1990 ж. — «Крестьянка» журналдың басты редакторы.

1990—1991 жылға дейн ЦК КПСС секретарі.


[[Санат:1937 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>a6oyaetqzs77sl4mtgf3tszm5by80uk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Любовь Тищенко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541569</id>
    <revision>
      <id>3608442</id>
      <parentid>3339048</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1486" sha1="k8su6nckusjjm7so8fqgg8z0ytgkatp" xml:space="preserve">Любовь Григорьевна Тищенко (туғ. 11 шілдеде 1940) — кеңес пен ресей киноактрисасы.

== Өмірбаяны ==
Любовь Тищенко 11 шілдеде 1940 жылы туды.Ол Ленинград киноактер театр-студиясында оқыды жұмыс істеді.Любовь «Ленфильм» студияның актрисасы.

== Фильмография ==


1964 — Поезд милосердия — Фима, буфетші

1965 — Иду на грозу — Катя

1967 — В огне брода нет — санитар әйелі

1968 — Виринея — Михаилдың әйелі

1968—1969 — Развязка — Полина Васильевна,  Сергейдің әпкесі

1969 — Её имя — Весна — эпизодтық

1970 — Африканыч — Нюша

1970 — Крушение империи —  Васяның әйелі

1970 — Любовь Яровая — эпизодтық

1970 — Меж высоких хлебов —ұжымшар мүшесі 

1970 — Семь невест ефрейтора Збруева — Любовь Григорьевна,  Надежда Тереньеваның досы

1971 — Дорога на Рюбецаль — Нюрка,  Шура Соловьёваның көршісі.

[[Санат:1940 жылы туғандар]]

[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>k8su6nckusjjm7so8fqgg8z0ytgkatp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Михаил Екатерининский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541570</id>
    <revision>
      <id>3608402</id>
      <parentid>2308530</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1181" sha1="lvyzsr5qomqngb4mf1t5gwbz31bdc57" xml:space="preserve">Михаил Клавдиевич Екатерининский (20 желтоқсанда 1904 — 17 шілдеде 1974) — кеңес пен ресей театр мен киноның актері.Ресейдің халық әртісі(1968).

== Өмірбаяны ==
1928 жылы Михаил Леонид Сергеевич Вивьеннің сыныбы бойынша сахна өнерінің Ленинград техникумың бітірді.1928-1938 жылы - Л.С.Вивьенмен құрылған(1931 жылдан Мемлекеттікдрамманың филиалы,1934-1936 -Қызыл әскердің Ленинград театрының филиалы)  «Театра актерского мастерства» актері.

1938-1943 жылдары-Ленин комсомол атындағы Ленинград театрының актері,1943-1974 жылы -А.С.Пушкин атындағы Ленинград академия драма театрының актері.

Екатеринский 17 шілдеде 1974 жылы қайтыс болған.Михаил Серафимов зиратында жерленген.</text>
      <sha1>lvyzsr5qomqngb4mf1t5gwbz31bdc57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аркадий Васильевич Трусов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541571</id>
    <revision>
      <id>3608535</id>
      <parentid>2519542</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1355" sha1="cm5gsir62s7s91fpnqxz60tgrj8ruq7" xml:space="preserve">'''Аркадий Васи́льевич Трусов''' (28 желтоқсанда 1904 (10 қантарда 1905), Казан губерниясы — 14 шілдеде 1982, Ленинград) — кеңес пен ресей театр және киноның актері.Ресейдің еңбегі сінген әртісі(1942).

== Өмірбаяны ==
Аркадий Трусов 10 қантарда 1905 жылы Алексеев аулында туған. 1930-жылдары Аркадий Трусов флот өнерпаздығының Кронштадтегі әртісі болды,ал 1905 жылдан - Балтийский флоттың әртісі.

Кинематографиядағы дебюты «Белинский» фильмінде болған.Сол уақыттан бастап  «Ленфильмдегі» ең әйгілі актер деп саналған ( 1956 жылы ауысты), онымен 120 кино рөлдері оналынған болатын.

Аркадий 14 шілдеде 1982 жылы қайтыс болған. Ол Санкт-Петербургете  Большеохтинскийзиратында жерленген.


[[Санат:1904 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:1982 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>cm5gsir62s7s91fpnqxz60tgrj8ruq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нелли Лазарева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541574</id>
    <revision>
      <id>3608460</id>
      <parentid>2308545</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="953" sha1="q6j8wihln1qhk5q6jmqqo9rste6msep" xml:space="preserve">Нелли Филаретовна Лазарева (туғ. 2 тамызда 1939 — 3 мамырда 2014) — кеңес театр мен киноның актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Нелли Лазарева (шың аты-Нинель Зиновьева)  2 тамызда 1939 жылы туған. 1962 жылы  А. Луначарский атындағы ГИТИСті бітірді.  1966 жылдан бастап Кіші Бронныйдағы Мәскеу драма театрының актрисасы болды.

Кинода ойнауғы Нелли ГИТИСтің студенті болудын алдындабастаған.Ол Искандер Хамраев режиссердің «Старожил» бейнесінде мұғалімді онады(1961).

Нелли 3 мамырда 2014 жылы қайтыс болады.

== Сілтемелер ==

http://mbronnaya.theatre.ru/actors/lazareva/</text>
      <sha1>q6j8wihln1qhk5q6jmqqo9rste6msep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олег Хроменко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541575</id>
    <revision>
      <id>3608411</id>
      <parentid>2308549</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1161" sha1="1e07ca980ht8x3s2gv04ssbsrfsuwh5" xml:space="preserve">Олег Герасимович Хроменков (21 қарашада 1930, Смоленск — 28 қантарда 1984, Ленинград) — кеңес актері.

== Өмірбаяны ==
О.Г.Хроменко Смоленскте 21 қарашада 1930 жылы туған.

Өзінің еңбек жолың сызұ,тарих және зоология мұғалімінен Бахов орта мектебінде бастады.

1952 жылы ол Барлықодақты мемлекеттік кинематография институтың бітірді(Ю.ЯюРайзман шебері).Кейін ол  1957 жылы Ленфильм киностудиясына қабылданды.Бірақта өзінің бірінші актер тәжірібиесің Олег Хроменко ВГИКтің екінші курстың студенті болғанда С.А.Герасимовтың «Надежда» фильмінде түскенде алды .

Олег 28 қантарда 1984 жылы қайтыс болды. Ол Санкт-Петербургтың оңтүстік зиратында жерлеген.</text>
      <sha1>1e07ca980ht8x3s2gv04ssbsrfsuwh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатолий Абрамов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541578</id>
    <revision>
      <id>3608457</id>
      <parentid>3486385</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1725" sha1="75tunr43e6o7pr6g0vjd1n1418dwozd" xml:space="preserve">'''Анатолий Васильевич Абрамов''' (4 желтоқсанда 1915 — 10 шілдеде 1983) — кеңес актері,Ресейдің еңбегі сінген әртісі(1953).

== Өмірбаяны ==
Анатолий Абрамов Низевое аулында,Вятская губернияда туған.1937 жылы Ленинград театр институтың бітірді және Ленинград Жаңа театрының актері болып кетті.Кейін қазыл әскерде бәр жыл қызмет етіп,ол Выборгский мен Белорецкий қала театрларының актері болды.

1942 жылдан 1945 жылға дейін Абарамов Ұлы Отан соғысында қатысқан.

1945 жылдан 1960 жылға дейін Абрамов жаңа театрдың ең әйгілі актерлердің бірі болды(1953 жылдан-Ленсовет атындағы театр).Кейін бір жыл 1960 жылдан 1961 жылға дейн Ленин комсомол атындағы Ленинград театрында жұмыс істеді.

1961 жылдан 1975 жылға дейін-Ленинград үлкен театрының актері.1975 жылы зейнетке шықты.


Анатолий 10 шілдеде 1983 жылы қайтыс болған.

== Сілтемелер ==

http://tremasov.ucoz.ru/load/1-1-0-50{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}


[[Санат:1915 жылы туғандар]]
[[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>75tunr43e6o7pr6g0vjd1n1418dwozd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Светлана Мазовецкая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541579</id>
    <revision>
      <id>3608367</id>
      <parentid>3457298</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3608367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1876" sha1="8iec9x6rt24k2bhmuv7mrrme6cn26yj" xml:space="preserve">'''Светлана Исааковна Мазовецкая''' ([[22 тамыз]] [[1925 жыл]], [[Кострома]], [[КСРО]] – [[2 маусым]] [[2014 жыл]], [[Израиль]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://a-tremasov.ru/mazoveckaya-svetlana-isaakovna|title=Мазовецкая Светлана Исааковна|lang=ru|accessdate=2025-04-07}}&lt;/ref&gt;) — кеңес пен ресей театр мен киноның актрисасы.

== Өмірбаяны ==
С.И.Мазовецкая 22 тамызда 1925 жылы туған.1949 жылы Светлана Мазовецкая Островский атындағы Ленинград театр институтың бітірді,содан кейін Ленин комсомол атындағы Ленинград труппасына қабылданды.Сол жерде екі жыл жұмыс істеп актриса Балтика флотынының Ленинград театрына көшеді,ал кейін ол Солтүстік флоттың театрында,Ленсовет атындағы театрында,киноактер театр-студиясында жұмыс істейді.

Бірінші кинодағы рөлді Светлана 1956 жылы Иосиф Гандин режиссерінің Қыз бен Қолтырауын фильмдерде түскен.Кейін &quot;ленфильм&quot; киностудиясында мінезді актрисасының амплуасы бекітілген.

1980 жылдың ортасында Светлана Мазовецкая Израильге қоныс аударды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Санкт-Петербург тұлғалары]]
[[Санат:1925 жылы туғандар]]
[[Санат:2014 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>8iec9x6rt24k2bhmuv7mrrme6cn26yj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Суснин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541581</id>
    <revision>
      <id>3608424</id>
      <parentid>2519484</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1326" sha1="1a9kpd9ogs69zcjj31yb6i7vtda7rc5" xml:space="preserve">'''Александр Александрович Суснин''' (1929—2003) —кеңес және ресей актері.Ресейдің еңбегі сінген әртіс(1991).

== Өмірбаяны ==
Александр 13 қарашада 1929 жылы Захаров аулында туған.

1952 жылы Б.Бабочкинде окып,ВГИКті бітірді.Сосын киноактер театр-студиясына қабылданды.

1957-1992 жылы &quot;Ленфильм&quot; киностудиясында жұмыс істеді.

Кинода түсуге студент кезінде бастады(1947 жылдан бастап).Оның дебюты - М.С.Донскийдің «Сельская учительница» фильміндегі оқушы рөлі.

Кино рөлдерден басқа Суснин отан мен шетел фильмдердің дауыстандырумен айналасады.

Александр 15 шілдеде 2003 жылы Санкт-Петербургте қайтыс болды.Ол Большеохтинск зиратында Сакт-Петербургте жерленді.


[[Санат:1929 жылы туғандар]]
[[Санат:2003 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>1a9kpd9ogs69zcjj31yb6i7vtda7rc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анна Лисянская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541589</id>
    <revision>
      <id>3608443</id>
      <parentid>3573429</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1907" sha1="ene5yh7ngmn4wp77psfm7s2oa97nrwo" xml:space="preserve">'''Анна Григорьевна''' (Ганна Гиршевна) Лисянская (1 қарашада 1917, Николаев — 2 желтоқсанда 1999, Арад, Израиль) — ресей киноактриса.

== Өмірбаяны ==
Анна Григорьевна еврей театр директорының [[Гиша Лисянский]] мен [http://Софья%20Дышлис Софья Дышлис]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} актрисасының отбасында туды.
Кіші кезінен бастап Анна әкенің Г.Я.Лисянский  театрында ойнаға.Оның рөлдері Шолом-Алейх шығармаларының қойылымдарымен әйгілі болып кеткен.Анна Киевте театр студиясың бітірді.Оның сахна дебюты Киев  музыка театрында болған.1936-1938 жылдары Николаев ТЮЗында ойнаған,кейін Киевтегі театрында ойнаған.1941 жылдан кино актрисасы.

Ленинград театрының актрисасы- [[Пушкин атындағы мен театр музыканың драма театры.]]

1993 жылдан бастап Израильде тұрады.

== Сілтемелер ==

*http://www.jew.spb.ru/ami/A222/A222-82.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080117114512/http://www.jew.spb.ru/ami/A222/A222-82.htm |date=2008-01-17 }}
*http://www.mega-stars.ru/actresses/lisynskaya.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818030036/http://www.mega-stars.ru/actresses/lisynskaya.php |date=2014-08-18 }}


[[Санат:1917 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]
[[Санат:1999 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>ene5yh7ngmn4wp77psfm7s2oa97nrwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексей Консовский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541591</id>
    <revision>
      <id>3608396</id>
      <parentid>3347276</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1875" sha1="o7w43b7wxbhc52t3ifwgempfu5j7u2q" xml:space="preserve">'''Алексей Анатольевич Консо́вский''' (1912—1991) — кеңес [[актер]]і.Ресейдің халық әртісі(1976).

== Өмірбаяны ==
Алексей Консовский 15 (28) қантарда 1912 жылы Мәскеуде туған.

1933 жылы  Всеволод Мейерхольд атындағы театр техникумың бітірді, және 1935 жылға дейін сол театрда жұмыс істеген.

1935—1936 жылдары — Н. П. Хмелёвтің жетекшілігі бойынша студияның әртісі ,  1937—1938 жылдары — Мәскеу ТРАМның актері, 1938—1939 жылдары — ЛТК, 1940—1943 жылдары —  «[[Союздетфильм]]» киностудияның әртісі,  1943—1950 және 1953—1986 —  Моссовет атындағы МАДТнің әртісі, 1950—1953 жылдары —  М. Н. Ермолова атындағы МДТнің әртісі.
В. В. Алтайскаямен бірге неккеде тұрады.Қызы бар- Светлана.

Алексей 20 шілдеде 1991 жылы қайтыс болған.Ол Мәскеуде Ваганьковский зиратында жерленген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.moscow-tombs.ru/1991/konsovsky_aa.htm |title=Могила Консовского |access-date=2020-07-07 |archive-date=2020-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627084716/http://www.moscow-tombs.ru/1991/konsovsky_aa.html}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1912 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:1991 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ваганка зиратында жерленгендер]]</text>
      <sha1>o7w43b7wxbhc52t3ifwgempfu5j7u2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Михаил Филиппов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541663</id>
    <revision>
      <id>3608516</id>
      <parentid>3117915</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3608516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1715" sha1="n03t7ao4j11r2o1tjro8tvdqhol98i1" xml:space="preserve">[[Сурет:Mikhail Filippov, May 2018.jpg|нобай]]
Михаи́л Ива́нович Фили́ппов (туғ. 1947) — кеңес және ресей театр мен киноның актері, Ресей Федерациясының халық әртісі(1996), Ресей мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

== Өмірбаяны ==
Михаил Иванович Филиппов15 тамызда 1947 жылы Мәскеуде туған. Ол Мәскеу мемлекеттік университетінің филология факультетінде оқыған,бірақ 4-ші курстан кейін ГИТИСке ауысты.Михаилдың курсы-Ресей мемлекеттік әртісінің- Григорий Конский профессордың курсы. МГУдағы оқу уақытында  «Наш дом» студен студиясында ойнаған. Филиппов ГИТИСтің актер факульетің бітірді (1973).

1973 жылдан  Маяковский атындағы Мәскеу театрының актері.

== Жеке өмірі ==

Михаил Ирина Андроповаға үйленге.Екіншң әйел — актриса Наталья Гундарева. Үшінші әйел— Наталья Васильева (Филиппова) (Маяковский атындағы Мәскеу театрының актрисасы).

== Сілтемелер ==

http://www.imdb.com/name/nm0277137/

http://video.yandex.ru/users/serv1989/view/136/{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Санат:1947 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>n03t7ao4j11r2o1tjro8tvdqhol98i1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зоя Кайдановская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541664</id>
    <revision>
      <id>3608476</id>
      <parentid>2308801</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1351" sha1="djdeirvol7f8axn0h6yu99hewfijvej" xml:space="preserve">Зо́я Алекса́ндровна Кайдано́вская (Си́монова-Кайдано́вская; туғ. 5 қарашада 1976, Мәскеу) — кеңғс жіне ресей театр мен киноның актрисасы,тележүргізуші.

== Өмірбаяны ==
Зоя 1976 жылы 5 қарашада Мәскеу қаласында туған.1999 жылы РАТИ музака театрының факультетің бітірген (О.Кудряшов профессоры.)

Ол «Умники и умницы» телевизиялық бағдарламада жұмыс істеді. Маяковский атындағы театрда қызмет еткен. 2008 жылы  «Ника» сыйлығында «Открытие года» категориясы бойынша  — Ларисы Садиловой «Ничего личного» бейнесіндегі ең мықты рөл үшін номинация алды.

== Отбасысы ==

Зоя Кайдановская — әгілі актерлердің қызы: Евгения Симонова мен Александр Кайдановскийдің,  Юрий Вяземскийдің жиені.

Күйеуі — актёр Алексей Захаров,  Алексей ұлы мен  Варвара қызы бар.</text>
      <sha1>djdeirvol7f8axn0h6yu99hewfijvej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наташа Манор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541667</id>
    <revision>
      <id>3608371</id>
      <parentid>2820580</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1458" sha1="c2o0qb6vcgadx8sbnv14v51lyovoa4i" xml:space="preserve">Наташа Манор (ивр. ‏נטשה מנור‏‎‎‎, театр атауы, қазіргі аты Наталья Войтулевич-Манор) —кеңес және израиль театр киноактриса.

== Өмірбаяны ==
Наташа 15 тамызда 1958 жылы Ульяновск қаласында туған, қыз кезіндегі тегі-Силантьева.Ол  Ульяновска заң институнда жоғары оқу алды. Сосын ВГИКте кино бөлімінде екі жыл оқыды, кейін  ЛГИТМиКке Лариса Малеваннаның курсына ауысты. Сол жерде Наташа өзінің бірінші күйеумен Игорь Войтулевичпен танысты. Үйлену тойынан кейін олар Мәскеуге көшті, сол жерде Наташа ГИТИСті(актер-режиссер факультеті) Андрей Александрович Гончаров пен Марк Анатольевич Захаров шеберің бітірді. Диплом қойылымында  «Страсти по Митрофану» ( «Недоросль» Фонвизиннің шығармасы бойынша, режиссер Евгений Арье)Простакова ханымның рөлің ойнады. Сол рөл бойынша  «Надежда» сыйлығын алды.</text>
      <sha1>c2o0qb6vcgadx8sbnv14v51lyovoa4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай Добрынин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541669</id>
    <revision>
      <id>3608465</id>
      <parentid>3115946</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1365" sha1="6ep2bzd2esu89k2pqnktp7zm9m6bhza" xml:space="preserve">Николай Николаевич Добрынин (туғ. 17 тамызда 1963, Таганрог) —кеңес және ресей театр мен киноның актері.Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртіс(2002).

== Өмірбаяны ==
Николай Добрынин 17 тамызда 1963 жылы Таганрогте милиционер мен сауда қызметкерінің отбасында туған.Әкесі,тергеуші өмірден ерте кетті.

1985 жылы ГИТИСті бітірді (И. И. Судакова мен Л. Н. Князеваның курсы).  1985 жылдан бастап  «Сатирикон» театрында Константин Райкиннің жетекшілігімен жұмыс істеді.

1989 жылы  Аллы Сигалованың тәуелсіз студиясында мен  Роман Виктюк театрында жұмыс істейді.

Кинода бірінші рет Николай 1986 жылы Владимир Алениковтың «Нужные люди» фильмінде түскен.

== Сілтемелер ==

http://www.ruskino.ru/art/268 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317200246/http://ruskino.ru/art/268 |date=2015-03-17 }}

http://www.rg.ru/2005/10/26/dobrynin.html</text>
      <sha1>6ep2bzd2esu89k2pqnktp7zm9m6bhza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Раиса Недашковская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541671</id>
    <revision>
      <id>3608393</id>
      <parentid>2464241</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1524" sha1="dkpxyikhu6seklco0ozx6rfpl8gb1b5" xml:space="preserve">Раиса Степановна Недашковская (укр. Раїса Степанівна Недашківська, туған 17 ақпанда 1943 жылы, Малин, Житомирская облысы) — кеңес және украина театр мен киноның актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Раиса Недашковская 17 ақпанда 1943 жылы Малин қаласында Украинада туған.Кіші кезінен бимен айналасқан және хореографиялық ансамбльдің әншісі болған.

1960 жылы Раиса  Виктор Ивченконың «Лесная песня» фильмінде Мавка рөлің ойнады.1965 жылы Недашковская Киев театр институтың бітірді және  А.Довженк атындағы Киев киностудияның актрисасы болды.

Оның ең мықты жұмыстарының бірі - «Телефонистка» фильміндегі басты рөл.

 1980—1993 жылдары Киев жас театрында жұмыс істеді. Сол жерде ол «Сирано де Бержерак», «За двумя зайцами» қойылымдарында  басты рөлді ойнады.Раиса бірнеше моноқойылымдарының  құрушысы.

[[Санат:КСРО актрисалары]]
[[Санат:Украина актрисалары]]</text>
      <sha1>dkpxyikhu6seklco0ozx6rfpl8gb1b5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валерий Долженков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541672</id>
    <revision>
      <id>3608462</id>
      <parentid>2519676</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1259" sha1="kurxl2gdqijmzwayrr2iafv8h15i4jb" xml:space="preserve">'''Валерий Михайлович Долженков''' (туғ. 21 сәуірде 1947 жылы) — ресей  мен киноның актері.Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртіс.

== Өмірбаяны ==
Валерий Долженков 21 сәуірде 1947 жылы туған.1972 жылы ГИТИСті(актер шеберінің факультеті,педагог-В.С.Волгородский).Валерий орта бала театрында жұмыс істеген,кейін Г. Юденич театрында ойнаған.

1994 жылдан бастап Оңтүстік-Батыста орналасқан Мәскеудегі театрда жұмыс істеген.

2015 жылы  Ёлки әншінің  - Пара клипінде түскен. Осы клип 24 ақпанда  2015 жылы   Ёлканың Velvet Music ресми сайтында шыққан. Тағы да осы клипте Валериймен бірге актриса Ольга Кондрашова болған.

== Атақтары ==

Ресейдің еңбегі сінген әртіс(2008)


[[Санат:1947 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>kurxl2gdqijmzwayrr2iafv8h15i4jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станислав Любшин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541674</id>
    <revision>
      <id>3608339</id>
      <parentid>3218640</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1026" sha1="epdvr08r6m3x1a52ilblfniswfc2cuq" xml:space="preserve">Станисла́в Андре́евич Любши́н (туғ. 6 сәуірде 1933, Мәскеу, КСРО) — кеңес және ресей театр мен киноның актері,режиссер.Ресейдің халық әртісі(1981).

== Өмірбаяны ==
Станислав Любшин 6 сәуірде 1933 жылы Мәскеу қаласында туған.

1959 жылы М.С.Щепкин атындағы Жоғары театр училищесің бітірді.

1959 жылдан 1963 жылға дейін- «Современник» театрының актері.

1964—1967 жылдары Таганкадағы театрында қызмет еткен.

 1974—1977 жылы —  М. Н. Ермолова атындағы театрының актері.

1977—1979 жылдары —Кіші Бронная театрының актері.

1981 жылдан қазіргі уақытқа дейін —  А. П. Чехов атындағы МХАТтың актері.</text>
      <sha1>epdvr08r6m3x1a52ilblfniswfc2cuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай Горлов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541677</id>
    <revision>
      <id>3608531</id>
      <parentid>2329921</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1384" sha1="p9mrt4jy9e6b8tflbu3pmmt8qr7bhph" xml:space="preserve">Никола́й Матве́евич Го́рлов (16 желтоқсанда 1908, Ресей империясы — 6 қарашада 1989, Мәскеу, КСРО) — кеңес театр мен киноның актері.

== Өмірбаяны ==
Николай Горлов 16 желтоқсанда 1908 жылы туған.1935 жылы М.Горький атындағы театр техникумды бітірді.1929-1939 жылдары жұмысшы жастардың театрында ойнады,кейін «Союздетфильм» студиясының актері,Тбиллиская киностудиясында,киноактер театр-студиясында атер болды.1958 жылдан бастап &quot;Мосфильм&quot; мен М.Горький атындағы театрларда актер болды.Ол эпизодтық рөлдердің мастері.Николай  «из народа» кейіпкерлерді ойнайтын күлкілі актер.

Николай Горлов  6 қарашада 1989 жылы Мәскеу қаласында қайтыс болған.

== Атақтары мен марапаттары ==

Рсейдің еңбегі сінген әртіс(1987)

== Сілтемелер ==

http://www.imdb.com/name/nm0331021/

[[Санат:16 желтоқсанда туғандар]]</text>
      <sha1>p9mrt4jy9e6b8tflbu3pmmt8qr7bhph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валентина Ананьина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541678</id>
    <revision>
      <id>3608487</id>
      <parentid>3216076</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1345" sha1="jgua5k3b9mk51j14ehc9d3zcy4k3gk6" xml:space="preserve">'''Валенти́на Гео́ргиевна Ана́ньина''' (18 мамырда 1933, Мәскеу) — кеңес және ресей театр мен киноның актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Валентина Ананьина 18 мамырда 1933 жылы Мәскеу қаласында туған.

1957 жылы ВГИКті бітірді(1957,Юлий Райзман шебері).1957-1990 жылдары-киноактер театр-студияның актрисасы.Валентина Ананьина -эпизодтық рөлдердің шебері деп саналатын және отан кинематографияда бірінші орын алып отыр.Актрисаның 200-ден астам рөлдер бар.

Түсірілімдерден басқа Валентина Георгиевна бала тойларың өткізуге көмектеседі.&quot;Басқалардан қарағанда осыған мен көп уақытымды,бастысы-жүрегімді кетіретін болатынмын&quot;,-деп актриса айтады.Ол өзінің артынан санды ғана емес,сапасын да қалдырды.

== Сілтемелер ==

http://www.imdb.com/name/nm0025649/


[[Санат:1933 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>jgua5k3b9mk51j14ehc9d3zcy4k3gk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виктор Зощулин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541680</id>
    <revision>
      <id>3608407</id>
      <parentid>3479295</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1546" sha1="jdnhoiyyeabxzpp2dwr09p07e5sgyvs" xml:space="preserve">[[File:Актёр Театра им. Е.Б.Вахтангова Виктор Викторович Зозулин.jpg|right|200px]]

'''Ви́ктор Ви́кторович Зозу́лин''' (туғ. 10 қазанда 1944 жылы) — кеңес және ресей  мен киноның актері.Ресейдің халық әртісі(2001).

== Өмірбаяны ==
1966 жылы Виктор  Б. Щукин атындағы театр училищесің үздікпен бітірді ( А. И. Борисов курсы, педагогтар— Ц. Л. Мансурова, А. А. Орочко, Ю. В. Катин-Ярцев, А. М. Поламишев, В. Г. Шлезингер).

Жас актер 7 театрға шақырылды және ол Вахтангов атындағы театрды таңдады. Ең маңызды жұмыстарының бірі —   «Принцесса Турандот&quot; қойылымында Калафа рөлі.

Тағы да Виктор радио мен дыбыс жазуды дауыстап оқу берушы болып жұмыс істеді.Ол  «Юность» раионың тұрақты жұмысшы болды.Бірнеше «Театра у микрофона» бағдарламаларында қатысқан. Ол «Надежда» радиостанцияның бағдарламалардың бірнешесің шығарушысы болды.


[[Санат:1944 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>jdnhoiyyeabxzpp2dwr09p07e5sgyvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владислав Баландин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541681</id>
    <revision>
      <id>3608495</id>
      <parentid>2519753</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1100" sha1="fjg5osztiqdgiotuqkygibqufmab9ff" xml:space="preserve">'''Владислав Фёдорович Баландин''' (29 қыркүйекте 1928 — 1997) —кеңес  мен киноның актері.Ресейдің еңбегі сінген әртісі.

== Өмірбаяны ==
Владислав Баландин 29 қыркүйекте 1928 жылы туған.1956 жылы  Александра Роудың «Драгоценный подарок» фильміне дебютке шықты.

1970-жылдары А.Н. Островский атындағы Мәскеу облыс театрының актері болды.

Владислав Баландин 1997 жылы қайтыс болды. Ол  Ваганьковск зиратында жерленген.

== Атақтары ==

Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртісі(1976).

== Сілтемелер ==

http://bozaboza.narod.ru/balandin.htm

http://www.imdb.com/name/nm0049348/


[[Санат:1928 жылы туғандар]]
[[Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>fjg5osztiqdgiotuqkygibqufmab9ff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вера Лескова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541682</id>
    <revision>
      <id>3608489</id>
      <parentid>2519695</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1237" sha1="r9jfkiehyecqgwgwewoxlbooo3r5t63" xml:space="preserve">'''Вера Анатольевна Лескова''' (туғ. 1 наурыз 1953 жыл) — кеңес және ресей  мен киноның актриасы.

== Өмірбаяны ==
Вера Лескова 1 наурызда 1953 жылы туған.1974 жылы М.С.Щепкин атындағы жоғары театр училищесің бітірді.1984 жылдан бастап А.С.Пушкин атындағы Мәскеу драма театрында ойнайды.

=== Отбасысы ===
Күйеуі-Фрадкин Виктор Александрович(туғ.1949),жазушы, Борис Ефимович Ефимовтың суретшінің немересі (1900—2008).

== Өнернамалары ==

«Аленький цветочек» — Алёнушка

«Луна в форточке» — Даша

«Обручение»

«Иван и мадонна»

«Я-женщина»

«Подонки» — бірінші қызы

«Блэз» — Ариана

«Белая цапля» — Алёна

«Из пламя и света»

«Где любезная моя?» — Маша


[[Санат:1953 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>r9jfkiehyecqgwgwewoxlbooo3r5t63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герман Полосков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541683</id>
    <revision>
      <id>3608474</id>
      <parentid>2519792</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1103" sha1="sl6swoxn7hddcty760g3hs7sbeyz0mz" xml:space="preserve">'''Полосков Герман Евгеньевич''' (1940 жылы туғандар, Мәскеу) — кеңестік киноактер.

== Өмірбаяны ==
Герман Полосков 23 ақпанда 1940 жылы туған.1964 жылы ВГИКтің актер факультетің (С.А.Герасимов пен Т.Ф.Макаровтың шеберлері) бітірді.

== Фильмография ==

1962 — Девять дней одного года — үйлену тойдағы қонақ

1962 — На семи ветрах — Макаров

1967 — Доктор Вера — эпизодтық

1967 — Журналист — мәскеу редакциясының қызметкері

1967 — Места тут тихие

1967 — Пароль не нужен — милиционер

1969 — Внимание, цунами! — Янсон

1970 — Красная площадь — жауынгер

1970 — Посланники вечности


[[Санат:23 ақпанда туғандар]]
[[Санат:1940 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>sl6swoxn7hddcty760g3hs7sbeyz0mz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антонина Дмитриева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541686</id>
    <revision>
      <id>3608480</id>
      <parentid>2519539</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1080" sha1="r0kt2u9zkjoo9fb703ltu1kh6kws9yu" xml:space="preserve">'''Дмитриева Антонина Ивановна''' (18 қарашада 1929 — 16 тамызда 1999, Мәскеу, Ресей) —театр мен киноның актрисасы.Ресейдің халық әртісі(1987).

== Өмірбаяны ==
Антонина 18 қарашада 1929 жылы туған.

1954 жылы Антонина Борис Щукин атындағы театр училищесің бітірді.

1954-1964 жылы -Орта бала театрының актрисасы.

1964-1967 жылдары Ленин комсомол атындағы Мәскеу театрында жұмыс істеген.

1967 жылы -Кіші Броннаядағы Мәскеу театрының актрисасы.Дмитриева Анатолий Эфростың қойылымында ойнаған.

== Сілтемелер ==

http://moscow-tombs.ru/1999/dmitrieva_ai.htm


[[Санат:1929 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]
[[Санат:1999 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>r0kt2u9zkjoo9fb703ltu1kh6kws9yu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борис Новиков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541687</id>
    <revision>
      <id>3608484</id>
      <parentid>2913043</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2683" sha1="71gz3tip21or4pm37lhwfnasq21bqdx" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    = 
|шынайы есімі        = {{lang-ru|}}
|сурет                          = 
|сурет ені          = 250px
|сурет атауы               = 
|туған кездегі есімі    = 
|туған күні                   = 1925
|туған жері                  = 
|қайтыс болған күні          =  1997
|қайтыс болған жері         = 
|мамандығы                      = {{актер|Ресей}}
|азаматтығы                     = {{USSR}} → {{RUS}}
|белсенді жылдары         = 
|бағыты                                =
|киностудия                       =
|марапаттары                  = 
|imdb_id                             = 
|сайты                            =
}}
'''Бори́с Кузьми́ч Но́виков''' (13 шілдеде 1925, Ряжск — 25 шілдеде 1997, Мәскеу) — кеңес театр мен киноның актері.Ресей Федерациясының халық әртісі(1994).

== Өмірбаяны ==
Борис Новиков 13 шілдеде 1925 жылы Ряжск-1 станциясында(қазіргі Рязан облысы) туған.

1948 жылы Ю.АюЗавадской атындағы мектеп-студиясың бітрді және Моссовет атындағы театрының актері болды,1963-1972 жылы Сатира театрында жұмыс істеді.

Борис МТЮЗаның актрисасында Надежда Антоновна Климовичке үйленген.Осы неккеден ұл бала туды-Сергей-бала кезінен мүгедек.Барлық өмір бойы олар ауру бала туралы қам жеді.Осы отбасы Котельническая жағасында тұрды.

1972 жылы сусамыр аурудан Борис театр жұмысың тоқтатты және киномен ғана айналасты.Барлық өнер жылы 150-ден астам фильмде түскен,эпизодтық рөлдердің шебері.Бірнеше мультфильмдердің дауыстандыруында қатысқан.

== Сілтемелер ==
* http://www.imdb.com/name/nm0637122/
* http://www.russiancinema.ru/names/name4359/{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Санат:1925 жылы туғандар]]
[[Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алфавит бойынша актерлер]]</text>
      <sha1>71gz3tip21or4pm37lhwfnasq21bqdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Светлана Харитонова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541689</id>
    <revision>
      <id>3608463</id>
      <parentid>2308877</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1273" sha1="4vffy7rowc76qtgl8un6ehxt38pwacn" xml:space="preserve">Светлана Николаевна Харитонова (30 қантарда 1932, Мәскеу— 8 қантарда 2012, Мәскеу) — кеңес театр мен киноның актрисасы.

== Өмірбаяны ==
1954 жылы МХАТ мектеп-студиясың (С.К. Блинников және Г.А. Герасимов шеберлері) бітірді. Мектеп-студия оқу уақытында Леонид Харитоновқа күйеуге шыққан.Екі жылдан кейін олар ажырасты.

1957 жылдан 1969 жылға дейін Сатира Мәскеу академия театрында жұмыс істеген.

1966 жылы Орта телевидениенің Жоғары теливизиялық режиссер курстарың бітірді,тағы да ВГИКтің режиссер факультетің бітірген.

Светлана Харитонова 8 қантарда 2012 жылы Мәскеу қаласында 80-жылдыққа дейін үш апта өмір сүре алмай қайтыс болған.Ол 16 қантарда Хованск зиратында жерленген.

== Сілтемелер ==

http://www.imdb.com/name/nm0451462/</text>
      <sha1>4vffy7rowc76qtgl8un6ehxt38pwacn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Евгений Тетерин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541690</id>
    <revision>
      <id>3608440</id>
      <parentid>2308881</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1392" sha1="jg3bseudhmf01ahhm595h8i0pcpev1z" xml:space="preserve">Евгений Ефимович Тетерин (22 ақпанда 1905, Мәскеу— 19 наурызда 1987, Мәскеу) — кеңес киноның актері,кинорежиссер.

== Өмірбаяны ==
Евгений Мәскеуде туған.Ол МХАТ сахна студиясың және Евгений Вахтанговтың студиясың бітірді(1926).1929-1937-Мәскеудегі Санкультура театрының режиссері мен актері, 1938—1940 —Орел мен Ногинсктегі театрлардың актері,  1940—1941 —  «Мосфильм» киностудияның, 1944—1946 — Музкомедия театрының , 1946 жылдан  — Мәскеудегі киноактер театр-студиясының актері.

Ресейдің еңбегі сінген әртісі (1958).

== Фильмография ==

    1938 — Болотные солдаты

     1941 — Дело Артамоновых — Мирон

    1948 — Молодая гвардия

    1949 — Звезда

    1953 — Таинственная находка

    1954 — Переполох

    1955 — Отелло — Брабанцио

    1955 — Попрыгунья — доктор Фёдор Лукич Коростылёв

    1956 — Главный проспект</text>
      <sha1>jg3bseudhmf01ahhm595h8i0pcpev1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александра Данилова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541691</id>
    <revision>
      <id>3608390</id>
      <parentid>2519483</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1847" sha1="6u0k8tir5hqzdsaqlpzqmdteianlux6" xml:space="preserve">'''Алекса́ндра Серге́евна Дани́лова''' (3 желтоқсанда 1918 — 20 сәуірде 2004) —кеңес театр мен киноның актрисасы.


== Өмірбаяны ==
Александра Данилова родилась 3 желтоқсанда 1918 жылы Краснокутскте туған.

1937 жылы ВГИКке түсті және бірінші курста Сергей Эйзенштейн режиссер оны көрді және өзінің   «Александр Невский» фильміне шақырды. Александра  вузды 1941 жылы соғыстың бір-екі алдында бітірді .Кейін соғыс басталғанда басқа актерлер сияқты Александраны Алма-Атаға көштірді.Сол жерде ол Орталық киностудияда жұмыс істеді (қазіргі— Казахфильм).Александра кейбір фильмдерде түскен.

Мәскеуге келген сон 1944 жылы «Мосфильм» киностудиясына қабылданды жіне киноактер театр-студиясынада.Соңғы кездерде Александра концерттерді және өнер кездесулерді ұйымдастырды.Сол үшін ол 1974 жылы өнерге еңбегі сінген қызметкер атағын алды.

Александра Данилова 20 сәуірде 2004 жылы Мәскеу қаласында қайтыс болды.Ол Преображенск зиратында жерленген.


[[Санат:1918 жылы туғандар]]
[[Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>6u0k8tir5hqzdsaqlpzqmdteianlux6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валерий Рыжаков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541692</id>
    <revision>
      <id>3608512</id>
      <parentid>3215910</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1559" sha1="k4e1ejnxwxglvddyg4p35nj73qsbrq1" xml:space="preserve">'''Вале́рий Никола́евич Рыжако́в''' (туғ. 1945) —кеңес және ресей  мен киноның актері.Ресейдің еңбегі сінген әртісі(1984).Мемлекеттік сыйлығының лауреаты(1980).

== Өмірбаяны ==
*1967 жылы Валерий Рыжаков ВГИКті (В.Белокуров шебері) бітірді.1968 жылдан 1970 жылға дейін Кеңес әскердің орталық театрының актері болды.1970 жылдан 1992 жылға дейін Горьков атындағы киностудияның актері.
*1990 жылдардың басында Валерий актер маманың қалдырып кәсіпкер болып кетті және баспа әсәмен сәтті айналасты.Бәрақ кейін дінге кеттіп қалды.Қазіргі уақытта Мәскеудегі Троица Живоначальная ғибадатханада жұмыс істейді.

== Қадірлері мен марапаттары ==

КСРО мемлекеттік сыйлық(1980)

Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртіс(1984).

== Сілтемелер ==

http://www.imdb.com/title/tt0753507/

http://www.ruskino.ru/art/1165 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213130652/http://www.ruskino.ru/art/1165 |date=2016-12-13 }}


[[Санат:1945 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>k4e1ejnxwxglvddyg4p35nj73qsbrq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергей Николаевич Плотников</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541702</id>
    <revision>
      <id>3608334</id>
      <parentid>2813022</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3608334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1743" sha1="o0gtz4gvzqllx8z7r9wpdi245hvev37" xml:space="preserve">'''Сергей Николаевич Пло́тников''' (21 қантарда (3 ақпанда) 1909, Саратов — 29 қазанда 1990, Архангельск) — ресей,кеңес киноактер,театр мен киноның режиссері.

== Өмірбаяны ==
Сергей 1929 жылы Саратов драма театрында драма студиясың бітірді.1929-1934 жылдары -Сарато близінің театрының әртісі.
Ол Қызыл әскерді қызмет еткен(1934-1937),сосын әскер театрының әртісі болды.1937-1938 жылдары-Саратов облысының драма театрының әртісі.
1938 жылы Сергей Архангельскке көшеді.Сол жерде Архангельск жас көрерменнің драма театрында ойнауға бастайды.1941 жылдан бастап ТЮЗ жабылғаннан кейін Сергей Николаевич  М. В. Ломоносов атындағы Архангельск драма театрына жұмыс істеуге барады.Сол театрда 200-ден астам рөл ойнаған болатын.Режиссер-қоюшы болғаннан ол бірнеше қойылымдарды қойған.

1955 жылы  Сергей Плотников киноде түсуге бастады.
Ол Архангельсктің ВТОмен басқаруға бастады.

Сергей Николаевич Плотников  29 қазанда1990 жылы қайтыс болды. Ол  Жаровихинск зиратында Архангельскте жерленген.</text>
      <sha1>o0gtz4gvzqllx8z7r9wpdi245hvev37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергей Блинников</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541703</id>
    <revision>
      <id>3608444</id>
      <parentid>2308914</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1093" sha1="n926i6c29em9anr6xlgz4ahe0knlmdo" xml:space="preserve">Серге́й Капито́нович Бли́нников (1901—1969) — кеңес театр мен киноның актері,театр режиссері,педагог.

== Өмірбаяны ==
Сергей Блинников 20 шілдеде(ә тамызда) Мәскеу қаласында 1901 жылы туған.

Сергей Кіші театрының мектебінде оқыған.1922 жылдан бастап МХАТтың мектебінде оқыған.1924 жылы МХАТ труппасына(Н.В.Демидов педагогына) түскен.

1945 жылдан 1959 жылға дейін Вл.И.Немирович-Данченко атындағы мектеп-студиясында оқытқан.

С.К.Блинников 28 қыркүйекте 1969 жылы(20 қыркүйекте,29 қыркүйекте және 19 қыркүйекте) қайтыс болған.Ол Мәскеу қаласында Новодевьич зиратында жерленген.

== Сілтемелер ==

http://www.hnet.ru/news/chronograph/id/1291/</text>
      <sha1>n926i6c29em9anr6xlgz4ahe0knlmdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аркадий Вовси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541704</id>
    <revision>
      <id>3608380</id>
      <parentid>2519545</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1832" sha1="kjpe0bp1ydfi4w0y88vt0pv23w9lmji" xml:space="preserve">'''Аркадий Григорьевич Вовси́''' (1900—1971) — кеңес және ресей театр мен киноның актері.Ресей Федерациясының халық әртісі(1962).

== Өмірбаяны ==
Аркадий Вовси 1 мамырда 1900(1899 жылы) жылы Рига қаласында туған.

Аркадий Григорьевич М.А.Чехов студиясында оқыған.Сол студияны бітірген сон 1926 жылы ГИТИСте Замоскворечье театр сахнасында ойнаған.1930 жылы МХАТке көшті.1936-1938 және 1954-1955 жылдары Моссовет атындағы театрды жұмыс істеген.1938 жылы Ленин комсомол атындағы театр труппасына кірген,себебі осы театр сахнасында бірнеше рөлдер ойнаған.

Аркадий Вовсинің өнерінде нақты мінезділік,жеңішке мысқыл сезімі болған.Ол адамның ішкі дүниесің ашу білетін.

Аркадий Григорьевич режиссер-қоюшы ретінде де жұмыс істеді.Ол Ленин комсомол атындағы театрда және Мәскеу ТЮЗінде түрлі қойылымдарды қойған.1937 жылдан ГИТИСте оқытқан,ал 1959 жылдан-доцент

А. Г. Вовси 29 маусымда 1971 жылы қайтыс болған. Ол Мәскеуде   Ваганьковск зиратында жерленген.


[[Санат:1990 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:1971 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>kjpe0bp1ydfi4w0y88vt0pv23w9lmji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай Кузьмин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541705</id>
    <revision>
      <id>3608431</id>
      <parentid>2308917</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1470" sha1="26fnc46pug5qma5n8v6dq2w31wiflbh" xml:space="preserve">Николай Алексеевич Кузьмин (25 ақпанда 1917, Боково, Мышкинский уезді, Ярославская губерния — 14 наурызда 1999) —кеңес актері.

== Өмірбаяны ==
Николай Кузьмин 25 ақпанда 1917 жылы Боково аулында қызметкерлер отбасында туған.

Ол аспап мектебінде(1932-1934) оқыған,сосын аспап болып жұмыс істеді(1934-1936).Кейін Ленинград театр институтына түсті.1940 жылы әскерге шақырылды.Николай Ұлы Отан соғысының қатысушысы болған.Демобилизациядан кейін Ленинград ТЮЗінің актері болды.Сол жерде маусымның жартысын жұмыс істеп,1946 жылы репрессияланды.1954 жылға дейін қамауда болған.Бостандыққа шыққан сон кірпіш зауыдында жұмыс істеді.
1956 жылы  қайтадан актер қызметке көшті-&quot;Ленфильм&quot; киностудияға қабылданды және кинода түсуге бастад.

Ол Ленинград киноактер театр-студиясында жұмыс істеген.

Николай 14 наурызда 1999 жылы қайтыс болды.</text>
      <sha1>26fnc46pug5qma5n8v6dq2w31wiflbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вениамин Левитин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541708</id>
    <revision>
      <id>3608511</id>
      <parentid>2519689</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1290" sha1="j14bgsy5ltzhy7f77fsf0qeu76qrz9g" xml:space="preserve">'''Вениамин Фаустович Леви́тин''' (1905—1966) —кеңес кинооператор,Сталин сыйлығының лауреаты.

== Өмірбаяны ==
Вениаамин Левитин Ленинград профтехникумды бітірген.1933 жылдан бастап оператор-қоюшы болып &quot;Союзфильм&quot; киностудиясында жұмыс істеген.
(қазіргі  «Ленфильм»). Вениамин Ұлы Отан соғысында қатысқан.

== Атақтары мен марапаттары ==

Сталин сыйлығы(1950)

Қызыл жұлдыздың ордені(1943)

Медалдер

== Фильмографиясы ==

1931 — Парень с берегов Миссури

1934 — Частный случай

1937 — Тайга золотая 

1938 — Год девятнадцатый

1941 — Кино-концерт

1949 — Счастливого плавания

1952 — Навстречу жизни

1953 — Весна в Москве; Честь товарища

1954 — Кортик


[[Санат:1905 жылы туғандар]]
[[Санат:1966 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>j14bgsy5ltzhy7f77fsf0qeu76qrz9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексей Рудяков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541709</id>
    <revision>
      <id>3608406</id>
      <parentid>3239538</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1103" sha1="r3ym1r63btmu4nyg6e3t4kswwmwxz8s" xml:space="preserve">'''Алексей Андреевич Рудяков''' (8 наурызда 1923, Костино-Отделец аулы, Воронежская губерния, КСРО — 30 қантарда 1997) — кеңес суретші-қоюшы.

== Өмірбаяны ==
А.А.Рудяков 8 наурызда 1923 жылы Костино-Отделец аулында, Воронежская губернияда (қазіргі — Ресей Федерациясының Воронежская облысы).

1952 жылы  ВГИКтің көркемдік факультетің бітірді(И. Шпинель мен Ф. Богородскийнің шебері).

 1952жылы  «Ленфильм» киностудиясында қоюшы-суретшы болып жұмыс істеген. 

Алексей Ресейдің еңбегі сіген әртісі (1983).

Алексей 30 қантарда 1997 жылы қайтыс болды.


[[Санат:1923 жылы туғандар]]
[[Санат:Суретшілер]]
[[Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>r3ym1r63btmu4nyg6e3t4kswwmwxz8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зинаида Шенеман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541710</id>
    <revision>
      <id>3608441</id>
      <parentid>2901060</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1247" sha1="fndytvva0eqxaa32mphuawnotpbki7x" xml:space="preserve">Зинаида Анатольевна Шейнеман (9 наурызда 1920, Ресей федерациясы) —кеңес фильмдердің құрастырушысы.

== Өмірбаяны ==
Зинаида Анатольевеа Шейнеман 9 наурызда 1920 жылы туған.

Зинаида «Ленфильм» киностудияның құрастырушысы.

 1966 жылдан бастап (Начальник Чукотки) және 1990  жылға дейін  (Царская охота) — Виталий Мельниковтың барлық бейнелердің құрастырушысы. Тағы да осындай режиссерлердің бейнелерімен айналасқан: Виктор Соколов, Геннадий Полока, Игорь Усов, Аян Шахмалиева, Владимир Воробьёв, Михаил Ершов, Надежда Кошеверова.

 КСРО кинематографист Одағының мүшесі  (Свердловское бөлімі).

== Сілтемелер ==

http://russiancinema.ru/names/name16326/{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

http://www.imdb.com/name/nm0790918/</text>
      <sha1>fndytvva0eqxaa32mphuawnotpbki7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татьяна Лаврова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541714</id>
    <revision>
      <id>3608388</id>
      <parentid>3201254</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1056" sha1="ph093fumnks656b60vvpjo2hw0ho2sj" xml:space="preserve">'''Татья́на Евге́ньевна Лавро́ва''' (шың тегі— Андрика́нис; 7 маусымда 1938, Мәскеу — 16 мамырда 2007, Мәскеу) — кеңес және ресей театр мен киноның актрисасы.Ресейдің халық әртісі.

== Өмірбаяны ==
Татьяна МХАТ мектеп-студиясың бітірді (1959).

 1959—1961 жылдарда және 1978 жылы — МХАТ актрисасы ( 1989 жылдан — А. П. Чехов атындағы МХТ), 1961—1978 жылдары—«Современник» театрының актрисасы.

Лавроваға әйгішілікті әкелген  Михаила Ромманың «Девять дней одного года» фильміндегі Леля рөлі.

Татьяна  16 мамырда 2007 жылы  ұзақ аурудан кейін қайтыс болды. Актриса Мәскеуде  Троекуровск зиратында жерленген.</text>
      <sha1>ph093fumnks656b60vvpjo2hw0ho2sj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрий Кузьменко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541729</id>
    <revision>
      <id>3608451</id>
      <parentid>2439756</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1712" sha1="axm6t6dg9nolpyyd1ram8719gxjik0h" xml:space="preserve">Кузьменко Юрий Александрович (туғ. 1949) —кеңес театр мен киноның актері,сценарийші,режиссер.

== Өмірбаяны ==
Кузьменко Юрий 25 мамырда 1949 жылы туған Харьков қаласында туған.

Юрий 1971 жылы  Харьков мемлекеттік университетінің шетел тілдерінің факультетің бітірді және 1976 жылы А.В.Лунчарский атындағы театр өнерінің мемлекеттіңһк институтың бітірді.

1976-1981 жылы «Молдова-фильм» студиясында киноактер театр-студиясында жұмыс ісеген. Ол киноларда  «Молдова-фильм», «Одесская киностудия», «Мосфильм»  студияларда түскен.

1983 жылы ВГИКтің режиссер факультетің,Юрий Озеровтың факульетің бітірді.

Ерекше әйгішілікті ол  «Дальнобойщики» сериалының бірінші 20 серияның режиссері болғанда алған.

Кузьменко «Золотой орел» сыйлығының лауреаты «Лучший телесериал» номинацияда «Дальнобойщики» сериал үшін алды (2002 жыл).

Юрий Кузьменко үйленген,екі баласы бар.

== Сілтемелер ==

http://m.moldovenii.md/ru/people/611

http://7days.ru/stars/bio/yuriy-kuzmenko.htm
[[Санат:1949 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>axm6t6dg9nolpyyd1ram8719gxjik0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай Бармин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541730</id>
    <revision>
      <id>3608470</id>
      <parentid>2308990</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1361" sha1="qrdo3kcwmd9czm94spb5gjz5q5av7cd" xml:space="preserve">Николай Михайлович Бармин (22 наурызда 1922, аул. Ленино (қазіргі  Ленинск-Кузнецкий Кемеровской облысы— 12 қантарда 1997, Мәскеу) —кеңес және ресей театр мен киноның актері.Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртісі(1993).

== Өмірбаяны ==
Николай қызметкерлер отбасында туған.Николай 1941 жылдан бастап Ұлы Отан соғысының қатысушысы.Ол Украин фронтында және Оңтүстік-Батыс жақтарында қатысқан.

1947 жылы киноға студенттік кезінде дебютке шықты.1948 жылы-Орталық траснпорт театрының(қазіргі Н.В.Гоголь атындағы Мәскеу драма театры).1955 жылдан 1990 жылға дейін киноактер театр-студиясында ойнаған.

Николай 1997 жылы 12 қантарда қайтыс болды.Ол Мәскеу қаласында Хованск зиратында жерленген.

== Сілтемелер ==

http://www.imdb.com/name/nm0055323/?ref_=fn_al_nm_1

http://kuvaldinur.narod.ru/kuvaldin-ru/barmin.html</text>
      <sha1>qrdo3kcwmd9czm94spb5gjz5q5av7cd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталья Медведева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541732</id>
    <revision>
      <id>3608386</id>
      <parentid>2839116</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1730" sha1="b246b07yajdmzm0y0opxn8dptbec3bg" xml:space="preserve">'''Ната́лья Па́вловна Медве́дева''' (18 желтоқсанда [[1915]], Петроград — 12 тамызда [[2007]], [[Мәскеу]]) — кеңес және театр мен киноның актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Наталья Павловна Медведева 18 желтоқсанда 1915 жылы Санкт-Петербург қаласында интеллигенттік отбасыда туған.Оның анасы-актриса.Әкесі,
Павел Николаевич Медведев, әдебиет проффесоры болған. Ол Ленинград жазушылардың Одағының мүшесі болды.

1937 жылы Павел Николаевич тұтқынданған,ал кейін атып тасталған.Наталья Павловна 1957 жылға дейін халықтың дұшпаны деп саналған.

1939 жылы Наталья Павловна Ленинград театр институтына Леонид Сергеевич Вивьен сыныбына түсті және 1943 жылы оны бітірді.

1943 жылдан 1944 жылдары —  Свердловск драма театрының актрисасы  Е. Брилльдің жетекшілігі арқылы.

1945-1979  жылы - Спартаковскийдегі Мәскеу драма театрының актрисасы(1968 жылдан -Кіші Бронныйдағы театрда).

Наталья Павловна 12 тамызда 2007 жылы Мәскеуде қайтыс болған.Ол Химкинск зиратында Мәскеу облысында жерленген.
{{stub}}</text>
      <sha1>b246b07yajdmzm0y0opxn8dptbec3bg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай Тимофеев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541733</id>
    <revision>
      <id>3608415</id>
      <parentid>2308995</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="911" sha1="plhet2n3g47g2zipmllpuf0j79m655y" xml:space="preserve">Николай Дмитриевич Тимофе́ев (1921 — 1999) —кеңес театр мен киноның актері.Ресейдің халық әртісі(1969).

== Өмірбаяны ==
Николай Дмитриевич Тимофеев  26 желтоқсанда 1921 жылы Бакуда туған.

1939-1946 жылдары РККАда қызмет еткен,Ұлы Отан Соғысының қатысушысы.

1950 жылы Щукинск театр училищесің бітірді.

Ол  Е. Б. Вахтангов атындағы МАДТте оқыды.

Бірінші үлкен рөлдегі кино— Иван Петрович Афанасьев рөлі «В мирные дни» фильмінде (1950).

Николай 25 қыркүйекте 1999 жылы қайтыс болған. Ол Ваганьковский зиратында жерленген.</text>
      <sha1>plhet2n3g47g2zipmllpuf0j79m655y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатолий Чемодуров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541734</id>
    <revision>
      <id>3608387</id>
      <parentid>2519523</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1041" sha1="t09ahn8bbj41z0bv5pvfkm6byycxyzu" xml:space="preserve">'''Анато́лий Влади́мирович Чемоду́ров''' (1919—1986) —кеңес театр мен киноның актері,кинорежиссер.

== Өмірбаяны ==
А. В. Чемодуров  21 шілдеде 1919 жылы  Ново-Ивановка аулында (қазіргі Курская облысы) туған.

    1942 жылы — Рязан училищесің бітірді.

    1948 жылы —  ВГИКтің актер факультетің  (С. А. Герасимов пен Т. Ф. Макарова шеберлері) бітірді.

    1947—1961 жылдары— Орталық киноактер студиясының актёрі.

    1961 жылдан бастап — «Мосфильм» 2-ші режиссёр .

А. В. Чемодуров  28 желтоқсанда 1986 жылы қайтыс болған.


[[Санат:1919 жылы туғандар]]
[[Санат:1986 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>t09ahn8bbj41z0bv5pvfkm6byycxyzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Данута Столярская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541737</id>
    <revision>
      <id>3608452</id>
      <parentid>2519808</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1700" sha1="gnru84rzjeg90nldjtke6vah2wvuv3i" xml:space="preserve">'''Дану́та Альфре́довна Столя́рская''' (18 шілдеде 1929, Татищево, Саратов облысы — 14 маусымда 2011, Мәскеу) — кеңес киноактриса.Ресейдің еңбегі сінген әртіс(1983).

== Өмірбаяны ==
Данута Столярская 18 маусымда 1929 жылы Татищево аулында Саратов облысында туған.Ол өз оқұың Горький қаладағы театр училищесінде.Сол жерде 1948 жылдан 1950 жылға дейін оқыды,кейін ВГИКке түсті(Борис Бабиков пен Ольга Пыжова шебері) және 1955 жылы бітірді.Оның курсында Руфина Нифонтова, Изольда Извицкая, Юрий Белов, Надежда Румянцева, Майя Булгакова оқыды.

1955 жылдан 1957 жылға дейін киноактер мемлекеттік театрында жұмыс істеді,ал 1957 жылы М.Горький атындағы киностудиясына ауысты..
Данута 14 маусымда 2011 жылы қайтыс болған.Ол Химкинск зиратында жерленген.

== Отбасысы ==
*Күйеуі— кинорежиссёр Владимир Саруханов 
*Қызы — актриса Нина Саруханова.


[[Санат:1929 жылы туғандар]]
[[Санат:18 шілдеде туғандар]]
[[Санат:14 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>gnru84rzjeg90nldjtke6vah2wvuv3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леонид Реутов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541741</id>
    <revision>
      <id>3608449</id>
      <parentid>3098748</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1130" sha1="c3qd5k0zy07m1x3h5x0bcdwgzlm9fbu" xml:space="preserve">Леонид Алексеевич Реутов (1942—2002) — кеңес пен ресей киноактер.

== Өмірбаяны ==
Леонид 1942 жылы 11 сәуірде Мәскеу қаласында туған.

1967 жылы ол ВГИКті актер факультетің бітірді және М.Горький атындағы киностудияның актері болды.

Леонид карьерасың кинодағы үлкен рөлдерден бастады.(«Утренние поезда», «Верьте мне, люди!», «Ваш сын и брат»), бірақ кейін эпизодтық рөлдерге көшті.

Реутов Лариса Виккел актрисаға үйленген,бірақ сосын ажырасты.Неккеден Олеся қызы қалды.

Леонид 31 наурызда 2002 жылы Мәскеу қаласында қайтыс болды.

== Сілтемелер ==

http://www.film.ru/afisha/person.asp?name=%CB%E5%EE%ED%E8%E4+%D0%E5%F3%F2%EE%E2{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</text>
      <sha1>c3qd5k0zy07m1x3h5x0bcdwgzlm9fbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Игорь Иванов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541742</id>
    <revision>
      <id>3608481</id>
      <parentid>3214597</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1272" sha1="jc6583l7pmw41489h5ru57dnxp7axu0" xml:space="preserve">'''Игорь Юрьевич Иванов''' (туғ. 1954, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[ресей]] және кеңес театр мен киноның актері.

== Өмірбаяны ==
Игорь Иванов 19 мамырда 1954 жылы Ленинградте (қазіргі Санкт-Петербург) туған.

1979 жылы Санкт-Петербург өнер театрының академиясың, А.Кацман, Л.Додин шеберлерің бітірді.

 1979 жылдан 1980 жылдары — Томский ТЮЗдың актері.

1980жылдан бастапСанкт-Петербургтегі Кіші драма театрында жұмыс істейді.

2002 жылы Игорь Иванов өзінің жобасың ұйымдастырды — «Чрезвычайно зависимое театральное сообщество».

== Сілтемелер ==

http://ivanovintheater.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801155017/http://ivanovintheater.com/ |date=2015-08-01 }}

http://www.imdb.com/name/nm0412046/

http://ruskino.ru/art/3336 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318120234/http://ruskino.ru/art/3336 |date=2015-03-18 }}</text>
      <sha1>jc6583l7pmw41489h5ru57dnxp7axu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серафима Холина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541743</id>
    <revision>
      <id>3608464</id>
      <parentid>3485002</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1669" sha1="r3v890h4nq2sffpe59bvkf8m4ynjyp9" xml:space="preserve">'''Серафима Васильевна Холина''' (туғ. 29 тамызда 1923, Мәскеу) — кеңес киноактриса.

== Өмірбаяны ==
Серафима Холина 29 тамызда 1923 жылы Мәскеуде туған.Ұлы Отан соғыс уақытында 1942 жылдың ақпанынан 1944 жылына дейін Владимир Ильич атындағы зауыдта токарь болып жұмыс істеді.1944-1949 жылдары ВГИКте актер факультетінде (Юлий Яковлевич Райзманның шебері) оқыған.Сол жерде ол өзінің бір курстағы баламен Олег Голубицкиймен сырттай жүріс жүрді және оған үйленді.Олар бірге барлық өмір бойы бірге тұрды.

ВГИКті бітірген сон Холина &quot;Мосфильм&quot; киностудиясына түсті және киноактер театр-студиясынада түсті.Сол жерде 1983 жылға дейін жұмыс істеді.Кинодағы дебюты 1950 жылы болды.Ең жақсы есте қалған- ол «Бриллиантовой рука» Леонид Гайдайдың фильмінде жүргізуші рөлінде.Ол дубляэжбенде көп айналасты.

== Сілтемелер ==

http://tremasov.ucoz.ru/load/kholina_serafima_vasilevna/1-1-0-351#{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

http://leonid-gaidai.ru/?r=6&amp;m=2&amp;man=178

http://www.kinopoisk.ru/name/1649849/</text>
      <sha1>r3v890h4nq2sffpe59bvkf8m4ynjyp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эугения Шулгайте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541787</id>
    <revision>
      <id>3608448</id>
      <parentid>2309076</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1343" sha1="a4r16y4iks6otqkvlsf8vat2tyiwkrw" xml:space="preserve">Эугения Клеменсовна Шулгайте (лит. Eugenija Šulgaitė; 1 маусымда 1923, Рагува, Паневежс ауданы— 28 шілдеде 2014) — кеңестік және литва киноактриса.Литваның еңбегі сінген әртісі.

== Өмірбаяны ==
Эугения Шулгайте  маусымда 1923 жылы Рагува Литваның Паневежск ауданында туған.1944 жылы Паневежск драма театрының актер студиясың бітірді және сол жерде зейенетке шыққанға дейін 50-ден астам жыл жұмыс істеді(1945-1998).Ол 100-ден астам рөлдер ойнады.Соның ішінде Аркадина, леди Макбет, Гедда Габлер.

Эугения кинода көп ойнады.Көбінесе ана рөлдерің ойнады («Никто не хотел умирать», «Счастливый невезучий человек», «Извините, пожалуйста», «Жизнь под клёном»).

Эугения Шулгайте 28 шілдеде 2014 жылы қайтыс болды.

== Сілтемелер ==

http://www.kinopoisk.ru/name/265846/

http://www.imdb.com/name/nm0837871/</text>
      <sha1>a4r16y4iks6otqkvlsf8vat2tyiwkrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталья Величко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541789</id>
    <revision>
      <id>3608392</id>
      <parentid>2309080</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="903" sha1="pnoaidbb1x9pmrstlts1eujjohh3rj7" xml:space="preserve">Наталья Яковлевна Величко (4 мамырда 1941, Фрунзе, КСРО, қазіргі  Бишкек, Қырғызстан) — кеңес пен ресей театр және киноның актрисасы.Ресейдің еңбегі сінген әртісі(1985).

== Өмірбаяны ==
Наталья Яковлевна Величко  4 мамырда1941 жылы Фрунзе қаласында туған.

 1961 жылы Мәскеу дирижер-хор училищесің бітірді.

1965 жылы— Мемлекеттік кинематографияның институтының актері (Ю. Геник мен В. Шишков шеберлері).

1979 — ВГИКтің режиссер бөлімі (А. Б. Столпер шебері).

1965-1992 жылдары— киноактер театра-студиясының актері.</text>
      <sha1>pnoaidbb1x9pmrstlts1eujjohh3rj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Всеволод Сафонов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541790</id>
    <revision>
      <id>3608426</id>
      <parentid>2519759</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1323" sha1="oekrdoakq265nvsmimrl1fw30fsx9mu" xml:space="preserve">'''Все́волод Дми́триевич Сафо́нов''' (1926 — 1992) —кеңес  мен киноның актері.Ресейдің еңбегі сінген әртісі(1974).

== Өмірбаяны ==
В. Д. Сафонов 9 сәуірде 1926 жылы Мәскеуде туған. Всеволод  Б. В. Щукин атындағы театр училищесің бітірді (1949).

1949 жылдан бастап Кмерный театрында жұмыс істеген,ал 1950 жылдан -Сатира театрында,1952 жылы-кеңес әскерлер тобының театрында,ал1955 жылдан-&quot;Ленфильм&quot; киноактер студиясында,1958 жылы-киноактер театр-студиясында.

Всеволод 6 шілдеде 1992 жылы қылтамақтан қайтыс болды.Ол Мәскеу қаласында Хованск зиратында жерленген.

Әйелдері-режиссер Валерия Ивановна Рублёва (1928 — 2012), актриса Эльза Ивановна Леждей (1933 — 2001). Қызы— әйгілі актриса Елена Сафонова.


[[Санат:1926 жылы туғандар]]
[[Санат:1992 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>oekrdoakq265nvsmimrl1fw30fsx9mu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герман Качин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541792</id>
    <revision>
      <id>3608345</id>
      <parentid>2309098</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1401" sha1="apesnok50hm5o1x88gcjs8ynqmekon5" xml:space="preserve">Ге́рман Никола́евич Ка́чин (29 қарашада 1937 — 13 шілдеде 1996) — кеңес және ресей театр мен киноның актері.РФның еңбегі сінген әртіс(1993).

== Өмірбаяны ==
Герман 29 қарашада 1937 жылы Казань қаласында туған.

1955-1956 жылдары Казань драма театрында жұмыс істеген.

 1961 жылы  ВГИКті бітірді, О. И. Пыжова курсы.

1961 жылдан 1993 жылға дейін   киноактёр театр-студиясында жұмыс істеді.

Өзінің карьерасың естен кетпес кейіпкерлерден бастаған,бірақ уақыт сайын эпизодтық рөлдерге көшті.Өзінің отбасың қамтамас ету үшін дубляжбен айналсуға бастады.

1990 жылдары Герман өзінің карьерасында жалғыз басты рөлді ойнаған— «Живодёр (След медведя)» фильмінде Степан рөлі.

Герман 13 шілдеде 1996 жылы қайтыс болған. Ол Арский зиратында Казаньде жерленген.

== Сілтемелер ==

http://www.animator.ru/db/?p=show_person&amp;pid=4122&amp;sp=0</text>
      <sha1>apesnok50hm5o1x88gcjs8ynqmekon5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владимир Осенев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541795</id>
    <revision>
      <id>3608477</id>
      <parentid>3482113</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1421" sha1="gxxr28hs073tqr322sz5v2w3sddwuob" xml:space="preserve">'''Владимир Иванович О́сенев''' (1908 — 1977) — орыс кеңес актері.Ресейдің халық әртісі(1969).

== Өмірбаяны ==
Владимир 8 қыркүйекте 1908 жылы Мәскеуде туған.1928 жылы МәскеуГ.В.Плеханов атындағы өндіріс-экономикалық техникумың бітірді және С.И.Танеев атындағы музыка мектебің бітірді.Ол  студиясында осымен айналасқан.

1930 жылдан және 1933 жылға дейін Свердловск ТЮЗында жұмыс істейді.

1933 жылы Е.Б. Вахтангова театрының екінші курсына түсті.1937 жылдан бастап сол театрда жұмыс істейді.

Владимир Осенев 1 сәуірде 1977 жылы қайтыс болды.Ол Мәскеуде Ваганьковск зиратында жерленген.

== Сілтемелер ==

http://tremasov.ucoz.ru/load/osenev_vladimir_ivanovich/1-1-0-371 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324031415/http://tremasov.ucoz.ru/load/osenev_vladimir_ivanovich/1-1-0-371 |date=2014-03-24 }}


[[Санат:1908 жылы туғандар]]
[[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>gxxr28hs073tqr322sz5v2w3sddwuob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вячеслав Дугин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541796</id>
    <revision>
      <id>3608530</id>
      <parentid>3510435</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1132" sha1="kn7it3jd7piw348xyovj7k97v8ppbyo" xml:space="preserve">'''Вячеслав Александрович Дугин''' (17 ақпанда 1920 — 28 қантарда 2006) — кеңес және ресей  мен киноның актері.

== Өмірбаяны ==
Вячеслав Дугин 17 ақпанда 1920 жылы туған.1941 жылы Б.В.Щукин атындағы театр училищесің бітірді (Б. Е. Захав пен  В. И. Москвин курстары).

942 жылдан Вахтангов атындағы театрда өмірдің сонына дейін ойнады.

Вячеслав 28 қантарда 2006 жылы қайтыс болған.

== Марапаттар мен атақтар ==

Ресейдің еңбегі сінген әртісі(1968).

== Сілтемелер ==

http://www.vakhtangov.ru/persones/dugin {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420102604/http://www.vakhtangov.ru/persones/dugin |date=2015-04-20 }}

http://www.kinopoisk.ru/name/1827225/


[[Санат:1920 жылы туғандар]]
[[Санат:2006 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Актёрлер]]</text>
      <sha1>kn7it3jd7piw348xyovj7k97v8ppbyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таисия Додина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541797</id>
    <revision>
      <id>3608413</id>
      <parentid>2309113</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="893" sha1="9v6qcn4cu5pckxpjv1ka48eahfu2mwb" xml:space="preserve">До́дина Таи́сия Влади́мировна (2 мамырда 1939 — 16 қантарда 1998) —ресей кеңес театр мен киноның актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Таисия Додина 2 мамырда 1939 жылы туған.Ол 1960 жылы МХАТ мектеп-студиясың бітірді.Ол Владимир Высоцкиймен бір курста оқыған студент. 

Кіші Броннаядағы актриса (1960—1962 жылдары) және 1962 жылдан бастап Таганкадағы Мәскеу драма театрының актрисасы.

Таисия  Виктор Семёнович Семёнов актердің әйелі.

Таисия 16 қантарда 1998 жылы қайтыс болды.Ол Митинск зиратында Мәскеуде жерленген.</text>
      <sha1>9v6qcn4cu5pckxpjv1ka48eahfu2mwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ольга Волкова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541805</id>
    <revision>
      <id>3608467</id>
      <parentid>3215852</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1482" sha1="7gwz6m9oquvmljebstb6wyespzqnru8" xml:space="preserve">'''О́льга Влади́мировна Во́лкова''' (бұрығы тегі: Политова, туғ. 15 сәуірде 1939 жылы, Ленинград, КСРО ) —ресей және кеңес театр мен киноның актрисасы.Ресейдің халық әртісі(1993).

== Өмірбаяны ==
Ольга Волкова 15 сәуірде 1939 жылы Ленинград қаласында туған.1960 жылы ол Ленинград ТЮЗінің актер студиясың(Леонид Макарьев шебері) бітірді.1957-1970 жылы Ленинград ТЮЗінің сахнасында ойнаған,ал 1970-1976 жылы  Н. П. Акимов атындағы академия театрының актрисасы болды.

1976-1992 жылдары М.Горький атындағы Ленинград академия үлкен драма театрының труппасына кірді,ал 1992-199 жылдары Г.А.Товстоногов атындағы Үлкен драма театрының Ресей мемлекеттік академия театрының актрисасы болды.

1993 жылы Ресейдің халық әртісі атағфын алды.

2013 жылы Бірінші арнаның   &quot;Между нами девочками&quot; бағдарламаның жүргізушісі болды .

== Сілтемелер ==

http://zwezda.ru/volkova.html</text>
      <sha1>7gwz6m9oquvmljebstb6wyespzqnru8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталья Сайко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>542555</id>
    <revision>
      <id>3608515</id>
      <parentid>3215889</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1597" sha1="ke1k6hq44fifcj62174bmbqb1gbpfqg" xml:space="preserve">Ната́лия Петро́вна Сайко́ (12 қантарда 1948, Таллин, КСРО) — кеңес және ресей театр мен киноның актрисасы,Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртісі (1989).

== Өмірбаяны ==
Наталия Сайко 12 қантарда 1948 жылы Таллинде туған.Сол жерде оның кіші кездері өткен.Бала кезінде Наталия мұғалім,балерина немесе дәрігер болуға армандады.Бірақ бір туристтік Ленинград саяхат барлыған өзгерді және Наталия Үлкен драма театрының актрисасы болады деп айтты.

1970 жылы Наталия Б.В.Щукин атындағы театр училищесің бітірді.1970 жылдан бастап-Таганкадағы мәскеу театрының актрисасы.1993 жылдан- «Содружества актёров Таганки» актрисасы (Николай Губенко жетекшілігімен).  1970-1980- жылдары ол  киноде көп түсті.

== Марапаттар мен атақтар ==

Прагадағы МТФ сыйлығының лауреаты(1970).

Ресей Федерацияның еңбегі сінген әртісі(1989).

== Сәлтемелер ==

http://www.rusactors.ru/s/sayko/index.shtml


[[Санат:1948 жылы туғандар]]
[[Санат:Актрисалар]]</text>
      <sha1>ke1k6hq44fifcj62174bmbqb1gbpfqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анна Фроловцева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>542559</id>
    <revision>
      <id>3608468</id>
      <parentid>3113032</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1710" sha1="cqckzet6lshglg4t1y82jmteaqrp2jb" xml:space="preserve">'''Анна Васильевна Фроловцева''' (туғ. 30 тамызда 1948, Мәскеу) — ресей театр мен киноның актрисасы.Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртісі (2002).

== Өмірбаяны ==
Анна 30 тамызда 1948 жылы Мәскеуде Қызыл Пресняда туған.1972 жылы Щепкин атындағы театр училищесің бітірді және Цвиллинг атындағы Челябинск драмтеатрының актрисасы болды.

1977-1982 жылдары*Островский атндағы Мәскеу облыс театрының актрисасы.1981 жылдан Москонцертте «Сфера», «На Гоголевском бульваре», «Персонаж», «На Трифоновской», «Ковчег», «Дягилев-центр», «Блуждающие звёзды» театрларында жұмыс істеді.

Кинода Фроловева  1970-ші жалдардың сонында түсуге бастады.Театр училищесіңе бірінші реттен түсе алмай &quot;Мосфильмде&quot; массовкада түскен («Золотой телёнок», «Щит и меч» және т.б.). 2009 жылы Воронины сериалында ананы  Галина Ивановнаны ойнады.

== Сілтемелер ==

http://ruskino.ru/art/3704 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150319000720/http://ruskino.ru/art/3704 |date=2015-03-19 }}


[[Санат:1948 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актрисалары]]</text>
      <sha1>cqckzet6lshglg4t1y82jmteaqrp2jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ханна Шигулла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>542753</id>
    <revision>
      <id>3608375</id>
      <parentid>3414570</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1796" sha1="22n60mt53ketmk4ho8w669aggq7a6xm" xml:space="preserve">{{Ambox
|type = style
|image = [[Сурет:Doska ikonnaya.jpg|50x40px|link=|alt=]]
|text = Бұл {{{1|мақаланы}}} Уикипедия [[УП:УиСи|сапа талаптарына]] лайықты болуы үшін '''[[Үлгі:Кинематограф]]''' енгізу қажет.
}}

[[Сурет:Schygulla 03.jpg|thumb|right|200px|Ханна Шигулла]]
'''Ханна Шигулла''' ({{lang-de|Hanna Schygulla}}, 25 желтоқсан 1943, Кёнигсхютте, Жоғары Силезия, Германия) — неміс актриса және әнші.

== Өмірбаяны ==
Ханна Шигулла тоғайсаудагер отбасында туған. 1945 жылы анна анасымен бірге Мюнхенге келді.1948 жылы оның әкесі  тұтқыннан шықты. Гимназияны бітірген соң Ханна Шигулла Парижге айырбас арқылы барды. 1964 жылы Мюнхенде германистика мен романистиканы үйренді және мұғалім болуға шешті.

1966—1967 жылдары  Фридель Леонгард студиясында актер шеберлерің үйренген. 1967 жылдың қыркүйегінде  Райнер Вернер Фасбиндермен танысты және «Театр действия» жеріне келді.  1968 жылдың маусымында «Театр действия» жабылынды.Труппаның кейбір бөлігі &quot;Антитеатр&quot;  құрды.

{{commons|Category:Hanna Schygulla}}


[[Санат:1943 жылы туғандар]]
[[Санат:25 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:Германия актерлері]]</text>
      <sha1>22n60mt53ketmk4ho8w669aggq7a6xm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристоф Айхгорн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>542756</id>
    <revision>
      <id>3608479</id>
      <parentid>3317047</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1837" sha1="az5hs8u4hoq71mublgwsy0tx5aydvt1" xml:space="preserve">Кристо́ф А́йхгорн (Айххорн), ( Айкхорн ретінде кездесіледі); нем. Christoph Eichhorn; туғ. 8 қыркүйекте 1957, Кассель) — неміс актер мен режиссер.

== Өмірбаяны ==
Кристоф Айхгорн театр отбасынан -оның әкесі неміс актер Вернер Айхгорн.Бохум қаласының театрында 1972 жылдан 1977 жылға дейін.Сахнада Кристоф Айхгорн  Вернер Шрётер, Петер Цадек, Роза фон Праунхайм, Жером Савари режиссерлерінің қойылымдарында түскен.

Кинода —  1972 жылдан бастап:  «Нежность волков» (Die Zärtlichkeit der Wölfe) фильміндегі кіші рөл, реж. Улли Ломмель.Тағы да осы фильмде  актёр, режиссер, сценарийші Райнер Вернер Фасбиндер түскен.

1981 жылы Кристоф  Томаса Манның «Волшебная гора» (Der Zauberberg) фильмінде Ганс Кастропты ойнады, реж. Ханс В. Гайссендёрфер (Hans W. Geißendörfer).Осы рөл оған үлкен әйгішілікті әкелді және оның актер бейімділігің көрсетті.

== Сілтемелер ==

http://christopheichhorn-kino.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100817143848/http://christopheichhorn-kino.com/ |date=2010-08-17 }}

http://www.drefa.de/neue-folgen-krimide.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090812090456/http://www.drefa.de/neue-folgen-krimide.html |date=2009-08-12 }}


[[Санат:1957 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>az5hs8u4hoq71mublgwsy0tx5aydvt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владимир Александрович Грамматиков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>542758</id>
    <revision>
      <id>3608378</id>
      <parentid>2598870</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2096" sha1="ojwug9kiplm2p46r6nx57hqzqxyh98q" xml:space="preserve">[[Сурет:Vladimir Grammatikov (2017-03-24).jpg|нобай]]
'''Владимир Александрович Грамматиков''' ([[1 маусым]]да [[1942]]) — кеңес және ресей театр мен киноның актері, режиссер, кинодраматург, продюсер. [[Ресей]] Федерациясының өнерге еңбегі сінген қайраткері.

== Өмірбаяны ==
Владимир Александрович Грамматиков 1 маусымда 1942 жылы Свердловскте туған. Ол радио-құрылыс факультетің Бауманск училищесің Мәскеуде бітірді. Содан кейін ол өз өмірің киномен байланыстыруға шешті. Кейін ол ГИТИСтің актер факультетің бітірді.

1976 жылы Владимир ВГИКтің режиссер факультетің бітірді (Ефим Дзиган шебері).

1976 жылдан —  М. Горьков атындағы театрының актері мен режиссері. Ол «Ералаш» киножурналына арналаған кейбір эпизодтар мен жарнама роликтерің  түсірген.

Владимир «Улица Сезам» бала сериалының режиссері мен өнер жетекшісі болды(НТВ).

1998—2002 жылдары— М.Горьков атындағы киностудияның директоры.Ол  &quot;Акуна Матата&quot; телевизиялық жобасында тележүргізуші ретінде жұмыс істеген.

{{уики}}

[[Санат:1942 жылы туғандар]]
[[Санат:КСРО актерлері]]
[[Санат:Ресей актерлері]]
[[Санат:КСРО кинорежиссёрлері]]
[[Санат:Ресей кинорежиссёрлері]]
[[Санат:Екатеринбургте туғандар]]
[[Санат:1 маусымда туғандар]]</text>
      <sha1>ojwug9kiplm2p46r6nx57hqzqxyh98q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леонид Неведомский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>542759</id>
    <revision>
      <id>3608461</id>
      <parentid>2624547</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1429" sha1="tfztu7sawtl9v62rshqr6zj7hfsdvcd" xml:space="preserve">Леонид Витальевич Неведомский (1939 - 2018&lt;ref&gt;[http://tass.ru/kultura/5260611 Умер народный артист России Леонид Неведомский]&lt;/ref&gt;) — ресей және кеңес театр мен киноның актері.Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртісі(1994).

== Өмірбаяны ==
Леонид Неведомский 13 қазанда 1939 жылы Витебскте Виталий Иосифович пен Мария Марковна Неведомская дәрігер отбасында туған.

17 жастан бастап Свердловск ТЮЗінде профессионалдық актер болып жұмыс істеді.Кейін ол Новгород пен Мурманск театрында жұмыс істеген(Солтүстік флотының драма театры).

1967 жылы театр,музыка және кинематографияның Ленинград театрың бітірді және Ленинград БДТге түсті.

Барлық өнер карьера уақытында Леонид Неведомский 70-ден астам кино және телефильмде түскен.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сілтемелер ==

http://zwezda.ru/nevedom.html


[[Санат:1939 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>tfztu7sawtl9v62rshqr6zj7hfsdvcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иван Рыжов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>542762</id>
    <revision>
      <id>3608510</id>
      <parentid>3443100</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1668" sha1="pr5553ij5oi1jdnskjy40v3qfit9huh" xml:space="preserve">{{wikify}}
Ива́н Петро́вич Рыжо́в (25 қантарда 1913, Мәскеу губерниясы — 15 наурызда 2004, Мәскеу) — кеңес және ресей театры мен киноның актері. Ресейдің халық әртісі(1980).

== Өмірбаяны ==
Иван Петрович 25 қантарда 1913 жылы Мәскеу губернияның Жасыл Слободасы ауылында (қазіргі Рамен ауданы) туған.1935 жылы Мәскеу театр революциясы училищесің бітірді және сол театрының актері болды.1940 жылы  «Союздетфильм» киностудиясының, ал 1945 жылдан &quot;Киноактер&quot; театр-студясының актері болды.

Ол 1939 жылдан бастап «Кубанцы» фильмінде Есауыл Сорока рөліне дебютке шықты. Иван кәдімгі орыс еркек рөлдерін ойнап әйгілі болып кетті.

Иван Петрович Перепечинск зиратында жерленген.

== Атақтар мен марапаттар ==

Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртісі (4 қыркүйек 1974).

Ресей Федерциясының халық әртісі (25 шілдеде 1980 жылы).

== Сілтемелер ==
*http://www.imdb.com/name/nm753516/

{{bio-stub}}

[[Санат:1913 жылы туғандар]]
[[Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>pr5553ij5oi1jdnskjy40v3qfit9huh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрий Николаевич Смирнов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>542766</id>
    <revision>
      <id>3608369</id>
      <parentid>2702598</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1542" sha1="m0j3ko6xdyb3poelnxy36nt7k1jtfwu" xml:space="preserve">'''Юрий Николаевич Смирнов''' (туғ. 6 қарашада 1938) — кеңес және ресей театр мен киноның актері.Ресей Федерациясының халық әртісі(1997).

== Өмірбаяны ==
Юрий Смирнов 6 қарашада 1938 жылы туған.1963 жылы ол Б.Щукин атындағы театр училищесің бітірді және сол жылы Мәскеу драма театрының труппасына түсті. Ал сосын Смирнов Таганкадағы театрында қызмет етті.

1961 жылы Юрий Смирно киноға дебютке шықты,бірақ 1971 жылы  оған әйгішілікті  «Бумбараш» фильмінде Гаврила рөлі әкелді. Юрий Смирнов — екінші жоспардың актёрі,бірақ осы рөлдердеде ол көрермендерге жақсы есте қалды: Пётр Петрович Полипов  «Вечный зов» телесериалында,  Анатолий Яковлевич  «На углу, у Патриарших» телесериалында және т.б. 2009 жылы Юрий  Юрий Нехай  «Черкесия. Адыгэ Хабзэ» фильмің даустатты.

Ұлы— '''Максим Смирнов''', кино- және телережиссёр.

[[Санат:1938 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>m0j3ko6xdyb3poelnxy36nt7k1jtfwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жалаңтөс батыр Құлықұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>544120</id>
    <revision>
      <id>3608327</id>
      <parentid>3513593</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3854" sha1="b1v1653k47idpsn0yc9dn467gm3qa5w" xml:space="preserve">'''Жалаңтөс батыр Құлықұлы''', Жалаңтөс батыр Жансарыұлы (1698-1771 ж.) (1696-1768) &lt;ref&gt;http://umutker.blogspot.ru/p/blog-page_47.html&lt;/ref&gt;казіргі [[Қарағанды облысы]] [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] жерінде туып, сол өңірде өмір сүрген. Арғын тайпасы, [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек руының]] [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]] бұтағынан шыққан.

== Өмірбаяны ==
Жалаңтөс батыр — [[Балқаш]] көлінен бастап, Коңырат, Әулие ата, Тоқырауын мен [[Нұра]] бойын, [[Ұлытау]] мен [[Қарқаралы]] аралығындағы сайын даланы қалмақтардан азат етуге қатысады. Жалаңтөстің ерлігі мен шешендігін [[Қаз Дауысты Қазыбек Келдібекұлы|Қаз Дауысты Қазыбек]] ерекше бағалаған. Жалаңтөстің артына қалдырып кеткен ақыл-өсиет ізгі тілегі, батасы мол Айтулы ерге оқ тисе, қиналғанын білдірмес» (т. б.). 1996 ж. Ақтоғай ауданының жұртшылығы Жалаңтөстің 300 жылдығын атап өтті.

== Мазары ==
[[File:Мавзолей Жалантос батыра Кулыкулы.jpg|thumb|Мавзолей Жалантос батыра Кулыкулы. Южнее города Караганда. 1996 года постройки]]
Оның мазары Қарағанды қаласының оңтүстік-шығысындағы «Сарыарқа» әуежайына баратын үлкен даңғылдың оң жағында, Соқыр өзенінің жағасында [[Жалаңтөс батыр зираты|Соқыр зираты]]нда орналасқан.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
* 1 әйелі — Тобықты Жуантаяқ Шортан дегеннің қызы, есімі – Жібек.
* 2 әйелі — Қаз дауысты Қазыбек бидің қызы Маңқан,
* 3 әйелі — қалмақ батырының жалғыз қарындасы Ақсұлу.&lt;ref&gt;http://ortalyq.kz/2017/08/03/%d0%b6%d0%b0%d0%bb%d0%b0%d2%a3%d1%82%d3%a9%d1%81-%d1%81%d0%be%d2%9b%d1%8b%d1%80-%d0%b1%d0%b0%d1%82%d1%8b%d1%80-%d0%b6%d3%99%d0%bd%d0%b5-%d0%bc%d0%b0%d2%a3%d2%9b%d0%b0%d0%bd-%d0%b0%d0%bd%d0%b0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915114856/http://ortalyq.kz/2017/08/03/%d0%b6%d0%b0%d0%bb%d0%b0%d2%a3%d1%82%d3%a9%d1%81-%d1%81%d0%be%d2%9b%d1%8b%d1%80-%d0%b1%d0%b0%d1%82%d1%8b%d1%80-%d0%b6%d3%99%d0%bd%d0%b5-%d0%bc%d0%b0%d2%a3%d2%9b%d0%b0%d0%bd-%d0%b0%d0%bd%d0%b0/ |date=2017-09-15 }}&lt;/ref&gt;

=== Балалары ===
* Жібектен – 
# Алтай, 
# Толыбай, 
# Әжібай,
* Маңқадан – 
# Бәйгел, 
# Берістен, 
# Болтай, 
# Сәрке, 
* Ақсұлудан – 
* ұлдары:
# Естай, 
# Көбен : Үйсінбай,
# Рүстем, 
# Бабатай, 
# Есет
*Қыздары: Санат, Шәйра.
{{rodovid|940327}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://ru.calameo.com/read/001798844063dfa171e29 Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж. ]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Ақтоғай ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>b1v1653k47idpsn0yc9dn467gm3qa5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексей Гаврилович Панасенко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545181</id>
    <revision>
      <id>3608395</id>
      <parentid>2814768</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4161" sha1="jfcjpr40zp0xnplt4lcuznl2zexafp6" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = 
 |Шынайы есімі           = Панасенко Алексей Гаврилович
 |Суреті                 =
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = Панасенко Алексей Гаврилович
 |Туған күні           = 20.06.1899
 |Туған жері           =  [[Хрипино ауылы]], қазіргі [[Витебск облысы]]
 |Қайтыс болған күні     = Белгісіз
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = Қазақстан
 |Ғылыми аясы            = Селекция
 |Жұмыс орны             = Қазақстандық ғалым-зоотехник, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы, Қазақстанның ССР Шығыс Қазақстан мал өсіру тәжірибе станциясында аға ғылми қызметкер, директордың ғылым жөніндегі орынбасары
 |Ғылыми дәрежесі        =  Ғалым-зоотехник, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы
 |Ғылыми атағы           = Ғалым-зоотехник
 |Альма-матер            = 
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = Әулие ата сиырын мемлекеттік комиссия сүт бағытындағы сиырдың жаңа тұқымын ойлап тапты
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            =
}}

'''Панасенко Алексей Гаврилович''' (20.06.1899 жылы туған, [[Хрипино ауылы]], қазіргі [[Витебск облысы]]) - қазақстандық ғалым-зоотехник, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы, Қазақстанның ССР Шығыс Қазақстан мал өсіру тәжірибе станциясында аға ғылми қызметкер, директордың ғылым жөніндегі орынбасары. Мұнда ол жергілікті сиырды симментал бұқасымен шағылыстырып, [[Селекция|селекциялық]] жұмыс жүргізді.

== Өмірбаяны ==
*[[1960]] жыл - Ауыл шаруашылығы ғылымының докторы;
*[[1945]] жыл - КПСС мүшесі;
*([[1925]] - [[1930]]) жылдар арасында - [[Омбы]] ауыл шаруышылығы институтын бітіріп, [[Омбы]] [[сүт]] кооперациясы одағында аға зоотехник, бөлім меңгерушісі; 
*([[1930]] - [[1932]]) жылдар арасында - Новосибирск облысы Куйбышев қаласында зоотехникалық техникумның оқытушысы;
*([[1944]] - [[1947]]) жылдар арасында - Ол Қазақтың мал өсіру ғылми-зертханалық институтында  аға ғылми қызметкер болып істей жүріп, әулиеата сиырын жетілдіру жөніндегі ғылми жұмысқа басшылық етті;
*([[1947]] - [[1952]]) жылдар арасында - Оңтүстік Қазақстан мал өсіру тәжірибе станциясында  аға ғылми қызметкер;
*[[1952]] жыл - Алматы зоотехникалық-мал дәрігерлік институтында оқытушы;
*[[1964]] жыл - Кафедра меңгерушісі. 
*[[1974]] жыл - Әулиеата сиырын мемлекеттік комиссия сүт бағытындағы сиырдың жаңа тұқымы деп қабылдады.&lt;ref&gt;Қазақ совет энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}


{{stub}}</text>
      <sha1>jfcjpr40zp0xnplt4lcuznl2zexafp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ян Вольдемарович Пейве</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545397</id>
    <revision>
      <id>3608526</id>
      <parentid>2427373</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5553" sha1="grx06jyh5kdq3ygmobsg4m2od2w0wg2" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Ян Пейве
 |Шынайы есімі           = Jānis Peive
 |Суреті                 =
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 03.08.1906
 |Туған жері           = [[Семенцов ауылы]], [[Калинин облысы]]
 |Қайтыс болған күні     = 13.09.1976
 |Қайтыс болған жері     = [[Мәскеу]]
 |Азаматтығы             = 
 |Ғылыми аясы            = Микроэлементтер
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = Ауылшаруашылығы ғылымының докторы
 |Ғылыми атағы           = КСРО ҒА-ның академигі
 |Альма-матер            = 
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = Микроэлементтер туралы еңбектері арқылы белгілі
 |Марапаттары            = 4 рет Ленин орденімен, 5 басқа орден және медальдармен марапатталған, Микроэлементтерді зерттеулер жөніндегі еңбектеріне Лениндік сыйлық берілді (1964)
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}

'''Ян (Янис) Пейве''' ('''{{lang-lv|Jānis Peive}}'''; [[3 тамыз]] [[1906]], [[Семенцов ауылы]], [[Калинин облысы]] - 13 қыркүйек [[1976]], [[Москва]]) - совет агрохимигі. КОКП 22-съезінде КОКП ОК-нің мүшелігіне кандидат, КОКП 23-съезінде КОКП ОК-нің мүшесі. 4-7 сайлау КСРО Жоғарғы Советінің депутаты. 5-6 сайлау КСРО Жоғарғы Советінің Ұлттар Советінің председательі.

== Өмірбаяны ==
*[[1969 жыл]]ы - [[Социалистік Еңбек Ері]] 
*[[1966 жыл]]ы - [[КСРО]] ҒА-ның академигі
*[[1946 жыл]]ы - Латыш КСР ҒА-ның академигі
*[[1940 жыл]]дан - КОКП мүшесі
*[[1931]] - [[1944]] - жылдар арасында Бүкіл одақтық ғылыми-зерттеулік зығыр институтында  жұмыс істеді
*[[1942]] - [[1944]] - жылдар арасында Бүкіл одақтық ғылыми-зерттеулік зығыр институтының  болды
*[[1944]] - [[1950]] - жылдар арасында Латва ауыл шаруашылығы академиясының ректоры
*[[1951]] - [[1959]] жылдар арасында - Латва КСР ҒА-ның президенті
*[[1963 жыл]]ы - КСРО ҒА-ның К.А.Тимирзаев атындағы Өсімдіктер физиологиясы институтының биохимия және микроэлементтер лабараториясын басқарды
*[[1971 жыл]]дан - КСР ҒА-ның жалпы биология бөлімінің академиялық-секретары
*[[1929 жыл]]ы - К.А.Темирязев атындағы ауыл шаруышылығы академиясын бітірген

== Белгілі еңбегі ==
''Пейве Ян Вольдемаровичтің'' негізгі еңбектері микроэлементтердің ([[бор]], [[мыс]], [[молибден]]) және [[калий]], [[алюминий]] биохимиясына арналды.

== Сыйлықтары ==
Микроэлементтерді зерттеулер жөніндегі еңбектеріне Лениндік сыйлық берілді ([[1964]]).  4 рет [[Ленин ордені]]мен, 5 басқа [[орден]] және [[медаль]]дармен марапатталған. К.А.Темирязев атындағы ауыл шаруышылығы академиясын бітірген ([[1929]]).

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=12481/ Пейве Ян Вольдемарович]
*[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/99628/%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D0%B2%D0%B5/ Үлкен биографиялық энциклопедиясы]
*[http://www.ras.ru/publishing/rasherald/rasherald_articleinfo.aspx?articleid=a67a0ab9-b2ba-4644-b56f-c693653b6c47/ Пейве Ян Вольдемарович академик (некролог)] &lt;ref&gt;Қазақ совет энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:3 тамызда туғандар]]
[[Санат:13 қыркүйекте қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері]]
[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:КСРО биохимиктері]]
[[Санат:КОКП мүшелері]]</text>
      <sha1>grx06jyh5kdq3ygmobsg4m2od2w0wg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вилле Песси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545532</id>
    <revision>
      <id>3608471</id>
      <parentid>2423681</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3575" sha1="34fae0q7juz26jqtv8u4aq28p6233qk" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 =Вилле Песси
 |Шынайы есімі          = Ville Pessi
 |Сурет                 =  Bundesarchiv Bild 183-B0115-0010-112, Berlin, VI. SED-Parteitag, 1.Tag.jpg
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Берлиндегі СЕЛГ IV съезінде, 15.01.1963 жыл
 |Туған кездегі есімі = Ville Pessi
 |Туған күні          = 24.03.1902
 |Туған жері          = [[Каукола]], қазіргі [[Ленинград облысы]],РСФСР
 |Мансабы               = Мемлекетті дамыту
 |Азаматтығы            = {{FIN}}
 |Ұлты                  = 
 |Қайтыс болған күні    = 06.11.1983
 |Қайтыс болған жері    = [[Вантаа]], [[Финляндия]]
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Вере Сундвалль
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = Октябрь Революциясы ордені
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Вилле Песси''' ('''{{lang-fi|Ville Pessi}}''', 24.03.[[1902]] жылы туған, [[Каукола]], қазіргі [[Ленинград облысы]],РСФСР - 06.11.[[1983]], [[Вантаа]], [[Финляндия]]) - [[финляндия]] және халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері.

== Өмірбаяны ==
*[[1923]] жылы - Жастардың социалистік одағына, кірді 
*[[1924]] жылы - Финляндия коммунистік партиясына (ФКП) кірді
*([[1930]] - [[1931]]) жылдары - Вас, Турку қалаларында ФКП-нің астыртын округ комитеттерін ұйымдастырды
*[[1931]] жылдан - ФКП ОК-нің мүшесі
*([[1932]] - [[1933]]) жылдары - ОК-нің ұйымдық жұмыс жөніндегі 
*[[1934]] жылы - Т.Антикайнен тұтқындалғаннан кейін компартияны басқарды
*([[1935]] - [[1944]]) жылдары - коммунистік қызметі үшін түрмелер мен концлагерьлерде отырды
*([[1944]] - [[1972]]) жылдары - ФКП ОК Саяси бюросының мүшесі 
*([[1944]] - [[1969]]) жылдары ФКП ОК бас 
*[[1972]] жылы - апрельде ФКП-нің құрметті председательі болып сайланды
*([[1945]] - [[1966]]) жылдары - парламент депутаты
*[[1945]] жылы - Вере Сундвалльге үйленді.

== Марапаттары ==
''Песси Вилле'' [[Октябрь Революциясы ордені]]мен марапатталды ([[1972]]). {{Толықтыру}}

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/119978/%D0%9F%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8/ Песси  Вилле (Үлкен совет энциклопедиясынан)]
*[http://www.munzinger.de/search/go/document.jsp?id=00000009606/ Ville Pessi munzinger.de] &lt;ref&gt;Қазақ совет энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:24 наурызда туғандар]]
[[Санат:6 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Финляндия коммунисттері]]</text>
      <sha1>34fae0q7juz26jqtv8u4aq28p6233qk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арнольд Джозеф Тойнби</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545685</id>
    <revision>
      <id>3608312</id>
      <parentid>2988968</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6121" sha1="b16o8d8p19grxg60gthq900gvybsdsq" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Арнольд Тойнби
 |Шынайы есімі           = Arnold J. Toynbee
 |Суреті                 =
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 14.4.1889
 |Туған жері           = [[Лондон]]
 |Қайтыс болған күні     = 22.10.1975
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = [[Ұлыбритания]]
 |Ғылыми аясы            = [[тарих]]
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = Winchester College &lt;br /&gt;Balliol College, Oxford
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = Өркениет тарихының авторы
 |Марапаттары            =  Қадір Иегері Ордені
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}
'''Арнольд Джозеф Тойнби''' (ағылш.&amp;nbsp;''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Arnold Joseph Toynbee&lt;/span&gt;''; 14 сәуір 1889 жыл, Лондон — 22 қазан 1975 жыл) — британдық [[тарихшы]], тарих [[философ]]ы, [[Мәдениеттану|культуролог]] және социолог. [[Өркениет]] теориясын өндірушілерінің бірі, «Тарих түсініктемесі» деп аталатын салыстырмалы өркениет тарихы туралы он екі томдық еңбектің авторы. Қадір Иегері Орденімен марапатталды.

== Өмірбаяны ==
[[Винчестер колледжі]]нде және [[оксфордтық Бейлиол-колледжі]]нде оқып, 1912 жылы оқытушылық қызметін бастады. Кейін Кингс-колледжінде [[Орта ғасырлар]] және [[Шығыс Рим империясы|Византия]][[Шығыс Рим империясы|&lt;nowiki/&gt;]] тарихын оқытты. 1913 жылы Гилберт Мюррейдің қызы Розалинда Мюррейге үйленді. 1919-1924 жж. [[Лондон университеті]]нде сабақ берді. 1929-1955 жж. Лондондағы экономика мектебінде және Чэтэм-Хаус қаласындағы халықаралық қатынастардың Корольдік институтында оқытты. Кейін сол институтта 1929-1955 жж. директор болды.

Көптеген қоғамдық және политикалық мәселелер бойынша тарих-философиялық зерттеулерінің авторы. Оның алғашқы жұмысы (1913) ежелгі Спарта тарихына арналды.
Бірте-бірте &quot;Тарих түсініктемесі&quot; еңбегін жазып, шығара берді.

Ұлы, Филипп Тойнби, журналист, жазушы және коммунист болған.

Тарихшы қадіріне арнап оның атымен астероидты  атаған : &quot;[[7401 Тойнби]]&quot;.

==Тойнбидің жергілікті өркениет туралы теориясы==
Тойнби дүниежүзілік тарихты туылудан өлімге дейін бірдей фазалардан өтетін шартты ерекшеленетін өркениеттердің жүйесі деп қарастырды. Оның айтуынша, өркениет - ол екі критерий бойынша қаралатын тұйық [[қоғам]]:&lt;ref name=&quot;Toynbee1&quot;&gt;Тойнби А. Дж. Постижение истории. Сборник. / Пер. с ағылш. Е. Д. Жаркова, М., Рольф, 2001. — 640 с., ISBN 5-7836-0413-5, т. I. Введение. Сравнительное исследование цивилизаций, Предварительная классификация обществ данного вида, с. 82-85.&lt;/ref&gt;
1) дін
2) діннің ұйымдастыру формалары.

Тойнби 21 өркениетті қарастырды: &lt;br /&gt;
1. [[египет]]тік  &lt;br /&gt;
2. [[анд]]тық &lt;br /&gt;
3. [[Қытай Халық Республикасы|ежелгі қытайлық]] &lt;br /&gt;
4. [[минойлық]] &lt;br /&gt;
5. [[шумер]]лік &lt;br /&gt;
6. [[майя]]ндық &lt;br /&gt;
7. [[Сирия|сирийлік]] &lt;br /&gt;
8. индтік &lt;br /&gt;
9. [[Хетт патшалығы|хеттік]] &lt;br /&gt;
10. [[Эллада|эллиндік]] &lt;br /&gt;
11. [[Батыс Еуропа|батыстық]] &lt;br /&gt;
12. қиыр шығыстық (Корея және Жапония) &lt;br /&gt;
13. православтық христиандық (негізгі)  (Византияда және Балканда) &lt;br /&gt;
14. православтық христиандық Ресейде &lt;br /&gt;
15. [[Қиыр Шығыс республикасы|қиыр шығыстық]] (негізгі) &lt;br /&gt;
16. [[иран]]дық &lt;br /&gt;
17. [[Арабтар|арабтық]] &lt;br /&gt;
18. [[Индуизм|индуисттық]] &lt;br /&gt;
19. [[мексика]]ндық &lt;br /&gt;
20. [[Юкатан түбегі|юкатандық]] &lt;br /&gt;
21. [[вавилон]]дық

Осыларға қоса, Тойнби туылмаған өркениеттерді (қиыр батыстық христиандық,  қиыршығыстық христиандық, скандинавтық, туылмаған сирийлік) қарастырады. 
==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Оксфорд университеті түлектері]]

[[Санат:1889 жылы туғандар]]
[[Санат:Лондонда туғандар]]
[[Санат:1975 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>b16o8d8p19grxg60gthq900gvybsdsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роберт Ван де Грааф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546064</id>
    <revision>
      <id>3608279</id>
      <parentid>2427379</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2293" sha1="nxab3xrm9ufhr0smpzsldt8ylwv3q4n" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Роберт Ван де Грааф
 |Шынайы есімі           = Robert Jemison Van de Graaff
 |Суреті                 = Utrecht1966.jpg
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 20.12.1901
 |Туған жері           = [[Тускалуса]] (Албама штаты)
 |Қайтыс болған күні     = 16.01.1967
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = {{USA}}
 |Ғылыми аясы            = [[Физика]]
 |Жұмыс орны             = 	Принстон университеті, Массачусет технологикалық институты
 |Ғылыми дәрежесі        = [[Физика]]
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = [[Оксфорд университеті]]
 |Ғылыми жетекші         = Таунсенд, Джон Сили
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = Родс Стипендиясы ([[1925]]), Эллиот Крессон медальі ([[1936]]), Т. Боннера премиясы ([[1966]])
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}

'''Роберт Ван де Грааф''' ([[20 желтоқсан]] [[1901]] жыл, [[Тускалуса]] (Албама штаты)  — [[16 қаңтар]] [[1967]] жыл) — америкалық физик.

== Өмірбаяны ==
Албама штатының университетін бітірген.
* ([[1929]] - [[1931]]) жылдары Принстонском университететінде жұмыс істеген, 
* ([[1931]]—[[1960]]) жылдары - Массачусет технологикалық институтында істеген.

== Марапаттамалары ==
*1966 жылы Т. Боннера премиясымен марапатталған

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://www.peoples.ru/science/physics/robert_de_graaf/index.html/ Биография]

[[Санат:20 желтоқсанда туғандар]]</text>
      <sha1>nxab3xrm9ufhr0smpzsldt8ylwv3q4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Михайлович Абрамов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546220</id>
    <revision>
      <id>3608534</id>
      <parentid>3093586</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3137" sha1="rpsiseuy7uk08uiu79qjwzjq2qdzkel" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Александр Михайлович Абрамов
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 05.06.1946
 |Туған жері           = [[Астрахань]]
 |Қайтыс болған күні     = 24.05.2015
 |Қайтыс болған жері     = [[Мәскеу]]
 |Азаматтығы             = {{RUS}}
 |Ғылыми аясы            = [[Математика]]
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = Ресей педагогы және ғалым-математик, мектеп оқулықтарының авторы
 |Ғылыми атағы           =  Ресей білім академиясының корреспондент мүшесі
 |Альма-матер            = Мәскеу мемлекеттік университеті
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}
'''Александр Михайлович Абрамов''' ([[5 маусым]] [[1946]] жылы, [[Астрахань]] — [[24 мамыр]] [[2015 жыл]]ы, [[Мәскеу]]) — ресей педагогы және ғалым-математик, мектеп оқулықтарының авторы. Ресей білім академиясының корреспондент мүшесі ([[1992]]).

== Өмірбаяны ==
*[[1964]] жылы - Физика-математика бағытындағы Мәскеу № 18 мектеп-интернатын бітірген
*[[1966]] жылдан - ФМШ № 18 мектепте математикадан сабақ берген
*([[1990]] - [[1991]]) жылдары - КСРО министрінің кеңесшісі
*([[1992]] - [[2002]]) жылдары - Мәскеу институтының 
*[[1976]] жылы - Педагогика ғылымының кандидаты
*([[1981]] - [[1984]]) жылдары - Халықаралық математикалық олимпиаданың КСРО құрамасының басшысы

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://www.mccme.ru/head/news/abramov.htm/ Александр Михайлович Абрамов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626135135/http://www.mccme.ru/head/news/abramov.htm |date=2015-06-26 }}
*http://expert.ru/expert/2011/21/natsionalnyij-interes-ili-konflikt-interesov/media/87601/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528200752/http://expert.ru/expert/2011/21/natsionalnyij-interes-ili-konflikt-interesov/media/87601/ |date=2015-05-28 }}
*[http://internat.msu.ru/?p=21653/ Абрамов дүниеден озды (орысша)]

[[Санат:5 маусымда туғандар]]
[[Санат:24 мамырда қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>rpsiseuy7uk08uiu79qjwzjq2qdzkel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мозес Абрамовиц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546504</id>
    <revision>
      <id>3608528</id>
      <parentid>2427389</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3336" sha1="qsxlvzymp9tqdp2fiwfjv82r1pd8qem" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Абрамовиц Мозес
 |Шынайы есімі           = Moses Abramovitz
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 01.01.1912
 |Туған жері           = [[Бруклин]], Нью-Йорк штатына
 |Қайтыс болған күні     = 01.12.2000
 |Қайтыс болған жері     = [[Стэнфорд]], [[Калифорния штаты]]
 |Азаматтығы             = {{USA}}
 |Ғылыми аясы            = [[Экономика]]
 |Жұмыс орны             = [[Стэнфорд университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = [[Гарвард университеті]], [[Колумбия университеті]]
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = Экономика тарихшысы
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}

'''Мозес Абрамовиц''' ({{lang-en|Moses Abramovitz}}; [[1 қаңтар]], [[1912]], [[Бруклин]], Нью-Йорк штатында - [[1 желтоқсан]], [[2000]], [[Стэнфорд]], [[Калифорния]] штаты) - америкалық экономист.

== Өмірбаяны ==
*[[1932 жыл]]ы - [[бакалавр]] дәрежесін алып, [[Гарвард университеті]]н бітірген.
*[[1939 жыл]]ы - [[Колумбия университеті]]нде экономика саласындағы докторлық диссертациясын қорғады
*[[1949 жыл|1949]] - [[1974 жыл]]дары - [[Стэнфорд университеті]]нде сабақ берген. 
*[[1962 жыл|1962]] - [[1963 жыл]]ы - [[Париж]]де ЕЭЫДҰ бас хатшысына экономикалық кеңесшісі болып жұмыс істеді.
*[[1980 жыл]]ы - [[Америка экономикалық қауымдастығы]]ның президенті. 
*[[1985 жыл]]ы - Швецияда Упсала университетінің құрметті доктор атағы берілді.
*[[1991 жыл]]ы - [[Деи Линчеи академиясы]]ның мүшесі. 
*[[2000 жыл]]ы - Стэнфорд университетінің ауруханасында 1 желтоқсанда қайтыс болды.

== Басты еңбектері ==
*Price Theory for a Changing Economy, [[1939]];
*The Nature and Significance of Kuznets Cycles, [[1961]];
*Thinking About Growth and Other Essays, [[1989]].

== Жанұясы ==
Әйелі Кэрри Абрамовиц - белгілі мүсінші және суретші.

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://news.stanford.edu/news/2003/july9/abramovitzmeml-79.html Абрамовиц Мозес биографиясы]

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1 желтоқсанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:АҚШ экономистері]]</text>
      <sha1>qsxlvzymp9tqdp2fiwfjv82r1pd8qem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексей Алексеевич Абрикосов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546606</id>
    <revision>
      <id>3608317</id>
      <parentid>3344461</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5208" sha1="qel41uufajwlosbu49xk12k94a2qlul" xml:space="preserve">{{Ғалым
|Есімі                  = Алексей Алексеевич Абрикосов
|Шынайы есімі       = {{lang-ru|Алексей Алексеевич Абрикосов}}
|Суреті                 = Abrikosov in a lecture crop.jpg
|Сурет ені               = 
|Сурет тақырыбы              = 
|Туған күні        = 25.06.1928
|Туған жері       = [[КСРО]] [[Мәскеу]]
|Қайтыс болған күні          = 29.3.2017
|Қайтыс болған жері         = [[Пало Альто]], [[Санта-Клара]]	
[[Калифорния]], [[АҚШ]],
|Азаматтығы          = {{USSR}}, {{RUS}}, {{USA}};
|Ғылыми аясы        = Теориялық [[физика]], [[физика]] конденсациялау заттары;
|Жұмыс орны         = *[[Мәскеу мемлекеттік университеті]]
*Н.И. Лобачевский атындағы Нижегород мемлекеттік университеті
*Мәскеу физика және технологиялар институты
*Ұлттық зерттеу технологиялық университеті
| Альма-матер          = Мәскеу мемлекеттік университетінің физика факультеті
|Ғылыми жетекші = 
|Атақты шәкірттері   = 
|Несімен белгілі         = 
|Марапаттары     = [[Физика]] бойынша [[Нобель сыйлығы]]
|Сайты                 = 
}}
'''Алексей Алексеевич Абрикосов''' {{lang-ru|Алексей Алексеевич Абрикосов}} ([[25 маусым]]да [[1928 жыл]]ы туған, [[Мәскеу]] - [[29 наурыз]]да [[2017 жыл]]ы кеңес физигі, физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты ([[2003]]).

== Өмірбаяны ==
*[[1943]] жылы - Мектепті бітіргеннен кейін, ол энергетиканы зерделеуді бастады
*[[1945]] жылы - Ол физиканы зерттеуге көшті
*[[1948]] жылы - МГУ физика факультетін үздік дипломмен бітірді
*[[1955]] жылы - Физика проблемалары институтында жұмыс істеді
*([[1970]] - [[1972]]) жылы - Горький мемлекеттік университетінде сабақ берді
*[[1975]] жылы - Лозанна университетінің құрметті докторы атанды

== Марапаттамалары ==
*[[КСРО]] Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі
*[[Ленин сыйлығы]], [[1966]]
*Фриц Лондон жүлдесі, [[1972]]
*Лозанна университетінің құрметті докторы, [[1975]]
*«Құрмет белгісі» ордені, [[1975]]
*Еңбек Қызыл Ту ордені, [[1988]]
*[[КСРО]] Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, [[1982]]
*[[КСРО]] Ғылым академиясының академигі
*Л.Д.Ландау атындағы КСРО Ғылым академиясы жүлдесі, [[1989]]
*[[Джон Бардин]] жүлдесі, [[АҚШ]], [[1991]]
*Өнер және ғылым американдық академиясының сыртқы құрметті мүшесі, [[1991]]
*Американдық Физикалық қоғамының мүшесі, [[1992]]
*[[АҚШ]] Ұлттық ғылым академиясының мүшесі, [[2000]]
*[[Лондон]] Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі, [[2001]]
*[[Физика]] бойынша Нобель сыйлығы, [[2003]]

== Баспа ісі ==
*Абрикосов А. А., Горьков Л. П., Дзялошинский И. Е. Методы квантовой теории поля в статистической физике. — [[1961]].
*Abrikosov, A. A., Gorkov, L. P. and Dzyaloshinski, I. E. Methods of Quantum Field Theory in Statistical Physics. — Englewood Cliffs: Prentice Hall, [[1963]].
*Абрикосов А. А. Основы теории металлов: Учебное руководство. — Москва: Наука, [[1987]]. — 520 с.
*Абрикосов А. А. Основы теории металлов. — Издание 2-е, испр. и доп.. — Москва: Физматлит, [[2009]]. — 600 с. — ISBN 978-5-9221-1097-6.
*Абрикосов А. А., Горьков Л. П., Дзялошинский И. Е. Методы квантовой теории поля в статистической физике. 3-е изд. — Москва: КДУ, Добросвет, [[2006]], [[2014]] — 512 c.

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2003/abrikosov-facts.html Нобель комитетінің сайтындағы өмірбаяны]
{{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}}
[[Санат:25 маусымда туғандар]]</text>
      <sha1>qel41uufajwlosbu49xk12k94a2qlul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петер Христиан Абильдгор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547321</id>
    <revision>
      <id>3608540</id>
      <parentid>2427399</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2128" sha1="bwxxaxlrz9y11xih5lja16pw5nfzr8n" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Петер Христиан Абильдгор
 |Шынайы есімі           = Peter Christian Abildgaard
 |Суреті                 = Peter Christian Abildgaard 01.jpg
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 22.12.1740
 |Туған жері           = [[Копенгаген]]
 |Қайтыс болған күні     = 21.01.1801
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = {{DNK}}
 |Ғылыми аясы            = [[Ветеринария]]
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = 
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}

'''Петер Христиан Абильдгор''' ({{lang-da|Peter Christian Abildgaard}}; [[22 желтоқсан]], [[1740 жыл]], [[Копенгаген]] - [[21 қаңтар]], [[1801 жыл]]) - дат ветеринары.

== Өмірбаяны ==
*[[1740 жыл]]ы - Копенгагенде дүниеге келген
*([[1775]] - [[1782]]) жылдары - ол Копенгагенде қалалық бас дәрігер болды
*[[1773 жыл]]ы - Патшалық ветеринарлық мектебін құрды
*[[1802 жыл]] - Өзі құрған Патшалық ветеринарлық мектебінде директор және оқытушы болып жұмыс істеді. Осы жыл дүниеден озды
Абильдгор [[Дания]] ғылыми ветеринария құрылтайшысы болып табылады.

[[Санат:22 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:21 қаңтарда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Дания ғалымдары]]</text>
      <sha1>bwxxaxlrz9y11xih5lja16pw5nfzr8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герман Аберт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547324</id>
    <revision>
      <id>3608533</id>
      <parentid>2722903</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1891" sha1="jiqsid0mjd3ogegwm1i5t1nbtfzau9b" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Герман Аберт
 |Шынайы есімі           = Hermann Abert
 |Суреті                 =
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 25.03.1871
 |Туған жері           = [[Штутгарт]]
 |Қайтыс болған күні     = 13.08.1927
 |Қайтыс болған жері     = [[Штутгарт]]
 |Азаматтығы             = {{GER}}
 |Ғылыми аясы            = [[Педагог]]
 |Жұмыс орны             = Галле университеті
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = [[Профессор]]
 |Альма-матер            = [[Берлин университеті]]
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}

'''Герман Аберт''' - ({{Lang-de|Hermann Abert}}; [[25 наурыз]], [[1871]], [[Штутгарт]] - [[13 тамыз]], [[1927]], [[Штутгарт]]) - неміс музыкатанушы және оқытушы.

== Өмірбаяны ==
Аберта Герман, Иоганна Йозефа Аберт отбасысында дүниеге келген. [[1890]]-[[1895]] жылдары классикалық филологияы зерттеді. [[1925 жыл]]ы Аберт Пруссия ғылым академиясының мүшесі болып қабылданды.

{{бастама}}

[[Санат:25 наурызда туғандар]]
[[Санат:13 тамызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Германия ғалымдары]]</text>
      <sha1>jiqsid0mjd3ogegwm1i5t1nbtfzau9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Любовь Алексеевна Абукаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547653</id>
    <revision>
      <id>3608536</id>
      <parentid>2611195</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1937" sha1="sdjbjc0hjoel0alw5g3xofwfnd85stg" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Любовь Алексеевна Абукаева
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = Абукаева.jpg
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 25.12.1969
 |Туған жері           = [[Башқұрт АССР]]
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = 
 |Ғылыми аясы            = [[Филология]]
 |Жұмыс орны             = Марий мемлекеттік университеті
 |Ғылыми дәрежесі        = Филология ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы           = [[Профессор]]
 |Альма-матер            = Марий мемлекеттік университеті
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}

'''Любовь Алексеевна Абукаева''' ([[25 желтоқсан]], [[1969 жыл]], [[Башқұрт АССР]]) — марий филологы және фольклоршы. Филология ғылымдарының докторы.

== Өмірбаяны ==
[[1987 жыл]]ы Башқұрт мемлекеттік университетінің филология факультетіне түсті. [[1990 жыл]]ы ол Марий мемлекеттік университетіне оқуға жіберіледі. Ол «Филолог» мамандығы бойынша үздік дипломмен,[[1992 жыл]]ы бітірді.

[[Санат:25 желтоқсанда туғандар]]</text>
      <sha1>sdjbjc0hjoel0alw5g3xofwfnd85stg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Едіге би Төлебайұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547886</id>
    <revision>
      <id>3608400</id>
      <parentid>3151289</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3608400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2614" sha1="9jxlb2fhgrhwvjpoyauxttwm3zweksl" xml:space="preserve">{{Infobox Biography
|subject_name     = Төлебайұлы, Едіге
|image_name      =
|image_size     = 200px
|image_caption  = Едіге би
|date_of_birth  =[[XVII]]
|date_of_death  = [[XVIII]]
|occupation     = [[Би (тұлға)|Би]], шешен
}}

'''Едіге би Төлебайұлы''' (XVII ғасырдың ортасы - XVIII ғасырдың басы) - [[Тәуке]] [[Хан|хан]] ордасындағы билер кеңесінің беделді мүшесі.

== Өмірбаяны ==
[[Орта жүз|Орта]] [[Қазақ жүздері|жүздің]] [[Арғын]] [[ру|руының]] [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндігінен]] тарайтын. «[[Жеті жарғы|Жеті жарғыны]]» түзуге қатысқан би, [[қазақтар|қазақ халқының]] күш біріктіріп, [[Жоңғар хандығы|жоңғар]] [[Жоңғар шапқыншылығы|шапқыншылығына]] тойтарыс беру ісінде көрнекті рөл атқарған саясаткер. Орта жүз құрамындағы арғын тайпасының [[қаржас]] руынан шыққан. Оның шешендік сөздері ел аузында көп сақталған. Халық арасында Едіге би «Ердің құнын екі ауыз сөзбен бітірген» деп те дәріптеледі.

Едіге би Шоң бидің туған әкесі. Жазушы [[Қалмұқан Исабаев|Қ. Исабаев]] айтуынша, [[Баянауыл]] маңындағы [[Төртуыл|төрт рудың]] басын қосып, қарадан суырылып шығып, алғашқы [[Аға сұлтан|аға сұлтан]] болған осы кісі. Ал оның би ретіндегі қызметін белгілі ғалым, зерттеуші [[Сәрсенбі Дәуітов|С. Дәуітов]] шежіреші [[Мәшһүр Жүсіп Көпеев|М.Ж. Копеевтің]] сөзімен былайша көрсетеді &quot;М.Ж. Көпейұлы шежіреде [[Төле би]] мен Едіге би арасындағы әңгімені қысқаша баяндап бергені әрі қызық, әрі. Едіге Төленің ауылын көріп: &quot;Әділ бидің елін, ауылын дау араламайды, әділ патшаның жерін жау араламайды&quot;&quot;, - деген осы екен-ау деп қызығыпты.

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]</text>
      <sha1>9jxlb2fhgrhwvjpoyauxttwm3zweksl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьюзен Коллинз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>552335</id>
    <revision>
      <id>3608316</id>
      <parentid>2496396</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4753" sha1="3714fvxc76adxzrxo54asemowtq9atl" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Сьюзен Коллинз
 |Шынайы есімі        = Suzanne Collins
 |Суреті              = Suzanne Collins David Shankbone 2010.jpg
 |Суреттің аты        = [[Time 100]] 2010жыл.
 |Туған күні        = [[10 Тамыз]], [[1962]] (53 жыл)
 |Туған жері        =Сэнди Хук, [[Коннектикут]], [[АҚШ]]
 |Азаматтығы          = [[АҚШ]]
 |Мансабы             = жазушы, сценарист, новеллист
 |Шығармашылық жылдары   = 2003 жылдан бастап
 |Жанры               = 	Фантастика, фэнтези
 |Шығармалардың тілі  = [[ағылшын тілі]]
 |Дебюті              =«Gregor the Overlander», 2003
 |Қолтаңбасы          = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tumblr_002.JPG?uselang=ru
 |Сайты          = http://www.suzannecollinsbooks.com/
}}
'''Сьюзен Коллинз''' — [[америка]]ндық жазушы, балаларға арналған  көптеген кітаптардың және жастарға арналған «The Underland Chronicles»  және «The Hunger Games» трилогияларының авторы.

== Өмірбаяны ==
Сьюзен Коллинз [[1962]] жылы [[10 тамыз]]да [[Коннектикут]] штатындағы Сэнди Хук ауылында, әскери әуе күштері офицерінің жанұясында дүниеге келді. Әскери қызметкер болғандықтан мистер Коллинзге тұратын жерін жиі ауыстырып, әйелі мен балаларымен бірге көшуге тура келген. Осылайша, Сьюзен балалық шағын көшумен өткізді.
Жазушыда арнайы білім болған жоқ, Нью-Йоркта драматургияны оқыды.

Өз мансабын [[1991]] жылы [[Нью-Йорк]] қаласына көшкеннен кейін «Nickelodeon» телеарнасында балаларға арналған  сериалдарға  сценарий жазумен бастады. «The Mystery Files of Shelby Woo», «Little Bear», «Oswald», «Clarissa Explains It All» сияқты жобалар Сьюзенді балаларға арналған кітап жазуға қанаттандырды. Осылайша [[2003]] жылы оның «Gregor the Overlander» романы жарық көрді.

[[2008]] жылының қырқүйегінде Scholastic Press басылымы  «The Hunger Games» трилогиясының 1-бөлімін шығарды. Сьюзен Коллинз бұл романды әкесінің Вьетнамдағы қызметінен естеліктері және де грек аңыздарымен байланыстырған. Мысалы, Минотавр мен Тесейдің лабиринті мен  соғыстан кейінгі салдар, аштық, кедейлік туралы оқиғалар сюжеттің дамуына үлкен әсерін тигізді.

Келесі жылы «Catching Fire», ал [[2010]] жылы «Mockingjay» атты кітаптары басылып шықты.

Қазіргі уақытта жанұясымен Коннектикут штатында тұрып жатыр. [[1994]] жылы қызы, ал [[1999]] жылы ұлы туды.''

== Қызықты мәліметтер ==
* «The Hunger Games» 60 апта бойы бестселлер болып саналды.
* [[2010]] жылы Time Magazine  Сьюзен Коллинзді ең ықпалды адамдардың қатарына енгізді.
* [[2012]] жылы  Amazon интернет-дүкені Сьюзеннің кітаптарын ең көп сатылатын деп атады.
* Жазушыға сюжетке реалити-шоуды енгізу туралы ой теледидар қарап отырғанда келді. Ол жастарға арналған бағдарламаны бақылап келесі арнаға ауыстырғанда Ирактағы соғыс туралы репортажға көзі түсті.
* Бестселлер атанып фильмге айналған «The Hunger Games»'тің 2 романының таралымы 2 миллион данадан асып кетті.

== Дереккөздер ==
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B7,_%D0%A1%D1%8C%D1%8E%D0%B7%D0%B5%D0%BD

http://www.suzannecollinsbooks.com/

https://en.wikipedia.org/wiki/Suzanne_Collins</text>
      <sha1>3714fvxc76adxzrxo54asemowtq9atl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхаммед Әли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556448</id>
    <revision>
      <id>3608290</id>
      <parentid>3541671</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46923" sha1="ck02w2jr43a7tsnbkukk33rjjx74wc3" xml:space="preserve">{{мағына|Мұхаммед Әли (айрық)}}
{{Боксшы
 |Есімі               =Мұхаммед Әли
 |Шынайы есімі        = Muhammad Ali
 |Суреті              = Muhammad Ali NYWTS.jpg
 |Толық есімі         =
 |Лақап аты           =
 |Азаматтығы          = {{USA}}
 |Туған күні          = 17.1.1942
 |Туған жері          = [[Луйзвилл (Кентукки)|Луйзвилл]], [[Кентукки]]
 |Қайтыс болған күні     =3.6.2016
 |Қайтыс болған жері     =[[Скотсдейл]], [[Аризона]]
 |Тұрғылықты жері     = Луисвилл, Кентукки
 |Салмағы             =
 |Тұрысы              = оңқай
 |Бойы                = 192 см
 |Қолдың қарқыны      = 203 см
 |Стилі               =
 |Бапкері             =
 |Команда             = 
 |Алғашқы айқасы      =  {{dts|1960|10|29}}
 |Соңғы айқасы        = {{dts|1981|12|11}}
 |Чемпион белдігі     =
 |Айқастар            =
 |Жеңістер саны       = 56
 |Нокаут              = 37
 |Жеңілгені           = 5
 |Тең түскендері      = 0
 |Болмағандары        =
 |Әуесқой айқастары            =
 |Әуесқой айқастарда жеңгені   =
 |Әуесқой айқастарда жеңілгені =
 |Әуесқой айқастарда нокауты   =
 |Әуесқой айқастарда тең түскендері =
 |Рейтинг1            =
 |Позиция1            =
 |Үздік позициясы1    =
 |Рейтинг2            =
 |Позиция2            =
 |Үздік позициясы2    =
 |Рейтинг3            =
 |Позиция3            =
 |Үздік позициясы3    =
 |Рейтинг4            =
 |Позиция4            =
 |Үздік позициясы4    =
 |Рейтинг5            =
 |Позиция5            =
 |Үздік позициясы5    =
 |Рейтинг6            =
 |Позиция6            =
 |Үздік позициясы6    =
 |Рейтинг7            =
 |Позиция7            =
 |Үздік позициясы7    =
 |Рейтинг8            =
 |Позиция8            =
 |Үздік позициясы8    =
 |Рейтинг9            =
 |Позиция9            =
 |Үздік позициясы9    =
 |Үздік позициясы     =
 |Нашар позициясы     =
 |boxrec_id           = 
 |Сайты               =
 }}

{{Медальдар
| ені = 270px
| суреті = 
| медальдар = 
{{ОО-спорт|[[Бокс]]}}
{{турнир|[[Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]]}}
{{медаль|Алтын|[[1960 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Рим 1960]]|[[Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс 1960|81 кг дейін]]}}
{{турнир|Мемлекеттік марапаттары}}
{{{!}}
  {{!}}{{Президенттік бостандық медалі}}
 {{!}}}
}}

[[Сурет:Muhammad Ali 2011.jpg|thumb|200px|left|Мұхаммед Әли, 2001 жылы [[Вашингтон]]да]]

'''Мұхаммед Әли''' (туған аты-жөні '''Кассиюс Марсселус Клэй'''; [[17 қаңтар]] [[1942 жыл|1942]], [[Луйзвилл (Кентукки)|Луисвилл]], [[Кентукки]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] – [[3 маусым]] [[2016 жыл|2016]], [[Скотсдейл]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — ауыр салмақ дәрежесінде өнер көрсеткен [[Америкалықтар|американдық]] кәсіби боксшы,&lt;ref name=&quot;boxrec1&quot;&gt;{{cite web|url=http://boxrec.com/list_bouts.php?human_id=000180&amp;cat=boxer |title=Muhammad Ali – Boxer |publisher=Boxrec.com |accessdate=September 5, 2011}}&lt;/ref&gt; филантроп&lt;ref name=&quot;biography1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.biography.com/articles/Muhammad-Ali-9181165?part=0 |title=Muhammad Ali Biography |publisher=Biography.com |date=қаңтар 17, 1942 |accessdate=September 5, 2011}}&lt;/ref&gt; және қоғам қайраткері.&lt;ref name=&quot;biography1&quot;/&gt; ''Жыл боксшысы'' атағына 5 рет ие болған бүгінге дейінгі жалғыз спортшы болып табылады.&lt;ref&gt;Гиннес рекордтар кітабы 2013&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем мойындаған спорт иконына айналған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geo.tv/GeoDetail.aspx?ID=86936|title=Boxing icon Muhammad Ali in critical condition|date=06.02.2013|publisher=GEO TV|lang=en|accessdate=2013-02-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nbcphiladelphia.com/the-scene/real-estate/Ali-House-Cherry-Hill-for-Sale-167857075.html|title=Boxing Icon Ali's Former Home for Sale|last=Stamm|first=Dan|date=25.09.2012|publisher=[[NBC]]|lang=en|accessdate=2013-02-17}}&lt;/ref&gt;, спорт тарихындағы ең танымал тұлға, ең ұлы боксшы. Жарқын қызыл тілді, оның көптеген цитаталары тарихта қалған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/sport/general/others/boxing-why-muhammad-ali-really-is-the-greatest-of-all-6289892.html|title=Boxing: Why Muhammad Ali really is the Greatest of all|last=Hubbard|first=Alan|date=15.01.2012|publisher=''[[The Independent]]''|lang=en|accessdate=2013-01-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E2ZHkDeJ|archivedate=2013-01-29}}&lt;/ref&gt;.

АҚШ үкіметі Әлиді мансабының шарықтау кезінде әскерге шақырғанда АҚШ-тан алыс жатқан бізге тиіспеген [[Вьетнам соғысы|Вьетнамға]] қарсы соғысқа бармаймын, армиядан бас тартамын деп мәлімдеген. Осыдан АҚШ үкіметі оны барлық атақ даңқтарынан айырып үш жылдан астам уақытқа бокстан аластайды. {{citation needed}} Спортқа қайта оралғанан кейін тарихшылар атап кеткен «бокстың алтын дәуірінің» барлық мықты боксшыларын жеңіп өзіне барлық атақ даңқтарын қайтарып алады. 

Ал әйгілі [[Джо Фрейзер]]мен қарсыластығы спорт тарихындағы жарқын беттерге айналды.
Ол- кәсіпқой бокстан үш рет жеңімпаз болған бірден-бір спортшы.

== Өмірбаяны ==
Кассиус Марселлус Клей 1942 жылы 17 қаңтарда Кентукки штатының Луисвилл қаласында Одессаның балшықтарында, үй иесі және белгілер мен плакаттардың суретшісі Кассиус Клэйдің отбасында дүниеге келді. Екі жылдан кейін оның жалғыз ағасы Рудольф дүниеге келді, ол кейінірек Рахман Алиге өз есімін ауыстырды. Кассиус мырза ол АҚШ-тың Кентукки өкілдігі мен Сенатта өкілдік ететін танымал либералдық саясаткер Генри Клейманның ұрпағы екеніне сенді. Cassius отбасы қара орта таптың өкілі болды: Жасыл жел орта класты отбасыларға қарағанда әлдеқайда кедей тұратын, бірақ мұқтаж емес еді. Кассиус мырза кәсіпқой суретші болуға тырысып, белгілерін бояйды, әйелі кейде бай ақ отбасылардың үйлерін дайындап, тазалады. Уақыт өте келе олардың жинақ ақшасы 4,500 АҚШ доллары мөлшеріндегі шағын коттеджді жақсы «қара» тоқсанда сатып алуға жеткілікті болды. Кәмелетке толмаған көптеген жастардан айырмашылығы, олардың отбасыларын ерте жастан асыруға мәжбүр болған Кэссиус баладай жұмыс жасаған жоқ. Ол тек қана Луивилль университетінде (кір жуу машиналары мен бөренелер) жұмыс істеді, ол қалталы ақшалар болды. Анасының естеліктеріне сәйкес, жолдастар оның серуендеу кезінде жиі сөйлесіп, ұлы келесі Джо Луи бола алатынын айтты.

1950 жылдардың басында Луивиллде нәсілдік теңсіздік атмосферасы болды, ол 10 жасар Касаидің жеке басын қалыптастыруға айтарлықтай әсер етті. Кейінірек, ол ұйықтап жатар алдында, ол қоғамдағы қараңғы адамдар екінші дәрежелі адамдар ретінде қарастырылғанын түсінбегендіктен, ол жылады. Оның анасы ыстық күнде Кэсси мен автобус аялдамасында автобус күтіп тұрғанын айтты. Ол ең жақын кафеге баласын стакан су ішуін сұрады, бірақ оған бас тартты және есік жабылды. Кассиус дүниетанымының қалыптасуындағы шешуші сәт атасының әңгімесі болды, ол нәсілдік өшпенділікпен қатал өлтірілген қара жасөспірім Эммет Тиль туралы және баланың өлтірушілері ақталды. Кэссиус Сил балаларына «ақ әділеттілік» деген түсінікті түсіндіру үшін Thill's бұзылған денесінің фотосуретін көрсетті. Кассиус анасы оның ата-бабасын ирландиялық атасы Абе Грейдиге қадағалады. Ақындардың қанымен ағып кетуі Одессадағы мақтаныш мәселесі болды, бірақ оның өмірінде Америка Құрама Штаттарында нәсілдік теңсіздікті сынаған ұлына жағымсыз болды. Көпшілік алдында сөйлеген сөзінде, ол веналарда ақ қан «насихатшылар, құл иелері» болып табылады, бірақ іс жүзінде Ирландияның ата-бабасы өзінің қара жесірімен заңдық некеге ұштасқан.
Бал Шлвин Велосипед компаниясының қызыл велосипедін ұрлап, 12 жасында бокс бастады. Сатып алғаннан кейінгі күні Касаи мен досы жәрмеңкеге барып, балаларды балмұздаққа тегін қабылдады. Үйге барғанда, ол велосипедтің ұрланғанын білді. Балшық өте қатты ренжіп, сол кезде ақ полиция қызметкері Джо Мартинді кездестірді. Ол өзінің велосипедін ұрлап алғандығын ұрып-соғатындығын айтып, Мартинге: «Сіз біреуді ұрламай тұрып, алдымен оны үйренуіңіз керек», - деп жауап берді. Ол Кассисты спортзалға шақырды, онда ол жас боксшыларды жаттықтырды, олардың көбісі әуесқой Алтын қолғап жарыстарына қатысты.

Клей келмеді, бірақ екі аптадан кейін Мартин мен оның боксшыларын «Future Champions» (Future Champions) бағдарламасында теледидардан көрді. Ол, егер ол жаттығуды бастаса, оның достары оны теледидардан көретіндігіне, ал келесі күні ол және оның ағасы Касси бокс залыға келді деп ойлады. Басынан бастап жаттығу қиын болды, Клин әрдайым басқа жігіттермен шайқасты, бүкіл спортзалға үздік боксшы екенін және әлем чемпионы болатынын жариялады. Осыған байланысты, Мартин оны бөлмеден біраз уақытқа созуға мәжбүр болды. Жас боксшыны допты дұрыс орындауға үйрететін Фред Стонерді қоспағанда жаттықтырушылар Кассидан әлдеқайда әлеуетті көре алмады.

Залға бірінші барудан алты апта өткеннен кейін, Кассиус әуесқойлық әуесқойлығы болды. Clay үміттенгендей, дуэль Future Champions бағдарламасында теледидардан көрсетілді. Оның қарсыласы ақ фанат Ronnie O'Keefe болды, ол 89 фунт (40,389 кг) салмақ санатында. Кэссиус жас және тәжірибесі аз, алайда ол шешімі бойынша жеңіске жетті. Нәтижесі жарияланғаннан кейін, Клэй камераға айқайлай бастады, ол ең үлкен жауынгер болар еді. Осы сәттен бастап ол күн сайын бокс техникасы мен төзімділікке үйренді. Көп жағдайда автобустың орнына Кассиус мектепке баруды жөн көрді. Ол ішімдік ішпеді, темекі шегетін және есірткі қолданған, дені сау тамақтануды ұнататын.

Алдағы екі жылда Клэй жеңіске жеткеннен кейін жеңіске жетіп, әр үш апта сайын шамамен бір шайқасты өткізді. 1956 жылы ол алтын мансаптық турнирді жеңіп алды. 1957 жылы ол төрт ай бойы жаттығудан бас тартты, себебі дәрігерлер оның жүрегіне шағылысып жатқанын анықтады (кейінірек оның жүрегі керемет тәртіпке айналды). 15 жасында Клэй Луисвилл қаласындағы Орталық Америка мектебіне ауыстырылды. Кассиустың академиялық көрсеткіштері соншалықты нашар болды, ол бір кездері екінші жылда қалуы керек еді, бірақ Atwood мектебінің директоры Уилсонның қолдауымен ол бітірді. Уильсон Clay-дің батылдық және тұрақты жаттығуларымен таңдандырды және болашақ боксшының жаттығуларын аяқтап, атақ-даңққа ие болуын қалады. Кассиус 1960 жылдың маусымында оқу орнының оқуын сәтті аяқтағаннан кейінгі дипломы емес, тек қана сертификат алған. Ол әрдайым оқып-үйренуге қиындықтар туды, ал оның ортасынан адамдар оған жиі оқыды. Мектептің соңында Клей әуесқойлық сақинасында 100 жеңіске жетіп, барлығы 8 жеңіліске ұшырады. Оның басты жетістіктері - алтын қолғаптардағы жеңістер және 1959 және 1960 жылдардағы спорт әуесқой Альянсының екі турнирінде. Осы уақытта Кассиус өз дуэльін өткізудің өзіндік стилін ойлап тапты. Ол жаудың айналасындағы саусақтардың үстіне «билеген», ол қарсыласын соққыға соққылап, ол сенімді түрде қобалжыған. Бұл стиль тренерлер мен ардагерлер боксшыларының теріс кері байланысына себеп болды.

Кассиус бітіргеннен кейін бірден кәсіби боксшы болғысы келді, бірақ жаттықтырушы оны күтіп, 1960 жылғы Олимпиадаға қатысуға көндірді. 1960 жылы Атлетикалық әуесқой одағының жарысында жеңіске жету арқасында Клэй Сан-Франциско қаласында өткен Олимпиада ойындарына іріктеу турниріне шақыру алды. Кассиус ұшудан қорыққандықтан, жарыстың өткізілу орны оған сынау болды. 18 жасында ол бірінші ауыр салмақтағы қатысушылардың ең кішісі, ал, мүмкін, бүкіл турнирде. Байқаудың алдында жергілікті баспасөзде Клие туралы әңгіме болды, көбінесе оның мақтанышты қарым-қатынасы үшін, бұған байланысты, турнирдің екінші шайқасында жұрт оны қуантты. Осыған қарамастан, Кассиус Құрама Штаттарының армиясын ұсынған ымырасыз боксшы Алан Хадсонмен финалда кездесуге дейін барлық қарсыластарын сенімді жеңді. Бірінші раундта Клэй дәл соққыға жығылып, сақинаның қабатына құлап түсті, бірақ шайқасты жалғастыра алды. Екінші раундтан кейін Кассиус үшінші үш минуттық қарқынмен шабуыл жасады және қарсыластың басына айқын соққымен кейін шабуыл жасады, содан кейін төреші күрес тоқтатты. Байқаудың соңында Клей қайтадан ұшу билетін алып тастады, турнирдің бір судьясынан ақша алды және Лувиллге поездбен барды.

== Жетістіктері ==
* XVII Жазғы Олимпиада ойындарының жартылай ауыр салмақ бойынша чемпионы (1960).
[[Сурет:Muhammad Ali Avenue Newark, NJ.jpg|нобай|солға|[[Ньюарк (Нью-Джерси)|Ньюарктағы]] Мұхаммед Әли көшесі, Нью Джерси]]
* Ауыр салмақ бойынша абсолютті әлем чемпионы (1964—1966, 1974—1978).

* WBC (1974—1978), WBA (1967, 1974—1978, 1978), сонымен қатар «Ринг» журналының (1964—1971, 1974—1978, 1978—1980) версиялары бойынша ауыр салмақтағы әлем чемпионы. Сол журналдың 5 дүркін «Жыл боксшысы» (1963, 1972, 1974, 1975, 1978) және «Он жылдық боксшысы» (1970-шы) атағына ие болған.

* 1999 жылы Sports Illustrated және BBC Мұхаммед Әлиді «Ғасыр спортшысы» деп таныған.

== Өмірбаяны ==
=== Марапаттары ===

==== Ресми ====
[[Сурет:Muhammad Ali and President Bush.jpg|250px|thumb|right|Әли жолдасы Иолантамен АҚШ президенті [[Джордж Уокер Буш|Кіші Буш Джордж]] қабылдауында, [[Президенттік бостандық медалі]]мен марапатталуда. 2005 жыл]]
* [[Президенттік бостандық медалі]] (2005)&lt;ref name=&quot;Awards&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ali.com/legend_man_humanitarian.php|title=The man:Humanitarian|publisher=Muhammad Ali Enterprises|lang=en|accessdate=2013-01-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E2HPiWWa|archivedate=2013-01-29}}&lt;/ref&gt;.
* [[Amnesty International]] ұйымы марапаты&lt;ref name=&quot;Awards&quot;/&gt;.
* [[Отто Ган атындағы бейбітшілік медалі]] (2005)&lt;ref name=&quot;Awards&quot;/&gt;.
* «Жүзжылдық Кентуккилік»&lt;ref name=&quot;Awards&quot;/&gt;.
* «Жүзжылдық Луисвиллік»&lt;ref name=&quot;Awards&quot;/&gt;.
* Филадельфийлік бостандық медалі (2012)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espn.go.com/boxing/story/_/id/8372801/muhammad-ali-receives-liberty-medal|title=Muhammad Ali receives award|author=[[Associated Press]]|date=14.09.2012|publisher=[[ESPN]]|lang=en|accessdate=2013-01-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E2fB68PW|archivedate=2013-01-30}}&lt;/ref&gt;.

==== Спорттық ====

* [[Ринг журналы]] нұсқасы бойынша «Жыл боксшысы»(1963, 1972, 1974, 1975, 1978)&lt;ref name=&quot;Ring Magazine&quot;&gt;{{cite web|url=http://ringtv.craveonline.com/blog/171651-past-winners-of-the-rings-year-end-awards|title=Past winners of the Ring's year-end AWARDS|date=24.02.2012|publisher=[[Журнал «Ринг»]]|lang=en|accessdate=2013-01-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E2HQNrhM|archivedate=2013-01-29}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ринг журналы]] нұсқасы бойынша «Онжылдық боксшысы (1970 жж)&lt;ref name=&quot;BoxRec Awards&quot;&gt;{{cite web|url=http://boxrec.com/media/index.php?title=Human:180|title=Muhammad Ali|publisher=BoxRec|lang=en|accessdate=2013-01-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E2HR5Ucu|archivedate=2013-01-29}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ринг журналы]] нұсқасы бойынша «Жыл жекпе-жегі»: [[Даг Джонс]]қа қарсы (1963), [[Сонни Листон]]ға қарсы (1964), [[Джо Фрейзер]]ға (1971), [[Джордж Форман]]ға (1974), Джо Фрейзерға (1975) қарсы&lt;ref name=&quot;Ring Magazine&quot;/&gt;.
* ''[[Sports Illustrated]]'' журналы нұсқасы бойынша «Жыл Спортшысы» (1974)&lt;ref name=&quot;List of awards&quot;&gt;{{cite web|url=http://sports.jrank.org/pages/96/Ali-Muhammad-Awards-Accomplishments.html|title=Muhammad Ali — Awards And Accomplishments|publisher=Net Industries|lang=en|accessdate=2013-01-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E2HRersQ|archivedate=2013-01-29}}&lt;/ref&gt;.
* Бокстан Атақ Залына таңдалған(1987)&lt;ref name=&quot;List of awards&quot;/&gt;.
* Бокстан халықаралық Атақ залыне енгізілген (1990)&lt;ref name=&quot;List of awards&quot;/&gt;.
* [[ESPN]] арнасының [[Артура Эш]] атындағы марапаты иегері (1997)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espn.go.com/espys/arthurasheaward|title=Muhammad Ali (1997)|publisher=[[ESPN]]|lang=en|accessdate=2013-01-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E2HSJsox|archivedate=2013-01-29}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ринг журналы]] нұсқасы бойынша ең Ұлы ауыр салмақ (1998)&lt;ref name=&quot;BoxRec Awards&quot;/&gt;.
* [[Associated Press]] нұсқасы бойынша XX ғасыр ең Ұлы ауыр салмағы &lt;ref name=&quot;BoxRec Awards&quot;/&gt;.
* ''[[GQ]]'' нұсқасы бойынша «Жүзжылдық Атлеті» &lt;ref name=&quot;BoxRec Awards&quot;/&gt;.
* ''[[Sports Illustrated]]'' журналы нұсқасы бойынша «XX ғасыр спортшысы»&lt;ref name=&quot;BoxRec Awards&quot;/&gt;.
* [[Би-би-си]] нұсқасы бойынша «ғасыр спорт тұлғасы» &lt;ref name=&quot;BoxRec Awards&quot;/&gt;.

== Кәсіпқой бокстағы нәтижесі ==
{{main|Мұхаммед Әлидің кәсіпқой бокстағы жекпе жектер тізімі}}
{|class=&quot;navbox collapsible collapsed&quot; style=&quot;margin: 1.5em auto;width:100%&quot;
!colspan=2 style=&quot;background:#ccccff; color:black; text-align:center&quot;|Белгіленуі
|-valign=top
|
{| style=width:100%
|valign=top|
{|
|bgcolor=#CCFFCC|Жеңіс
|-
|bgcolor=#FFBBBB|Жеңіліс
|-
|bgcolor=#C5D2EA|Тең
|-
|bgcolor=#808080|Болмаған
|-
|bgcolor=#87cefa|Жоспарланған
|}
|valign=top|
KO&amp;nbsp;— [[нокаут]]&lt;br /&gt;
TKO&amp;nbsp;— техникалық нокаут&lt;br /&gt;
TD&amp;nbsp;— техникалық жеңіліс&lt;br /&gt;
RTD&amp;nbsp;— жекпе-жекті жалғастырудан бас тарту
|valign=top|
UD&amp;nbsp;— төрешілердің бірыңғай шешімі&lt;br /&gt;
MD&amp;nbsp;— төрешілердің басым дауыстағы шешімі&lt;br /&gt;
SD&amp;nbsp;— төрешілердің әр түрлі шешімі
|valign=top|
PTS&amp;nbsp;— ұпай санымен жеңіс&lt;br /&gt;
NC&amp;nbsp;— болмаған&lt;br /&gt;
DQ&amp;nbsp;— шеттету&lt;br /&gt;
|}
|}
{| class=toccolours width=100% style=&quot;clear:both; margin:1.5em auto&quot;
!style=background:#ccccff| [[Бокс]]
|-valign=top
|
{|class=&quot;wikitable wide collapsible collapsed&quot;
!colspan=7|56 жеңіс (37 нокаут), 5 жеңіліс&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://boxrec.com/list_bouts.php?human_id=00180&amp;cat=boxer|title=Muhammad Ali|publisher=BoxRec|description=Статистика поединков|lang=en|accessdate=2013-01-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7febnTD|archivedate=2013-02-02}}&lt;/ref&gt;
|-
!Нәтиже || Күн || Қарсыласы || Өткен орын || Титул || Раундтар саны || Жекпе-жек&lt;br /&gt;нәтижесі
|-
! Жеңіліс &lt;br&gt;56—5
|align=right| 11 желтоқсан 1981
| {{flagicon|Canada}} [[Бербик, Тревор|Тревор Бербик]]
| {{Байрақ|Багам аралдары}} Королева Елизавета атындағы спорт кешені, [[Нассау (Багам аралдары)|Нассау]]
|
|align=center| 10
|align=center| UD
|-
! Жеңіліс &lt;br&gt;56—4
|align=right| 2 қазан 1980
| {{flagicon|USA}} [[Холмс, Ларри|Ларри Холмс]]
| {{flagicon|USA}} «[[Сизарс-Палас]]», [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=center| [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]]
|align=center| 15
|align=center| RTD10
|-
!colspan=7|Спинкске қарсы өткізген екінші жекпе жектен кейін жақын арада, Али өз мансабын аяқтайтынын жария етті, бірақ екі жыл өткен соң рингке қайта оралды{{sfn|Rummel|2005|p=93}}.
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;56—3
|align=right| 15 қыркүйек 1978
| {{flagicon|USA}} [[Спинкс, Леон|Леон Спинкс]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
| {{flagicon|USA}} «[[Мерседес-Бенц Супердоум|Супердоум]]», [[Новый Орлеан]], [[Луизиана]]
|align=center| [[Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы|WBA World]]
|align=center| 15
|align=center| UD15
|-
! Жеңіліс &lt;br&gt;55—3
|align=right| 15 ақпан 1978
| {{flagicon|USA}} [[Спинкс, Леон|Леон Спинкс]]
| {{flagicon|USA}} Отель «[[Hilton Hotels|Хилтон]]», [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| SD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;55—2
|align=right| 29 қыркүйек 1977
| {{flagicon|USA}} [[Шейверс, Эрни|Эрни Шейверс]]
| {{flagicon|USA}} «[[Мэдисон-сквер-гарден]]», [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| UD15
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;54—2
|align=right| 16 мамыр 1977
| {{Байрақ|Уругвай}} {{iw2|Эвангелиста, Альфредо|Альфредо Эвангелиста||Alfredo Evangelista}}
| {{flagicon|USA}} «Кэпитол-центр», Ландовер, [[Мэриленд]]
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;53—2
|align=right| 28 қыркүйек 1976
| {{flagicon|USA}} [[Нортон, Кен|Кен Нортон]] &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
| {{flagicon|USA}} Стадион «Янки», [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;52—2
|align=right| 24 мамыр 1976
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}:  {{iw2|Данн, Ричард (боксёр)|Ричард Данн||Richard Dunn (boxer)}}
| {{flagicon|Germany}} «Олимпияхалле», [[Мюнхен]]
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| ТКО5
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;51—2
|align=right| 30 сәуір 1976
| {{flagicon|USA}} [[Янг, Джимми|Джимми Янг]]
| {{flagicon|USA}} «Кэпитол-центр», Ландовер, [[Мэриленд]]
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;50—2
|align=right| 20 ақпан 1976
| {{flagicon|Belgium}} {{iw2|Купман, Жан-Пьер|Жан-Пьер Купман||Jean-Pierre Coopman}}
| {{PER}} «Роберто Клементе Колизеум», Хато-Рэй
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| КО5
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;49—2
|align=right| 1 қазан 1975
| {{flagicon|USA}} [[Фрейзер, Джо|Джо Фрейзер]] &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
| {{PHI}} «Аранета Колизеум», [[Кесон-Сити]]
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| '''[[Триллер в Маниле|RTD14]]'''
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;48—2
|align=right| 30 маусым 1975
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}:  [[Багнер, Джо|Джо Багнер]]
| {{flagicon|Malaysia}} Мердека, [[Куала-Лумпур]]
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;47—2
|align=right| 16 мамыр 1975
| {{flagicon|USA}} [[Лайл, Рон|Рон Лайл]]
| {{flagicon|USA}} «Конвенш-центр», [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| ТКО11
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;46—2
|align=right| 24 наурыз 1975
| {{flagicon|USA}} [[Вепнер, Чак|Чак Вепнер]]
| {{flagicon|USA}} «Ричфилд Колизеум», [[Ричфилд (Огайо)|Ричфилд]], [[Огайо]]
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| ТКО15
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;45—2
|align=right| 30 қазан 1974
| {{flagicon|USA}} [[Форман, Джордж|Джордж Форман]]
| {{Флаг Заира}} 20 мамыр атындағы Стадион, [[Киншаса]], [[Конго Демократиялық Республикасы|Конго]]
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| '''[[Грохот в джунглях|КО8]]'''
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;44—2
|align=right| 28 қаңтар 1974
| {{flagicon|USA}} [[Фрейзер, Джо|Джо Фрейзер]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
| {{flagicon|USA}} «[[Мэдисон-сквер-гарден]]», [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|align=center| [[NABF]]
|align=center| 12
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;43—2
|align=right| 20 қазан 1973
| {{flagicon|NLD}} Руди Любберс
| {{Байрақ|Индонезия}} «Бунг Карно Стадиум», [[Джакарта]]
|
|align=center| 12
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;42—2
|align=right| 10 қыркүйек 1973
| {{flagicon|USA}} [[Нортон, Кен|Кен Нортон]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
| {{flagicon|USA}} «[[Форум (Инглвуд)|Форум]]», [[Инглвуд (округ Лос-Анджелес, Калифорния)|Инглвуд]], [[Калифорния]]
|align=center| NABF
|align=center| 12
|align=center| SD
|-
! Жеңіліс &lt;br&gt;41—2
|align=right| 31 наурыз 1973
| {{flagicon|USA}} [[Нортон, Кен|Кен Нортон]]
| {{flagicon|USA}} «Спортс-арена», [[Сан-Диего]], [[Калифорния]]
|align=center| NABF
|align=center| 12
|align=center| SD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;41—1
|align=right| 14 ақпан 1973
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}:  [[Багнер, Джо|Джо Багнер]]
| {{flagicon|USA}} «Конвеншн-центр», [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|
|align=center| 12
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;40—1
|align=right| 21 қараша 1972
| {{flagicon|USA}} [[Фостер, Боб|Боб Фостер]]
| {{flagicon|USA}} «Сахара Тахо Хотел», Стейтлайн, [[Невада]]
|align=center| NABF
|align=center| 12
|align=center| КО8
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;39—1
|align=right| 20 қыркүйек 1972
| {{flagicon|USA}} [[Флойд Паттерсон]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
| {{flagicon|USA}} «[[Мэдисон-сквер-гарден]]», [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|align=center| NABF
|align=center| 15
|align=center| ТКО7
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;38—1
|align=right| 19 шілде 1972
| {{flagicon|USA}} {{iw2|Льюис, Элвин|Элвин Льюис||Alvin Lewis}}
| {{Флаг Ирландии}} «[[Кроук Парк]]», [[Дублин]]
|
|align=center| 12
|align=center| ТКО11
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;37—1
|align=right| 27 маусым 1972
| {{flagicon|USA}} {{iw2|Джерри Куорри|Джерри Куорри||Jerry Quarry}} &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
| {{flagicon|USA}} «Конвеншн-центр», [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=center| NABF
|align=center| 12
|align=center| ТКО7
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;36—1
|align=right| 1 мамыр 1972
| {{flagicon|Canada}} {{iw2|Джордж Чувало|Джордж Чувало||George Chuvalo}} &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
| {{flagicon|Canada}} «[[Пасифик Колизиум]]», [[Ванкувер]]
|align=center| NABF
|align=center| 12
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;35—1
|align=right| 1 сәуір 1972
| {{flagicon|USA}} {{iw2|Фостер, Мак|Мак Фостер||Mac Foster}}
| {{Флаг Японии}} «[[Ниппон Будокан]]», [[Токио]]
|
|align=center| 15
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;34—1
|align=right| 26 желтоқсан 1971
| {{flagicon|Germany}} {{iw2|Блин, Юрген|Юрген Блин||Jürgen Blin}}
| {{Флаг Швейцарии}} «Халленстадион», [[Цюрих]]
|
|align=center| 12
|align=center| KO7
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;33—1
|align=right| 17 қараша 1971
| {{flagicon|USA}} {{iw2|Матиз, Бастер|Бастер Матиз||Buster Mathis}}
| {{flagicon|USA}} «[[Релайант Астродом|Астродом]]», [[Хьюстон]], [[Техас]]
|align=center| NABF
|align=center| 12
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;32—1
|align=right| 26 шілде 1971
| {{flagicon|USA}} [[Эллис, Джимми|Джимми Эллис]]
| {{flagicon|USA}} «[[Релайант Астродом|Астродом]]», [[Хьюстон]], [[Техас]]
|align=center| NABF
|align=center| 12
|align=center| ТКО12
|-
! Жеңіліс &lt;br&gt;31—1
|align=right| 8 наурыз 1971
| {{flagicon|USA}} [[Фрейзер, Джо|Джо Фрейзер]]
| {{flagicon|USA}} «[[Мэдисон-сквер-гарден]]», [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|align=center| WBC, WBA World
|align=center| 15
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;31—0
|align=right| 7 желтоқсан 1970
| {{flagicon|Argentina}} {{iw2|Бонавена, Оскар|Оскар Бонавена||Oscar Bonavena}}
| {{flagicon|USA}} «[[Мэдисон-сквер-гарден]]», [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|align=center| NABF
|align=center| 15
|align=center| ТКО15
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;30—0
|align=right| 26 қазан 1970
| {{flagicon|USA}} {{iw2|Джерри Куорри|Джерри Куорри||Jerry Quarry}}
| {{flagicon|USA}} «Сити Аудиториум», [[Атланта]], [[Джорджия]]
|
|align=center| 15
|align=center| ТКО3
|-
!colspan=7|[[АҚШ әскері]] қатарында борышын өтеуден бас тартқаны үшін Али барлық  титулдарынан айырылды және 3 жылдан аса жекпе-жекке шыққан жоқ{{sfn|Edmonds|2006|p=81}}.
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;29—0
|align=right| 22 наурыз 1967
| {{flagicon|USA}} {{iw2|Зора Фолли|Зора Фолли||Zora Folley}}
| {{flagicon|USA}} «[[Мэдисон-сквер-гарден]]», [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|align=center| WBA World
|align=center| 15
|align=center| КО7
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;28—0
|align=right| 6 ақпан 1967
| {{flagicon|USA}} [[Террелл, Эрни|Эрни Террелл]]
| {{flagicon|USA}} «[[Релайант Астродом|Астродом]]», [[Хьюстон]], [[Техас]]
|align=center| WBA World
|align=center| 15
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;27—0
|align=right| 14 қараша 1966
| {{flagicon|USA}} {{iw2|Уильямс, Кливленд|Кливленд Уильямс||Cleveland Williams}}
| {{flagicon|USA}} «[[Релайант Астродом|Астродом]]», [[Хьюстон]], [[Техас]]
|align=center| [[Бокстан абсолютті әлем чемпиондар тізімі|Абсолютті]]
|align=center| 15
|align=center| ТКО3
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;26—0
|align=right| 10 қыркүйек 1966
| {{flagicon|Germany}} {{iw2|Милденбергер, Карл|Карл Милденбергер||Милденбергер}}
|{{flagicon|Germany}} «[[Коммерцбанк-Арена|Валдштадион]]», [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]]
|align=center| Абсолютті
|align=center| 15
|align=center| ТКО12
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;25—0
|align=right| 6 тамыз 1966
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}:  {{iw2|Брайан Лондон|Брайан Лондон||Brian London}}
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}:  «Эрл-Корт-арена», [[Лондон]]
|align=center| Абсолютті
|align=center| 15
|align=center| КО3
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;24—0
|align=right| 21 мамыр 1966
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}:  [[Генри Купер]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}:  «[[Хайбери (стадион)|Стадион ФК Арсенал]]», [[Лондон]]
|align=center| Абсолютті
|align=center| 15
|align=center| ТКО6
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;23—0
|align=right| 29 наурыз 1966
| {{flagicon|Canada}} {{iw2|Джордж Чувало|Джордж Чувало||George Chuvalo}}
| {{flagicon|Canada}} «[[Мэйпл Лиф-гарденс]]», [[Торонто]], [[Онтарио]]
|align=center| Абсолютті
|align=center| 15
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;22—0
|align=right| 22 қараша 1965
| {{flagicon|USA}} [[Флойд Паттерсон]]
| {{flagicon|USA}} «Конвеншн-центр», [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|align=center| Абсолютті
|align=center| 15
|align=center| ТКО12
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;21—0
|align=right| 25 мамыр 1965
| {{flagicon|USA}} [[Листон, Сонни|Сонни Листон]] &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
| {{flagicon|USA}} «Сент-Доминикс-холл», [[Льюистон (Мэн)|Льюистон]], [[Мэн (штат)|Мэн]]
|align=center| Абсолютті
|align=center| 15
|align=center| '''[[Мохаммед Али против Сонни Листона|КО1]]'''
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;20—0
|align=right| 25 ақпан 1964
| {{flagicon|USA}} [[Листон, Сонни|Сонни Листон]]
| {{flagicon|USA}} «Конвеншн-холл», [[Майами-Бич]], [[Флорида]]
|align=center| Абсолютті
|align=center| 15
|align=center| '''[[Мохаммед Али против Сонни Листона|RTD6]]'''
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;19—0
|align=right| 18 маусым 1963
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}:  [[Генри Купер]]
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}:  «[[Уэмбли (стадион)|Уэмбли]]», [[Лондон]]
|
|align=center| 10
|align=center| ТКО5
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;18—0
|align=right| 13 наурыз 1963
| {{flagicon|USA}} {{iw2|Даг Джонс (боксёр)|Даг Джонс||Doug Jones}}
| {{flagicon|USA}} «[[Мэдисон-сквер-гарден]]», [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|
|align=center| 10
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;17—0
|align=right| 24 қаңтар 1963
| {{flagicon|USA}} [[Чарли Пауэлл]]
| {{flagicon|USA}} «[[Сивик-арена]]», [[Питтсбург]], [[Пенсильвания]]
|
|align=center| 10
|align=center| КО3
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;16—0
|align=right| 15 қараша 1962
| {{flagicon|USA}} [[Арчи Мур]]
| {{flagicon|USA}} «Спортс-арена», [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]]
|
|align=center| 12
|align=center| ТКО4
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;15—0
|align=right| 20 шілде 1962
| {{flagicon|Argentina}} Алехандро Лаворанти
| {{flagicon|USA}} «Спортс-арена», [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]]
|
|align=center| 10
|align=center| КО5
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;14—0
|align=right| 19 мамыр 1962
| {{flagicon|USA}} Билли Даньелз
| {{flagicon|USA}} «Сент-Николас-арена», [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|
|align=center| 10
|align=center| ТКО7
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;13—0
|align=right| 23 сәуір 1962
| {{flagicon|USA}} Джордж Логан
| {{flagicon|USA}} «Спортс-арена», [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]]
|
|align=center| 10
|align=center| ТКО4
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;12—0
|align=right| 28 наурыз 1962
| {{flagicon|USA}} Дон Уорнер
| {{flagicon|USA}} «Конвеншн-холл», [[Майами-Бич]], [[Флорида]]
|
|align=center| 10
|align=center| ТКО4
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;11—0
|align=right| 10 ақпан 1962
| {{flagicon|USA}} {{iw2|Сонни Бэнкс|Сонни Бэнкс||Sonny Banks}}
| {{flagicon|USA}} «[[Мэдисон-сквер-гарден]]», [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|
|align=center| 10
|align=center| ТКО4
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;10—0
|align=right| 29 қараша 1961
| {{flagicon|Germany}} {{iw2|Бесманофф, Вилли|Вилли Бесманофф||Willi Besmanoff}}
| {{flagicon|USA}} «Фридом-холл Стейт Фэйрграунд», [[Луисвилл]], [[Кентукки]]
|
|align=center| 10
|align=center| ТКО7
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;9—0
|align=right| 7 қазан 1961
| {{flagicon|Argentina}} Алекс Митефф
| {{flagicon|USA}} «Фридом-холл Стейт Фэйрграунд», [[Луисвилл]], [[Кентукки]]
|
|align=center| 10
|align=center| ТКО6
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;8—0
|align=right| 22 шілде 1961
| {{flagicon|USA}} Алонзо Джонсон
| {{flagicon|USA}} «Фридом-холл Стейт Фэйрграунд», [[Луисвилл]], [[Кентукки]]
|
|align=center| 10
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;7—0
|align=right| 26 маусым 1961
| {{flagicon|USA}} Дюк Сейбдонг
| {{flagicon|USA}} «Конвеншн-центр», [[Лас-Вегас]], [[Невада]]
|
|align=center| 10
|align=center| UD
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;6—0
|align=right| 19 сәуір 1961
| {{flagicon|USA}} Ламар Кларк
| {{flagicon|USA}} «Фридом-холл Стейт Фэйрграунд», [[Луисвилл]], [[Кентукки]]
|
|align=center| 10
|align=center| КО2
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;5—0
|align=right| 21 ақпан 1961
| {{flagicon|USA}} Донни Флеман
| {{flagicon|USA}} «Аудиториум», [[Майами-Бич]], [[Флорида]]
|
|align=center| 8
|align=center| ТКО7
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;4—0
|align=right| 7 ақпан 1961
| {{flagicon|USA}} {{iw2|Робинсон, Джимми|Джимми Робинсон||Jim Robinson (boxer)}}
| {{flagicon|USA}} «Конвеншн-холл», [[Майами-Бич]], [[Флорида]]
|
|align=center| 8
|align=center| KO1
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;3—0
|align=right| 17 қаңтар 1961
| {{flagicon|USA}} Тони Эсперти
| {{flagicon|USA}} «Конвеншн-холл», [[Майами-Бич]], [[Флорида]]
|
|align=center| 8
|align=center| TKO3
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;2—0
|align=right| 27 желтоқсан 1960
| {{flagicon|USA}} {{iw2|Силер, Херб|Херб Силер||Herb Siler}}
| {{flagicon|USA}} «Аудиториум», [[Майами-Бич]], [[Флорида]]
|
|align=center| 8
|align=center| TKO4
|-
! {{Жеңіс}} &lt;br&gt;1—0
|align=right| 29 қазан 1960
| {{flagicon|USA}} {{iw2|Хансейкер, Танни|Танни Хансейкер||Tunney Hunsaker}}
| {{flagicon|USA}} «Фридом-холл Стейт Фэйрграунд», [[Луисвилл]], [[Кентукки]]
|
|align=center| 6
|align=center| UD
|-
|}
|}

== Сілттемелер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Ислам дінін қабылдағандар]]
[[Санат:АҚШ боксшылары]]
[[Санат:АҚШ-тың Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:1942 жылы туғандар]]
[[Санат:АҚШ мұсылмандары]]
[[Санат:Бокстан Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:1960 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]]
[[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]]</text>
      <sha1>ck02w2jr43a7tsnbkukk33rjjx74wc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джейн Леви</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556901</id>
    <revision>
      <id>3608433</id>
      <parentid>2593981</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4719" sha1="caryluprniqjngm2pf0uaf6urxhno69" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Джейн Леви
  |шынайы есімі           = Jane Levy
  |сурет                  = Jane Levy WonderCon 2013.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            = Джейн Леви 2013 жылы
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           = 29.12.1989
  |туған жері           = {{Туғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[АҚШ]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актриса|АҚШ}}
  |азаматтығы             =  [[АҚШ]]
  |белсенді жылдары       = [[2011]] - қазіргі күн
  |imdb_id                = 3994408
  }}
'''Джейн Леви''' ({{lang-en|Jane Levy}};  [[29 желтоқсан]] [[1989 жыл|1989]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=California birth index|url=http://www.familytreelegends.com/records/39461?c=search&amp;first=jane&amp;last=levy|publisher=Family tree legends|accessdate=қазан 17, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AJdYEVPz|archivedate=2012-08-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://twitter.com/#!/StellaAdlerNY/status/70866771464290304 Twitter from Stella Adler Conservatory]&lt;/ref&gt;, [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – американдық актриса.

== Өмірбаяны ==
Джейн Колберн Леви суретші Мэри Леви және музыкант Лестор Левиндің&lt;ref name=wonderland&gt;{{cite news|last=Clehane|first=Diane|title=Hipster in Wonderland|url=http://www.nypost.com/p/entertainment/tv/hipster_wonderland_y3AFZglGhowLVTNCK7w9pI|accessdate=4 February, 2012|newspaper=The New York Post|date=5 қараша, 2011}}&lt;/ref&gt; отбасысында [[Лос Анжелес|Лос-Анджелесте]] туған. Ол Солтүстік Калифорнияда өсіп, сол жерде мектеп бітірді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=6R2t4EVpD-M|title=Late Show with David Letterman, қазан 25, 2011|accessdate=25 February 2012}}&lt;/ref&gt;. Мектеп жасында Джейн қыздар футбол клубының капитаны болған және хип-хоп биін билейтін. Сондай-ақ Леви мектеп театрында көрініс қоятын. Кейін ол Гаучер колледжінде оқыды, ал сосын [[Нью-Йорк]]тегі&lt;ref name=&quot;THR offend&quot;&gt;{{cite web|last=Nededog|first=Jethro|title='Suburgatory' Star Jane Levy Isn't Afraid the Show Will Offend Suburbanites|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/surburgatory-star-jane-levy-isnt-241704|work=The Hollywood Reporter|accessdate=қазан 1, 2011|date=September 28, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BikQlhEm|archivedate=2012-10-27}}&lt;/ref&gt; актерлік студияда оқыды

[[Нью-Йорк]]те екі жыл оқып, Джейн қайтадан [[Лос Анжелес|Лос-Анджелеске]] оралып, Мэнди Милковчитың рөлін телехикаяда сомдады.

[[2011 жыл|2011]] жылдың ақпаныңда ABC арнасының «Қала маңы» атты сериалында басты рөлді алады. Шоуда Джейн Леви Тесса Альтманды ойнайды. Сериал жақсы баға алды. Леви ''TV Guide'' журналының пікірі бойынша жылдың ең жақсы жұлдыздарының қатарына кірді.

«Ешкім кетпейді» фильмінде ойнап Леви танымал болды. Бұл жобаның тұсаукесері [[2012 жыл|2012]] жылдың көктемінде өтті. Осыдан кейін ол ірі жобаларға қатысып, басты рөлдерді сомдай бастады.

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Атауы (қазақша)
!Атауы (ағылшынша)
!Рөлі
|-
|2012
|Ешкім кетпейді
|Nobody Walks
|Кэролайн
|-
|2012
|Кішкентай бойлы
|Fun Size 
|Эприл
|-
|2013
|Қара кітап
|The Evil Dead 
|Мия
|-
|2014
|Алекс туралы 
|About Alex
|Кейт
|-
|2014
|Фрэнк және Синди
|Frank and Cindy
|Кейт 
|-
|2014
|
|Bang Bang Baby
|Степпи
|-
|2015
|Монстр-трак
|Monsters Trucks
|
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb name|3994408|Джейн Леви}}</text>
      <sha1>caryluprniqjngm2pf0uaf6urxhno69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алисия Дебнем-Кэри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557040</id>
    <revision>
      <id>3608352</id>
      <parentid>3557574</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3608352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5977" sha1="oc1vybslnu75azzp8f1j37f5jvxslt9" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Алисия Дебнем-Кэри
  |шынайы есімі           = Alycia Jasmin Debnam Carey
  |сурет                  = Alycia Debnam-Carey by Gage Skidmore.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =Алисия Дебнем-Кэри
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           = 20.07.1993
  |туған жері           = {{туғанжері|Сидней|Сиднейде}}, [[Аустралия]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актриса|Аустралия}}
  |азаматтығы             = {{AUS}}
  |белсенді жылдары       = [[2001 жыл]] - қазіргі күндер
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =
  |сайты                  =
}}
'''Алисия Жасмин Дебнем-Кэри''' ({{lang-en|Alycia Jasmin Debnam Carey}}; [[20 шілде]] [[1993 жыл|1993]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://alyciajdebnamcarey.tumblr.com/post/112984202571/regarding-alycias-birthday|title=Adoring Alycia, Regarding Alycia's birthday|author=|website=|date=2015-06-14|publisher=alycia-debnamcarey.com|accessdate=2017-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150614100843/http://alycia-debnamcarey.com/post/112984202571/regarding-alycias-birthday|archivedate=14 June 2015}}&lt;/ref&gt; [[Сидней]]) — [[аустралия]]лық актриса.

== Өмірбаяны ==
Алисия Дебнем-Кэри [[1993 жыл]]ы [[Сидней|Сиднейда]], [[Жана Оңтүстік Уэльс]]та, [[Аустралия]]да дүниеге келді. 

[[2011 жыл|2011 жылы]] ''Newtown High School of the Performing Arts'' соқпалы музыкалық аспап классында бітірген. 

Жоғары көрсетілген мектебінде оқыған кезінде [[2010 жыл]]дың қарашасында Алисия Аустралияның басқа да музыканттарымен [[Берлин филармониясы]] өткізген концерттерге қатсықан.  Мектепті бітіргеннен кейін [[Лос Анжелес]]қа көшті. 

== Мансабы ==
Алисия 8 жасында австралияндық актриса Рэйчел Уордтың «Martha’s New Coat» атты қысқа метражды фильмінде түсіп танымал болды. 

Содан кейін ол «Маклеодтың қызы», «Би академиясы» сериалдарыңда шағын рөлдерді ойнады. 

[[2012 жыл]]ы Алисия Хит Леджер актерлік стипендиясына үміткерлердің қатарына кіріп «Келесі аялдама – Голливуд» реалити-шоуына түсті. 

Сол жылы ол [[Шайтан қолы (фильм, 2014)|«Шайтан қолы»]] американдық фильмінде басты рөлді сомдады. Бұл фильмнің тұсаукесері [[2014 жыл]]ы өтті.

2014 жылы «Штормға қарсы»  фильма-катастрофаның релизі болып, Алисия танымал болды. 

2014 жыл күзінде актриса «100» жобасында түсті. Бұл сериал ''The CW'' арнасымен қаржыландырылады және Алисия онда Лексаның рөлін айнайды. Дебнем-Кэридың сөзі бойынша болашақтағы жер тұрғындарының көшбасшысын сомдау өте қызықты және өте қиын болды. Бұл кейіпкер көрермендерге ұнағандықтан режжисер [[Джейсон Ротенберг]] оны болашақта көрсетуге тілегін білдірді.  

2014 жылдың желтоқсаныңда Алисия «Тірі өліктер» сериалында басты рөлдердің бірін ойнайтыны белгілі болды. Бұл жоба жемісті болып, оның жалғасы 2016 жылы шығады. 

== Фильмографиясы ==
'''Фильмдер'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Атауы (қазақша) 
!Атауы (ағылшынша)
!Рөлі
|-
|2003
|Мартаның жаңа пальтосы
|Martha's New Coat
|Элси
|-
|2008
|Пазл-қыз
|Jigsaw Girl
|Кейтлин
|-
|2008
|Өмір арманы 
|Dream Life
|Кэсси
|-
|2010
|Тату жасайтын адамда
|At the Tattolist
|Джейн
|-
|2011
|Бөлім
|The Branch
|қыз
|-
|2014
|Штормға қарсы
|Into the Storm
|Кейтлин Джонсон
|-
|2014
|Шайтан қолы
|The Devil's hand
|Мэри Браун
|-
|2016
|Дос болуға өтініш
|Friend Request
|Лаура
|}
'''Телевизия''' 
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Атауы (қазақша)
!Атауы (ағылшынша)
!Рөлі
|-
|2006
|Маклеодтың қыздары
|McLeod's Daughters
|Хлои Сэндерсон
|-
|2010
|Қарсыласу
|Resistance
|Женевьева Леоне
|-
|2003
|Би Академиясы
|Dance Academy
|Миа
|-
|2013
|Келесі аялдама - Голливуд 
|Next Stop Hollywood
|өз өзін ойнайды
|-
|2014
|Гэлинтайн
|Galyntine
|Эссин
|-
|2014
|Голливудта жасалған
|Made on Hollywood
|өз өзін ойнайды
|-
|2014 - қазіргі уақыт
|100
|The 100
|Лекса
|-
|2015 - қазіргі уақыт
|Тірі өліктан жасқаныныз
|Fear the Walking Dead
|Алисия Кларка
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>oc1vybslnu75azzp8f1j37f5jvxslt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джордже Деспотович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557412</id>
    <revision>
      <id>3608314</id>
      <parentid>3416004</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9141" sha1="s64j6avkv751wbr4a0eawx8mix7e5q0" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Джордже Деспотович
|толық аты = Джордже Деспотович
|лақап аты = Деспот
|сурет = Đorđe_Despotović_2021.jpg
|сурет ені = 
|атауы = 
|туған күні = 4.03.1992 
|туған жері = Лозница, Мачван округі, [[Сербия]]
|азаматтығы = {{SRB}}
|бойы =  190 
|салмағы = 80 
|позиция = шабуылшы
|қазіргі клуб = 
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2010|{{flagicon|Serbia}} [[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда]]|
|2011—2013|{{flagicon|Serbia}} [[Спартак(футбол клубы)|Суботица]]|54 (13)
|2013—2014|{{flagicon|Belgium}} [[Локерен]]|4 (0)
|2014—2015|{{flagicon|Serbia}} [[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда]]|10 (1)
|2015|{{Аренда}}{{flagicon|Kazakhstan}}  [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]| 20 (5)
|2015| {{Аренда}}{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]| 17 (11)
|2016—2018|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]| 31 (8)
|2017|{{Аренда}}{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]| 9 (3)
|2018—2020|{{ту|Ресей}} [[Орынбор (футбол клубы)|Орынбор]]|43 (12)
|2020—2021|{{ту|Ресей}} [[Рубин (футбол клубы)|Рубин]]|35 (15)
|2022—2023|{{ту|Ресей}} [[Арсенал (футбол клубы, Тула)|Арсенал]]|21 (1)
|2024|{{ту|Черногория}} [[Будучност (футбол клубы, Подгорица)|Будучност]]|17 (9)
|2024-|{{ту|Босния және Герцеговина}} [[Борац (футбол клубы, Баня-Лука)|Борац]]|3 (2)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2010—2011|{{flagicon|Serbia}} Сербия-19|10 (6)
|2011—2013|{{flagicon|Serbia }} Сербия-21|8 (0)
}}
|медальдары  = 
|ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 5 ақпан 2016
|ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = 
}}
'''Джордже Деспотович''' ({{lang-sr|''Ђорђе Деспотовић''}}; [[4 наурыз]] [[1992 жыл]], Лозница, [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]]) — сербиялық футболшы, Босния және Герцеговинаның [[Борац (футбол клубы, Баня-Лука)|&quot;Борац&quot;]] футбол клубының шабуылшысы.

== Өмірбаяны ==
=== Клубтық мансабы ===
Қазақстанға 2015 жылы &quot;[[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвенадан]]&quot; &quot;[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісуға]]&quot; ауысып келді&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://mondo.rs/a772229/Sport/Fudbal/Iz-Zvezde-u-Kazahstan-Djordje-Despotovic-ide-na-pozajmic-u-Zetsu.html | title = Despotović for Mondo: I'm going, I need game time | date = 22 February 2015 | language = Serbian | publisher = mondo.rs}}&lt;/ref&gt;. 2015 жылдың екінші жартысын &quot;Қайратта&quot; өткізді&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://fckairat.kz/club/news/20395 | title=Деспотович с нами | publisher=FC Kariat | date=6 July 2015 | accessdate=31 December 2024 | language=ru | website=fckairat.kz}}&lt;/ref&gt;. Жыл соңында &quot;Црвена Звездамен&quot; ат-құйрығын біржола үзісті де, өз трансферін өзі сатып алды. Бірақ келісім-шарт регламентінде &quot;[[Қайрат (футбол клубы)|Қайратта]]&quot; ойнауға тыйым салынды да&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sports.kz/news/djordje-despotovich-stat-igrokom-kayrata-ya-seychas-ne-mogu |title=Джордже Деспотович: «Стать игроком „Кайрата“ я сейчас не могу» |access-date=31 December 2024 |archive-date=2016-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126154212/http://www.sports.kz/news/djordje-despotovich-stat-igrokom-kayrata-ya-seychas-ne-mogu |deadlink=no|lang=ru }}&lt;/ref&gt;, еркін агент атанды. 2016 жылдың басында &quot;[[Астана (футбол клубы)|Астана]]&quot; сапына қосылды&lt;ref&gt;{{cite web|title=Состав Астаны пополнили новые футболисты|url=http://fca.kz/rus/news/4707/|website=fca.kz|publisher=FC Astana|accessdate=31 December 2024|language=ru|date=23 February 2016}}&lt;/ref&gt;.

Астаналық клубта екі маусым ойнады. 2017 жылы &quot;[[Тобыл (футбол клубы)|Тобылға]]&quot; жалға берілді, 2018 жылдың басында МЛС лигасындағы клубтардың біріне баруға мүмкіндігі де болды, бірақ келісім шарт жүзеге аспады.

2018 жылы жазда &quot;[[Орынбор (футбол клубы)|Орынборға]]&quot; ауысты&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sports.kz/news/pokinuvshiy-astanu-legioner-podpisal-kontrakt-s-klubom-premer-ligi-rossii |title=Покинувший «Астану» легионер подписал контракт с клубом Премьер-Лиги России |access-date=31 December 2024 |archive-date=2018-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831174625/https://www.sports.kz/news/pokinuvshiy-astanu-legioner-podpisal-kontrakt-s-klubom-premer-ligi-rossii |deadlink=no |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

2020 жылы 21 шілде күні ресейлік &quot;[[Рубин (футбол клубы)|Рубин]]&quot; клубымен 3 жылдық келісімшартқа қол қойды&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rubin-kazan.ru/posts/rubin-podpisal-kontrakt-s-dzhordzhe-despotovichem|title=«Рубин» подписал контракт с Джордже Деспотовичем|date=2020-07-21|lang=ru|access-date=31 December 2024|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723133738/https://www.rubin-kazan.ru/posts/rubin-podpisal-kontrakt-s-dzhordzhe-despotovichem|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 2022 жылдың қаңтарында келісім-шарт тараптардың өзара келісімі бойынша бұзылды&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = https://www.sport-express.ru/football/rfpl/news/dzhordzhe-despotovich-pokidaet-rubin-1885320/|title = Джордже Деспотович покидает «Рубин» |author= Петров Е.|date = 2022-01-30|website = |publisher = Спорт-Экспресс |access-date = 31 December 2024 |lang =ru|archive-date = 2022-01-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20220130164710/https://www.sport-express.ru/football/rfpl/news/dzhordzhe-despotovich-pokidaet-rubin-1885320/|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;.

2022 жылдың ақпанында Деспотович [[Арсенал (футбол клубы, Тула)|Арсенал Тула]] клубымен келісімшартқа отырды. 2023 жылдың шілдесінде клубтан кететінін жариялады.

2024 жылы Черногорияның [[Будучност (футбол клубы, Подгорица)|Будучност]] клубында 17 ойвн өткізіп, 9 гол соқты. Қазіргі кезде Босния және Герцеговинаның [[Борац (футбол клубы, Баня-Лука)|Борац]] клубының сапында өнер көрсетуде.

== Жетістіктері:  ==
==== «Локерен» ====
* Бельгия Кубогының иегері: 2013/14

==== «Қайрат» ====
* Қазақстанның чемпионатының күміс жүлдегері: 2015
* Қазақстан Кубогының иегері: 2015

==== «Астана» ====
* Қазақстан футбол чемпионы: 2016, 2017
* Қазақстан Кубогының иегері: 2016
* Қазақстан Суперкубогының иегері: 2018

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.utakmica.rs/fudbaler/626-despotovic-djordje Đorđe Despotović Stats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011163716/http://www.utakmica.rs/fudbaler/626-despotovic-djordje |date=2016-10-11 }} at Utakmica.rs

[[Санат:Сербия футболшылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астана ФК ойыншылары]]
[[Санат:Црвена Звезда ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Орынбор ФК ойыншылары]]
[[Санат:Рубин ФК ойыншылары]]
[[Санат:Арсенал Тула ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>s64j6avkv751wbr4a0eawx8mix7e5q0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макс Тейлер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557623</id>
    <revision>
      <id>3608289</id>
      <parentid>2620937</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3933" sha1="7nybe5b6ji17m11x34cddxgevj9no17" xml:space="preserve">{{Ғалым
| Есімі                  = Макс Тейлер
| Шынайы есімі       = Max Theiler
| Суреті          = Max Theiler nobel.jpg
| Сурет ені               = 200px
| Сурет тақырыбы = 
| Туған күні        = 30.01.1899 
| Туған жері       = [[Претория]], [[ЮАР]]
| Қайтыс болған күні         = 11.08.1972
| Қайтыс болған жері         = [[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]], [[Коннектикут]], [[АҚШ]]
| Азаматтығы          = ЮАР, АҚШ
| Ғылыми аясы        = 
| Жұмыс орны         = 
| Альма-матер          = [[Кейптаун университеті]]
| Ғылыми жетекші = 
| Атақты шәкірттері   = 
| Несімен белгілі         = 
| Марапаттары     = [[Сурет:Nobel prize medal.svg|20px]] [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1951]])
| Сайт                 = 
}}
'''Макс Тейлер''' ({{lang-en|Max Theiler}}; [[30 қаңтар]] [[1899]], [[Претория]], [[Оңтүстік Африка Республикасы|ОАР]] — [[11 тамыз]] [[1972]], Нью-Хейвен, [[Коннектикут]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|американдық]] [[Вирусология|вирусолог]]. Сары безгек [[вирус]]ын зерттегені үшін және осы ауруға қарсы адамның иммундалуына екі нақты [[вакцина]]ны құрғаны үшін Нобель сыйлығын алды ([[1951]]).

== Өмірбаяны ==
Медицинаны [[Родс университеті|Родс университеттік колледжінде]] оқыды, содан кейін 1917—1918 жж. [[Кейптаун университеті]]нде, [[1922 жыл]]ы [[Лондон]]да жетілдірілді. [[1951 жыл]]дан [[Рокфеллер қоры]] ([[Нью-Йорк]]) медицина және денсаулық сақтау зертханасы бөлімінің бастығы и одновременно ([[1964 жыл]]дан) [[Йель университеті]] медицина мектебінің профессоры.

== Негізгі еңбектері ==
Негізгі зерттеулері [[амеба]] [[дизентерия]]сының, [[лептоспироз]]дар, [[жапондық энцефалит]], [[маймыл энцефаломиелиті]] этиологиясы және басқалар бойынша.

== Есте тұту ==
1979 ж. [[Халықаралық астрономиялық одақ]] есте қалдыру мақсатында [[айдың көрінетін жағы]]ндағы [[Тейлер (ай кратер)|кратерге]] Макс Тейлердің есімін берді.

== Шығармалары ==
* Studies on action of yellow fever virus in mice, «Annals of tropical medicine and parasitology», 1930, №24;
* Yellow fever protection test in mice by intracerebral injection, «Annals of tropical medicine and hygiene », 1933, № 27.

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1951/ Нобельдік комитетінің сайтынан ақпарат] {{ref-en}}

{{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1951-1975}}

[[Санат:АҚШ вирусологтары]]
[[Санат:Преторияда туғандар]]
[[Санат:Паразитологи]]
[[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Университеттің оқытушылары Йель университеті]]</text>
      <sha1>7nybe5b6ji17m11x34cddxgevj9no17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мартин Ландау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558489</id>
    <revision>
      <id>3608315</id>
      <parentid>3592558</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10284" sha1="5txwj372otilhtngueymfxuttc994zt" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Мартин Ландау
  |шынайы есімі           ={{lang-en|Martin Landau}}
  |сурет                  = MartinLandau2008TIFF.jpg
  |сурет ені              =250px
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Мартин Ландау
  |туған күні           =20.6.1928
  |туған жері           =[[АҚШ]] [[Бруклин]], [[Нью-Йорк]],
  |қайтыс болған күні     =15.07.2017
  |қайтыс болған жері     =[[АҚШ]] [[Калифорния]] [[Лос-Анджелес]]
  |мамандығы              =актер
  |азаматтығы             = {{USA}}
  |белсенді жылдары       =[[1950]]—[[2017]]
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            = «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» (1995)&lt;br /&gt;«[[Алтын глобус]]» (1968, 1989, 1995)
  |imdb_id                =0001445
  |сайты                  =
}}
'''Мартин Ландау''' ([[Ағылшын тілі|ағыл.]] Martin Landau; [[20 маусым]] [[1928 жыл|1928]] [[АҚШ]] [[Бруклин]], [[Нью-Йорк]] — [[15 шілде]] [[2017 жыл|2017]] [http://www.lemonde.fr/disparitions/article/2017/07/17/l-acteur-martin-landau-est-mort_5161276_3382.html] [[АҚШ]] [[Калифорния]] [[Лос-Анджелес]]) — америкалық кино және телевизия актері. 

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:Martin_Landau_Patrick_Swayze.jpg|thumb|Мартин Ландау және Патрик Суэйзи]]
Мартин Ландау [[1928 жыл]]дың [[20 маусым]]ында дүниеге келді. Көбінесе «Тапсырма: Орындалмас» ([[1966 жыл|1966]]—[[1969 жыл]]дар) және «Ғарыш:[[1999 жыл|1999]]&lt;nowiki/&gt;» ([[1975 жыл|1975]]—[[1977 жыл]]дар). [[1969 жыл]]ы Роллин Хэндтің рөлінде «[[Алтын глобус]]&lt;nowiki/&gt;» премиясын иеленді. [[1968 жыл|1968]] және [[1969 жыл]]дары «Миссия: Орындалмас» фильмінде үздік актер ретінде «[[Эмми]]&lt;nowiki/&gt;» премиясына үміткер болды. 1994 жылы «Эд Вуд» фильмінде ең үздік екінші деңгейлі актер ретінде «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]&lt;nowiki/&gt;» премиясын алды. Мартин Ландаудың киноиндустриядағы салымы үшін Голливуд даңқ аллеясында 6451 Голливуд желекжолында жұлдызы бар.

== Таңдаулы фильмография ==
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot;
! жылы !! !! Қазақша атауы !! Шынайы атау !! class=&quot;unsortable&quot;|Сомдаған рөлі
|-
|1958||с||[[Мэверик]] || Maverick||Сузан Козан/Suzan Kozan
|-
|1959||ф||[[Биіктігі Порк Чоп]] || Pork Chop Hill|| Хүррем / Hürrem
|-
|1959||с|| [[Солтүстік-солтүстік-батысқа қарай]] || Hırsız Polis|| Фулия / Fulya
|-
|1959-1964||ф|| [[Ымырт аймағы]] || The Twilight Zone|| Невин / Nevin
|-
|1961||ф|| [[Бонанца]] || Bonanza|| Ферда / Ferda
|-
|1963-1964||с|| [[Мүмкіндік жоқ]] || The Outer Limits|| Зейнеп Еғилмез / Zeynep Eğilmez
|-
|1963||ф|| [[Клеопатра]] || Cleopatra|| Суна / Suna
|-
|1965||ф|| [[Ұлы алқап]] || The Big Valley|| Мариано Монтойя
|-
|1965||c|| [[Ең керемет оқиға айтып берді]] || The Greatest Story Ever Told|| Каиафа
|-
|1966||с|| [[Невада Смит]] || Nevada Smith|| Джесси Коу
|-
|1966-1969||ф|| [[Миссиясы мүмкін емес]] || Mission: Impossible|| Роллин Хэнд
|-
|1969||с|| [[Түзету ерітінділер]] || Get Smart|| Макстың жаңа адамы
|-
|1973||ф|| [[Коломбо]] || Columbo|| Декстер Пэрис / Норман Пэрис
|-
|1975-1977||ф|| [[Космос: 1999]] || Space: 1999|| командир Джон Кёниг
|-
|1979||ф|| [[Метеор]] || Meteor|| генерал-майор Эдлон
|-
|1980||ф|| [[Ескерту]] || Without Warning|| Фред «Сардж» Доббс
|-
|1988||ф|| [[Такер: Адам және оның арманы]] || Tucker: The Man and His Dream|| Эйб Карац / Уолтера Уинчеллдың дауысы
|-
|1989||ф|| [[Қылмыстар мен қателіктер]] || Crimes and Misdemeanors|| Джуда Розенталь
|-
|1990||ф|| [[Таң атқанда]] || By Dawn's Early Light|| АҚШ президенті
|-
|1990||ф|| [[Макс және Елена]] || Max and Helen|| [[Симон Визенталь]]
|-
|1992||ф|| [[Сүйіспеншілік]] || Mistress|| Джек Рот
|-
|1993||ф|| [[Шатыстырыңыз]] || Sliver|| Алекс Парсонс
|-
|1993||ф|| [[12:01 (Фильм)]] || Anne|| дәрігер Тедиус Моксли
|-
|1994||ф|| [[Жол қиылысында]] || Intersection|| Нил
|-
|1994||ф|| [[Эд Вуд]] || Ed Wood|| Бела Лугоши
|-
|1994||мс|| [[Өрмекші-адам (мультсериал, 1994)|Өрмекші-адам]] || Spider-Man: The Animated Series|| Скорпион / Макк Гарган
|-
|1995||тф|| [[Иосиф]] || Joseph|| Иаков
|-
|1996||ф|| [[Мэрия]] || City Hall|| судья Уолтер Стерн
|-
|1998||ф|| [[Жасырын материалдар:болашаққа қарсы күрес]] || City Hall|| судья Уолтер Стерн
|-
|1998||ф|| [[Шулера]] || Rounders|| Эйб Петровский
|-
|1999||ф|| [[Эд және теледидар]] || EDtv|| Эл
|-
|1999||ф|| [[Ұйықтау шұңқыры]] || Sleepy Hollow|| Питер ван Гарретт(субтитрлерде емес)
|-
|2001||ф|| [[Мажестик]] || The Majestic|| Гарри Тримбл
|-
|2003||ф|| [[Голливудттық копы]] || Hollywood Homicide|| Джерри Дюран
|-
|2006||с|| [[Әдемілер]] || Entourage|| Боб Райан
|-
|2008||ф|| [[Қала қаласы: қашып кету]] || City of Ember|| Сал
|-
|2009||мф|| [[9]] || 9|| 2
|-
|2012||мф|| [[Франкенвини]] || Frankenweenie|| Ржикруски
|-
|2015||ф|| [[Антураж]] || Entourage|| Боб Райан
|-
|2016||ф|| [[Еске салады]] || Remember|| Макс
|}

== Марапаттар мен номинациялар ==
=== Мәртебелер ===
* 1968 — «[[Алтын глобус]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Миссия орындалмас»  киносералы үшін үздік телевизия әртісі 
* 1989 — «[[Алтын глобус]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Такер: Адам және оның арманы» фильмінде үздік екінші деңгейлі ер рөлі 
* 1995 — «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Эд Вуд» фильмінде үздік екінші деңгейлі ер рөлі  
* 1995 — «[[Алтын глобус]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Эд Вуд» фильмінде үздік екінші деңгейлі ер рөлі     
* 1995 — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] киноактерлерінің Гильдия Премиясы — «Эд Вуд» фильмінде үздік екінші деңгейлі ер рөлі

=== Номинациялар ===
* 1967 — «[[Эмми]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Миссия орындалмас» телесериалында драматикалық телесериалдағы үздік ер рөлі
* 1968 — «[[Эмми]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Миссия орындалмас» телесериалында драматикалық телесериалдағы үздік ер рөлі 
* 1969 — «[[Эмми]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Миссия орындалмас» телесериалында драматикалық телесериалдағы үздік ер рөлі 
* 1989 — «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Такер: Адам және оның арманы» фильмінде үздік екінші деңгейлі ер рөлі 
* 1990 — «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Қылмыс пен қылық» фильмінде үздік екінші деңгейлі ер рөлі
* 1996 — «[[BAFTA]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Оскар» премиясы — «Эд Вуд» фильмінде үздік екінші деңгейлі ер рөлі 
* 2004 — «[[Эмми]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Ізсіз» телесериалында драматикалық телесериалдағы үздік шақырылған актер
* 2005 — «[[Эмми]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Ізсіз» телесериалында драматикалық телесериалдағы үздік шақырылған актер
* 2007 — «[[Эмми]]&lt;nowiki/&gt;» премиясы — «Көріктілер» телесериалында комедиялық телесериалдағы үздік шақырылған актер

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:АҚШ актерлері]]
[[Санат:АҚШ телевизия актерлері]]
[[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Сатурн сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:20 маусымда туғандар]]
[[Санат:Үздік қолдаушы актер үшін Оскар сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>5txwj372otilhtngueymfxuttc994zt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джессика Зор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558795</id>
    <revision>
      <id>3608358</id>
      <parentid>3416916</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7994" sha1="9s5itppe7sgdmbmwgtp4dseaanf3jeo" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Джессика Карен Зор
  |шынайы есімі           = Jessica Karen Szohr
  |сурет                  = Jessica Szohr LF cropped.JPG
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =Джессика Зор
  |туған кездегі есімі    =
  |туған күні             = 31.03.1985
  |туған жері             = [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актриса|АҚШ}}
  |азаматтығы             = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  |белсенді жылдары       = [[2003 жыл|2003]] - қазіргі уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                = 1221906
  |сайты                  =
}}
'''Джессика Карен Зор''' ({{lang-en|Jessica Karen Szohr}}; [[31 наурыз]] [[1985 жыл|1985]]) – «[[Өсекші қыз]]&lt;nowiki/&gt;» сериалындағы Ванесса Абрамстың рөлімен танымал болған американдық актриса.

== Өмірбаяны ==
Джессика Зор [[1985 жыл]]ы [[31 наурыз]]да [[Висконсин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та туған. Бұл жерді ол «отбасы қалашығы» деп атаған.  Актриса жартылай венгриялық және афроамерикандық текті. Оның отбасында бес бала бар және Джессика олардың ішінде ең үлкені&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120919115554/www.nypost.com/pagesixmag/issues/20090910/Hot+Gossip+Gossip+Girls+Jessica+Szohr+Dresses+and+Dishes+Ed+Westwick Hot Gossip: Gossip Girl’s Jessica Szohr Dresses up and Dishes on Ed Westwick | Page Six Magazine | The New York Post&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Кішкентай кезде Зор футбол ойнайтын, студенттік кеңестің мүшесі болды және қолдау тобына кірген. Сондай-ақ ол досымен бірге мұғалімдердің үйлерін жинаумен айналысатын компания ашқан.&lt;ref&gt;[http://www.seventeen.com/fun-stuff/17-buzz/jessica-szohr-interview Seventeen interviews Jessica Szohr from Gossip girl!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305095356/http://www.seventeen.com/fun-stuff/17-buzz/jessica-szohr-interview |date=2010-03-05 }}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
[[Сурет:Jessica Szohr at 2015 TCA (cropped).jpg|thumb|Джессика Зор 2015 жыл]]
Зор алты жасында модель болған, ал он жеті жасында [[Лос Анжелес|Лос-Анджелеске]] көшіп, актерлік мансабын бастады. [[2003 жыл]]ы «Менің әйелім және балаларым» атты сериалында түсті, сондай-ақ ол «C.S.I.: Қылмыс орны Майами» сериалына қатысты. [[2010 жыл]]ы «Пираньи  3D», ал [[2011 жыл]]ы «Зеңгір үйді ұрлау» және «Мен оның бұны қалай жасайтының білмеймін» фильмдеріне түсті.

Джессика Зор [[2007 жыл]]ы Daughtry музыкалық тобының «Over You» бейне клипке түсті, ал [[2013 жыл]]ы [[Тейлор Свифт]]ің «22» әнінің клипінің түсіріліміне қатысты.

== Жеке өмірі ==
Джессика [[2008 жыл]]дан бастап [[Эдвард Вествик]]пен, «Өсекші қыз» сериалы бойынша әріптесімен жүріп жүрген болатын. Бірақ [[2010 жыл]]ы жұп айырылысты. Болжам бойынша айырылысу себебі Джессиканың  опасыздығы болып табылады. [[2012 жыл]]ы олар қайтадан бірге екендігі туралы өсек пайда болды, алайда бұл шын болып шыққан жоқ.

Джессика әнші [[Тейлор Свифт]] пен актриса [[Нина Добрев]]тің жақсы құрбысы. Актриса денесін 11 рет әшекейледі.

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Жыл
!Атауы (қазақша)
!Атауы (орысша)
!Атауы (ағылшынша)
!Рөл
|2003
|Менің әйелім және балаларым.
|Моя жена и дети
|''My Wife and Kids''
|Ди-Джей
|-
|2003
|Нино аға
|Дядя Нино
|''Uncle Nino''
|МС
|-
|2004
|Сені жақсы көргенім үшін
|За что тебя люблю
|''What I Like About You''
|Лиз
|-
|2004
|Дрейк және Джош
|Дрейк и Джош
|''Drake &amp; Josh''
|
|-
|2004
|Жаңа Жанна Д’Арк
|Новая Жанна Д’Арк
|''Joan of Arcadia''
|Никки
|-
|2005
|Сондай Рэйвен
|Такая Рэйвен
|''That's So Raven''
|Джордаш Хиллтоппер
|-
|2005
|Оқу залы 
|Читальня
|''The Reading Room''
|Дэйва
|-
|2007
|Брайан туралы
|Что насчет Брайана
|''What About Brian''
|Лора
|-
|2007
|C.S.I.: Қылмыс орны Майами
|C.S.I.: Место преступления Майами
|''CSI: Miami''
|Саманта Барриш
|-
|2007
|Таңға дейін жету
|Дожить до рассвета
|''Somebody Help Me''
|Николь
|-
|2009
|Бұл жазда көңіл көтер
|Зажги этим летом!
|''Fired Up!''
|Кара
|-
|2010
|Пираньи 3D
|Пираньи 3D
|''Piranha 3D''
|Келли
|-
|2010
|Алдымен махаббат, содан соң неке
|Сначала любовь, потом свадьба
|''Love, Wedding, Marriage''
|Шелби
|-
|2007—2012
|Өсекші қыз
|Сплетница
|''Gossip Girl''
|Ванесса Абрамс
|-
|2011
|Мен оның бұны қалай жасайтының білмеймін
|Я не знаю, как она делает это
|''I Don't Know How She Does It''
|Паула
|-
|2011
|Зеңгір үйді ұрлау
|Как украсть небоскрёб
|''Tower Heist''
|Саша
|-
|2012
|Жолдың соңындағы үй
|Дом в конце пути
|''House at the End of the Drive''
|Криста
|-
|2012
|Құлаған империя
|Павшая империя
|''Hirokin''
|Орендж
|-
|2012
|Өнер машинасы
|Машина искусства
|''Art Machine''
|Кассандра
|-
|2012
|Күнәға батпағандар 
|Девственники берегитесь!
|''Love Bite''
|Джулиана
|-
|2013
|Пешка 
|Пешка
|''Pawn''
|Бонни
|-
|2013
|Жігіттер істе
|Мужчины в деле
|''Men at Work''
|Дженни
|-
|2013
|Қадрлар
|Кадры
|''The Internship''
|Мариелена
|-
|2013
|Жарқын жылдар
|Светлые годы
|''Light Years''
|Лита
|-
|2013
|10 цент тұратын қару
|Пистолет за 10 центов
|''10 Cent Pistol''
|Челси
|-
|2013
|Екі түнге секс
|Секс на две ночи
|''Two Night Stand''
|Файза
|-
|2013
|Тізім
|Список
|''The List''
|Натали Восс
|-
|2015
|Қиындықтар
|Сложности
|''Complications''
|Гретхен Полк
|}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb name|1221906|Джессика Зор}}
* {{twitter|iamjessicaszohr|Джессика Зор}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9s5itppe7sgdmbmwgtp4dseaanf3jeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дианна Агрон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558876</id>
    <revision>
      <id>3608355</id>
      <parentid>2900327</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8327" sha1="10ulppq91loitmu95a8eqy84228y5ew" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Диа́нна Эли́с А́грон 
  |шынайы есімі           = Dianna Elise Agron
  |сурет                  = Glee's Dianna Agron.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =Дианна Агрон
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           = 30.04.1986
  |туған жері           = Саванна, [[Джорджия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актриса|АҚШ}}, {{әнші|АҚШ}}
  |азаматтығы             = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  |белсенді жылдары       = [[2006]] - қазіргі уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                = 1872698
  |сайты                  =
}}
'''Дианна Элис Агрон''' ({{lang-en|Dianna Elise Agron}}; /ˈeɪɡrɒn, [[30 сәуір]] [[1986 жыл|1986]], [[Саванна]], [[Джорджия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – американдық актриса және әнші. «Хор» американдық сериалында Куинн Фабре рөлін сомдап, танымал болды.

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:Dianna Agron in NYC.jpg|thumb|255x255px|Дианна Агрон]]
[[Сурет:Dianna Agron 2014.jpg|left|thumb|Дианна Агрон]]
Дианна [[Джорджия|Джорджия штатындағы]] [[Саванна|Саванна қаласында]] дүниеге келіп, [[Техас|Техастағы]] [[Сан-Антонио]] және [[Сан-Франциско]]&lt;ref name=&quot;Movieline 01 2011&quot;&gt;Miller, Julie. [http://www.movieline.com/2011/01/dianna-agron-on-glee-the-super-bowl-and-following-in-jeff-bridges-footsteps.php «Dianna Agron Worked on Her High School Yearbook, and 4 Other Gleeful Revelations»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820084146/http://www.movieline.com/2011/01/dianna-agron-on-glee-the-super-bowl-and-following-in-jeff-bridges-footsteps.php |date=2011-08-20 }}, ''Movieline'', January 27, 2011.&lt;/ref&gt; и Сан-Франциско&lt;ref name=&quot;natebloom&quot;&gt;{{cite news
 | first = Nate
 | last = Bloom
 | title = Interfaith Celebrities Are ''Glee''ful
 | url = http://www.interfaithfamily.com/arts_and_entertainment/popular_culture/Interfaith_Celebrities_Are_Gleeful.shtml
 | format = html
 | date = 2009-10-13
 | accessdate = 2012-01-28
 | language = en
}}&lt;/ref&gt; қалаларында өсті. Оның әкесі – Рональд  Агрон, ''Hyatt Hotels Corporation''&lt;ref name=&quot;natebloom&quot; /&gt; — [[еврей]]&lt;ref name=&quot;gleesh&quot;&gt;{{cite news| last=Miller|first=Gerri|title=Glee Club Glory&amp;#124; |publisher=JVibe| date=August 2009| url=http://www.jvibe.com/Pop_culture/Glee.php|accessdate=2012-01-28}}&lt;/ref&gt; компаниясының басқарушысы – орыс текті еврей, оның ата-бабалары Агронский тегін қолданған, бірақ келе-келе аттары өзгерген. Анасы – Мэри Агрон иудаизмді қабылдаған. Дианна еврей мектебінде оқып, бат-мицва мерекесін тойлаған. 

3 жасында ол бимен айналыса бастағандықтан, жасөспірім кезінде би мұғалімі ретінде жұмыс есті алатын. 18 жасында Дианна [[Лос Анжелес|Лос-Анджелеске]] көшіп, актерлік шеберлікті үйреніп, студенттік фильмдердің түсіріліміне қатысқан&lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cosmo.ru/in_focus/stars_bio/1068757/Dianna_Agron/bio/|title=Биографии звезд на Cosmo.ru: Дианна Агрон|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/68qg5WXK6|archivedate=2012-07-02}}&lt;/ref&gt;. 

Дианнаның актерлік дебюті «Түн жарымынан кейін: тордың артындағы өмір» фильміндегі кішігірім рөл болған. Осы жобадан кейін Дианна көптеген фильм мен сериал түсіріліміне қатысты. Сондай-ақ актриса өзің «Фуксияның пілі» картинасының сценаристі мен продюсері ретінде байқап көрді. 

«Хор» сериалында түсіп, актриса одан бетер танымал болды. Сюжет бойынша Дианнаның кейіпкері – черлидер, алдында таңдау тұрған студент: өз ғашығымен болу немесе құрсағының ішіндегі баласының әкесімен болу. Агрон бұндай кейіпкерді ойнау ол үшін жаңалық болды деп айтқан болатын.

Сондай-ақ Агрон «Бурлеск», «Мен төртіншімін» деген фильмдерде түсті. Дианна – актриса ғана емес, ол әртүрлі жарнама кампанияларында және журналдарда түсетін модель.

== Фильмография ==
=== Фильмдер ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Жылы
!Атауы (қазақша)
!Атауы (орысша)
!Атауы (ағылшынша)
!Рөлі
|2007
|Марка артқыштар 
|Погрузчики марок
|''Skid Marks''
|Мэган
|-
|2009
|Піл фуксиясы 
|Слоновая фуксия
|''A Fuchsia Elephant''
|Шарлотта Хилл
|-
|2009
|Рафаэльмен бірге кешкі ас
|Ужин с Рафаэлем
|''Dinner with Raphael''
|Дианна
|-
|2009
|Анонимді атақты адам
|Анонимные знаменитости
|''Celebrities Anonymous''
|Сэди
|-
|2010
|Болд Нэйтив
|Болд Нэйтив
|''Bold Native''
|Саманта
|-
|2010
|Романтиктер 
|Романтики
|''The Romantics''
|Минноу Хэйес
|-
|2010
|Бурлеск
|Бурлеск
|''Burlesque''
|Натали
|-
|2010
|Аңшылар
|Охотники
|''The Hunters''
|Элис
|-
|2011
|Мен төртіншімін
|Я — четвёртый
|''I am Number Four''
|Сара Харт
|-
|2013
|Малавита 
|Малавита
|''The Family''
|Бэль Блейк
|-
|2015
|Ауыныі түймесі
|Ширинка
|''Zipper''
|Далия
|-
|2015
|Ескірген
|Обветшалый
|''Tumbledown''
|Финли
|-
|2015
|Түр жаланаш
|Обнажённая
|''Bare''
|Сара Бартон
|-
|2015
|Джекилл аралындағы қастандық
|Заговор на острове Джекилл
|''A Conspiracy on Jekyll Island''
|Амелия Рондарт
|-
|2015
|Хэдлок
|
|''Headlock''
|Тесс Чендлер
|}

=== Телесериалдар ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Год
!Атауы (қазақша)
!Атауы (орысша)
!Атауы (ағылшынша)
!Рөлі
|2006
|C.S.I.:Қылмыс орны Нью-Йорк
|C.S.I.: Место преступления Нью-Йорк
|''CSI: New York''
|Джессика Грант 
|-
|2006
|Дрейк және Джош
|Дрейк и Джош
|''Drake &amp; Josh''
|Лекси 
|-
|2006
|Акула
|Акула
|''Shark''
|Джиа Меллон 
|-
|2006
|Вероника Марс
|Вероника Марс
|''Veronica Mars''
|Дженни Будош 
|-
|2007
|Қаһармандар
|Герои
|''Heroes''
|Дэбби Маршалл 
|-
|2007
|Бұл әлем
|Этот гуляющий мир
|''It's a Mall World''
|Харпер 
|-
|2008
|Сандар
|4исла
|''Numb3rs''
|Келли Рэнд 
|-
|2009—2014
|Хор
|Хор
|''Glee''
|Куинн Фабре 
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb name|1872698|Дианна Агрон}}

[[Санат:Саваннада туғандар]]</text>
      <sha1>10ulppq91loitmu95a8eqy84228y5ew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тереза Палмер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558916</id>
    <revision>
      <id>3608529</id>
      <parentid>2531216</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7527" sha1="2fuq5a02xjggjzlr3u9jcllcl2hvor4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
  {{Кинематограф
  |есімі                  = Тере́за Мэ́ри Па́лмер 
  |шынайы есімі           = Teresa Mary Palmer
  |сурет                  = Teresa Palmer, 2012.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            = Тереза Палмер
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           = 26.02.1986
  |туған жері           = [[Аделаида]], [[Австралия]] 
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =	
[[актриса]]
  |азаматтығы             = [[Австралия]]
  |белсенді жылдары       = [[2005]] - қазіргі уақыт 
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =
  |сайты                  =
}}

'''Тере́за Мэ́ри Па́лмер''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''Teresa Mary Palmer''; . [[26 ақпан]] [[1986 жыл|1986]], [[Аделаида]],  [[Оңтүстік Австралия]], [[Аустралия|Австралия]]) – австралиялық актриса.

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:Teresa Palmer - Flickr - Eva Rinaldi Celebrity and Live Music Photographer.jpg|thumb|Teresa Palmer]]
Тереза Мэри Палмер Австралиядағы Аделаида қаласында дүниеге келді. Инвестор Кевин Палмер және бұрынғы медбике Пола Сэндерстың жалғыз қызы.  Оның өгей шешесі – Карен Палмер, сондай-ақ екі асыранды ағасы мен екі асыранды әпкесі әкесімен тұрады.Палмер ''Interview'' журналына мемлекеттік тұрғын үйінің фондының арқасында тұратынын немесе әкесінің фермасында тұратындығын айтқан. Оның ата-анасы оған үш жас болған кезде ажырасты. Терезаны анасының психозының кесірінен қатал тәрбиелеген мойындады актриса ''Harper’s Bazaar'' журналына.

''Mercedes College'' университетін [[2003 жыл]]ы бітіріп, өзін актерлікке арнағысы келді. Сол жылы ол «Киножұлдызды іздестіру» конкурсын жеңеді. Оның бірінші жұмысы аниматордың рөлі болған. Ол Strawberry Shortcake мультфильмінің кейіпкерлерінің киімін сатып алушылардың назарын тарту үшін демалыс күндері киетін.  Палмер бірнеше жылдар бойы актерлік шеберлік курстарына барып бірнеше жарнама роликтеріне түскен. Сондай-ақ ол қосымша табыс табу үшін ''Hungry Jack’s'' мейрамханасында және киім сататын дүкенде жұмыс істеген.

Мектепті бітірген соң Палмерге оның агенті қоңырау шалады. Ол оны студенттік фильмнің байқауына шақырды. Режиссер Терезаның бірнеше фотосуреттерін көріп, оны өз фильміне шақырды.

== Мансабы ==
Палмердің ең бірінші рөлі  «2:37» тәуелсіз фильмінде болды. Ол бұл фильмде мектепті бітірісімен актерлік тәжирбесіз жұмыс істей бастады. Фильм алғаш рет Каннада [[2006 жыл]]ы шығып, көрермендердің көңілінен шықты. Бұдан кейін ол ''William Morris Agency'' компаниясымен шартқа отырды.

Тереза «Телепорт» фильміне шақырылған болатын. Бұл оның Америкадағы бірінші жұмысы болу керек болатын. Бірақ сценарий өзгеріп, Терезаның орнына Рэйчел Билсон ойнайтын болды. Бұл оқиғадан кейін мұнайып, актриса екі айға үйге оралады. Оның Голливудтағы дебюті «Қарғыс 2» фильмінде болды.

== Жеке өмірі ==
[[2013 жыл]]дын [[21 желтоқсан]]ынан бастап актриса Марк Уэббердің әйелі. Ол онымен 15 ай кездесіп, оған тұрмысқа шығады. Жұбайлардың бір ұлы бар - Боди Рейн Палмер.

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Год
!Атауы (қазақша)
!Атауы  (орысша)
!Атауы  (ағылшынша)
|Рөлі
|2005
|Қасқыр шұңқыры
|Волчья яма
|''Wolf Creek''
|Қонақ
|-
|2006
|2:37
|2:37
|''2:37''
|Мелоди
|-
|2006
|Қарғыс 2
|Проклятие 2
|''The Grudge 2''
|Ванесса
|-
|2007
|Желтоқсанның ұлдары
|Декабрьские мальчики
|''December Boys''
|Люси
|-
|2008
|Сабырлық
|Воздержание
|''Restraint''
|Дэйл
|-
|2008
|Түнгі ертегілер
|Сказки на ночь
|''Bedtime Stories''
|Вайолет Ноттингем
|-
|2010
|Сиқыршының оқушысы
|Ученик чародея
|''The Sorcerer's Apprentice''
|Бекки Бернс
|-
|2010
|Жас американдықтар
|Молодые американцы
|''Young Americans''
|Тори Фредеркин
|-
|2011
|Мені үйге апар
|Отвези меня домой
|''Take Me Home Tonight''
|Тори Фредрекинг
|-
|2011
|Мен төртіншімін
|Я — четвёртый
|''I Am Number Four''
|Номер Шесть
|-
|2012
|Жас жүректер
|Молодые сердца
|''Love and Honor''
|Кэндис
|-
|2013
|Денеміздің жылуы
|Тепло наших тел
|''Warm Bodies''
|Джули Гриджио
|-
|2014
|Бір миллиардтың бөлігі
|Одна миллиардная доля
|''Parts Per Billion''
|Анна
|-
|2014
|Кат Бэнк
|Кат Бэнк
|''Cut Bank''
|Кассандра
|-
|2014
|Мені үш рет өлтір
|Убей меня три раза
|''Kill Me Three Times''
|Люси Уэбб
|-
|2014
|Содан бері
|С тех пор
|''The Ever After''
|Ава
|-
|2015
|Кубоктың рыцарі
|Рыцарь кубков
|''Knight of Cups''
|Карен
|-
|2015
|Толқында
|На гребне волны
|''Point Break''
|Самсара
|-
|2015
|Таңдау
|Выбор
|''The Choice''
|Габби Холланд
|-
|2016
|Үш тоғыздық
|Три девятки
|''Triple Nine''
|Мишель Аллен
|-
|2016
|Ардың түсінігі
|По соображениям совести
|''Hacksaw Ridge''
|Дороти Шютте
|}

== Дереккөздер ==
Орыс уикипедиясынан аударылған.</text>
      <sha1>2fuq5a02xjggjzlr3u9jcllcl2hvor4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джек Керуак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558921</id>
    <revision>
      <id>3608432</id>
      <parentid>2883687</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4911" sha1="mfr4cqgh1engdplls6kauo9lsojz4vg" xml:space="preserve">[[File:Kerouac by Palumbo.jpg |thumb|right|]]

'''Джек Керуак''' ([[Ағылшын тілі|ағыл.]] Jack Kerouac, [[12 наурыз]] [[1922 жыл]] — [[21 қазан]] [[1969 жыл]]) —америкалық жазушы, поэт, «бит-ұрпақ» әдебиетінің маңызды жетекшісі. Оқырман жетістігін пайдалана білген, Керуак бүгінде американың ең елеулі жазушыларының бірі болып табылады. Оның кенеттен пайда болатын, ғибадатты тілі  Том Роббинс, Ричард Бротиган, Хантер Томпсон, Кен Кизи, Уильям Гибсон, Боб Дилан сияқты беліглі авторларды еліктірді. Оны  «битниктердің патшасы» деп атады. 

== Өмірбаяны ==
Жан-Луи Лебри де Керуак Лоуэлледе, Массачусетс штатында, бретоннан шыққан франко-американдықтарды, отбасында үшінші бала ретінде дүниеге келген. Оның ата-анасы Лео-Алсид Керуак пен Габриэль-Анж Левектің тектері Канададан болатын. Осы ұрпақтардың басқа да квебектер сияқты оның ата-аналары да жұмыс іздепғ Жаңа Англияға қоныс аударған. Алты жасына дейін Джек ағылшын тілін үйренбеді, үйде барлығы квебектік француз тілінде, яғни жуаль тілінде сөйледі. Ерте жассында оған үлкен ағасы Жеррардың өлімінің әсер еткені соншалық, бқл оған оның «Жерардың елесі» кітабын жазуына түрткі болды.
[[Сурет:Jack_Kerouac_House_-_Orlando_Florida.jpg|thumb|250x250px| Керуактың Флоридадағы үйі]]

== Библиография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;

! Қазақша аудармасы
!Негізгі атауы
!Басылым жылы
! Жазылған мерзімі
! Жазылған оқиғалардың уақыты
|-
|Теңіз-менің ағам 
|The Sea is My Brother
|2011
|1942
|тамыз—қазан 1942
|-
|Қалашық және қала
| The Town and the City
| 1950
| 1946—1949
| 1935—1946, Лоуэлл (Массачусетс) және Нью-Йорк
|-
|Жолда
| On the Road
| 1957
| 1948—1956
| 1946—1950, әртүрлі жол саяхаттары
|-
| Жер асты адамдары
| The Subterraneans
| 1958
| қазан 1953
| жаз 1953, Нью-Йорк
|-
| Дхарма қаңғыбастары
| The Dharma Bums
| 1958
| қараша 1957
| 1955—1956, Уэст-Кост, Солтүстік Каролина
|-
| Доктор Сакс
| Doctor Sax
| 1959
| шілде 1952
| 1930—1936, Лоуэлл (Массачусетс)
|-
| Мэгги Кэсседи
| Maggie Cassidy
| 1959
| басы 1953
| 1938—1939, Лоуэлл (Массачусетс)
|-
|Мехико блюздары
| Mexico City Blues
| 1959
| тамыз 1955
| n/a
|-
| Түс кітабы
| Book of Dreams
| 1960
| 1952—1960
| n/a
|-
| Тристесса
| Tristessa
| 1960
| 1955—1956
| 1955—1956, Мехико
|-
| Кодидің елесі
| Visions of Cody
| 1960
| 1951—1952
| 1946—1952, әртүрлі жол саяхаттары
|-
|Алтын мәңгілік жазылымы
| The Scripture of the Golden Eternity
| 1960
| Мамыр 1956
| n/a
|-
|Жалғыз саяхатшы
| Lonesome Traveler
| 1960
| 1960
| n/a
|-
| Погадай на ромашке
| Pull My Daisy
| 1961
|наурыз 1959
| n/a
|-
| Биг-Сур
| Big Sur
| 1962
|қазан 1961
| жаз 1960, Биг-Сур
|-
| Жерардың елесі
| Visions of Gerard
| 1963
|қаңтар 1956
| оқиға 1922—1926 Лоуэлл (Массачусетс)
|-
| Ангелы опустошения
| Desolation Angels
| 1965
| 1956 және 1961
| 1956-1957 West Coast, Мексика, Танжер, Нью-Йорк
|-
|Париждегі Сатори
| Satori in Paris
| 1966
| 1965
| маусым 1965, Париж — Бретань
|-
| Суета Дулуоза
| Vanity of Duluoz
| 1968
| 1968
| 1939-1946, Лоуэлл (Массачусетс) — Нью-Йорк

|}

== Дереккөздер ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;min-height: 237px;&quot;&gt;

&lt;/div&gt;


[[Санат:12 наурызда туғандар]]
[[Санат:13 наурызда туғандар]]
[[Санат:1922 жылы туғандар]]
[[Санат:21 қазанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1969 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>mfr4cqgh1engdplls6kauo9lsojz4vg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристен Белл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558989</id>
    <revision>
      <id>3608522</id>
      <parentid>2722731</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6879" sha1="f4zaamrldwotmysf5dmjpxyy4fcqfcp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф
  |есімі                  = Кристен Белл
  |шынайы есімі           = Kristen Anne Bell 
  |сурет                  = Kristen Bell 2, 2012.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =Кристен Белл
  |туған кездегі есімі  = Кристен Энн Белл 
  |туған күні           = 18.07.1980
  |туған жері           = [[Мичиган]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =	
[[актриса]]
  |азаматтығы             = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  |белсенді жылдары       = 1992 - қазіргі уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =
  |сайты                  =
}}

'''Кристен Энн Белл''' [[Ағылшын тілі|(ағыл]]. ''Kristen Anne Bell''; [[18 шілде]] [[1980 жыл|1980]]) – американдық актриса. Көбінесе Веринка Марс аттас сериалындағы рөлімен әйгілі. Ол «Спутник», «Сатурн» сыйының егері.

== Өмірбаяны ==
Кристен Белл [[Детройт|Детройттың]] жанында орналасқан Хинтингтон Вудс, [[Мичиган]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]] туылып, өсті. Ол Томм Белл, жаңалықтар бағдарламасының редакторының және Лори Белл, фельдшердің жалғыз баласы. Актрисаға екі жас болған кезде ата-анасы ажырасып кеткен. Оның әкесінің екінші некесінен екі өгей әпкесі бар – Сара және Джоди. 

Төрт жаста оған оның бірінші аты ұнамайтының және оны «Смурфеттаға» ауыстырғысы келетіндігі туралы айтты. Алайда анасы Кристенді екінші атын қолдануға көндірді. Актриса үлкен сыныптарда Энни атын қолданған. 

Актриса Тиш өнер мектебінде музыкалық театрдың өнеріне үйренеді.

== Жеке өмірі ==
[[2013 жыл|2013 жылдың]] [[17 қазан|17 қазанынан]] бастап Кристен Дэкс Шепардтың әйелі. Некенің алдында олар 6 жыл кездескен. Жұбайларда екі қыз бар – Линкольн Белл Шепард және Дельта Белл Шепард. 

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Жыл
!Атауы (қазақша)
!Атауы (ағылшынша)
!Рөлі
|1998
|Польдің неке
|''Polish Wedding''
|Жасөспірім
|-
|2001
|Тэнг жолдары
|''Pootie Tang''
|Дыбысрежиссердың қызы
|-
|2002
|Мысықтың оралуы
|''The Cat Returns''
|&lt;abbr&gt;Хироми&lt;/abbr&gt;
|-
|2002
|Адамдар өлген
|''People Are Dead''
|Анджеланың құрбысы
|-
|2003
|Қалқан
|''The Shield''
|&lt;abbr&gt;Джессика Хинтел&lt;/abbr&gt;
|-
|2003
|Американдық армандар
|''American Dreams''
|&lt;abbr&gt;Эми Филдинг&lt;/abbr&gt;
|-
|2003
|О'Кифс
|''The O’Keefes''
|Вирджинияның иесі
|-
|2003
|Жесірдің махаббаты
|''Everwood''
|&lt;abbr&gt;Стейси Вилсон&lt;/abbr&gt;
|-
|2003
|Ай жарығының патшасы мен патшайымы
|''The King and Queen of Moonlight Bay''
|Элисон Додж
|-
|2004
|Грейсидің таңдауы
|''Gracie’s Choice''
|Грейси Томпсон
|-
|2004
|Спартандық 
|''Spartan''
|Лаура Ньютон
|-
|2004
|Дэдвуд
|''Deadwood''
|&lt;abbr&gt;Флора Андерсон&lt;/abbr&gt;
|-
|2004—2007
|Вероника Марс
|''Veronica Mars''
|Вероника Марс
|-
|2005
|Киномюзикл
|''Reefer Madness: The Movie Musical''
|Мэри Лейн
|-
|2005
|Тыныш тұңғиық
|''Deepwater''
|Лори
|-
|2005
|Рецепт
|''The Receipt''
|Красотка
|-
|2006
|50 таблеткалар 
|''Fifty Pills''
|Грейси
|-
|2006
|Тамыр бүлкілі
|''Pulse''
|Мэтти Веббер
|-
|2006
|Роман
|''Roman''
|Қыз
|-
|2007—2012
|Өсекші қыз
|''Gossip Girl''
|Өсекші қыз
|-
|2007—2009
|Батырлар
|''Heroes''
|Элль Бишоп
|-
|2007
|Ассасин Скрид
|''Assassin’s Creed''
|&lt;abbr&gt;Люси Стиллман&lt;/abbr&gt;
|-
|2007
|Жалпақ әлем
|''Flatland: The Movie''
|&lt;abbr&gt;Hex&lt;/abbr&gt;
|-
|2008
|Сара Маршалды ұмыту
|''Forgetting Sarah Marshall''
|Сара Маршалл
|-
|2009
|Жанкүйерлер 
|''Fanboys''
|Зоуи
|-
|2009
|Некенің тұтқыдарға махаббат формуласы
|''Couples Retreat''
|Синтия
|-
|2009
|Ассасин Скрид 2
|''Assassin's Creed II''
|&lt;abbr&gt;Люси Стиллман&lt;/abbr&gt;
|-
|2009
|Астро ұлы
|''Astro Boy''
|&lt;abbr&gt;Кора&lt;/abbr&gt;
|-
|2009
|Бұл ажырасу
|''Serious Moonlight''
|Сара
|-
|2009
|Ұяң
|''Sheepish''
|&lt;abbr&gt;Мэрибель&lt;/abbr&gt;
|-
|2010
|Бірде Римде
|''When in Rome''
|Бет Харпер
|-
|2010
|Қайтадан сен
|''You again''
|Марни
|-
|2010
|Ассасин Скрид
|''Assassin's Creed Brotherhood''
|&lt;abbr&gt;Люси Стиллман&lt;/abbr&gt;
|-
|2010
|Бурлеск
|''Burlesque''
|Никки
|-
|2011
|Айғай 4
|''Scream 4''
|Хлоя
|-
|2011
|Робоцып
|''Robot Chicken''
|&lt;abbr&gt;Sara Lee&lt;/abbr&gt;
|-
|2012—2015
|Өтіріктің мекені
|''House of Lies''
|Дженни Ван дер Ховэн
|-
|2012
|Бәрі киттерді жақсы көреді
|''Big Miracle''
|Джил Жерар
|-
|2012
|Махаббата тұрып қалдым. 
|''Stuck in Love''
|Тришиа
|-
|2012
|Movie 43
|''Movie 43''
|Супердевушка
|-
|2012
|Қашу
|''Hit and Run''
|Энни Бин
|-
|2013
|Құтқарушы
|''The Lifeguard''
|Ли
|-
|2013
|Суық жүрек
|''Frozen''
|&lt;abbr&gt;Анна&lt;/abbr&gt;
|-
|2013
|Кейбір қыздар
|''Some Girl(s)''
|Бобби
|-
|2014
|Вероника Марс.
|''Veronica Mars''
|Вероника Марс
|}

== Дереккөздер ==
Орыс уикипедиясынан аударылған.</text>
      <sha1>f4zaamrldwotmysf5dmjpxyy4fcqfcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ханс Брух</title>
    <ns>0</ns>
    <id>559078</id>
    <revision>
      <id>3608541</id>
      <parentid>2411497</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1619" sha1="itcck5v26pymqo30j6kposlfosl18vu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Ханс Брух''' ([[Неміс тілі|нем.]] ''Karl Hans Wilhelm Bruch''; 15 қыркүйек 1891 жыл, [[Страсбург (Миссури)|Страсбург]] — 12 қараша 1968 жыл, [[Сан-Паулу]]) — неміс-бразильдық пианист және музыкалық ұстаз. Вильгельма Бруха дирежердың ұлы.

== Өмірбаяны ==
Кёльнский консерваторияда Карл Фридбергте оқыған. Кёльне және Кобленцте сабақ берген. 1923 жылы Мангеймде жұмыс істеп, Мангейм триосының құрамында болып, ең бірінші Николай Лопатниковтың фортепианолық концертінде бірінші орындаушы болды. Тағы өзінің жұбайы пианист ''Лена Вайлер-Брухпен дуэт болып ойнады.''

1934 жылы жұбайымен Бразилияға көшті. Сан-Паулуда тұрып, жұмыс істеді. Жұмысы өзінің жергілікті музыкалық өмірге үлесін тигізді. Оның оқушылары көбінісе Жилберту Тинетто, Аделаида Перейра да Силва және 1950 жылы оның әйелі болып кеткен Изольда Басси-Брух (1919-2011),</text>
      <sha1>itcck5v26pymqo30j6kposlfosl18vu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комитас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>559118</id>
    <revision>
      <id>3608507</id>
      <parentid>3310446</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10109" sha1="fi0u1g2zoyy88c71y8gdorxg68hj0n2" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| class=&quot;fn&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;&quot; |Комитас
|- id=&quot;10&quot;
| class=&quot;nickname&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:center; font-style: oblique; &quot; |Կոմիտաս
|- id=&quot;13&quot;
| class=&quot;&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; &quot; | [[Файл:Komitas 1902.jpg|330x330px]] 
|- id=&quot;17&quot;
! id=&quot;18&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |туғандағы есімі:
| class=&quot;nickname&quot; id=&quot;20&quot; style=&quot;&quot; |
Согомон Геворки Согомонян
|- id=&quot;23&quot;
! id=&quot;24&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Қызмет түрі:
| class=&quot;note&quot; id=&quot;26&quot; style=&quot;&quot; |
композитор,музыкатанушы, әнші
|- id=&quot;33&quot;
! id=&quot;34&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |туған күні:
| class=&quot;&quot; id=&quot;36&quot; style=&quot;&quot; |
1869 жыл 26 қыркүйек немесе 1869 жылдың 8 қазаны

&lt;span class=&quot;wikidata-claim&quot; data-wikidata-claim-id=&quot;Q351670$E4F5EB3D-9C94-49E9-AF87-FBE7CDFB1622&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P569&quot;&gt;&lt;span class=&quot;wikidata-snak  wikidata-main-snak&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1869-10-08&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;&amp;amp;amp;lt;span class=&amp;amp;amp;quot;wikidata_cite citetype_Q36524&amp;amp;amp;quot; data-entity-id=&amp;amp;amp;quot;Q36578&amp;amp;amp;quot;&amp;amp;amp;gt;[http://d-nb.info/gnd/118937650/ Record #118937650] // Gemeinsame Normdatei&amp;amp;amp;lt;span class=&amp;amp;amp;quot;wef_low_priority_links&amp;amp;amp;quot;&amp;amp;amp;gt; — 2012—2016.&amp;amp;amp;lt;/span&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;/span&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;div style=&amp;amp;amp;quot;display:none&amp;amp;amp;quot;&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;a href=&amp;amp;amp;quot;https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302&amp;amp;amp;quot;&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;/a&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;a href=&amp;amp;amp;quot;https://wikidata.org/wiki/Track:Q304037&amp;amp;amp;quot;&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;/a&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;a href=&amp;amp;amp;quot;https://wikidata.org/wiki/Track:Q256507&amp;amp;amp;quot;&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;/a&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;a href=&amp;amp;amp;quot;https://wikidata.org/wiki/Track:Q170109&amp;amp;amp;quot;&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;/a&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;a href=&amp;amp;amp;quot;https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578&amp;amp;amp;quot;&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;/a&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;/div&amp;amp;amp;gt;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;wikidata_cite citetype_Q36524&quot; data-entity-id=&quot;Q36578&quot;&gt;[http://d-nb.info/gnd/118937650/ Record #118937650] // Gemeinsame Normdatei&lt;span class=&quot;wef_low_priority_links&quot;&gt; — 2012—2016.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/span&gt;
|- id=&quot;43&quot;
! id=&quot;44&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |туған жері:
| class=&quot;&quot; id=&quot;46&quot; style=&quot;&quot; |
Осман империясы, Кютахья
|- id=&quot;52&quot;
! id=&quot;53&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Азаматтығ:
| class=&quot;adr&quot; id=&quot;55&quot; style=&quot;&quot; |
&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;[[Файл:Flag of Armenia.svg|border|22x22px|Флаг Армении]]&lt;/span&gt;
|- id=&quot;59&quot;
! id=&quot;60&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Қайтыс болған уақыты:
| class=&quot;&quot; id=&quot;62&quot; style=&quot;&quot; |&lt;span class=&quot;wikidata-claim&quot; data-wikidata-claim-id=&quot;Q351670$DF94862C-940A-4390-BB65-0EB2BEC12EF2&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P570&quot;&gt;1935 жыл &lt;/span&gt;22 қазан (66 жас)
|- id=&quot;67&quot;
! id=&quot;68&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Қайтыс болған жері:
| class=&quot;&quot; id=&quot;70&quot; style=&quot;&quot; |
Париж, Франция
|- id=&quot;76&quot;
! id=&quot;77&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Әкесі:
| class=&quot;&quot; id=&quot;79&quot; style=&quot;&quot; |
Геворк Согомонян
|- id=&quot;82&quot;
! id=&quot;83&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Анасы:
| class=&quot;&quot; id=&quot;85&quot; style=&quot;&quot; |
Тагуи Согомонян
|- id=&quot;88&quot;
| class=&quot;&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;89&quot; style=&quot;text-align:center; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;&quot; |&lt;span class=&quot;wikidata-claim&quot; data-wikidata-claim-id=&quot;q351670$056F5472-6368-49AC-88C1-F0A6F2557359&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P373&quot;&gt;&lt;span class=&quot;wikidata-snak  wikidata-main-snak&quot;&gt;''' [[Файл:Commons-logo.svg|link=commons:Category:Komitas_Vardapet|20x20px]] [[c:Category:Komitas Vardapet|Комитас]] ''' на [[Ортаққор|Викискладе]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|}
[[Сурет:The_Soviet_Union_1969_CPA_3799_stamp_(Komitas_and_Rural_Scene).jpg|thumb|220x220px|Комитасқа арналған КСРО поста маркасы, 1969  жыл, 6 тиын.]]
&lt;div&gt;&lt;nowiki&gt;{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;br&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Комита́с (арм. Կոմիտաս; шын есімі Согомо́н Геворки́ Согомоня́н, арм. Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնյան; 26 қыркүйек 1869 жыл, Кютахья, Осман империясы — 22 қазан 1935 жыл, Вильжюиф, Франция) — армян компзиторы, музыкатанушы, фольклор, әнші және хор дирижёры &lt;br&gt;
&lt;/div&gt;

== Өмірбаяны ==
Согомонның әкесі Геворк Согомоняннің даусы әдемі, өзі шығарған өлеңдерін жақсы көретін етікші болған. Кілем тоқушы, Согомонның анасы - Тагуи да жарқын таланттарымен ерекшеленген.

Согомонның балалық шағы бақытсыз, өмір сүруге мүмкіншіліктерсіз болды. Жасы бірге толмай жатып анасынан айырылды. Әкесінің қолы босамағандықтан, әжесі баланы өз қамқорлығына алды. 7 жасында Согомон бастауыш мектебіне қадам басты, мектепті бітіргеннен кейін әкесі Согомонды оқуын жалғастыру үшін Бурсаға аттандырды. Соңғысы қолынан келмеді, 4 ай өткеннен кейін үйіне жетім болып оралды, Согомонға 11 жас болған кезде оның әкесі дүниеден өтті.

Комитастың сыныптастарының бірі ол туралы былай еске алады:

Согомонды көбінесе кір жуатын орындағы суық тастың үстінде ұйықтайтын көретін. Ол керемет ән салатын, содан оны Кутинде «кішкентай қаңғыған әнші» деп атайтын.
[[Сурет:Terlemzyan._Komitas.jpg|left|thumb|Фанос Терлемезян, Комитастың портреті, 1913 жыл]]

== Еске алу ==
[[Сурет:Stamp_of_Armenia_b1.jpg|right|thumb|250x250px|Арменяның почта маркасындағы армян композиторлары, суретшілері және ғалымдары: Комитас, Хачатурян, Сарьян, Тер терян, Спендиарян, Горки, Аветисян, Орбели, Симонян]]
[[Сурет:Komitas_Quebec.JPG|left|thumb|Квебек қаласындағы Комитастың ескерткіші]]
* Комитастың атына Ереван мемлекеттік консерватория аталған.
* Эчмиадзин қаласындағы орталық алаң Комитастың атына аталған.
* 1924 жылы ашылған Мәскеу консерваториясының орыс-армян ішекті аспап квартеті Комитастың атына аталған.
* Ереванның ең үздік ойын-сауық орталықтарының бірі Комитастың атына аталған.
* Ереванның бас көшелерінің бірі де Комитастың атына аталған.
* Комитас атындағы мазар.
* Париж қаласындағы Комитас атындағы саябақ.
* 1996 жылы Ереванда «Комитас» атты мамандырылған музыкалық баспа ашылды.
* 1969 жылы Комитасқа арналған КСРО почта маркасы ашылды.
* 1969 жылы композитор Григор Ахинян «Комитас» атты поэма-рапсодия жазды.
* 2000 жылы Комитасқа арналған Армения почта маркасы ашылды.
*

== Примечания ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;&quot;&gt;

&lt;/div&gt;

== |Әдебиет ==
* ''Атаян Р. А.'', Komitas (творческий портрет композитора, ағылш.). Нью-Йорк, 1969
* ''Тагмизян Н. К.'', Комитас и армянская музыкальная культура. 2-е изд. М., 1987

== Ссылки ==
* [http://www.komitas.am/rus/index_rus.htm Виртуальный музей Комитас]
* [http://www.conservatory.am Сайт Ереванской государственной консерватории им.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812011451/http://www.conservatory.am/ |date=2007-08-12 }} [http://www.conservatory.am Комитаса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812011451/http://www.conservatory.am/ |date=2007-08-12 }}
* [http://www.komitas.am/rus/modern_armenia.htm Комитас в жизни современной Армении]
* [http://lib.rmvoz.ru/fonoteka/vselennaya-zvuka-2014/Armenia «Комитас 145»] Фортепианные, хоровые, вокальные, ансамблевые произведения Комитаса и других армянских композиторов (записи в mp3)
&lt;references /&gt;


[[Санат:8 қазанда туғандар]]
[[Санат:1869 жылы туғандар]]
[[Санат:1935 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Парижде қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>fi0u1g2zoyy88c71y8gdorxg68hj0n2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анна Петровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>559401</id>
    <revision>
      <id>3608478</id>
      <parentid>3199130</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6119" sha1="l7j26cqo321ll9hqthblp36royb2356" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
  |түс               =монарх
  |Қазақша есімі               = Анна Петровна 
 |Шынайы есімі     = Анна Петровна 
 |Суреті       = Anna Petrovna of Russia by L.Caravaque (1725, Tretyakov gallery).jpg
|Сурет ені =230
|Атауы= Анна Петровна
|Титулы        = Гольштейн-Готторп герцогинясы 
 |Ту =    
 |Ту2 = 
 |Басқара бастады       = [[1725 жыл]] [[21 мамыр]]
 |Басқаруын аяқтады        = [[1728 жыл]] [[10 қаңтар]]
 |Тәж кигізу жорасы          = 
 |Ізашары     = Гедвига София Шведская
 |Ізбасары          =
 |туған күні     = 7.2.1708
 |туған жері     = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]]
 |Қайтыс болған күні = 15.3.1728
| династия            = [[Романовтар әулеті|Романовтар]] 
 |Әкесі             = [[Петр І]]
 |Анасы               = Екатерина І
 |Жұбайы             = Карл Фридрих
 |Балалары              = Пётр III
}}
'''Анна Петровна''' ([[27 қаңтар]] ([[7 ақпан]]) [[1708 жыл|1708]] — [[4 наурыз|4]] [[15 наурыз|(15) наурыз]] [[1728 жыл|1728]]) — [[І Петр]]дің және Екатеринаның төртінші баласы және екінші қызы.

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:Anna Petrovna of Russia by I.Nikitin (before 1718, Tretyakov gallery).jpg|left|thumb|292x292px|Анна Петровна]]
Анна туған кезде оның анасы [[І Екатерина]] әлі [[І Петр]]дің көңілдес әйелі болған, ол тек үш жылдан кейін ғана оның заңды әйелі болды. [[5 қаңтар|5]]([[16 қаңтар|16) қаңтарда]] [[1708 жыл]]ы Петр қолхат-өсиетнама толтырады. Ол өзінің өлімінен кейін Екатерина мен оның қызына үш мың рубль беруге бұйырды.

Қыз өзінің бөлесі [[V Иван]]ның қызының [[Анна Иоанновна]]ның атын алды.

[[1711 жыл]]ы [[6 наурыз|6]] ([[17 наурыз|17) наурызда]] патшаның қызы атанды, ал [[1721 жыл]]ы [[23 желтоқсан]]да патшаның тақ мұрагер қызы атанды.

Анна Петровна өте қабілетті оқушы болды, ол көп кітап оқитын, төрт шетел тілді жетік меңгерген.

[[1711 жыл]]дан бастап Аннаның патша қызы екені туралы жарияланғаннан кейін оған [[Санкт-Петербург]]те жер беріледі.

Бассевичтің арқасында [[1724 жыл]]дың [[23 қараша]]да ([[4 желтоқсан]]да) Карл Фридрих Шлезвиг-Гольштейн-Готторопский Анна Петровнамен некелесу туралы келісімге қолын қойды. Ұлы Петрдің Ресей тағын сүйікті қызына – Анна Петровнаға бергісі келгені туралы да ақпарат бар. Герцог пен Аннаның некелесу жорасы І Екатеринаның көзі тірісінде – [[1725 жыл]]ы [[21 мамыр]]да ([[1 маусым]]да) &amp;nbsp;өтті. Содан соң герцог Жоғарғы құпия кеңістің мүшесі болып, үлкен қуатты иеленді.

Герцогтың жағдайы І Екатеринаның өлімінен кейін өзгерді. Сол кезде бүкіл билік Мешиковтың қолына келді. Ол өз қызын ІІ Петрге үйлендірмек болды. Меншиков Аннаның оның қызын орыс тағында көргісі &amp;nbsp;және оған бөгет болғысы келгендіктен, оның күйеуімен араздасты. Көп кешікпей [[25 шілде]]де ([[5 тамыз]]да) [[1727 жыл]]ы Анна мен герцог [[Санкт-Петербург|Петербургті]] қалдырып, [[Гольштейн]]ға көшеді. [[10 ақпан|10]] ([[21 ақпан|21) ақпанда]] [[Киль]]де Анна Карл Петр Ульхрты (болашақ Ресей императоры [[ІІІ Петр]]ді) дүниеге әкеледі. Бірақ Анна тез арада босанудан кейінгі толғақтан жиырма жасында көз жұмады. Өлімінің алдында оның [[Санкт-Петербург|Петербургте]], [[Петропавл соборы]]нда, әкесінің мазарының қасында оны көмгенін қалады. Бұл оның өтінішін [[1728 жыл]]ы [[12 қараша|12]] ([[23 қараша|23) қарашада]] орындайды.

Өз заманына Анна өте білімді болды, ол төрт шетел тілді: француз тілінде, неміс, италяндық және шведтік тілдерін жетік меңгерді. Сондай-ақ Анна Петровнаның балаларды өте жақсы көретіндігі және ол өзінің І Екатеринаның билігі кезінде көлеңкеде қалған жиенін Петрді (Алексей Петровичтің баласын) қатты жақсы көргені мәлім.

== Естелік ==
Аннаның құрметіне [[1735 жыл]]ы оның күйеуі Әулие Анна орденің құрды. [[1797 жыл]]ы Павел императоры тұсында Ресей империясының мемлекеттік сыйына айналды.</text>
      <sha1>l7j26cqo321ll9hqthblp36royb2356</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джонатан Айв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560832</id>
    <revision>
      <id>3608307</id>
      <parentid>2519828</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8477" sha1="g1vrf7kyfidx7p8xa2e70om7wnlcmzp" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;&quot;
| class=&quot;fn&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;&quot; |Джонатан Айв
|- id=&quot;7&quot;
| class=&quot;nickname&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center; font-style: oblique; &quot; |''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Jonathan Ive&lt;/span&gt;''
|- id=&quot;10&quot;
| class=&quot;&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:center; &quot; | [[Сурет:jonathan_Ive_(OTRS).jpg|345x345px]] &lt;br&gt;
Айв 2012 жылы Британ империясының рыцарьға арнау рәсімінде
|- id=&quot;14&quot;
! id=&quot;15&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Айналысатын саласы:
| class=&quot;note&quot; id=&quot;17&quot; style=&quot;&quot; |
 Apple компаниясының Дизайн директоры (CDO)
|- id=&quot;21&quot;
! id=&quot;22&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Туған күні:
| class=&quot;&quot; id=&quot;24&quot; style=&quot;&quot; |
&lt;span class=&quot;wikidata-claim&quot; data-wikidata-claim-id=&quot;q164750$0F4CBF26-B817-4405-90AB-FAD624995878&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P569&quot;&gt;&lt;span class=&quot;wikidata-snak  wikidata-main-snak&quot;&gt;[[27 ақпан|27]] ақпан [[1967 жыл|1967]](&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1967-02-27&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt; (49 жаста)&lt;/span&gt;
|- id=&quot;29&quot;
! id=&quot;30&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Туған жері:
| class=&quot;&quot; id=&quot;32&quot; style=&quot;&quot; |
Чингфорд, Үлкен Лондон, Ұлы[[Ұлыбритания|британия]]
|- id=&quot;39&quot;
! id=&quot;40&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Азаматтығы:
| class=&quot;adr&quot; id=&quot;42&quot; style=&quot;&quot; |{{байрақ|Ұлыбритания}} {{байрақ|АҚШ}}
|- id=&quot;39&quot;
! id=&quot;40&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Марапаттары:
| class=&quot;&quot; id=&quot;52&quot; style=&quot;&quot; |
&lt;div id=&quot;53&quot;&gt;
[[Сурет:Order_BritEmp_(civil)_rib.PNG|link=Британ империясының ордені|60x60px|Британ империясының орденінің кавалері қолбасшысы]]
&lt;/div&gt;
|- id=&quot;58&quot;
| class=&quot;&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;59&quot; style=&quot;text-align:center; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;&quot; |&lt;span class=&quot;wikidata-claim&quot; data-wikidata-claim-id=&quot;q164750$b14724ff-4a7a-a2cf-ce5d-dae01d588dd7&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P373&quot;&gt;&lt;span class=&quot;wikidata-snak  wikidata-main-snak&quot;&gt;''' [[Сурет:Commons-logo.svg|link=commons:Category:Jonathan Ive|20x20px]] [[c:Category:Jonathan Ive|Джонатан Айв]] ''' [[Ортаққор]]да&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|}
[[Сурет:Ive_Lasseter.jpg|thumb|Джонатан Айв (оң жақта) Джон Лассетермен ''MacWorld Expo'' 2008 ашылуында]]
Сэр '''Джонатан Пол «Джони» Айв''' KBE (ағылш.&amp;nbsp;''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Jonathan Paul «Jony» Ive&lt;/span&gt;''; [[27 ақпан]] [[1967 жыл|1967 ж]]&lt;nowiki/&gt;ылы туған, &lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Чингфорд&quot;&gt;Чингфорд&lt;sup class=&quot;noprint&quot;&gt;[[:en:Chingford|[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Чингфорд&quot;&gt;&lt;/span&gt;) — ағылшын-американ [[дизайн]]ер,  Apple компаниясының дизайн бойынша директор (CDO). ''[[iMac]]'', алюминий және титан ''PowerBook G4'', ''[[MacBook]]'', [[MacBook Pro|''MacBook Pro (Unibody)'']], ''[[iPod]]'', ''[[iPhone]]'', ''[[iPad]] дизайнері ретінде белгілі''.

== Өмірбаяны ==
Джонатан Айв [[Лондон]] қаласының Чингфорд ауданында дүниеге келген, Эссекс графтығы, [[Ұлыбритания]], ол өзінің балалық шағы сонда өткізген.

1985 жылы Ньюкасл политехникалық институтында (қазір Нортумбрийск университеті)  дизайн және өнер саласын оқыды.

1987 жылы, ол Хизер Пеггке үйленді. Олардың екі егіз ұлы бар&lt;ref name=&quot;sons&quot;&gt;{{Cite web|url=http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,1983515,00.html|title=«He is the quintessential designer. He knows more than anyone what we will have in our hands in five years»|date=1 мамыр 2007|accessdate=7 мамыр 2010}}&lt;/ref&gt;.

1989 жылы ол тарақтар мен сантехника дизайнымен айналысқан лондондық Tangerine Design фирмасысының иесі атанды.

1992 жылы, ол Apple Inc. дизайнері болу үшін Сан-Францискоға көшіп келді.

1997 жылы Роберт Бруннердің ұсынысымен оның орнын ауыстырады, енді ол Apple Inc. өндірістік дизайн вице-президенті болды.

1998 жылы бастапқы iMac ұсынды.

''1999 жылы Apple'' ''iBook'', ''22&quot; Cinema Display'', ''PowerMac G4 Tower'' және ''iSub-ты ұсынды''.

2000 жылы Apple G4 Cube іске қосты. Нортумбрия университетінің құрметті докторы атағын иеленді (Ньюкасл-апон-Тайн).

2001 жылы, Apple титан PowerBook G4 және портативті MP3-плеер iPod ұсынды.

2002 жылы шарнирлі 15&quot; және 17&quot;  экраны бар жаңа iMac таныстырды. eMac, iMac нұсқасы арнайы білім беру саласында пайдалануға арналған.

2003 жылы, сол уақытта жеңіл және әлемдегі ең жұқа ноутбук, қалыңдығы 1 дюйм салмағы 6,8 фунт, 12&quot; PowerBook және 17&quot;  PowerBook-ты ұсынады.

2004 жылы, қазіргі iPod mini және ультра жіңішке iMac G5.

2005 жылы Apple Inc. өнеркәсіптік дизайн аға вице-президенті болып тағайындалды Mac mini ұсынады.

2005 жылы Британ империясының орденімен (CBE) командирі болды.

2007 жылы AskMen еркектер басылымының 33 санында Топ-49 деп танылған. Жаңа аудио файлдан басқа қосымша бейнебаянды ойнататын iPod nano құрылғысын және сенсорлы экраны бар  iPod touch-ты және  iPhone смартфонын таныстырды.

2008 жылы шығарылған Pixar Studios үшін «ВАЛЛ-И» мультфильміндегі, негізгі кейіпкерлердің бірін  — роботесса Еваны әзірледі.

2010 жылы планшетті компьютер iPad-ты ұсынды.

23 мамыр, 2012 Британ империясының орденінің кавалері қолбасшысы арналды (KBE), сэр атанды&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-18171093|title=Apple design chief Jonathan Ive is knighted|date=2012-05-23|publisher=[[Би-би-си]]|lang=en|accessdate=2012-12-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6D7a7NdLf|archivedate=2012-12-23}}&lt;/ref&gt;.

29 қазан 2012 Apple компаниясынан Скотт Форстоллдың кетуіне байланысты iOS ұялы жүйесі дизайнын дамытып келеді.

2013 жылы, ол барлық скевоморфизмі алып тасталған, жаңа iOS 7 дизайнын ұсынды.

== Мойындалуы ==
2005 жылдың қараша айында, ''The Sunday Times'' Айвты біздің заманымыздың ең ықпалды британдықтар тізіміне қосты:

2006 жылы, Apple тарихында ең маңызды іс-шараға Macworld журналы жүргізген дауыс беруде, 1992 жылғы Айвтың компанияға қосылу алтыншы орын алды.

== Дереккөздер ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;&quot;&gt;

&lt;/div&gt;

== Сілетемелер ==
* [http://habrahabr.ru/post/140205/ Сэр Джонатан Айв: айЧеловек на сцене]{{Ref-ru}}(рус.) — Перевод интервью для ''Evening Standard'' (март 2012)
* {{YouTube|7udAteK1XyU|Документальный фильм Appleinsider.ru: Джонатан Айв. Дизайнер с большой буквы.|logo=1}}


[[Санат:1967 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>g1vrf7kyfidx7p8xa2e70om7wnlcmzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>561462</id>
    <revision>
      <id>3608141</id>
      <parentid>3607597</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T19:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sudralum</username>
        <id>88186</id>
      </contributor>
      <comment>/* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Александр Генрихович Турчин</comment>
      <origin>3608141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56977" sha1="a9qo0jg88x7h2i6pq025uin1rtin3v1" xml:space="preserve">Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие.

===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі===

{| style=&quot;font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;&quot;
! align=left |Түс пернесі
|-
| {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}}
|-
| {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}}
|}
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{USA}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]]
|-
|{{ALB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]]
|-
|{{DZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]]
|Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]]
|-
|{{AGO}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жуан Лоренсу]]
|-
|{{AND}}
|Ханзадалық [[Парламенттік монархия]]
|Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]&lt;br /&gt;Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]&lt;br /&gt;Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]]
|-
|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Гастон Браун]]
|-
|{{ARG}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]]
|-
|{{ARM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]]
|-
|[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]]
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]]
|Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]]
|-
|{{AUS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br&gt;Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]]
|-
|{{AUT}}
|[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]]
|Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]]
|-
|{{AZE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]
|Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]
|-
|{{UAE}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]]
|-
|{{BAH}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]]
|-
|{{BGD}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]]
|-
|{{BRB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Сандра Мейсон]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Миа Моттли]]
|-
|{{BHR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]]
|-
|{{BLR}}
|[[Президенттік республика]] 
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
|Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]
|-
|{{BEL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]]
|-
|{{BEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрис Талон]]
|-
|{{BLZ}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]]
|-
|{{BGR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Румен Радев]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кирил Петков]]
|-
|{{BOL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BIH}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot;|&lt;div align=center&gt;[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&amp;nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]&lt;/div&gt;
|-
|'''Президиумының төрағасы'''&lt;br /&gt;[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)&lt;br /&gt;[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)&lt;br /&gt;[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде)
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]]
|-
|{{BWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]]
|-
|{{BRA}}
|[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жаир Болсонару]]
|-
|{{байрақ|Бруней}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]]
|-
|{{BFA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]]
|-
|{{BDI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Эварист Ндайишимие]]
|Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]]
|-
|{{BTN}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]]
|-
|{{VUT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Таллис Мозес]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Боб Лафман]]
|-
|{{VAT}}
|Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]
|[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]]
|-
|{{VEN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Николас Мадуро]]&lt;br&gt;заңдылық талқыланды
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{VNM}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Коммунистік партияның бас хатшысы&amp;nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]]
|-
|Президенті [[Нгуен Фу Чонг]]
|Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]]
|-
|{{GAB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]]
|Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]]
|-
|{{HTI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]]
|-
|{{GUY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]]
|Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]]
|-
|{{GMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Адама Бэрроу]]
|-
|{{GHA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]]
|-
|{{GTM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]]
|-
|{{GIN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]]
|-
|{{GNB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]]
|Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]]
|-
|{{GER}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]]
|-
|[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]]
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сиомара Кастро]]
|-
|{{GRC}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Катерина Сакелларопулу]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]]
|-
|{{GRD}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]]
|-
|{{GEO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]]
|-
|{{DNK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайымы [[II Маргрете]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]]
|-
|{{DJI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]]
|Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]]
|-
|{{DMA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Чарльз Саварин]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]]
|-
|{{DOM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Данило Медина]]
|-
|{{NZL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синди Киро]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]]
|-
|{{JPN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Императоры [[Нарухито]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]&lt;/ref&gt;
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]&lt;/ref&gt;
|-
|{{ZMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]]
|-
|{{ZWE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]]
|-
|{{ISR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ицхак Герцог]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]]
|-
|{{IDN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джоко Видодо]]
|-
|{{JOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]
|Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]]
|-
|{{IRN}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Рухани көшбасшы [[Әли Хаменеи]]
|Президенті [[Ибраһим Раиси]]
|-
|{{IRQ}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Абдул Латиф Рашид]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]]
|-
|{{IRL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Майкл Хиггинс]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]]
|-
|{{ISL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]]
|-
|{{байрақ|Испания}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]]
|-
|{{ITA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Серджио Маттарелла]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]]
|-
|{{YEM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]
|Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]]
|-
|{{CPV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Жозе Мария Невеш]]
|Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]]
|-
|{{KHM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Нородом Сиамони]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Хун Сен]]
|-
|{{CMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]]
|Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]]
|-
|{{CAN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]]
|-
|{{KIR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Танети Маамау]]
|-
|{{QAT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]]
|Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]]
|-
|{{KEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]]
|-
|{{CYP}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Никос Христодулидис]]
|-
|{{COL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Густаво Петро]]
|-
|{{COM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Азали Ассумани]]
|-
|{{COD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]]
|Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]]
|-
|{{COG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]]
|Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]]
|-
|{{KOR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]]
|[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]]
|-
|{{CRI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]]
|-
|{{CIV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]]
|Премьер-министрі [[Патрик Аши]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CUB}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&amp;nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]]
|-
|Президенті [[Мигель Диас-Канель]]
|Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]]
|-
|{{KWT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]]
|Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]]
|-
|{{PRK}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]]
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]]
|-
|{{KAZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
|-
|{{KGZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]
|[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]
|-
|{{CHN}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]]
|Премьер-министрі [[Ли Цян]]
|-
|{{LAO}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Тхонглун Сисулит]]
|Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]]
|-
|{{LVA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Эгилс Левитс]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]]
|-
|{{LSO}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]]
|-
|{{LBR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джозеф Боакаи]]
|-
|{{LBN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]]
|-
|{{LBY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]]
|-
|{{LTU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Гитанас Науседа]]
|Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{LIE}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Парламенттік монархия]]
|Кінәз [[II Ханс-Адам]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]]
|-
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]]
|-
|{{LUX}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Ұлы герцог [[Анри]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]]
|-
|{{MUS}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Барлен Вьяпури]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]]
|-
|{{MRT}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]]
|-
|{{MDG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Андри Радзуэлина]]
|Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]]
|-
|{{HUN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Каталин Новак]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]]
|-
|{{MWI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лазарус Чаквера]]
|-
|{{MYS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]]
|-
|{{MLI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Ассими Гоита]]
|Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]]
|-
|{{MDV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]]
|-
|{{MLT}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Абела]]
|-
|{{MAR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Патша [[VI Мұхаммед]]
|Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]]
|-
|{{MHL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]]
|-
|{{MEX}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]]
|-
|{{FSM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]]
|-
|{{MOZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Филипе Ньюси]]
|Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]]
|-
|{{MDA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]]
|-
|{{MCO}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]
|Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]]
|-
|{{MNG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|-
|{{EGY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]]
|Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]]
|-
|{{MMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]]
|[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]]
|- 
|{{NAM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]]
|Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]]
|-
|{{NRU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]]
|-
|{{NPL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]]
|-
|{{NER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Мұхамед Базум]]
|Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]]
|-
|{{NGA}}
|[[Федерация]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Мохаммаду Бухари]]
|-
|{{NED}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Марк Рютте]]
|-
|{{NIC}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Даниэль Ортега]]
|-
|{{NOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[V Харальд]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]]
|-
|{{ZAF}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сирил Рамафоса]]
|-
|{{OMN}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]
|Премьер-министрі Хайсам бен Тарық
|-
|{{SSD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]]
|-
|{{CAF}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]]
|Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]]
|-
|{{UZB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]
|[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]
|-
|{{PLW}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]]
|-
|{{PAN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]]
|-
|{{PNG}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]]
|-
|{{PRY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Марио Абдо Бенитес]]
|-
|{{PAK}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]]
|[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}&lt;/ref&gt;.
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}&lt;/ref&gt;.
|-
|{{PER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Хосе Мария Балькасар]]
|Премьер-министрі [[Анибаль Торрес]]
|-
|{{POL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]]
|-
|{{PRT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]]
|-
|{{RUS}}
|[[Аралас республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
|[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
|-
|{{RWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Поль Кагаме]]
|Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]]
|-
|{{ROU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]]
|Премьер-министрі [[Николае Чукэ]]
|-
|{{SLV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Найиб Букеле]]
|-
|{{WSM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]]
|-
|{{SMR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]]
|-
|{{STP}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]]
|Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]]
|-
|{{SAU}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]]
|-
|{{SYC}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Уовел Рамкалаван]]
|-
|{{SEN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]]
|-
|{{VCT}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]]
|-
|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]]
|-
|{{LCA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]]
|-
|{{SRB}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]]
|-
|{{SGP}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Халима Якоб]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]]
|-
|{{SYR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Башар әл-Асад]]
|Премьер-министрі [[Имад Хамис]]
|-
|{{SVK}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зузана Чапутова]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]]
|-
|{{SVN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Борут Пахор]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]]
|-
|{{SOM}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]]
|-
|{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]]
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Стево Пендаровски]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]]
|-
|{{SLB}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]]
|-
|{{SDN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]]
|[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]]
|-
|{{SUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Чан Сантохи]]
|-
|{{SLE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Джулиус Маада Био]]
|Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]]
|-
|{{THA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша Маха [[Вачиралонгкорн]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]]
|-
|{{TZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]]
|Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]]
|-
|{{TJK}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]
|[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]]
|-
|{{TGO}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Фор Гнассингбе]]
|Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]]
|-
|{{TON}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]]
|-
|{{TTO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Пола-Мэй Уикс]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кит Роули]]
|-
|{{TUV}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]]
|-
|{{TUN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Каис Саид]]
|Премьер-министрі [[Нажла Буден]]
|-
|{{TUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]]
|-
|{{TKM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]
|-
|{{UGA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]]
|Премьер-министрі [[Робина Наббанья]]
|-
|{{UKR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]&lt;/ref&gt;
|Премьер-министрі [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]
|-
|{{URY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]]
|-
|{{GBR}} 
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Риши Сунак]]
|-
|{{IND}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Драупади Мурму]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]]
|-
|{{FJI}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Джиойе Конроте]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]]
|-
|{{PHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]''
|-
|{{FIN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Саули Нийнистё]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Санна Марин]]
|-
|{{FRA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]]
|Премьер-министрі [[Элизабет Борн]]
|-
|{{HRV}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зоран Миланович]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]]
|-
|{{TCD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]]
|-
|{{MNE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Мило Джуканович]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]]
|-
|{{CZE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Милош Земан]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Петр Фиала]]
|-
|{{CHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Габриэль Борич]]
|-
|{{CHE}}
|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]&lt;br&gt; [[Ги Пармелен]] (президенті)&lt;br&gt; [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)&lt;br&gt;  [[Иньяцио Кассис]]&lt;br&gt;[[Виола Амерд]]&lt;br&gt;[[Альберт Рёшти]]&lt;br&gt;[[Элизабет Бом-Шнайдер]]&lt;br&gt;[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис 
Ги Пармелен
|-
|{{SWE}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[Карл XVI Густав]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]]
|-
|{{LKA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]]
|Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]]
|-
|{{TLS}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]]
|Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]]
|-
|{{ECU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Гильермо Лассо]]
|-
|{{GNQ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]]
|Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ
|-
|{{ERI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Исаяс Афеворки]]
|-
|{{flag|Эсватини}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Патша [[III Мсвати]]
|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]]
|-
|{{EST}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Алар Карис]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кая Каллас]]
|-
|{{ETH}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]]
|-
|{{JAM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{ABK}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Аслан Георгиевич Бжания|Аслан Бжания]]
|Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]]
|-
|[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]]
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]]
|Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]]
|-
|{{байрақ|Оңтүстік Осетия}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]]
|Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]]
|-
|{{COK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайым [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Патшайым өкілі Том Марстерс
|Премьер-министрі [[Генри Пуна]]
|-
|{{KOS}} 
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Хашим Тачи]]
|Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]]
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Аралас республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Полисарио]]&amp;nbsp;– [[Брагим Гали]]
|-
|Президенті [[Брагим Гали]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]]
|-
|{{байрақ|Палестина}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Махмұд Аббас]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]&lt;ref&gt;[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]]
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]]
|Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]]
|-
|{{TWN}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Цай Инвэнь]]
|Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{байрақ|Транснистрия}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]]
|Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]]
|-
|{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]]
|-
|[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]]
|[[президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|президенті [[Мұса Бихи Абди]]
|}

===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Үкімет]]
![[Мемлекет]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]]
|[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]]
|-
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]]
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]]
|Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]]
|Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]]
|-
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]]
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]]
|Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]]
|Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]]
|-
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]]
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]]
|}

==Сыртқы сілтемелер==
* [[Билік басындағы монархтардың тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>a9qo0jg88x7h2i6pq025uin1rtin3v1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608247</id>
      <parentid>3608141</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T07:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sudralum</username>
        <id>88186</id>
      </contributor>
      <comment>/* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Джеффри Бостик</comment>
      <origin>3608247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56979" sha1="kwsztqfa7bseoaiyt3x8l82dc3r0mvn" xml:space="preserve">Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие.

===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі===

{| style=&quot;font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;&quot;
! align=left |Түс пернесі
|-
| {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}}
|-
| {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}}
|}
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{USA}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]]
|-
|{{ALB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]]
|-
|{{DZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]]
|Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]]
|-
|{{AGO}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жуан Лоренсу]]
|-
|{{AND}}
|Ханзадалық [[Парламенттік монархия]]
|Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]&lt;br /&gt;Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]&lt;br /&gt;Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]]
|-
|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Гастон Браун]]
|-
|{{ARG}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]]
|-
|{{ARM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]]
|-
|[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]]
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]]
|Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]]
|-
|{{AUS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br&gt;Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]]
|-
|{{AUT}}
|[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]]
|Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]]
|-
|{{AZE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]
|Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]
|-
|{{UAE}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]]
|-
|{{BAH}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]]
|-
|{{BGD}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]]
|-
|{{BRB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Миа Моттли]]
|-
|{{BHR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]]
|-
|{{BLR}}
|[[Президенттік республика]] 
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
|Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]
|-
|{{BEL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]]
|-
|{{BEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрис Талон]]
|-
|{{BLZ}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]]
|-
|{{BGR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Румен Радев]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кирил Петков]]
|-
|{{BOL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BIH}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot;|&lt;div align=center&gt;[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&amp;nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]&lt;/div&gt;
|-
|'''Президиумының төрағасы'''&lt;br /&gt;[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)&lt;br /&gt;[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)&lt;br /&gt;[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде)
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]]
|-
|{{BWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]]
|-
|{{BRA}}
|[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жаир Болсонару]]
|-
|{{байрақ|Бруней}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]]
|-
|{{BFA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]]
|-
|{{BDI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Эварист Ндайишимие]]
|Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]]
|-
|{{BTN}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]]
|-
|{{VUT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Таллис Мозес]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Боб Лафман]]
|-
|{{VAT}}
|Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]
|[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]]
|-
|{{VEN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Николас Мадуро]]&lt;br&gt;заңдылық талқыланды
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{VNM}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Коммунистік партияның бас хатшысы&amp;nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]]
|-
|Президенті [[Нгуен Фу Чонг]]
|Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]]
|-
|{{GAB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]]
|Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]]
|-
|{{HTI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]]
|-
|{{GUY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]]
|Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]]
|-
|{{GMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Адама Бэрроу]]
|-
|{{GHA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]]
|-
|{{GTM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]]
|-
|{{GIN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]]
|-
|{{GNB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]]
|Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]]
|-
|{{GER}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]]
|-
|[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]]
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сиомара Кастро]]
|-
|{{GRC}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Катерина Сакелларопулу]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]]
|-
|{{GRD}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]]
|-
|{{GEO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]]
|-
|{{DNK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайымы [[II Маргрете]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]]
|-
|{{DJI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]]
|Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]]
|-
|{{DMA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Чарльз Саварин]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]]
|-
|{{DOM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Данило Медина]]
|-
|{{NZL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синди Киро]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]]
|-
|{{JPN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Императоры [[Нарухито]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]&lt;/ref&gt;
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]&lt;/ref&gt;
|-
|{{ZMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]]
|-
|{{ZWE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]]
|-
|{{ISR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ицхак Герцог]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]]
|-
|{{IDN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джоко Видодо]]
|-
|{{JOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]
|Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]]
|-
|{{IRN}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Рухани көшбасшы [[Әли Хаменеи]]
|Президенті [[Ибраһим Раиси]]
|-
|{{IRQ}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Абдул Латиф Рашид]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]]
|-
|{{IRL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Майкл Хиггинс]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]]
|-
|{{ISL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]]
|-
|{{байрақ|Испания}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]]
|-
|{{ITA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Серджио Маттарелла]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]]
|-
|{{YEM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]
|Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]]
|-
|{{CPV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Жозе Мария Невеш]]
|Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]]
|-
|{{KHM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Нородом Сиамони]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Хун Сен]]
|-
|{{CMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]]
|Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]]
|-
|{{CAN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]]
|-
|{{KIR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Танети Маамау]]
|-
|{{QAT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]]
|Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]]
|-
|{{KEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]]
|-
|{{CYP}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Никос Христодулидис]]
|-
|{{COL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Густаво Петро]]
|-
|{{COM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Азали Ассумани]]
|-
|{{COD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]]
|Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]]
|-
|{{COG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]]
|Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]]
|-
|{{KOR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]]
|[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]]
|-
|{{CRI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]]
|-
|{{CIV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]]
|Премьер-министрі [[Патрик Аши]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CUB}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&amp;nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]]
|-
|Президенті [[Мигель Диас-Канель]]
|Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]]
|-
|{{KWT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]]
|Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]]
|-
|{{PRK}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]]
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]]
|-
|{{KAZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
|-
|{{KGZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]
|[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]
|-
|{{CHN}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]]
|Премьер-министрі [[Ли Цян]]
|-
|{{LAO}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Тхонглун Сисулит]]
|Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]]
|-
|{{LVA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Эгилс Левитс]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]]
|-
|{{LSO}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]]
|-
|{{LBR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джозеф Боакаи]]
|-
|{{LBN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]]
|-
|{{LBY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]]
|-
|{{LTU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Гитанас Науседа]]
|Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{LIE}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Парламенттік монархия]]
|Кінәз [[II Ханс-Адам]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]]
|-
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]]
|-
|{{LUX}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Ұлы герцог [[Анри]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]]
|-
|{{MUS}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Барлен Вьяпури]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]]
|-
|{{MRT}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]]
|-
|{{MDG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Андри Радзуэлина]]
|Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]]
|-
|{{HUN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Каталин Новак]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]]
|-
|{{MWI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лазарус Чаквера]]
|-
|{{MYS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]]
|-
|{{MLI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Ассими Гоита]]
|Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]]
|-
|{{MDV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]]
|-
|{{MLT}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Абела]]
|-
|{{MAR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Патша [[VI Мұхаммед]]
|Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]]
|-
|{{MHL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]]
|-
|{{MEX}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]]
|-
|{{FSM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]]
|-
|{{MOZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Филипе Ньюси]]
|Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]]
|-
|{{MDA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]]
|-
|{{MCO}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]
|Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]]
|-
|{{MNG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|-
|{{EGY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]]
|Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]]
|-
|{{MMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]]
|[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]]
|- 
|{{NAM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]]
|Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]]
|-
|{{NRU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]]
|-
|{{NPL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]]
|-
|{{NER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Мұхамед Базум]]
|Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]]
|-
|{{NGA}}
|[[Федерация]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Мохаммаду Бухари]]
|-
|{{NED}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Марк Рютте]]
|-
|{{NIC}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Даниэль Ортега]]
|-
|{{NOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[V Харальд]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]]
|-
|{{ZAF}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сирил Рамафоса]]
|-
|{{OMN}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]
|Премьер-министрі Хайсам бен Тарық
|-
|{{SSD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]]
|-
|{{CAF}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]]
|Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]]
|-
|{{UZB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]
|[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]
|-
|{{PLW}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]]
|-
|{{PAN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]]
|-
|{{PNG}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]]
|-
|{{PRY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Марио Абдо Бенитес]]
|-
|{{PAK}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]]
|[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}&lt;/ref&gt;.
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}&lt;/ref&gt;.
|-
|{{PER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Хосе Мария Балькасар]]
|Премьер-министрі [[Анибаль Торрес]]
|-
|{{POL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]]
|-
|{{PRT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]]
|-
|{{RUS}}
|[[Аралас республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
|[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
|-
|{{RWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Поль Кагаме]]
|Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]]
|-
|{{ROU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]]
|Премьер-министрі [[Николае Чукэ]]
|-
|{{SLV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Найиб Букеле]]
|-
|{{WSM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]]
|-
|{{SMR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]]
|-
|{{STP}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]]
|Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]]
|-
|{{SAU}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]]
|-
|{{SYC}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Уовел Рамкалаван]]
|-
|{{SEN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]]
|-
|{{VCT}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]]
|-
|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]]
|-
|{{LCA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]]
|-
|{{SRB}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]]
|-
|{{SGP}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Халима Якоб]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]]
|-
|{{SYR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Башар әл-Асад]]
|Премьер-министрі [[Имад Хамис]]
|-
|{{SVK}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зузана Чапутова]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]]
|-
|{{SVN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Борут Пахор]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]]
|-
|{{SOM}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]]
|-
|{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]]
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Стево Пендаровски]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]]
|-
|{{SLB}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]]
|-
|{{SDN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]]
|[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]]
|-
|{{SUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Чан Сантохи]]
|-
|{{SLE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Джулиус Маада Био]]
|Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]]
|-
|{{THA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша Маха [[Вачиралонгкорн]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]]
|-
|{{TZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]]
|Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]]
|-
|{{TJK}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]
|[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]]
|-
|{{TGO}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Фор Гнассингбе]]
|Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]]
|-
|{{TON}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]]
|-
|{{TTO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Пола-Мэй Уикс]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кит Роули]]
|-
|{{TUV}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]]
|-
|{{TUN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Каис Саид]]
|Премьер-министрі [[Нажла Буден]]
|-
|{{TUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]]
|-
|{{TKM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]
|-
|{{UGA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]]
|Премьер-министрі [[Робина Наббанья]]
|-
|{{UKR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]&lt;/ref&gt;
|Премьер-министрі [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]
|-
|{{URY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]]
|-
|{{GBR}} 
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Риши Сунак]]
|-
|{{IND}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Драупади Мурму]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]]
|-
|{{FJI}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Джиойе Конроте]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]]
|-
|{{PHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]''
|-
|{{FIN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Саули Нийнистё]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Санна Марин]]
|-
|{{FRA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]]
|Премьер-министрі [[Элизабет Борн]]
|-
|{{HRV}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зоран Миланович]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]]
|-
|{{TCD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]]
|-
|{{MNE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Мило Джуканович]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]]
|-
|{{CZE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Милош Земан]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Петр Фиала]]
|-
|{{CHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Габриэль Борич]]
|-
|{{CHE}}
|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]&lt;br&gt; [[Ги Пармелен]] (президенті)&lt;br&gt; [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)&lt;br&gt;  [[Иньяцио Кассис]]&lt;br&gt;[[Виола Амерд]]&lt;br&gt;[[Альберт Рёшти]]&lt;br&gt;[[Элизабет Бом-Шнайдер]]&lt;br&gt;[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис 
Ги Пармелен
|-
|{{SWE}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[Карл XVI Густав]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]]
|-
|{{LKA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]]
|Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]]
|-
|{{TLS}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]]
|Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]]
|-
|{{ECU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Гильермо Лассо]]
|-
|{{GNQ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]]
|Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ
|-
|{{ERI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Исаяс Афеворки]]
|-
|{{flag|Эсватини}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Патша [[III Мсвати]]
|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]]
|-
|{{EST}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Алар Карис]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кая Каллас]]
|-
|{{ETH}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]]
|-
|{{JAM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{ABK}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Аслан Георгиевич Бжания|Аслан Бжания]]
|Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]]
|-
|[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]]
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]]
|Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]]
|-
|{{байрақ|Оңтүстік Осетия}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]]
|Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]]
|-
|{{COK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайым [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Патшайым өкілі Том Марстерс
|Премьер-министрі [[Генри Пуна]]
|-
|{{KOS}} 
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Хашим Тачи]]
|Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]]
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Аралас республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Полисарио]]&amp;nbsp;– [[Брагим Гали]]
|-
|Президенті [[Брагим Гали]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]]
|-
|{{байрақ|Палестина}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Махмұд Аббас]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]&lt;ref&gt;[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]]
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]]
|Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]]
|-
|{{TWN}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Цай Инвэнь]]
|Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{байрақ|Транснистрия}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]]
|Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]]
|-
|{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]]
|-
|[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]]
|[[президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|президенті [[Мұса Бихи Абди]]
|}

===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Үкімет]]
![[Мемлекет]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]]
|[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]]
|-
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]]
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]]
|Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]]
|Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]]
|-
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]]
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]]
|Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]]
|Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]]
|-
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]]
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]]
|}

==Сыртқы сілтемелер==
* [[Билік басындағы монархтардың тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>kwsztqfa7bseoaiyt3x8l82dc3r0mvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608248</id>
      <parentid>3608247</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T07:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sudralum</username>
        <id>88186</id>
      </contributor>
      <comment>/* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Илияна Йотова Румен Радаев</comment>
      <origin>3608248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56983" sha1="7yk53y5e01rca8trky36mhyacnfu1ez" xml:space="preserve">Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие.

===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі===

{| style=&quot;font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;&quot;
! align=left |Түс пернесі
|-
| {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}}
|-
| {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}}
|}
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{USA}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]]
|-
|{{ALB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]]
|-
|{{DZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]]
|Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]]
|-
|{{AGO}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жуан Лоренсу]]
|-
|{{AND}}
|Ханзадалық [[Парламенттік монархия]]
|Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]&lt;br /&gt;Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]&lt;br /&gt;Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]]
|-
|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Гастон Браун]]
|-
|{{ARG}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]]
|-
|{{ARM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]]
|-
|[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]]
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]]
|Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]]
|-
|{{AUS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br&gt;Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]]
|-
|{{AUT}}
|[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]]
|Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]]
|-
|{{AZE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]
|Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]
|-
|{{UAE}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]]
|-
|{{BAH}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]]
|-
|{{BGD}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]]
|-
|{{BRB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Миа Моттли]]
|-
|{{BHR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]]
|-
|{{BLR}}
|[[Президенттік республика]] 
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
|Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]
|-
|{{BEL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]]
|-
|{{BEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрис Талон]]
|-
|{{BLZ}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]]
|-
|{{BGR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Илияна Йотова]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Румен Радаев]]
|-
|{{BOL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BIH}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot;|&lt;div align=center&gt;[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&amp;nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]&lt;/div&gt;
|-
|'''Президиумының төрағасы'''&lt;br /&gt;[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)&lt;br /&gt;[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)&lt;br /&gt;[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде)
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]]
|-
|{{BWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]]
|-
|{{BRA}}
|[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жаир Болсонару]]
|-
|{{байрақ|Бруней}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]]
|-
|{{BFA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]]
|-
|{{BDI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Эварист Ндайишимие]]
|Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]]
|-
|{{BTN}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]]
|-
|{{VUT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Таллис Мозес]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Боб Лафман]]
|-
|{{VAT}}
|Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]
|[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]]
|-
|{{VEN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Николас Мадуро]]&lt;br&gt;заңдылық талқыланды
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{VNM}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Коммунистік партияның бас хатшысы&amp;nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]]
|-
|Президенті [[Нгуен Фу Чонг]]
|Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]]
|-
|{{GAB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]]
|Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]]
|-
|{{HTI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]]
|-
|{{GUY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]]
|Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]]
|-
|{{GMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Адама Бэрроу]]
|-
|{{GHA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]]
|-
|{{GTM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]]
|-
|{{GIN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]]
|-
|{{GNB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]]
|Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]]
|-
|{{GER}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]]
|-
|[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]]
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сиомара Кастро]]
|-
|{{GRC}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Катерина Сакелларопулу]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]]
|-
|{{GRD}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]]
|-
|{{GEO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]]
|-
|{{DNK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайымы [[II Маргрете]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]]
|-
|{{DJI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]]
|Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]]
|-
|{{DMA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Чарльз Саварин]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]]
|-
|{{DOM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Данило Медина]]
|-
|{{NZL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синди Киро]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]]
|-
|{{JPN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Императоры [[Нарухито]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]&lt;/ref&gt;
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]&lt;/ref&gt;
|-
|{{ZMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]]
|-
|{{ZWE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]]
|-
|{{ISR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ицхак Герцог]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]]
|-
|{{IDN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джоко Видодо]]
|-
|{{JOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]
|Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]]
|-
|{{IRN}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Рухани көшбасшы [[Әли Хаменеи]]
|Президенті [[Ибраһим Раиси]]
|-
|{{IRQ}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Абдул Латиф Рашид]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]]
|-
|{{IRL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Майкл Хиггинс]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]]
|-
|{{ISL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]]
|-
|{{байрақ|Испания}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]]
|-
|{{ITA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Серджио Маттарелла]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]]
|-
|{{YEM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]
|Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]]
|-
|{{CPV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Жозе Мария Невеш]]
|Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]]
|-
|{{KHM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Нородом Сиамони]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Хун Сен]]
|-
|{{CMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]]
|Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]]
|-
|{{CAN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]]
|-
|{{KIR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Танети Маамау]]
|-
|{{QAT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]]
|Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]]
|-
|{{KEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]]
|-
|{{CYP}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Никос Христодулидис]]
|-
|{{COL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Густаво Петро]]
|-
|{{COM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Азали Ассумани]]
|-
|{{COD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]]
|Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]]
|-
|{{COG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]]
|Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]]
|-
|{{KOR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]]
|[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]]
|-
|{{CRI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]]
|-
|{{CIV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]]
|Премьер-министрі [[Патрик Аши]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CUB}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&amp;nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]]
|-
|Президенті [[Мигель Диас-Канель]]
|Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]]
|-
|{{KWT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]]
|Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]]
|-
|{{PRK}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]]
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]]
|-
|{{KAZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
|-
|{{KGZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]
|[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]
|-
|{{CHN}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]]
|Премьер-министрі [[Ли Цян]]
|-
|{{LAO}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Тхонглун Сисулит]]
|Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]]
|-
|{{LVA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Эгилс Левитс]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]]
|-
|{{LSO}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]]
|-
|{{LBR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джозеф Боакаи]]
|-
|{{LBN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]]
|-
|{{LBY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]]
|-
|{{LTU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Гитанас Науседа]]
|Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{LIE}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Парламенттік монархия]]
|Кінәз [[II Ханс-Адам]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]]
|-
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]]
|-
|{{LUX}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Ұлы герцог [[Анри]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]]
|-
|{{MUS}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Барлен Вьяпури]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]]
|-
|{{MRT}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]]
|-
|{{MDG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Андри Радзуэлина]]
|Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]]
|-
|{{HUN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Каталин Новак]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]]
|-
|{{MWI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лазарус Чаквера]]
|-
|{{MYS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]]
|-
|{{MLI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Ассими Гоита]]
|Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]]
|-
|{{MDV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]]
|-
|{{MLT}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Абела]]
|-
|{{MAR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Патша [[VI Мұхаммед]]
|Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]]
|-
|{{MHL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]]
|-
|{{MEX}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]]
|-
|{{FSM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]]
|-
|{{MOZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Филипе Ньюси]]
|Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]]
|-
|{{MDA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]]
|-
|{{MCO}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]
|Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]]
|-
|{{MNG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|-
|{{EGY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]]
|Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]]
|-
|{{MMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]]
|[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]]
|- 
|{{NAM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]]
|Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]]
|-
|{{NRU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]]
|-
|{{NPL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]]
|-
|{{NER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Мұхамед Базум]]
|Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]]
|-
|{{NGA}}
|[[Федерация]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Мохаммаду Бухари]]
|-
|{{NED}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Марк Рютте]]
|-
|{{NIC}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Даниэль Ортега]]
|-
|{{NOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[V Харальд]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]]
|-
|{{ZAF}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сирил Рамафоса]]
|-
|{{OMN}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]
|Премьер-министрі Хайсам бен Тарық
|-
|{{SSD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]]
|-
|{{CAF}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]]
|Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]]
|-
|{{UZB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]
|[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]
|-
|{{PLW}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]]
|-
|{{PAN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]]
|-
|{{PNG}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]]
|-
|{{PRY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Марио Абдо Бенитес]]
|-
|{{PAK}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]]
|[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}&lt;/ref&gt;.
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}&lt;/ref&gt;.
|-
|{{PER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Хосе Мария Балькасар]]
|Премьер-министрі [[Анибаль Торрес]]
|-
|{{POL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]]
|-
|{{PRT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]]
|-
|{{RUS}}
|[[Аралас республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
|[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
|-
|{{RWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Поль Кагаме]]
|Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]]
|-
|{{ROU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]]
|Премьер-министрі [[Николае Чукэ]]
|-
|{{SLV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Найиб Букеле]]
|-
|{{WSM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]]
|-
|{{SMR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]]
|-
|{{STP}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]]
|Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]]
|-
|{{SAU}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]]
|-
|{{SYC}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Уовел Рамкалаван]]
|-
|{{SEN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]]
|-
|{{VCT}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]]
|-
|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]]
|-
|{{LCA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]]
|-
|{{SRB}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]]
|-
|{{SGP}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Халима Якоб]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]]
|-
|{{SYR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Башар әл-Асад]]
|Премьер-министрі [[Имад Хамис]]
|-
|{{SVK}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зузана Чапутова]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]]
|-
|{{SVN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Борут Пахор]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]]
|-
|{{SOM}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]]
|-
|{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]]
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Стево Пендаровски]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]]
|-
|{{SLB}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]]
|-
|{{SDN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]]
|[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]]
|-
|{{SUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Чан Сантохи]]
|-
|{{SLE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Джулиус Маада Био]]
|Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]]
|-
|{{THA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша Маха [[Вачиралонгкорн]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]]
|-
|{{TZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]]
|Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]]
|-
|{{TJK}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]
|[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]]
|-
|{{TGO}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Фор Гнассингбе]]
|Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]]
|-
|{{TON}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]]
|-
|{{TTO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Пола-Мэй Уикс]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кит Роули]]
|-
|{{TUV}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]]
|-
|{{TUN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Каис Саид]]
|Премьер-министрі [[Нажла Буден]]
|-
|{{TUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]]
|-
|{{TKM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]
|-
|{{UGA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]]
|Премьер-министрі [[Робина Наббанья]]
|-
|{{UKR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]&lt;/ref&gt;
|Премьер-министрі [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]
|-
|{{URY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]]
|-
|{{GBR}} 
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Риши Сунак]]
|-
|{{IND}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Драупади Мурму]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]]
|-
|{{FJI}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Джиойе Конроте]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]]
|-
|{{PHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]''
|-
|{{FIN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Саули Нийнистё]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Санна Марин]]
|-
|{{FRA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]]
|Премьер-министрі [[Элизабет Борн]]
|-
|{{HRV}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зоран Миланович]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]]
|-
|{{TCD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]]
|-
|{{MNE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Мило Джуканович]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]]
|-
|{{CZE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Милош Земан]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Петр Фиала]]
|-
|{{CHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Габриэль Борич]]
|-
|{{CHE}}
|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; align=&quot;center&quot; |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]&lt;br&gt; [[Ги Пармелен]] (президенті)&lt;br&gt; [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)&lt;br&gt;  [[Иньяцио Кассис]]&lt;br&gt;[[Виола Амерд]]&lt;br&gt;[[Альберт Рёшти]]&lt;br&gt;[[Элизабет Бом-Шнайдер]]&lt;br&gt;[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис 
Ги Пармелен
|-
|{{SWE}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[Карл XVI Густав]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]]
|-
|{{LKA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]]
|Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]]
|-
|{{TLS}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot;|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]]
|Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]]
|-
|{{ECU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Гильермо Лассо]]
|-
|{{GNQ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]]
|Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ
|-
|{{ERI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Исаяс Афеворки]]
|-
|{{flag|Эсватини}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Патша [[III Мсвати]]
|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]]
|-
|{{EST}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Алар Карис]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Кая Каллас]]
|-
|{{ETH}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]]
|-
|{{JAM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]]
| bgcolor=&quot;#D8F8D8&quot; |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{ABK}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Аслан Георгиевич Бжания|Аслан Бжания]]
|Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]]
|-
|[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]]
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]]
|Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]]
|-
|{{байрақ|Оңтүстік Осетия}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]]
|Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]]
|-
|{{COK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайым [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Патшайым өкілі Том Марстерс
|Премьер-министрі [[Генри Пуна]]
|-
|{{KOS}} 
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Хашим Тачи]]
|Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]]
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Аралас республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Полисарио]]&amp;nbsp;– [[Брагим Гали]]
|-
|Президенті [[Брагим Гали]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]]
|-
|{{байрақ|Палестина}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Махмұд Аббас]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]&lt;ref&gt;[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]]
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]]
|Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]]
|-
|{{TWN}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Цай Инвэнь]]
|Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{байрақ|Транснистрия}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]]
|Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]]
|-
|{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]]
|-
|[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]]
|[[президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|президенті [[Мұса Бихи Абди]]
|}

===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Үкімет]]
![[Мемлекет]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]]
|[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]]
|-
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]]
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]]
|Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]]
|Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]]
|-
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]]
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]]
|Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]]
|Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]]
|-
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]]
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]]
|}

==Сыртқы сілтемелер==
* [[Билік басындағы монархтардың тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>7yk53y5e01rca8trky36mhyacnfu1ez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Веренка (Ақмола облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>562087</id>
    <revision>
      <id>3608100</id>
      <parentid>3328053</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>/* Танымал тұлғалары */</comment>
      <origin>3608100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4086" sha1="b92csankyl0l5koova5h9vsn3jqs67n" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Ауыл
|атауы                 =Веренка
|сурет               =   
|әкімшілік күйі          =   
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені         =    
   |lat_deg =51|lat_min =31|lat_sec =35
   |lon_deg =72|lon_min =33|lon_sec =11
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Ақмола облысы
|кестедегі облыс         = Ақмола облысы{{!}}Ақмола
|ауданы                  = Ерейментау ауданы
|кестедегі аудан         = Ерейментау ауданы{{!}}Ерейментау 
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Еркіншілік ауылдық округі{{!}}Еркіншілік 
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         =   1905
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        =  
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}}7
  |санақ жылы             = [[2021 жыл|2021]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Веренка}}
'''Веренка''' — [[Ақмола облысы]] [[Ерейментау ауданы]], [[Еркіншілік  ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, [[2019 жыл|2019]] жылы таратылған.   

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы — [[Ерейментау]] қаласының оңтүстік-батысында 39 км-дей жерде. 

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||266||{{құлдырау}}102 ||{{құлдырау}}7 ||6,9 ||49 ||{{құлдырау}}7 ||14,3 ||53 ||- ||-
|}

== Танымал тұлғалары ==
[[Мұхамедрақым Жүнісов]] — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды ауылының]] тұңғыш председателі.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
{{Ерейментау ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Ерейментау ауданының таратылған елді мекендері]]</text>
      <sha1>b92csankyl0l5koova5h9vsn3jqs67n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608149</id>
      <parentid>3608100</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T03:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Географиялық орны */</comment>
      <origin>3608149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4326" sha1="67xwqfk7e88vl4mou3qnsb2djmog9bc" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Ауыл
|атауы                 =Веренка
|сурет               =   
|әкімшілік күйі          =   
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені         =    
   |lat_deg =51|lat_min =31|lat_sec =35
   |lon_deg =72|lon_min =33|lon_sec =11
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Ақмола облысы
|кестедегі облыс         = Ақмола облысы{{!}}Ақмола
|ауданы                  = Ерейментау ауданы
|кестедегі аудан         = Ерейментау ауданы{{!}}Ерейментау 
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Еркіншілік ауылдық округі{{!}}Еркіншілік 
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         =   1905
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        =  
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}}7
  |санақ жылы             = [[2021 жыл|2021]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Веренка}}
'''Веренка''' — [[Ақмола облысы]] [[Ерейментау ауданы]], [[Еркіншілік  ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, [[2019 жыл|2019]] жылы таратылған.   

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы — [[Ерейментау]] қаласының оңтүстік-батысында 39 км-дей жерде. 

=== Көшелері ===
Веренкада бір көше - Мейман Мақатаев көшесі болған&lt;ref&gt;[https://bizgid.kz/postal/akmolinkaya_oblast/rayon_ereymentauskiy/aulselo_verenka/ Веренка ауылы]&lt;/ref&gt;.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||266||{{құлдырау}}102 ||{{құлдырау}}7 ||6,9 ||49 ||{{құлдырау}}7 ||14,3 ||53 ||- ||-
|}

== Танымал тұлғалары ==
[[Мұхамедрақым Жүнісов]] — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды ауылының]] тұңғыш председателі.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
{{Ерейментау ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Ерейментау ауданының таратылған елді мекендері]]</text>
      <sha1>67xwqfk7e88vl4mou3qnsb2djmog9bc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джереми Аллен Уайт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>566181</id>
    <revision>
      <id>3608391</id>
      <parentid>2472398</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2143" sha1="0uxr5zywevsdi7hbfijg31rczb46gnm" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Джереми Аллен Уайт
  |шынайы есімі           =Jeremy Allen White
  |сурет                  =Jeremy Allen White, AT&amp;T Center, 2013.jpg
  |сурет ені              =240
  |сурет атауы            =&lt;small&gt;Джереми Аллен Уайт 2013 жылы&lt;/small&gt;
  |туған кездегі есімі  =Джереми Аллен Уайт
  |туған күні           = 18.02.1991
  |туған жері           =[[Нью-Йорк]],  [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты, [[АҚШ]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актер|АҚШ}}
  |азаматтығы             =
  |белсенді жылдары       = 2006 - осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =2087739
  |сайты                  =
}}
'''Джереми Аллен Уайт''' ({{lang-en|Jeremy Allen White}}) ( 18 ақпан, 1991 жылы туған) — [[АҚШ|америкалық]] актер. Америкалық «[[Ұятсыздар (телесериал, АҚШ)|Ұятсыздар]]» (2011—2016) телесериалындағы Филипп «Лип» Галлагер рөлі арқылы танымал .&lt;ref&gt;{{cite web|last=Scharmett|first=Samantha|title=Shameless: CM Interviews Jeremy Allen White|url=http://www.collegemagazine.com/editorial/2436/Shameless-CM-Interviews-Jeremy-Allen-White|publisher=collegemagazine.com|accessdate=23 April 2013}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Мектеп уақытында Уайт бимен айналысты, нақты айтқанда: балет, джаз және тэп. Джереми актерлік жолын алғаш рет 2006 жылы, &quot;Conviction&quot; телесериалында және «Ғажайып Огайо» кинофильміннен соң бастады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{толықтыру}}</text>
      <sha1>0uxr5zywevsdi7hbfijg31rczb46gnm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талғат Сафаұлы Таджутдинов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>568770</id>
    <revision>
      <id>3608294</id>
      <parentid>3525402</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21593" sha1="htfph9vq5573wdjugb2skjyjrauyt3k" xml:space="preserve">{{Иерарх
| имя                = Талгат Таджуддин
| имя при рождении   = Талгат Сафич Тадзетдинов
| изображение        = Talgat Tajuddin.jpeg
| описание изображения = 
| титул              = Жоғарғы мүфти, [[Ресей орталық мұсылмандары діни басқармасы]]ның төрағасы
| порядок            = 1
| церковь            = 
| избрание           = 
| интронизация       = 
| периодначало       = [[1992 жыл]]а
| периодконец        = 
| предшественник     = Он же, как председатель ДУМЕС
| преемник           = 
| титул_2            = Жоғарғы мүфти, [[Ресей орталық мұсылмандары діни басқармасы]]ның төрағасы
| периодначало_2     = [[19 июня]] [[1980 жыл]]а
| периодконец_2      = [[1992 жыл]]
| преемник_2         = Он же, как председатель ЦДУМ
| дата рождения       = 12.10.1948
| место рождения      = {{МестоРождения|Казань|в Казани}}, [[Татарская АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]
| принятие монашества = 
| сан                 = 
| супруга             = Сания Абдрауфовна
| дети                = '''Дочери:''' Наиля, Зульфия &lt;br /&gt; '''Сыновья:''' Зуфар, Мухаммат и Гумар
| награды             = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Почёта}}{{!!}} {{Орден Дружбы}} 
{{!}}-
{{!}}{{Орден Дружбы народов (Башкирия)}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Орден святого благоверного князя Даниила Московского II степени}} {{!!}} {{Орден Славы и Чести}}
{{!}}}
| викисклад           = Talgat Tadzhuddin
}}

'''Талгат Таджуддин''' ({{lang-tt|Tälgät Tacetdin; Тәлгать Таҗетдин}}, '''Талгат Сафич Тадзетдинов''', {{lang-tt|Tälgät Safa uğlı Tacetdinev; Тәлгать Сафа улы Таҗетдинев}}; [[12 қазан]] [[1948]], [[Қазан]]) — [[Ресей орталық мұсылмандары діни басқармасы]]ның төрағасы,  Ресейдің жоғарғы мүфтиі.

== Өмірбаяны ==
Талгат Сафич 1948 жылы 12 қазанда Қазан қаласында татар отбасында туды.&lt;ref&gt;[http://www.islamtat.ru/news/2007-08-30-370 ТАЛГАТ ТАДЖУТДИН ]&lt;/ref&gt; Әкесі жүк көлік жүргізушісі, шешесі зауытта жұмыс істеді.

1966 жылы [[Бұхара]]дағы «[[Мир Араб]]» медресесіне түсіп, жоғары діни білім алып 1973 жылы үздік аяқтады.

1978 жылы Каирдағы [[Аль-Азхар Университеті|ал-Азхар университетінде]]  білім алды. 1973жылы Қазан соборлы мешітінің екінші имам-хатыбы болып сайланды, ал 1978 жылы бірінші имам-хатыбы болды.

1980 жылдың 19 маусымында Еуропалық КСРО және Сібір  мұсылмандарының діни басқармасының мүфтиі және төрағасы болып сайланды.

1990 жылыдың мамыр айында КСРО мұсылмандар діни басқармаларының жиналысында (1991 жылға дейін 4еу болды) КСРО мұсымлман ұйымдарның халықаралық байланыстары басқармасының (1991 жылдан бері мұсылман ұйымдарының сыртқы байланыс ассоциациясы) төрағасы болып сайланды. Қазіргі уақытқа дейін осы қызметте.

1990 жылы  6-8 маусымында Үфіде КСРО-ның Еуропалық бөлігі және  Сібір мұсылмандарының V съезінде қайрадан ЕСМДБ мүфтиі және төрағасы болып сайланды.

[[Сурет:Vladimir Putin 21 February 2001-2.jpg|thumb|left|254px|фотографияда (солдан оңға): Пандито Хамбо лама [[Аюшеев, Дамба Бадмаевич|Дамба Аюшеев]], Жоғарғы мүфти Талгат Таджуддин, Мәскеу және бүкіл Ресей Патриархы [[Алексий II]] және президент [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], 2001 жыл.]]

1992 жылы VI Ресей мұсылмандарының төтенше съезінде ЕСМДБ құрылымын  ЕТМД-ға түрлендіру туралы шешім қабылданды. Ірі діни аймақтық орталықтар (мухтасибаттар) мұсылмандар діни басқармаларына (қазір елуден астам мүфтияттар) түрлендірілді және Жоғарғы мүфти шені (саны) енгізіліп бұл сан Талғат Таджуддиновқа берілді.

Ресей Президенті жанындағы діни бірлстіктермен ынтымақтастық кеңесінің мүшесі, Ресейдің дінаралық кеңесінің президиумының мүшесі, ТМД-ның дінаралық кеңесінің президиумының мүшесі, Ресей Федерациясының ұлттық әскери қорының қамқоршылар кеңесінің мүшесі болып табылады.

[[2003 жыл]]ы мамыр айында Реейдің ОМДБ-сын Қасиетті Русьтің ОМДБ-сы деп атын өзгертуді ұсынды. Және де Ресей  Федерациясының территориясында католик епархиясын құруына қарсы шығып мынандай мәлімдеме жасады: «...Қазірдің өзінде көптеген ғасырлар бойы дәстүрлі конфессиялардың бірыңғай діни кеңістік бар: православие, ислам, иудаизм және  буддизм, сондықтан басқа діни басшыларды  оның ішінде папаны  шақырғанда біз міндетті түрде дінаралық даулы мәселелерді  ескеріп, біздің елдегі православтар және мұсылмандар арасындағы жақсы қарым-қатынасты естен шығармауымыз керек».

2003 жылдың сәуір айында «Интерфакс» агенттігіне берген сұхбатында Қасиетті Русьтің Исламдық  орталық мұсылмандар басқармасы АҚШ-қа қарсы жиһад жариялау туралы қаулы қабылдағаның жариялады.«Ресей мұсылмандарының АҚШ-қа әсер ететін тиімді рычагтары бар. Атап айтқанда біз қайырмалдық қорын құрамыз және бұл ақшаға Америкамен күресу үшін қару-жарақ және Ирак жалқына азық-түлік сатып аламыз», — деді Талгат Таджуддин.&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-17|title = Мусульмане Святой Руси объявляют джихад США|url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=23028&amp;tid=14387|publisher = vesti.ru}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Putin and Talgat Tadzhuddin in 2003.jpg|thumb|249x249px|В. В. Путин және Талгат Таджуддин  2003 жылы.]]
2013 жылдың қазан айында Жоғарғы мүфти Талгат Таджуддиновтың 65 жасқа келуіне және РМДБ заңды мұрагері болып табылатын «Мұхаммед заңынын  Орынбор діни жиналысының» Император Екатерина II жарлығымен 1788 жылы құрылғанына 225 жыл толуына байланысты мейрам өтті. Оған 33 елден  500 астам және Ресей Федерациясының 40 субъектісінен делегаттар қатысты. Мерамның орталық іс-шарасы болып Ресей Федерациясының Президенті В.В. Путиннің қатысуы болып табылды.

1989 жылдан бастап Мүфти Таджуддинов жыл сайын Булгар (Спасск ауданы, Татарстан) қаласына  «Изге Болгар Шокер Джиены (Святой блажыларственный Собор в Булгарах)» қажылық сапар жасайды. Іс шара еділ бұлғарларының яғни қазіргі татарлардың ата-бабаларының Ислам дінін Булгар қаласында Алмуш ханның 922 жылы қабылдағанының мүшелтойына арналған. Жиналыс Ресейден тыс елдерге де тарап халықаралық дәрежеге жетті. Мысалы Булгар жиналыс-2015-ына 20 дан астам елден 50 мыңға жуық адам қатысты.

Қазіргі уақытта Талгат Таджуддин Ресей Федерациясының мұсылмандарының [[ЮНЕСКО]]-дағы, Ислам конференциясы ұйымындағы, Мұсылмандардың Еуропа лигасындағы және тағы басқа ірі халықаралық ұйымдардығы ресми өкілі болып табылады.

Жоғары мүфти Талгат Таджуддин ттар халқының бұлғарлардан шығу көзқарасын қорғайды және ол бірнеше рет татарларға бұлғарлар (еділ бұлғарлары) деген тарихи атын қайтару қажеттігін мәлімдеді. Осындай мәлімдемелерді ол БАҚ, телевидение, интернетте және жеке сөйлеулерде айтады.

Мысалы 2001 жылы Софиядағы халықаралаық конференцияда былай деді: «Бізді  негізі бұлғар болғанымызға қарасмастан татар деп атайды... Ал болгарлар бұлғарлардың жақын туысы. Біреуі Еділ бойында қалып, басқалары Дунайға кетіп сондағы славяндармен араласқан». Бұл мәлімдеме орталық болгар теледидарынан көрсетіліп, жергілікті газеттерде жарияланды. Ақпарат Ресей БАҚ құралдарында да жарияланды. Мысалы  03.10.2001 жылы «Российская газета»-да.

2015 жылдың 24 желтоқсанында Талгат Таджуддин өзінің орнына Татарстан мүфтиі Камил Самигуллинді қойып ауазымынан кететінің мәлімдеді. Бұл туралы ол Мұхаммедтің туған күніне (Мавлид ан-Наби) арналған Болгардағы іс шарада  журналисттерге айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-29|title = Верховный муфтий России Талгат Таджуддин заявил о намерении покинуть свой пост // ВЛАСТЬ {{!}} новости башинформ.рф|url = http://www.bashinform.ru/news/800123-verkhovnyy-muftiy-rossii-talgat-tadzhuddin-zayavil-o-namerenii-pokinut-svoy-post/|publisher = www.bashinform.ru}}&lt;/ref&gt;.

Бірақ 2016 жылдың 20 ақпанында Үфідегі Мұсылмандардың орталық діни басқармасының кеңейтілген президиум отырысында К.Самигуллинның 
бас тартуына байланысты фарман-жарлықтың Самигуллинды лауазымға тағайындау бөлігінің күшін жою туралы шешім қабылданды. Сөйтіп  Т. Таджуддин өз орнында қалды.&lt;ref&gt;[http://tass.ru/obschestvo/2685001 Талгат Таджуддин остается на посту верховного муфтия России по решению президиума ЦДУМ] // [[ТАСС]], 20.02.2016&lt;/ref&gt;.

== Отбасы ==
Үйленген, екі қызы және үш ұлы бар.
* Әйелі Сания Абдрауф кызы (Сания Абдрауфовна), 50 жыл некеде, Қазан тумасы, әкесі Қазандағы Азим мешітінің имам-хатыбы болып қызмет істеді.
* Ең үлкен қызы Наиля ([[1969 жыл]]ы туған) күйеуі және бес қызымен Үфіде тұрады..
* Қызы Зульфия ([[1970 жыл]]ы туған) отбасымен Үфіде тұрады. Күйеуімен үш баланы өсіріп жатыр. Күйеуі банкта жұмыс атқарады.
* Ұлы Зуфар ([[1972 жыл]]ы туған) орта мектептен соң Үфі медресесін аяқтап, Түркияда оқыды. Ресей орталық мұсылмандары діни басқармасының типографиясында директор болып жұмыс істейді.
* Ұлы Мухаммад ([[1976 жыл]]ы туған) орта мектепді аяқтаған соң Кувейтте оқыды. Ресей орталық мұсылмандары діни басқармасының әкімшілігінің басшысы, Башқұртстан РОМДБ-ының басшысы, араб тілін меңгерген.
* Ұлы Гумар ([[1979 жыл]]ы туған) орта мектепді аяқтаған соң Түркияда оқыды.

== Марапаттары ==

=== Мемлекеттік марапаттары ===
* IV дәрежелі  [[«Отан алдындағы қызметтері үшін» ордені]] ([[19 қазан]] [[2013 жыл]]) — ''за достигнутые трудовые успехи, многолетнюю добросовестную работу и активную общественную деятельность''&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?64877 Указ Президента Российской Федерации от 19 октября 2013 жыла № 783 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;
* [[Құрмет Ордені (Ресей)|Құрмет Ордені]] ([[12 қазан]] [[2008 жыл]]) — ''Рухмани мәдениетті дамытқаны және халықтар достығын нығайтқаны үшін''&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=48230 Указ Президента Российской Федерации от 12 октября 2008 жыла № 1456 «О награждении орденом Почёта Таджуддинова Т. С.»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Достық Ордені (Ресей)|Достық Ордені]] ([[21 қыркүйек]] [[1998 жыл]]) — ''Халықтар арасында достық және ынтымақтастықты нығайтуға қосқан үлкен улесі үшін''&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120907013556/www.pravoteka.ru/pst/1051/525429.html Указ Президента Российской Федерации от 21 сентября 1998 жыла № 1122 «О награждении орденом Дружбы Таджуддинова Т. С.»]&lt;/ref&gt;.

=== Ресей Федерациясының субъектілерінің марапаттары  ===
* &quot;Астрахан облысы алдындағы қызметі үшін&quot; орден медалі (2016 жыл, Астрахан облысы)
* Киров облысы үкіметінің Құрмет белгісі (2013 жыл, Киров облысы)
* Челябі облысының алдындағы  үздіктік белгісі  (2010 жыл, Челябі облысы)
* [[Халықтар бірлігі Ордені (Башқұртстан)|Халықтар бірлігі Ордені]] ([[2008 жыл]], Башқұртстан)&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2008/10/14/reg-bashkortostan/religiya.html Верное дело. Правительство республики пообещало поддержку духовным лидерам традиционных конфессий]&lt;/ref&gt;.
* Башқұртстан Республикасының құрмет грамотасы  (1998 жыл, Башкортостан)

=== Діни марапаттар ===
* ІІ дәрежелі Даңқ және намыс (Орыс православ шіркеуі,  2013 жыл 13 қазан) — ''дінаралақ бейбітшілік пен келісімді күшейтуге салған еңбекке назар салғаны үшін''&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/3335771.html Предстоятель Русской Церкви возглавил церемонию открытия XVII Всемирного русского народного собора]&lt;/ref&gt;. Орыс православ шіркеуі
* II дәрежелі [[Қасиетті сенген князь Даниил Московский ордені]] ([[Орыс православ шіркеуі]], [[2008 жыл]]) — ''дінаралақ бейбітшілік пен келісімді күшейткені үшін''&lt;ref&gt;[http://www.sedmitza.ru/news/476298.html Глава Центрального духовного управления мусульман России Талгат церковным орденом св. князя Даниила Московского, II степени]&lt;/ref&gt;.

== Басқа марапаттары ==
* Хабаров крайының Құрмет белгісі (2016 жыл)
* Ресей Федерациясының Мемлекеттік думасының Құрмет грамотасы (2014 жыл)
* «Сенім және адалдық» Ордені, Халықаралық Андрей Первозванный сыйлығының лауреаты  ([[Андрей Первозванный қоры]], [[13 желтоқсан]] [[2013 жыл]]) — ''Дінаралық келісімді нығайтуға бағытталған өп жылдарғы қызметі үшін''
* Император медалі «Бүкілхалықтық ерлік юбилейі. 1613—2013» (2013 жыл)
* «Ішкі істер министрлігіне көмек үшін»  омырау белгісі . Ресей ІІМ министрі Рашида Нургалеев жарлығымен (2010 жыл)
* Алтын медаль «Бітімгершілік және қайырымдылық қызметі үшін». Ресей Федерациясы Президенті жарлығымен (2007 жыл)
* Минин және Пожарский Ордені «Ресейді өз істерімізбен асқақтатайық» (2004 жыл)
* Күміс медаль «Қылмыстық-атқару жүйесін нығайтқаны үшін» Ресей Әділет министрінің бұйрығымен (2002 жыл)
* Орыс биографиялық институтымен «Дін» (2001 жыл) номинациясында «Жыл адамы-2001» ретінде дінаралық байланысты нығайтқаны үшін және бітімгершілігі үшін ұысынылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сілтемелер ==
{{Навигация}}
* [http://www.religio.ru/dosje/18/29.html Таджуддин Талгат. Сайт «Мир религий»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531113038/http://www.religio.ru/dosje/18/29.html |date=2019-05-31 }}
* [http://www.patriarchia.ru/db/text/77393.html Биография на сайте Patriarchia.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140626075544/http://www.patriarchia.ru/db/text/77393.html |date=2014-06-26 }}
* [http://www.peoples.ru/state/priest/talgat_tadzhuddin/index.html People’s History]
* {{YouTube|YXRfKkEetSc|Выступление Т.Таджуддина на 4-м Всемирном курултае башкир}}

[[Санат:Ресей мүфтилері]]</text>
      <sha1>htfph9vq5573wdjugb2skjyjrauyt3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Натрий гипохлориті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>571742</id>
    <revision>
      <id>3608268</id>
      <parentid>2507686</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Д.Ильин</username>
        <id>17362</id>
      </contributor>
      <origin>3608268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3352" sha1="2br1zu7anpp03g7sjvf7fyhb5zim25y" xml:space="preserve">[[Сурет:Sodium-hypochlorite.svg|250px|нобай|оңға|Натрий гипохлориті]]
'''Натрий гипохлориті''' — NaOCl, [[Бейорганикалық заттар|бейорганикалық қосылыс]], хлорлылау қышқылдың [[натрий]] [[Тұздар (химия)|тұз]]ы. 

Бос күйде қосылыс өте тұрақсыз, әдетте  NaOCl · 5H2O пентагидрат  немесе су ерітіндісі түрінде қолданылады. 

Күшті [[тотықтырғыш]], құрамында 95,2% белсенді [[хлор]] бар. Натрий гипохлориті (НГПХ) бүгінгі күні залалсыздандыру реагенттерінің ең жақсысы және қауіпсізі болып табылады. Гипохлорит-ион күшті антибактериялық әсерге ие. Бұл құрал микроағзаларды өте жылдам өлтіреді және өте аз мөлшері жеткілікті, себебі НГПХ ыдырауы бірқатар белсенді бөлшектердің (радикалдардың), атап айтқанда синглетті оттегінің пайда болуымен бірге болады, ол жоғары биоцидтік әсерге ие. НГПХ ыдырауы кезінде пайда болатын бөлшектер (радикалдар) микроағзаларды қоршап тұратын биоүлдірді бұза отырып олардың жойылуына себепші болады. Натрий гипохлориті ерітіндісінің бірнеше түрлері бар: өнеркәсіптік әдіспен алынған НГПХ концентрацияланған ерітіндісі (белсенді хлор бойынша 120-190 г/л) және тұтыну орнында ас тұзы ерітіндісінің электролизімен алынған НГПХ ерітіндісі (0,6-0,9 %). 

== Артықшылықтары == 
* хлорлау процесін жүргізудің қарапайымдылығы мен қауіпсіздігі 
* судағы хлордың қалдық мөлшері (0,3-0,5 мг/л) ұзақ уақыт бактерицидтік әсерді қамтамасыз етедітотықтыру-залалсыздандыру, жұқпасыздандыру әсерлерінің тиімділігі бойынша натрий гипохлоритінің ерітіндісі хлордың әсерімен бірдей, ал қауіпсіздік талаптары бойынша едәуір төмен. 
* микроағзаларға бактерицидтік әсер етудің жоғары тиімділігі 
* экологиялық қауіпсіздік 
* тотықтыру-залалсыздандыру, жұқпасыздандыру әсерлерінің тиімділігі бойынша натрий гипохлоритінің ерітіндісі хлордың әсерімен бірдей, ал қауіпсіздік талаптары бойынша едәуір төмен. 

[[Санат:Антисептиктер]]
[[Санат:Натрий қосылыстары]]</text>
      <sha1>2br1zu7anpp03g7sjvf7fyhb5zim25y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пак Хан Бёль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>573187</id>
    <revision>
      <id>3608450</id>
      <parentid>2518624</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2934" sha1="paoim9dp7hfxd5vv8qbc2h561lwpymg" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Пак Хан Бёль
  |шынайы есімі           = 박한별
  |сурет                  = 엑스노트 마이클 코어스 에디션 론칭 행사에 참석한 박한별.jpg
  |сурет ені              = 
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  = 
  |туған күні           = 17.11.1984
  |туған жері           = {{Туғанжері|Сеул|Сеулде}}, [[Корея Республикасы]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актриса|Оңтүстік Корея}}
  |азаматтығы             = {{KOR}}
  |белсенді жылдары       = 1988 — &lt;small&gt;осы уақытқа шейін&lt;/small&gt;
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            = 
  |imdb_id                = 1391036
  |сайты                  = 
}}
'''Пак Хан Бёль''' — [[Корея Республикасы]]ның актрисасы және моделі.

== Өмірбаяны ==
Анян өнер мектебінде студент бола отыра, Пак өзінің суреттерін ғаламторға шығаратын болған. Оның Чон Джи Хен атты актрисаға ұқсастығына байланысты желіде атақты болды. [[2003 жыл]]ы «Қабырғалар сыбысы 3» атты қорқыныш фильміне түсіп дебют алды.

[[2011 жыл]]дың 16 желтоқсанында  Пак Хан Бёль Итэхвондағы мейрамханада «Park Han Byul’s Tip Story» атты өзінің өмірі туралы кітап үшін кездесу өткізді.

[[2002 жыл]]дан бастап [[YG Entertainment]] компаниясындағы Севенмен (Se7en) араласады . 2011 жылы интервьюда ол  Севен әскерден келгеннен кейін олардың үйлену тойы болатыны туралы айтқан болатын. [[2014 жыл]]дан бастап &quot;A Well Grown Daughter, Hana&quot; фильміндегі жұбымен кездеседі.

== Фильмография ==
* 여고괴담 3 - 여우 계단 (2003). Фильмдегі ролі Ким Со Хи.
* 환상의 커플 (2006). Фильмдегі ролі О Ю Гён.
* 요가학원 (2009). Фильмдегі ролі Ён Джу.
* 오! 마이 레이디 (2010). Фильмдегі ролі Хон Ю Ра.
* 마이 블랙 드레스 (2011). Фильмдегі ролі Хйе Джи.
* 두 개의 달 (2012). Фильмдегі ролі Со Хи.
* A Well Grown Daughter, Hana (2014). Фильмдегі ролі Ха На.

[[Санат:17 қарашада туғандар]]</text>
      <sha1>paoim9dp7hfxd5vv8qbc2h561lwpymg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>574425</id>
    <revision>
      <id>3608329</id>
      <parentid>3567554</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6752" sha1="5hlg80675oi52m12e8xvxwwaa3bqlz2" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                    = Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек
|шынайы есімі        =  
|сурет атауы               = 
|туған кездегі есімі    = 
|туған күні                   = 26.11.1976
|туған жері                  = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ КСР]]
|қайтыс болған күні          = 
|қайтыс болған жері         =
|мамандығы                      = {{актриса|Қазақстан}}
|азаматтығы                     = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{байрақ|Қазақ КСР}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}   
|белсенді жылдары         =  [[1997]] - осы уақытқа дейін
|бағыты                                =
|ұжымы                       = 
|марапаттары                  = 
{{{!}} 
{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
|сайты                            =
}}
'''Алтынай Бауыржанқызы Нөгербек''' ([[26 қараша]] [[1976 жыл]]ы [[Алматы]]да туған) – қазақстандық кино және театр [[актриса]]сы. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. [[Қазақстан жастар одағы]]ның «Серпер» сыйлығының лауреаты. ҚР Мемлекеттік степендиясының иегері.

== Өмірбаяны ==
*[[1976 жыл]]ы [[26 қараша]]да  [[Алматы]]да дүниеге келген.
*1983-1993 жылдары Алматыдағы №12 қазақ орта мектебінде білім алған.
*1993-1997 жылдары [[Темірбек Қараұлы Жүргенов|Т.Жүргенов атындағы]] [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]  (бұрынғы Қазақ Мемлекеттік театр және кино институты)ның  «Кино» факультетінің «Кино және театр әртісі» бөлімін Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері,Мемлекеттік сыйлықтың иегері,  театр сыншы [[Әшірбек Төребайұлы Сығай|Ә.Сығай]] және Қазақстанның халық әртісі, мемлекеттік сыйлықтың иегері, профессор [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Т.Жаманқұов]]тың сыныбынан қызыл дипломмен үздік нәтежемен бітіріп шығады.
*1997 жылдан бастап Астана қаласының Қ. Қуанышбаев атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ музыкалық драма театрында еңбек жасап келеді.

==Сахнадағы рөлдері==
М. Байджиев «Құдалар» – Әсел, Ғ. Мүсірепов «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» – Баян, Күнікей, «Қыз Жібек» – Айгөз, М. Әуезов «Қарагөз» –  Қарагөз, «Абай» –  Қарлығаш, «Айман-Шолпан» – Айманның тобындағы қыздардың бірі, Ш. Айтматов «Ана-Жер Ана» –  Әлиман, «Ғасырдан да ұзақ күн» – Үкібала, С. Тұрғынбекұлы «Мұқағали» – Муза, Ж. Мольер «Скапеннің айласы» – Геацинта, «Баянсыз бақ» – Кора, Б. Ұзақов «Үміт» – Әлия, Дж. Патрик «Қымбатты Памела» – Глория, И. Штраус «Жұбайлар жұмбағы» – Амалия, М. Фриш «Дож Жуанның думаны» – Донна Эльвира, Ж.М. Шевре «Ізгілік формуласы» – Маривонн, У. Шекспир «Гамлет» –  Гертруда, Ш.Мұртаза «Бір кем дүние» –  Құртқа, С. Балғабаев «Ең жақсы еркек» – Гүлмайдан, Ә. Тарази «Үкілі жұлдыз» – Ри, Қ. Жүнісов «Сәкен-Сұңқар» – Гүлбахрам, Р. Отарбаев «Көлеңкесіз жолаушы» – Камила, С. Мұқанов, Ш. Уәлиханов «Шоқан» – Зейнеп, т.б.

==Марапаттары==
*2006 жылы [[Қазақстан жастар одағы]]ның «Серпер» сыйлығының лауреаты;
*2006 жылы «Керемет» тәуелсіз сыйлығының «Үздік актриса» аталымы бойынша иегері.
*2011 жылы елбасының жарлығымен «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]» құрметті атағымен марапатталды.
* «Тұлпар» сыйлығының лауреаты;
* «Еуразиялық көпір» халықаралық кинофистивальінде «Ең үздік әйел рөлі» аталымы бойынша жүлдегері;
* ҚР тұңғыш президенті – елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]тың жеке алғыс хатымен марапатталған.
*2016 жылғы ҚР тұңғыш президенті – елбасының мәдениет пен өнер саласындағы президенттік степендияысының иегері.

== Фильмографиясы ==
* [[2010]] – «Жерұйық» - ''Қадырдың әйелі''
* [[2011]] – «Жан жүрегім – Астана!» - ''Болаттың анасы''
* [[2015]] – «Жат» - ''эпизод''
* [[2016]] – «Анаға апарар жол» - ''Мәриям''
* [[2016]] – «[[Жұлдыздар тоғысқанда]]» - ''Сара Назарбаева''
* [[2018]] – «Алтын Орда» - ''Үш-Хатун''

==Отбасы==
*Әкесі – кинотанушы, сыншы, профессор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері  [[Бауыржан Рамазанұлы Нөгербек]];
*Анасы – театртанушы, Әуезов театрында жұмыс жасаған.
*Жары – театртанушы, Біржан.
*Балалары – Ақан (ұлы 2000 жылғы); Қыздары Баян (2007ж) және Мариям (2016ж).

[[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан киноактрисалары]]</text>
      <sha1>5hlg80675oi52m12e8xvxwwaa3bqlz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дональд Трамп (кіші)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>574491</id>
    <revision>
      <id>3608114</id>
      <parentid>3526351</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3608114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65480" sha1="jno9ipkagoblhxo8h86bzmaivtbgbhq" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = кіші Дональд Трамп
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Donald Trump, Jr. (53808883476) (cropped).jpg
 |ені                   = 220px
 |Сурет атауы           = Трамп, 2024 жыл
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = кіші Дональд Джон Трамп
 |Туған күні            = 31.12.1977
 |Туған жері            = [[Манхэттен]], {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}} қаласы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты, [[Америка Құрама Штаттары]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[The Trump Organization|Трамп ұйымы]]ндағы жетекшілігі&lt;br&gt;[[Кандидат (реалити-шоу)|Кандидат]] шоуындағы алқа судьясы
 |Партиясы              = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]&lt;ref&gt;{{cite news|author= Struyk, Ryan |title= Trump Kids Eric and Ivanka Miss Deadline to Vote in NY GOP Primary |url= https://abcnews.go.com/Politics/donald-trumps-kids-eric-ivanka-miss-deadline-vote/story?id=38303943 |accessdate= 2016-12-11 |publisher= ABC News |date= 2016-04-11 |quote= Donald Trump Jr., 38, as well as Donald and Melania Trump, are registered Republicans, the records show.}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20161202022358/https://abcnews.go.com/Politics/donald-trumps-kids-eric-ivanka-miss-deadline-vote/story?id=38303943 |date= 2016-12-02}}&lt;/ref&gt;
 |Әкесі                 = [[Дональд Трамп]]
 |Анасы                 = [[Ивана Трамп]]
 |Жұбайы                = {{ublist
  |{{marriage|[[Ванесса Трамп|Ванесса Хейден Трамп]]|2005|2018|end=divorced}}
  |{{marriage|Беттина Андерсон|2026}}
}}
 |Балалары              = 5
 |Отбасы                = [[Дональд Трамп отбасы|Трамптар]]
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = {{URL|https://donjr.com/}}
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Donald Trump Jr.
}}
'''кіші Дональд Джон Трамп''' (көбіне '''кіші Дон''' делінеді; [[31 желтоқсан]] [[1977 жыл]], [[Нью-Йорк]]) — америкалық кәсіпкер, қазіргі [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] пен әйелі [[Ивана Трамп]]тың үлкен ұлы.

Трамп — әкесінің [[The Trump Organization]] ұйымындағы лауазымды қызмет иесі және [[Эрик Трамп]]пен бірге атқарушы вице-президенті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.forbes.com/profile/donald-trump/ |title= Donald Trump profile |publisher= [[Forbes]] |accessdate= 2019-10-07}} {{Wayback|date= 2017-12-06 |url= https://web.archive.org/web/20171206115608/https://www.forbes.com/profile/donald-trump/}}&lt;/ref&gt; Олай істемейміз дегеніне қарамастан, екі ағайынды әкесінің президенттігі кезінде шетелде бизнес пен инвестиция жасап және шетелдік үкіметтерден АҚШ-тағы мүліктеріндегі төлемдерін жинап жүрді.&lt;ref name=&quot;deals&quot; /&gt; Кіші Трамп, оған қоса, [[Кандидат (реалити-шоу)|Кандидат]] реалити-шоуындағы рөлі үшін белгілі.

Трамп әкесінің [[2016 АҚШ президент сайлауы|2016 жылғы президенттік науқаны]]нда белсенді болды. Ол [[2016 АҚШ президент сайлауына Ресейдің араласуы|2016 жылғы АҚШ сайлауына Ресеймен араласып]], ресейлік заңгермен кездесіп жүрді, сайлануға барған [[Хиллари Клинтон]] туралы жалған ақпарат таратты.&lt;ref&gt;
*{{cite web |url= https://www.foxnews.com/politics/trump-jr-burns-gop-defenders |first= Chris |last= Stirewalt |date= 2017-07-11 |title= Trump Jr. burns GOP defenders |publisher= [[Fox News]] |accessdate= 2017-07-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170711215052/http://www.foxnews.com/politics/2017/07/11/trump-jr-burns-gop-defenders.html |date= 2017-07-11}}
*{{cite web |url= https://latimes.com/politics/washington/la-na-essential-washington-updates-russian-lawyer-an-unkown-in-u-s-and-1499780866-htmlstory.html |first= Sabra |last= Ayes |date= 2017-07-11 |title= The Russian lawyer who met with Donald Trump Jr. was unknown in the U.S. – until now |publisher= [[Los Angeles Times]] |accessdate= 2017-07-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170712002310/http://www.latimes.com/politics/washington/la-na-essential-washington-updates-russian-lawyer-an-unkown-in-u-s-and-1499780866-htmlstory.html |date= 2017-07-12}}
*{{cite news |url= https://abcnews.go.com/Politics/trump-jr-emails-blasted-critics-trump-administration/story?id=48568590 |title= Trump Jr. Russia e-mails spark fierce criticism, support |publisher= ABC News |date= 2017-07-11 |first= Michael Edison |last= Hayden |accessdate= 2019-10-07}} {{Wayback|date= 2019-09-29 |url= https://web.archive.org/web/20190929015819/https://abcnews.go.com/Politics/trump-jr-emails-blasted-critics-trump-administration/story?id=48568590}}&lt;/ref&gt; Ол бірнеше [[Қастандық теориясы|қастандық теория]]ларын да алға тартты.&lt;ref&gt;
*{{cite news |last= Zengerle |first= Jason |title= Donald Trump Jr. Is Ready. But for What, Exactly? |url= https://www.nytimes.com/2020/08/24/magazine/donald-trump-jr.html |publisher= [[The New York Times]] журналы |date= 2020-08-24 |quote= Trump Jr. has preserved his winking proximity to the far-right and conspiracist fringe |accessdate= 2021-01-09}} {{Wayback|date= 2021-01-26 |url= https://web.archive.org/web/20210126101852/https://www.nytimes.com/2020/08/24/magazine/donald-trump-jr.html}}
*{{Cite book|last= Dagnes |first= Alison |title= Super Mad at Everything All the Time |chapter= Negative Objectives: The Right-Wing Media Circle and Everyone else |date= 2019 |pages= 172 |editor-last= Dagnes|editor-first= Alison |publisher= Springer International Publishing |location= Berlin |language= en |doi= 10.1007/978-3-030-06131-9_5 |isbn= 9783030061319 |s2cid= 156032120}}
*{{cite news|url= https://www.kansascity.com/news/nation-world/article201199494.html |title= Florida shooting survivor, 17, calls out Donald Trump Jr. for liking conspiracy tweets |publisher= The Kansas City Star |date= 2018-02-20 |first= Cynthia |last= Billhartz Gregorian |accessdate= 2018-03-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180327142721/http://www.kansascity.com/news/nation-world/article201199494.html |date= 2018-03-27}}
*{{Cite news |first= Christiano |last= Lima |url= https://www.politico.com/story/2018/04/08/trump-jr-conspiracy-theories-far-right-506795 |title= Trump Jr.: Dad's ambassador to the fringe |publisher= [[Politico]] |location= Arlington, Virginia |date= 2018-04-04 |accessdate= 2018-04-09 |quote=It was far from the first time President Donald Trump's eldest son dabbled in online conspiracy theories, using his 2.7&amp;nbsp;million Twitter followers to promote questionable or outright false information that, in many cases, even his father had refrained from spreading.}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180408224211/https://www.politico.com/story/2018/04/08/trump-jr-conspiracy-theories-far-right-506795 |date= 2018-04-08}}&lt;/ref&gt;

Кіші Дон, оған қоса, әкесінің 2020 жылғы сайлауалды кампаниясына да белсенді қатысты, кейде дәлелсіз тұжырым жасағаны үшін де қоғам назарына ие болды.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{Cite web |title= Donald Trump, Jr. |url= https://www.britannica.com/biography/Donald-Trump-Jr |accessdate= 2022-08-07 |publisher= [[Britannica]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2021-11-29 |url= https://web.archive.org/web/20211129074021/https://www.britannica.com/biography/Donald-Trump-Jr}}&lt;/ref&gt; Сайлау кезінде әкесінің жеңіліске ұшырағанынан кейін ол нәтижелерді өзгертуге тырысты.&lt;ref&gt;{{cite news |title= 'Reckless' and 'stupid': Trump Jr calls for 'total war' over election results |url= https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-election-results-war-b1634841.html |accessdate= 2021-01-10 |publisher= [[The Independent]]}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193722/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-election-results-war-b1634841.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DallasMorningNews-2020-11-05&quot;&gt;{{cite news |last= Gillman |first= Todd J. |title= Trump, on cusp of defeat to Biden, says 'they're trying to steal an election' after son calls for 'total war' |publisher= The Dallas Morning News |url= https://www.dallasnews.com/news/elections/2020/11/05/with-biden-one-state-from-presidency-trump-demands-stop-the-count/ |date= 2020-11-05 |accessdate= 2020-11-05}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193722/https://www.dallasnews.com/news/elections/2020/11/05/with-biden-one-state-from-presidency-trump-demands-stop-the-count/}}&lt;/ref&gt; Ол кейін [[АҚШ Капитолийінің басып алынуы (2020)|АҚШ Капитолийінің басып алынуы]]на алып келген бір митингте де сөз сөйледі.&lt;ref name=&quot;nytimes-2021&quot;&gt;{{cite news |first= Maggie |last= Haberman |title= Trump Told Crowd 'You Will Never Take Back Our Country With Weakness' |url= https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/trump-speech-capitol.html |accessdate= 2021-01-09 |date= 2021-01-06 |publisher= [[The New York Times]]}} {{Wayback|date= 2021-01-09 |url= https://web.archive.org/web/20210109011609/https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/trump-speech-capitol.html}}&lt;/ref&gt;

[[Республикалық партияның ұлттық съезі (2024)|2024 жылғы Республикалық ұлттық конвенция]]да ол досы [[Джей Ди Вэнс]]ты таныстырды, Вэнс кейін бұрынғы президенттің [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы сайлау]]дағы серіктесі болып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date= 2024-07-17 |title= Donald Trump Jr. to Speak Ahead of JD Vance Tonight |url= https://www.wsj.com/livecoverage/trump-biden-rnc-election-2024/card/donald-trump-jr-to-speak-ahead-of-jd-vance-tonight-Jv5R2esjyXSQyWAZmakZ?mod=mhp |accessdate= 2024-07-17 |work= WSJ.com}}&lt;/ref&gt; [[АҚШ вице-президенті]] болып сайланды.

== Ерте жылдары ==
Трамп 1977 жылғы 31 желтоқсанда, [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданында туған. Ата-аналары — [[Дональд Трамп|Дональд]] пен [[Ивана Трамп|Ивана]] Трамптар.&lt;ref name=&quot;gq&quot;&gt;{{cite news |title= The Real Story of Donald Trump Jr. |first= Julia |last= Ioffe |date= 2018-06-20 |publisher= [[GQ]] |url= https://www.gq.com/story/real-story-of-donald-trump-jr |accessdate= 2018-06-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180621141307/https://www.gq.com/story/real-story-of-donald-trump-jr |date= 2018-06-21}}&lt;/ref&gt; Одан кіші тағы екі ағайындысы, [[Иванка Трамп|Иванка]] мен [[Эрик Трамп|Эрик]] бар. Трамптың, оған қоса, әкесінің [[Марла Мейплз]]бен некесінен [[Тиффани Трамп|Тиффани]] есімді бір қандас қарындасы және [[Меланья Трамп]]пен некесінен [[Дональд Трамп отбасы#Үшінші неке|Баррон]] есімді бір қандас інісі бар. Трамп — [[Фред Трамп]]тың немересі және The Trump Organization-нің негізін салған [[Элизабет Трамп]]тың шөбересі. Бала кезінде Трамп [[Прага]]ға жақын жерде үйі бар нағашы атасы Милош Зельничектен үлгі тапты, ол жазда лагерьде балық, аң аулаумен айналысып, одан [[чех тілі]]н үйренді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.nytimes.com/2017/03/18/style/donald-trump-jr-business-politics-hunting-twitter-vanessa-haydon.html |title= Donald Trump Jr. Is His Own Kind of Trump |last= Holson |first= Laura M. |date= 2017-03-18 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2017-03-18 |issn= 0362-4331}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170318142400/https://www.nytimes.com/2017/03/18/style/donald-trump-jr-business-politics-hunting-twitter-vanessa-haydon.html |date= 2017-03-18}}&lt;/ref&gt;

Трамп 12 жаста болғанда оның ата-анасы ажырасқан еді. Бұл үлкен Трамптың әйеліне жасаған опасыздығынан орын алды; Трамп басқа бір әйелмен әдепсіз қатынаста болған.&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.nytimes.com/1990/12/12/nyregion/trumps-get-divorce-next-who-gets-what.html |title= Trumps Get Divorce; Next, Who Gets What? |publisher= [[The New York Times]] |date= 1990-12-12 |accessdate= 2024-05-02}}&lt;/ref&gt; Кіші Трамп ажырасудан кейін бір жыл бойы әкесінен бөлек кетіп, отбасын бұзған әрекеттеріне ашуланған.&lt;ref&gt;{{Cite book|url= https://books.google.com/books?id=gQ5aDgAAQBAJ&amp;q=divorce |title= Raising Trump |last= Trump |first= Ivana |date= 2017-10-10 |publisher= [[Simon &amp; Schuster]] |location= New York City |isbn= 9781501177309 |accessdate= 2020-10-09}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193810/https://books.google.com/books?id=gQ5aDgAAQBAJ&amp;q=divorce}}&lt;/ref&gt;

Мектеп бітіргенінен кейін кіші Трамп [[Пенсильвания университеті]]нің [[Уортон бизнес мектебі]]нде оқып, 2000 жылы экономика ғылымдарының бакалавры болды.&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://latimes.com/nation/la-na-pol-trump-jr-profile-20170712-story.html |title= Donald Trump Jr.: The unapologetic son who courts controversy |publisher= [[Los Angeles Times]] |date= 2017-07-12 |first= Barbara |last= Demick |accessdate= 2018-07-06}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180706215120/http://www.latimes.com/nation/la-na-pol-trump-jr-profile-20170712-story.html |date= 2018-07-06}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
[[Сурет:Don Jr. headshot.jpg|нобай|оңға|кіші Трамп, 2009 жыл]]
Оқуын бітіргелі кіші Трамп әкесінің бастамаларына көмектесіп жүрген. Ол бірнеше құрылыс жобаларын, соның ішінде [[Уолл-стрит, 40]], [[Трамп халықаралық қонақүйі және мұнарасы (Чикаго)|Трамп халықаралық қонақүйі және мұнарасы]], {{iw|Trump Park Avenue|Trump Park Avenue|en|Trump Park Avenue}} сияқты жобаларда үлес қосқан.&lt;ref name=&quot;cohan201702&quot;&gt;{{Cite magazine |last= Cohan |first= William D. |date= 2017-02 |title= Can Donald Jr. and Eric Trump Really Run the Family Business? |url= http://www.vanityfair.com/news/2016/12/can-donald-jr-and-eric-trump-run-the-family-business |magazine= Vanity Fair}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20161225051836/http://www.vanityfair.com/news/2016/12/can-donald-jr-and-eric-trump-run-the-family-business |date= 2016-12-25}}&lt;/ref&gt; 2006 жылы ол The Trump Mortgage ипотекалық брокерлігінің ұйымдастырылуына көмектесті. Бір жыл өтпей бұл компания сәтсіз болып, ыдырап қалды.&lt;ref name=&quot;gq&quot; /&gt; 2010 жылы ол Cambridge Who's Who деген баспаның өкілі және «жаһандық брендингінің атқарушы директоры» болды, баспа жайлы кейін [[Better Business Bureau]]-ға жүздеген шағымдар жіберілген.&lt;ref name=&quot;gq&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last= McIntire |first= Mike |url= https://www.nytimes.com/2016/06/26/us/politics/cambridge-whos-who-trump-brand.html |title= 'We're an Easy Target': Taken In by the Trump Brand |publisher= [[The New York Times]] |date= 2016-06-25 |accessdate= 2021-01-09}} {{Wayback|date= 2022-01-09 |url= https://web.archive.org/web/20220109100816/https://www.nytimes.com/2016/06/26/us/politics/cambridge-whos-who-trump-brand.html}}&lt;/ref&gt;

=== The Trump Organization ===
2017 жылғы 11 қаңтарда кіші Трамп оның ағасы [[Эрик Трамп|Эрик]] екеуі әкесі президент болғанда мүдделер қақтығысын болдырмау үшін [[The Trump Organization|Трамп ұйымы]]ның активтерін қамтитын трастты қадағалайтынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.nytimes.com/2017/01/11/us/politics/trump-organization-business-conflicts.html |title= Trump's Plans on Businesses May Fall Short |accessdate= 2017-01-14 |date= 2017-01-11 |publisher= [[The New York Times]] |author= Susanne Craig; Eric Lipton}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170112013704/https://www.nytimes.com/2017/01/11/us/politics/trump-organization-business-conflicts.html |date= 2017-01-12}}&lt;/ref&gt;

Трамп Украина президентінен [[Джо Байден]] мен оның ұлы [[Хантер Байден]]ді тергеуді сұраған Трамп-Украина жанжалы тұсында кіші Трамп Хантер Байденді [[непотизм]]ге және әкесін қаржылық пайда алу құралы ретінде пайдаланды деп айыптап, қатты сынға алды. Кіші Трамп: «Адам деген әке болса және ұлының бүкіл мансабы соған байланысты болса, бұл адам ұлына иелік етеді деген сөз», – деді. Бұл сөздері үшін кіші Трамп келекеленді. Кіші Трамп әкесінің бизнесінде жоғары деңгейдегі басшы болып табылады және берген уәдесіне қарамастан, Трамптың президенттігі кезінде бүкіл әлем бойынша отбасының бизнесін басқарып, алға жылжытуды жалғастыра береді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.thedailybeast.com/daily-shows-trevor-noah-exposes-eric-and-donald-trump-jrs-hunter-biden-nepotism-hypocrisy |title= Trevor Noah Exposes Eric and Don Jr.'s Nepotism Hypocrisy |last= Wilstein |first= Matt |date= 2019-10-17 |accessdate= 2019-10-17}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193911/https://www.thedailybeast.com/daily-shows-trevor-noah-exposes-eric-and-donald-trump-jrs-hunter-biden-nepotism-hypocrisy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gq.com/story/trump-kids-profit-presidency |first= Jay |last= Willis |title= How Donald Trump's Kids Have Profited Off Their Dad's Presidency |publisher= GQ |date= 2019-10-14 |accessdate= 2019-10-17}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193724/https://www.gq.com/story/trump-kids-profit-presidency|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://nymag.com/intelligencer/2019/10/donald-trump-jr-attacks-hunter-and-joe-biden-for-nepotism.html |title= World's Least Self-Aware Person, Donald Trump Jr., Attacks Bidens for Nepotism |last= Raymond |first= Adam K. |date= 2019-10-17 |publisher= Intelligencer |accessdate= 2019-10-17}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193726/https://nymag.com/intelligencer/2019/10/donald-trump-jr-attacks-hunter-and-joe-biden-for-nepotism.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |first= Kathryn |last= Krawczyk |url= https://theweek.com/speedreads/871837/donald-trump-jr-unironically-attacking-hunter-biden-profiting-fathers-name |title= Donald Trump Jr. is unironically attacking Hunter Biden for profiting off his father's name |date= 2019-10-15 |magazine= The Week |accessdate= 2019-10-17}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193828/https://theweek.com/speedreads/871837/donald-trump-jr-unironically-attacking-hunter-biden-profiting-fathers-name}}&lt;/ref&gt; [[The Washington Post]] кіші Дональдтың Трамп президенттігі кезінде шетелмен бизнес жасамаймыз деген уәдесін жоққа шығарды.&lt;ref name=&quot;deals&quot;&gt;{{cite news |first= Salvador |last= Rizzo |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2019/11/01/trump-brothers-claims-that-they-no-longer-profit-foreign-deals/ |title= The Trump brothers' claims that they no longer profit from foreign deals |date= 2019-11-01 |newspaper= [[The Washington Post]] |accessdate= 2019-11-01}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193756/https://www.washingtonpost.com/politics/2019/11/01/trump-brothers-claims-that-they-no-longer-profit-foreign-deals/}}&lt;/ref&gt;

Үлкен Дональд Трамптың бизнес кезінде алаяқтық жасады деген айыбымен байланысты 2024 жылғы 16 ақпанда судья кіші Трампқа Нью-Йорктегі кез келген корпорациясының немесе басқа заңды тұлғаның, соның ішінде The Trump Organization ұйымының офицері немесе директоры ретінде екі жыл бойы қызмет етуге тыйым салды.&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.businessinsider.com/eric-donald-trump-jr-penalties-fraud-trial-verdict-2024-2 |title= What about Don Jr.? What about Eric? Why Judge Engoron gave them lighter penalties than dad. |author= Laura Italiano; Jacob Shamisan |publisher= Business Insider |date= 2024-02-16 |accessdate= 2024-02-17}} {{Wayback|date= 2024-02-16 |url= https://web.archive.org/web/20240216235435/https://www.businessinsider.com/eric-donald-trump-jr-penalties-fraud-trial-verdict-2024-2}}&lt;/ref&gt;

== Саяси мансабы ==
[[Сурет:Donald Trump Jr at rally in Iowa.jpg|нобай|оңға|кіші Трамптың әкесінің сайлауалды кампаниясы ретінде сөз сөйлеуі, [[Айова]], 2016 жылғы қараша]]
=== 2016 жылғы президент сайлануы ===
[[2016 АҚШ президент сайлауы|2016 жылғы президенттік сайлау]] алдында кіші Трамп әкесі науқанының орталық мүшесі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |url= http://www.cnn.com/2017/03/11/politics/donald-trump-son-texas-dinner/index.html |date= 2017-03-12 |title= Donald Trump Jr. says he misses campaign trail |first= Betsy |last= Klein |publisher= [[CNN]] |accessdate= 2017-05-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170523035022/http://www.cnn.com/2017/03/11/politics/donald-trump-son-texas-dinner/index.html |date= 2017-05-23}}&lt;/ref&gt; The New York Times оны «жақын саяси кеңесші» деп те сипаттады.&lt;ref name=&quot;skittles&quot;&gt;{{Cite news |url= https://www.nytimes.com/2016/09/21/us/politics/donald-trump-jr-skittles.html |title= Donald Trump Jr.'s Skittles Tweet Fits a Pattern |last= Horowitz |first= Jason |date= 2016-09-20 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2017-05-26 |issn= 0362-4331}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170518085659/https://www.nytimes.com/2016/09/21/us/politics/donald-trump-jr-skittles.html |date= 2017-05-18}}&lt;/ref&gt; Ол [[Республикалық партияның ұлттық съезі (2016)|Республикалық Ұлттық съез]]де ағайындылары Иванка, Эрик пен Тиффанимен бірге сөз сөйледі.&lt;ref name=&quot;skittles&quot; /&gt;

Әкесінің 2016 жылғы сайлаудағы жеңісінен бергі кіші Трампты The Washington Post газеті «оңшыл арандатушы және Трампизмнің жалынды қорғаушысы кейіпкерін ойнап жүр» деді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.washingtonpost.com/politics/keep-coming-at-me-guys-donald-trump-jr-meets-russia-scrutiny-with-defiance/2017/11/23/f660456e-c000-11e7-959c-fe2b598d8c00_story.html |title= 'Keep coming at me guys!!!': Donald Trump Jr. meets Russia scrutiny with defiance |last= Harwell |first= Drew |date= 2017-11-23 |newspaper= [[The Washington Post]] |accessdate= 2017-11-23 |issn= 0190-8286}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171123224930/https://www.washingtonpost.com/politics/keep-coming-at-me-guys-donald-trump-jr-meets-russia-scrutiny-with-defiance/2017/11/23/f660456e-c000-11e7-959c-fe2b598d8c00_story.html |date= 2017-11-23}}&lt;/ref&gt; The Atlantic 2019 жылы үлкен Трамп кіші Трампты 2017 жылы «тартпадағы ең өткір пышақ емес» деп сипаттағанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;successor&quot;&gt;{{cite news |title= The Heir: Ivanka was always Trump's favorite. But Don Jr. is emerging as his natural successor. |url= https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/10/trump-dynasty/596674/ |accessdate= 2019-09-15 |publisher= [[The Atlantic]] |date= 2019-10 |first= McKay |last= Coppins}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193730/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/10/trump-dynasty/596674/}}&lt;/ref&gt;

==== Трамп мұнарасындағы кездесу ====
2016 жылғы 9 маусымда кіші Трамп әзербайжан-ресейлік кәсіпкер [[Emin|Эмин Ағаларов]]тың атынан публицист Роб Голдстоун ұйымдастырған кездесуге қатысты.&lt;ref name=&quot;npr071117&quot;&gt;{{cite web |title= Donald Trump Jr.'s Emails About Meeting With Russian Lawyer, Annotated |url= https://www.npr.org/2017/07/11/536670194/donald-trump-jr-s-emails-about-meeting-with-russian-lawyer-annotated |publisher= NPR |date= 2017-07-11 |accessdate= 2017-07-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170712001907/http://www.npr.org/2017/07/11/536670194/donald-trump-jr-s-emails-about-meeting-with-russian-lawyer-annotated |date= 2017-07-12}}&lt;/ref&gt; Кездесу [[Манхэттен]]дегі [[Трамп мұнарасы]]нда болды және оған кіші Трамп, [[Джаред Кушнер]] мен [[Пол Манафорт]] және ресейлік заңгер Наталия Весельницкая, оның аудармашысы Анатолий Самочорнов, ресейлік-америкалық лоббист Ринат Ахметшин және [[Арас Ескендірұлы Ағаларов|Арас Ағаларов]] басқаратын жылжымайтын мүлікті дамыту компаниясының аға вице-президенті және грузин-америкалық Айк Кавеладзе қатысты.&lt;ref name=&quot;npr071117&quot; /&gt;

Шамамен бір жылдан кейін кіші Трамп БАҚ өкілдеріне кездесудің басты тақырыбының алдымен ресейлік балаларды асырап алу болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |title= Trump Team Met With Lawyer Linked to Kremlin During Campaign |url= https://www.nytimes.com/2017/07/08/us/politics/trump-russia-kushner-manafort.html |author= Becker, Jo; Apuzzo, Matt; Goldman, Adam |publisher= [[The New York Times]] |date= 2017-07-08 |accessdate= 2017-08-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170711022210/https://www.nytimes.com/2017/07/08/us/politics/trump-russia-kushner-manafort.html |date= 2017-07-11}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы 8 шілдеде кіші Трамп [[Twitter]]-де Голдстоунмен болған электрондық пошта әңгімесін жазды. Ол кіші Трамптың [[Хиллари Клинтон]]ға зиян келтіретін ақпаратты алатынын түсініп, кездесуге қатысуға келіскенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;read-the-emails&quot;&gt;{{cite news |url= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/07/donald-trumps-jrs-email-exchange/533244/ |title= Donald Trump Jr.'s Email Exchange With Rob Goldstone |author= Alvarez, Priscilla; Godfrey, Elaine |publisher= [[The Atlantic]] |date= 2017-07-11 |accessdate= 2017-08-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170806062026/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/07/donald-trumps-jrs-email-exchange/533244/ |date= 2017-08-06}}&lt;/ref&gt; Голдстоун сондай-ақ кіші Трамптың көпшілікке жария еткен электрондық пошталарының бірінде Ресей үкіметінің кездесуге қатысы болғанын айтты.&lt;ref name=&quot;read-the-emails&quot; /&gt; Ресейге қатысты тергеуге жауапты Әділет департаментінің арнайы кеңесшісі [[Роберт Мюллер (ФТБ директоры)|Роберт Мюллер]] электрондық хаттар мен кездесуді зерттеді.&lt;ref name=&quot;Prokupecz&quot;&gt;{{cite news |author= Shimon Prokupecz; Evan Perez; Pamela Brown |title= Source: Justice Dept. probe will look at Trump Jr.'s disclosed emails, meeting |url= http://edition.cnn.com/2017/07/11/politics/donald-trump-jr-emails-special-counsel/index.html |publisher= [[CNN]] |date= 2017-07-11 |accessdate= 2017-07-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170712000753/http://edition.cnn.com/2017/07/11/politics/donald-trump-jr-emails-special-counsel/index.html |date = 2017-07-12}}&lt;/ref&gt; Ақ үй кіші Трампты ашықтығы үшін мақтағанымен, ол электронды хаттарды The New York Times оларда бұл хаттар бар екенін және олар туралы мақала жарияламақшы болғанын хабарлаған соң ғана шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2017/07/12/the-trumps-claims-about-transparency-are-actually-quite-deceptive/ |title= Analysis {{!}} The Trumps' claims about transparency are actually quite deceptive |last= Blake |first= Aaron |date= 2017-07-12 |newspaper= [[The Washington Post]] |accessdate= 2018-01-25 |issn= 0190-8286}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180126012704/https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2017/07/12/the-trumps-claims-about-transparency-are-actually-quite-deceptive/ |date= 2018-01-26}}&lt;/ref&gt;

==== WikiLeaks жанжалы ====
2017 жылғы қарашада [[Джулиан Ассанж]] 2016 жылғы президенттік сайлау кезінде кіші Дональд Трамппен хат алмасу үшін [[WikiLeaks]] Twitter аккаунтын пайдаланғаны туралы хабар тарады. Кіші Трамп бұл хат-хабарды [[2016 АҚШ президент сайлауына Ресейдің араласуы|2016 жылғы сайлауға Ресейдің араласуы]]н зерттеген конгресс тергеушілеріне берген болатын.&lt;ref name=&quot;secret&quot;&gt;{{Cite news |url= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/11/the-secret-correspondence-between-donald-trump-jr-and-wikileaks/545738/ |title= The Secret Correspondence Between Donald Trump Jr. and WikiLeaks |last= Ioffe |first= Julia |publisher= [[The Atlantic]] |date= 2017-11-13 |accessdate= 2017-11-13}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171113222527/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/11/the-secret-correspondence-between-donald-trump-jr-and-wikileaks/545738/ |date= 2017-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wikileaks&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/us-news/2017/nov/13/donald-trump-jr-communicated-with-wikileaks-during-final-stages-of-election |title= Donald Trump Jr communicated with WikiLeaks during final stages of election |last= Pilkington |first= Ed |date= 2017-11-14 |publisher= [[The Guardian]] |accessdate= 2018-02-04}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180122075609/https://www.theguardian.com/us-news/2017/nov/13/donald-trump-jr-communicated-with-wikileaks-during-final-stages-of-election |date= 2018-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-41980359 |title= Donald Trump Jr releases Twitter exchanges with Wikileaks |date= 2017-11-14 |publisher= [[BBC News]] |accessdate= 2018-02-04}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180213170813/http://www.bbc.com/news/world-us-canada-41980359 |date= 2018-02-13}}&lt;/ref&gt;

Трамптың 2016 жылғы президенттік сайлауда жеңілетіні белгілі болғанда WikiLeaks Трампты сайлау нәтижелерінен бас тартуға шақырды. WikiLeaks, оған қоса, Трамптың WikiLeaks басшысы Ассанжты өлтірмек болды деген жалған&lt;ref&gt;{{Cite web |last= Silverman |first= Craig |date= 2018-08-27 |title= Revealed: Notorious Pro-Trump Misinformation Site True Pundit Is Run By An Ex-Journalist With A Grudge Against The FBI |url= https://www.buzzfeednews.com/article/craigsilverman/revealed-notorious-pro-trump-misinformation-site-true |accessdate= 2023-11-14 |publisher= BuzzFeed News |lang= en}} {{Wayback|date= 2023-10-30 |url= https://web.archive.org/web/20231030002421/https://www.buzzfeednews.com/article/craigsilverman/revealed-notorious-pro-trump-misinformation-site-true}}&lt;/ref&gt; тұжырымын алға тартқанын сұрады. WikiLeaks жария қылған Хиллари Клинтонның жұмыс эмейлдерін және оларды реттейтін сайтын кіші Трамп қолдады, өз әлеуметтік желісінде таратты да.&lt;ref name=&quot;secret&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wikileaks&quot; /&gt;

[[Сурет:Donald Trump, Jr. (53423354205).jpg|нобай|оңға|кіші Трамп, 2024 жыл]]
=== Өзге ісі ===
2007 жылы кіші Трамп сол кездегі сенатор [[Хиллари Клинтон]]ның [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]дан президенттікке кандидат болу науқанына 4,000 доллар берді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Celebrities ante up for Democratic campaigns |url=https://edition.cnn.com/2007/POLITICS/04/16/celebrity.contributions/index.html |access-date=October 5, 2020 |work=[[CNN]]|date=April 16, 2007 |archive-date=October 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010070513/https://edition.cnn.com/2007/POLITICS/04/16/celebrity.contributions/index.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әкесі 2020 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырамас бұрын, кіші Трамп [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы президенттік сайлау]]ға түсе алады деген болжамдар болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last= Roche |first= Darragh |date= 2020-11-01 |title= Trump fights for last votes as speculation grows about Trump Jr. 2024 bid |url= https://www.newsweek.com/trump-jr-2024-1543851 |accessdate= 2020-11-04 |website= Newsweek |lang= en}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193828/https://www.newsweek.com/trump-jr-2024-1543851}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last= Scher |first= Bill |title= Who's Winning 2024? |url= https://www.politico.com/news/magazine/2020/01/03/2024-presidential-election-candidates-091055 |accessdate= 2020-11-04 |date= 2020-01-03 |publisher= [[Politico]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193758/https://www.politico.com/news/magazine/2020/01/03/2024-presidential-election-candidates-091055}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы қазанда ол [[Instagram]]-дағы аккаунтында «кіші Дон 2024» жалауының суретін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|last= Aratani |first= Lauren |date= 2020-10-25 |title= 'This will make lib heads explode': Donald Trump Jr posts 2024 picture |lang= en |work= [[The Guardian]] |url= https://www.theguardian.com/us-news/2020/oct/25/donald-trump-jr-2024-picture |accessdate= 2020-11-04 |issn= 0261-3077}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193803/https://www.theguardian.com/us-news/2020/oct/25/donald-trump-jr-2024-picture}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last= Solender |first= Andrew |title= Trump Sons Hint at 2024 Runs As President's Polling Looks Dire |url= https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/10/24/trump-sons-hint-at-future-runs-as-presidents-polling-looks-dire/ |date= 2020-10-24 |accessdate= 2020-11-04 |publisher= [[Forbes]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193852/https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/10/24/trump-sons-hint-at-future-runs-as-presidents-polling-looks-dire/}}&lt;/ref&gt;

== Саяси ұстанымы ==
=== Нәсіл және иммиграция ===
Әкесінің президенттік науқаны кезінде кіші Трамп 2016 жылы сириялық босқындарды [[Skittles|Скиттлстер]]мен салыстырған суретін жариялап, дау тудырды: «Егер менде бір тостаған Скиттл болса және мен саған үшеуі ғана сені өлтіреді десем, бір уыс аласың ба? Біздің сириялық босқындар мәселесі осындай».&lt;ref name=&quot;skittles&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.bbc.com/news/election-us-2016-37416457 |title= Donald Trump Jr compares Syrian refugees to Skittles |date= 2016-09-20 |publisher= [[BBC News]] |accessdate= 2017-05-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170809053435/http://www.bbc.com/news/election-us-2016-37416457 |date= 2017-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;taste&quot;&gt;{{Cite web |first= Scott |last= Detrow |date= 2016-09-20 |url= https://www.npr.org/2016/09/20/494700850/taste-the-outrage-donald-trump-jr-s-tweet-compares-refugees-to-skittles |title= Taste The Outrage: Donald Trump Jr.'s Tweet Compares Refugees To Skittles |publisher= NPR |accessdate= 2017-05-26}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170521094752/http://www.npr.org/2016/09/20/494700850/taste-the-outrage-donald-trump-jr-s-tweet-compares-refugees-to-skittles |date= 2017-05-21}}&lt;/ref&gt; Skittles жасаушылар туиттерді айыптап, Скиттлдер — босқындар деп есептейміз деді. Като институты сол жылы «босқын жасаған лаңкестік шабуылда америкалықтың өлу мүмкіндігі жылына 3.64 миллиардтан бір болатын» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |last= Mattingly |first= Phil |title= Trump Jr. defends Skittles tweet: 'I don't deal in microaggression' |date= 2016-09-22 |url= https://edition.cnn.com/2016/09/22/politics/donald-trump-jr-skittles-tweet/index.html |publisher= [[CNN]] |accessdate= 2018-09-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180919214146/https://edition.cnn.com/2016/09/22/politics/donald-trump-jr-skittles-tweet/index.html |date= 2018-09-19}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы ақпанда The Daily Stormer басылымының [[Неонацизм|неонацист]] редакторы Эндрю Англин кіші Трампты оның неонацистік көзқарастарына барынша жанашыр болған Трамп президенттік кампаниясының мүшесі деп санайтынын айтты. Ол: «Біз Трампты Құдай император ретінде [[интернет-мем|мем]] қылсақ та, кіші Дональд Трамптың нағыз Құдай император бола алатыны шын» деді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.splcenter.org/hatewatch/2020/08/24/donald-trump-jr-pictured-we-build-wall-event-neo-nazi-collaborator-jack-posobiec |title= Donald Trump Jr. Pictured at 'We Build the Wall' Event With Neo-Nazi Collaborator Jack Posobiec |publisher= Southern Poverty Law Center |accessdate= 2020-08-25}} {{Wayback|date= 2020-08-25 |url= https://web.archive.org/web/20200825040036/https://www.splcenter.org/hatewatch/2020/08/24/donald-trump-jr-pictured-we-build-wall-event-neo-nazi-collaborator-jack-posobiec}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы 1 наурызда ақ [[Нәсілшілдік|нәсілшіл]] Джеймс Эдвардс пен кіші Трамп сұхбаты жарияланды. Сайлауалды кампания бастапқыда сұхбаттың болғанын жоққа шығарды; кейінірек кіші Трамп мұны әдейі емес деді.&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/03/04/donald-trump-jr-stumbles-out-of-fathers-shadow-and-into-the-spotlight-with-white-nationalist-interview/ |title= Donald Trump Jr. stumbles out of father's shadow and into the spotlight with white nationalist interview |last= Miller |first= Michael E. |date= 2016-03-04 |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2019-10-07}} {{Wayback|date= 2019-10-07 |url= https://web.archive.org/web/20191007172827/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/03/04/donald-trump-jr-stumbles-out-of-fathers-shadow-and-into-the-spotlight-with-white-nationalist-interview/}}&lt;/ref&gt; Сұхбат нәтижесінде негізгі бұқаралық ақпарат құралдары кіші Трампты [[ақ геноцидтің геноциді]] қастандық теориясына сенуші болды,&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/donald-trump-jr-is-his-fathers-id/500762/ |title= Donald Trump Jr. Is His Father's Id |last= Graham |first= David |date= 2016-09-20 |publisher= [[The Atlantic]] |accessdate= 2018-07-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180730202624/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/donald-trump-jr-is-his-fathers-id/500762/ |date= 2018-07-30}}&lt;/ref&gt; не саяси пайда үшін соның жақтаушысы болып көрінді деп айыптады.&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://forward.com/news/350364/donald-trump-jr-emerges-as-alt-right-hero-even-as-dad-tones-down-rhetoric/ |title= Donald Trump Jr. Emerges as 'Alt-Right' Hero Even as Dad Tones Down Rhetoric |publisher= The Forward |last= Kestenbaum |first= Sam |date= 2016-09-20 |accessdate= 2018-07-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180730170931/https://forward.com/news/350364/donald-trump-jr-emerges-as-alt-right-hero-even-as-dad-tones-down-rhetoric/ |date= 2018-07-30}}&lt;/ref&gt;

=== Қастандық теорияларын таратуы ===
[[Сурет:Donald Trump Jr. crop.jpg|нобай|оңға|кіші Трамптың сөз сөйлеуі, 2020 жыл]]
2018 жылғы мамырда кіші Трамп еврей-мажар-америкалық кәсіпкер және филантроп [[Джордж Сорос]]ты «неміс концлагерьлерінде өлтірілу үшін басқа еврейлерді тапсырып, олардың байлығын ұрлаған нацист» деген жалған және [[Антисемитизм|антисемиттік]] қастандық теориясын қолдаған бірнеше туит бөлісті.&lt;ref name=&quot;barr&quot;&gt;{{Cite news|url= https://www.independent.co.uk/news/world/americas/roseanne-barr-george-soros-tweet-nazi-jewish-holocaust-abc-cancelled-show-a8375006.html |title= George Soros responds to Roseanne Barr's claim that he is 'a Nazi' |last= Shugerman |first= Emily |date= 2018-05-29 |publisher= [[The Independent]] |accessdate= 2018-05-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180530003420/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/roseanne-barr-george-soros-tweet-nazi-jewish-holocaust-abc-cancelled-show-a8375006.html |date= 2018-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;roseanne&quot;&gt;{{Cite news|url= https://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/389766-donald-trump-jr-retweets-roseannes-conspiracy-theory-about/ |title= Trump Jr. retweets Roseanne's conspiracy theory about George Soros |last= Manchester |first= Julia |date= 2018-05-29 |publisher= [[The Hill]] |accessdate= 2018-05-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180530012506/http://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/389766-donald-trump-jr-retweets-roseannes-conspiracy-theory-about |date= 2018-05-30}}&lt;/ref&gt; Соростың баспасөз хатшысы туиттерге былай деп жауап берді: «Джордж Сорос 13 жасар бала кезінде Мажарстандағы нацистік оккупациядан өз отбасын және басқа да еврейлерді сақтап қала алған әкесінің көмегімен жасырынып, жалған есім қабылдап, аман қалды».&lt;ref name=&quot;roseanne&quot; /&gt;

2018 жылғы маусымда кіші Трампқа Трамп әкімшілігінің [[Дональд Трамп#Шекарада отбасылар бөлгені|отбасыларды бөлу саясаты]]на байланысты ата-анасынан айырылған мигрант балалар іс жүзінде актер болғаны туралы туиттерге лүпіл қойды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.newsweek.com/donald-trump-jr-likes-tweet-suggesting-children-separated-parents-border-are-981126 |title= Donald Trump Jr. just liked a tweet suggesting children separated from their parents are crisis actors |last= Sinclair |first= Harriet |date= 2018-06-18 |publisher= Newsweek |accessdate= 2018-06-29}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180629235704/http://www.newsweek.com/donald-trump-jr-likes-tweet-suggesting-children-separated-parents-border-are-981126 |date= 2018-06-29}}&lt;/ref&gt;

2018 жылғы тамызда кіші Трамп Instagram-да [[CNN]] президент Трампты мақұлдау рейтингін 50% деп хабарлады деген жалған, өңделген сурет бөлісті. CNN-нің шынайы есебінде Трамптың рейтингі 40%-ды құрады, бұл [[Барак Обама]]ның президенттігінің сол кезеңінде 45%-дан төмен. Кіші Трамп суретті екі күннен кейін жойды.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sfgate.com/politics/article/Donald-Trump-Jr-Instagram-fake-approval-rating-13147751.php |title= Donald Trump Jr. deletes doctored image inflating his father's approval rating |last= Ting |first= Eric |date= 2018-08-11 |publisher= San Francisco Chronicle}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180919171907/https://www.sfgate.com/politics/article/Donald-Trump-Jr-Instagram-fake-approval-rating-13147751.php |date= 2018-09-19 |accessdate= 2018-09-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/401232-trump-jr-shares-fake-trump-approval-rating-on-instagram/ |title= Trump Jr. shares fake Trump approval rating on Instagram |last= Thomsen |first= Jacqueline |date= 2018-08-10 |publisher= [[The Hill]] |accessdate= 2018-09-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180919171901/https://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/401232-trump-jr-shares-fake-trump-approval-rating-on-instagram |date= 2018-09-19}}&lt;/ref&gt;

2020 жылғы мамырда кіші Трамп [[Джо Байден]]ді [[Педофилия|педофил]] деп жалған айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite news|last= Martin |first= Jonathan |date= 2020-05-16 |title= Donald Trump Jr. Smears Biden With Baseless Instagram Post |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2020/05/16/us/donald-trump-jr-biden-smear.html |accessdate= 2020-05-17 |issn= 0362-4331}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193759/https://www.nytimes.com/2020/05/16/us/donald-trump-jr-biden-smear.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= Pengelly |first= Martin |date= 2020-05-18 |title= Trump sons provoke outrage with baseless attacks on Biden and lockdown |url= http://www.theguardian.com/us-news/2020/may/18/donald-trump-jr-eric-joe-biden |accessdate= 2022-02-13 |publisher= [[The Guardian]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2022-02-13 |url= https://web.archive.org/web/20220213125032/https://www.theguardian.com/us-news/2020/may/18/donald-trump-jr-eric-joe-biden}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресей 2022 жылғы ақпанда Украинаға басып кірген]]де кіші Трамп АҚШ пен [[Украина]] [[биологиялық қару]] жасап жатыр деп мәлімдеген Ресей мемлекетінің негізсіз үгіт-насихатын қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last= Qiu |first= Linda |date= 2022-03-11 |title= Theory About U.S.-Funded Bioweapons Labs in Ukraine Is Unfounded |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2022/03/11/us/politics/us-bioweapons-ukraine-misinformation.html |accessdate= 2022-03-12 |issn= 0362-4331}} {{Wayback|date= 2022-03-11 |url= https://web.archive.org/web/20220311182815/https://www.nytimes.com/2022/03/11/us/politics/us-bioweapons-ukraine-misinformation.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== COVID-19 жайлы жалған ақпарат ===
2020 жылғы 29 қазанда кіші Трамп БАҚ-тың өлімге емес, жаңа инфекцияларға назар аударуын сынап, [[Fox News]] арнасында: «Неге олар өлімдер туралы айтпайды? О, о, өйткені олардың саны дерлік емес. Өйткені біз мұны өз бақылаумызға алдық және оның қалай өзгеретінін біліп тұрмыз». Кіші Трамп бұл пікірді айтқан күні Америка Құрама Штаттарында шамамен 1,000 COVID-19 өлімі тіркелді.&lt;ref name=&quot;Politico_20201030&quot;&gt;{{cite news |last= Forgey |first= Quint |title= Don Jr. dismisses coronavirus deaths: 'The number is almost nothing' |url= https://www.politico.com/news/2020/10/30/trump-jr-coronavirus-deaths-nothing-433665 |publisher= [[Politico]] |date= 2020-10-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20201030122338/https://www.politico.com/news/2020/10/30/trump-jr-coronavirus-deaths-nothing-433665 |date= 2020-10-30}}&lt;/ref&gt;

=== Басқалары ===
2016 жылы кіші Трамп Instagram-да ақ нәсілді ұлтшылдар мен нәсілшілдер пайдаланатын [[бақа Пепе]]нің Трамп нұсқасы бар фотосуретін жариялады. Кіші Трамп бұл постын қорғап, оның айыпталғанын «күлкілі» деді.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= Gass |first= Nick |date= 2016-09-16 |title= Trump Jr.: 'I've never even heard of Pepe the Frog' |url= https://www.politico.com/story/2016/09/donald-trump-jr-pepe-the-frog-228268 |accessdate= 2022-08-07 |publisher= [[Politico]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2017-11-15 |url= https://web.archive.org/web/20171115130102/https://www.politico.com/story/2016/09/donald-trump-jr-pepe-the-frog-228268}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 31 қазанда кіші Трамп Twitter-де өзінің үш жасар қызының [[Хэллоуин]] кәмпитінің жартысын алып кететінін жазып, «оған социализм туралы үйрету ешқашан да ерте емес» деп айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.buzzfeed.com/stephaniemcneal/trick-or-treat |title= Donald Trump Jr. Turned Halloween into A &quot;Socialism&quot; Lesson For His 3-Year-Old And People Are Trolling |publisher= BuzzFeed News |date= 2017-11-01 |first= Stephanie |last= McNeal |accessdate= 2017-11-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171114183338/https://www.buzzfeed.com/stephaniemcneal/trick-or-treat |date= 2017-11-14}}&lt;/ref&gt;

== 2020 жылғы сайлауды жоққа шығару талпынысы ==
Трамптың әкесінің 2020 жылғы қарашадан бастап [[2020 АҚШ президент сайлауы]]н бұзу әрекетінде маңызды рөлі атқарып келді. Ол әкесіне сайлауды бұзуға көмектеспеген республикашыл заң шығарушыларды қорқытты.&lt;ref&gt;{{cite news |first= Graig |last= Graziosi |url= https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html |title=Trump's sons declare war on GOP |date= 2021-01-06 |publisher= [[The Independent]] |accessdate= 2021-01-07}} {{Wayback|date= 2021-01-06 |url= https://web.archive.org/web/20210106212530/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы қарашада ол АҚШ-тағы 2020 жылғы сайлауда дауыстарды санауды аяқтаудың орнына «толық соғысты» жақтады.&lt;ref name=&quot;DallasMorningNews-2020-11-05&quot; /&gt;

Сайлау нәтижесінде үлкен Трамп жеңілді де, ол АҚШ халқын наразылық ретінде [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолий]] ғимаратына шақыртты да, [[АҚШ Капитолйиінің басып алынуы (2020)|халық күштеп кіріп]], терезелерді сындырды да және [[вандализм]]мен айналысты. Бір әйел қаза тапты, полиция қызметкері мен тағы үш адам басып кіру кезінде немесе одан кейін көп ұзамай қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{cite news |publisher= [[Politico]] |date= 2021-01-06 |title= 'I'm going to be in your backyard': Trump sons threaten primaries for GOP lawmakers |first= Quint |last= Forgey |url= https://www.politico.com/news/2021/01/06/trump-threat-primaries-gop-lawmakers-455366 |accessdate= 2021-01-21}} {{Wayback|date= 2021-02-08 |url= https://web.archive.org/web/20210208132138/https://www.politico.com/news/2021/01/06/trump-threat-primaries-gop-lawmakers-455366}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 11 қаңтарда Колумбия округінің бас прокуроры Карл Рэйсин кіші Дональд Трамптың [[Руди Джулиани]] мен [[Мо Брукс]]пен қатар АҚШ Капитолийіне жасалған шабуылға қатысты қылмыстық тергеуге алыну мүмкіндігі бар адам ретінде қарастырып жатқанын айтты.&lt;ref name=&quot;cnbc-2021&quot;&gt;{{cite news |title= DC attorney general considers riot incitement charges against Donald Trump Jr., Giuliani, GOP Rep. Brooks |url= https://www.cnbc.com/2021/01/11/capitol-riot-donald-trump-jr-rudy-giuliani-could-face-charges-in-dc.html |accessdate= 2021-01-12 |publisher= CNBC}} {{Wayback|date= 2021-01-13 |url= https://web.archive.org/web/20210113193353/https://www.cnbc.com/2021/01/11/capitol-riot-donald-trump-jr-rudy-giuliani-could-face-charges-in-dc.html}}&lt;/ref&gt;

== Өз өмірі ==
[[Сурет:Donald Trump, Jr. &amp; Kimberly Guilfoyle (48513772081).jpg|нобай|оңға|кіші Трамп пен [[Кимберли Гилфойл]], 2019 жылғы шілде]]
2003 жылы кіші Трамп әкесінің ұсынысы бойынша модель [[Ванесса Трамп|Ванесса Кей Хэйдон]]мен жолығысатын болды.&lt;ref name=&quot;gq&quot; /&gt; Ерлі-зайыптылар 2005 жылғы 12 қарашада [[Флорида]] штатының [[Палм-Бич (Флорида)|Палм-Бич]]індегі әкесінің [[Мар-а-Лаго]] үйінде үйленді.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.people.com/people/article/0,,661670_1129629,00.html |title= Donald Trump Jr. Marries Model Girlfriend |publisher= [[People]] |date= 2005-11-14 |last= Silverman |first= Stephen M. |accessdate= 2008-07-14}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160817150902/http://www.people.com/people/article/0,,661670_1129629,00.html |date= 2016-08-17}}&lt;/ref&gt; Олардың бес баласы бар: қызы Кай Мэдисон (2007 жылғы мамырда туған), ұлы III Дональд Джон (2009 жылғы ақпанда туған), ұлы Тристан Милос (2011 жылғы қазанда туған), ұлы Спенсер Фредерик (2012 жылғы қазанда туған) және Хлоя София (2014 жылғы маусымда туған).&lt;ref&gt;{{cite magazine|title= Donald Trump Jr. Welcomes Son Donald John III |url= https://people.com/parents/donald-trump-jr-welcomes-son-donald-john-iii/ |date= 2009-02-18 |publisher= [[People]] |accessdate= 2022-07-24}} {{Wayback|date= 2022-07-25 |url= https://web.archive.org/web/20220725194333/https://people.com/parents/donald-trump-jr-welcomes-son-donald-john-iii/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url= https://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/vanessa-donald-trump-jr-welcome-baby-boy-tristan-2011310/ |title= Vanessa, Donald Trump Jr. Welcome Baby Boy Tristan Milos |date= 2011-10-03 |first= Justin |last= Ravitz |publisher= US Magazine |accessdate= 2022-07-24}} {{Wayback|date= 2022-06-10 |url= https://web.archive.org/web/20220610221003/https://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/vanessa-donald-trump-jr-welcome-baby-boy-tristan-2011310/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |url= https://people.com/parents/donald-trump-vanessa-trump-welcome-daughter-chloe-sophia/ |title= Donald and Vanessa Trump Welcome Daughter Chloe Sophia |last= Michaud |first= Sarah |date= 2014-06-18 |publisher= [[People]] |accessdate= 2014-09-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20141021170703/http://celebritybabies.people.com/2014/06/18/donald-trump-vanessa-trump-welcome-daughter-chloe-sophia/ |date= 2014-10-21}}&lt;/ref&gt; Олардың үлкен қызы, Кай, нағашы үлкен атасы Кай Эванс құрметіне аталған.&lt;ref&gt;{{cite news |first= Iver Houmark |last= Andersen |url= http://www.avisen.dk/loekke-om-trump-sejr-det-lykkes-sjaeldent-en-mand-at_414814.aspx |title= Løkke om Trump-sejr: Det lykkes sjældent én mand at rive det hele ned |lang= da |work= Avisen.dk |date= 2016-11-09 |accessdate= 2022-07-24}} {{Wayback|date= 2021-05-13 |url= https://web.archive.org/web/20210513114932/https://www.avisen.dk/loekke-om-trump-sejr-det-lykkes-sjaeldent-en-mand-at_414814.aspx |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first= Freja |last= Wedenborg |url= http://www.avisen.dk/det-vidste-du-ikke-om-trump-her-er-hans-danske-jazz_414849.aspx |title= Vidtse du det? Her er Trumps danske forbindelse |work= Avisen.dk |date= 2016-03-30 |lang= da |accessdate= 2017-03-30}} {{Wayback|date= 2016-12-30 |url= https://web.archive.org/web/20161230085933/http://www.avisen.dk/det-vidste-du-ikke-om-trump-her-er-hans-danske-jazz_414849.aspx}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 15 наурызда жұптың жеке тұратыны және Ванесса Трамптың некені бұзатыны белгілі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2018/03/15/us/trump-jr-divorce-vanessa.html |title= Vanessa Trump, Donald Trump Jr.'s Wife, Files for Divorce |author= Matthew Haag; Jacey Fortin |date= 2018-03-15 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2018-03-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180316023452/https://www.nytimes.com/2018/03/15/us/trump-jr-divorce-vanessa.html |date= 2018-03-16}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 22 ақпанда олар ажырасқанын 2018 жылғы соңында шешкендерін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |last= Vulpo |first= Mike |title= Donald Trump Jr. and Vanessa Trump Finalize Their Divorce |url= https://www.eonline.com/news/1017355/donald-trump-jr-and-vanessa-trump-finalize-their-divorce |accessdate= 2023-06-23 |work= E! Online |date= 2019-02-22}} {{Wayback|date= 2023-06-23 |url= https://web.archive.org/web/20230623123741/https://www.eonline.com/news/1017355/donald-trump-jr-and-vanessa-trump-finalize-their-divorce}}&lt;/ref&gt;

2018 жылдан бері кіші Трамп [[Кимберли Гилфойл]]мен бірге жүр.&lt;ref name=&quot;successor&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first= Martha |last= Ross |url= https://www.mercurynews.com/2018/05/14/did-donald-trump-jr-leak-kimberly-guilfoyle-romance-story-for-this-petty-reason/ |title= Did Donald Trump Jr. leak Kimberly Guilfoyle romance story for this petty reason? |date= 2018-05-14 |publisher= The Mercury News |accessdate= 2018-09-17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180620101215/https://www.mercurynews.com/2018/05/14/did-donald-trump-jr-leak-kimberly-guilfoyle-romance-story-for-this-petty-reason/ |date= 2018-06-20}}&lt;/ref&gt; Гилфойл біраз жыл бойы Трамптар отбасымен дос еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://hollywoodlife.com/2018/05/16/vanessa-trump-upset-don-jr-kimberly-guilfoyle-dating-humiliated |title= Vanessa Trump 'Not Thrilled' Over Don Jr. &amp; Kimberly Guilfoyle Romance: It's More 'Humiliation' For Her |first= Samantha |last= Wilson |date= 2018-05-16 |work= hollywoodlife.com |accessdate= 2018-09-17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180801122404/https://hollywoodlife.com/2018/05/16/vanessa-trump-upset-don-jr-kimberly-guilfoyle-dating-humiliated/ |date= 2018-08-01}}&lt;/ref&gt; Жұп 2020 жылғы 31 желтоқсанда атастырылды, алайда бұл ақпарат тек 2022 жылғы қаңтарда ғана белгілі болды.&lt;ref&gt;{{cite news |last= Papenfuss |first= Mary |title= Donald Trump Jr., Kimberly Guilfoyle Reportedly Engaged – For A Year |url= https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-jr-kimberly-guilfoyle-engaged_n_61d383e2e4b0bb04a63bc7f8 |accessdate= 2022-01-04 |publisher= HuffPost |date= 2022-01-03}} {{Wayback|date= 2022-01-05 |url= https://web.archive.org/web/20220105213335/https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-jr-kimberly-guilfoyle-engaged_n_61d383e2e4b0bb04a63bc7f8}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы желтоқсанда кіші Трамп өзінің ресми резиденциясын Нью-Йорктен Флоридаға ауыстырды.&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.forbes.com/sites/zacheverson/2022/07/20/eric-trump-joins-family-in-leaving-new-york-declaring-florida-his-official-residence/?sh=147a8c643d9a |title= Eric Trump Joins Family In Leaving New York, Declaring Florida His Official Residence |first= Zach |last= Everson |publisher= [[Forbes]] |date= 2022-07-20 |accessdate= 2022-12-01}} {{Wayback|date= 2022-12-01 |url= https://web.archive.org/web/20221201230604/https://www.forbes.com/sites/zacheverson/2022/07/20/eric-trump-joins-family-in-leaving-new-york-declaring-florida-his-official-residence/?sh=147a8c643d9a}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Трамп, Дональд}}
[[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:АҚШ менеджерлері]]
[[Санат:Дональд Трамп балалары]]
[[Санат:Хилл мектебі түлектері]]
[[Санат:Уортон бизнес мектебі түлектері]]
[[Санат:Пенсильвания университеті түлектері]]
[[Санат:АҚШ Республикалық партиясының мүшелері]]
[[Санат:The Trump Organization қызметкерлері]]</text>
      <sha1>jno9ipkagoblhxo8h86bzmaivtbgbhq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608115</id>
      <parentid>3608114</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3608115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65578" sha1="cddhgq0xmm0fqrxm55n1q8b5s0xfskr" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = кіші Дональд Трамп
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Donald Trump, Jr. (53808883476) (cropped).jpg
 |ені                   = 220px
 |Сурет атауы           = Трамп, 2024 жыл
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = кіші Дональд Джон Трамп
 |Туған күні            = 31.12.1977
 |Туған жері            = [[Манхэттен]], {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}} қаласы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты, [[Америка Құрама Штаттары]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[The Trump Organization|Трамп ұйымы]]ндағы жетекшілігі&lt;br&gt;[[Кандидат (реалити-шоу)|Кандидат]] шоуындағы алқа судьясы
 |Партиясы              = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]&lt;ref&gt;{{cite news|author= Struyk, Ryan |title= Trump Kids Eric and Ivanka Miss Deadline to Vote in NY GOP Primary |url= https://abcnews.go.com/Politics/donald-trumps-kids-eric-ivanka-miss-deadline-vote/story?id=38303943 |accessdate= 2016-12-11 |publisher= ABC News |date= 2016-04-11 |quote= Donald Trump Jr., 38, as well as Donald and Melania Trump, are registered Republicans, the records show.}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20161202022358/https://abcnews.go.com/Politics/donald-trumps-kids-eric-ivanka-miss-deadline-vote/story?id=38303943 |date= 2016-12-02}}&lt;/ref&gt;
 |Әкесі                 = [[Дональд Трамп]]
 |Анасы                 = [[Ивана Трамп]]
 |Жұбайы                = {{ublist
  |{{marriage|[[Ванесса Трамп|Ванесса Хейден Трамп]]|2005|2018|end=divorced}}
  |{{marriage|Беттина Андерсон|2026}}
}}
 |Балалары              = 5
 |Отбасы                = [[Дональд Трамп отбасы|Трамптар]]
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = {{URL|https://donjr.com/}}
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Donald Trump Jr.
}}
'''кіші Дональд Джон Трамп''' (көбіне '''кіші Дон''' делінеді; [[31 желтоқсан]] [[1977 жыл]], [[Нью-Йорк]]) — америкалық кәсіпкер, қазіргі [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] пен әйелі [[Ивана Трамп]]тың үлкен ұлы.

Трамп — әкесінің [[The Trump Organization]] ұйымындағы лауазымды қызмет иесі және [[Эрик Трамп]]пен бірге атқарушы вице-президенті.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.forbes.com/profile/donald-trump/ |title= Donald Trump profile |publisher= [[Forbes]] |accessdate= 2019-10-07}} {{Wayback|date= 2017-12-06 |url= https://web.archive.org/web/20171206115608/https://www.forbes.com/profile/donald-trump/}}&lt;/ref&gt; Олай істемейміз дегеніне қарамастан, екі ағайынды әкесінің президенттігі кезінде шетелде бизнес пен инвестиция жасап және шетелдік үкіметтерден АҚШ-тағы мүліктеріндегі төлемдерін жинап жүрді.&lt;ref name=&quot;deals&quot; /&gt; Кіші Трамп, оған қоса, [[Кандидат (реалити-шоу)|Кандидат]] реалити-шоуындағы рөлі үшін белгілі.

Трамп әкесінің [[2016 АҚШ президент сайлауы|2016 жылғы президенттік науқаны]]нда белсенді болды. Ол [[2016 АҚШ президент сайлауына Ресейдің араласуы|2016 жылғы АҚШ сайлауына Ресеймен араласып]], ресейлік заңгермен кездесіп жүрді, сайлануға барған [[Хиллари Клинтон]] туралы жалған ақпарат таратты.&lt;ref&gt;
*{{cite web |url= https://www.foxnews.com/politics/trump-jr-burns-gop-defenders |first= Chris |last= Stirewalt |date= 2017-07-11 |title= Trump Jr. burns GOP defenders |publisher= [[Fox News]] |accessdate= 2017-07-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170711215052/http://www.foxnews.com/politics/2017/07/11/trump-jr-burns-gop-defenders.html |date= 2017-07-11}}
*{{cite web |url= https://latimes.com/politics/washington/la-na-essential-washington-updates-russian-lawyer-an-unkown-in-u-s-and-1499780866-htmlstory.html |first= Sabra |last= Ayes |date= 2017-07-11 |title= The Russian lawyer who met with Donald Trump Jr. was unknown in the U.S. – until now |publisher= [[Los Angeles Times]] |accessdate= 2017-07-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170712002310/http://www.latimes.com/politics/washington/la-na-essential-washington-updates-russian-lawyer-an-unkown-in-u-s-and-1499780866-htmlstory.html |date= 2017-07-12}}
*{{cite news |url= https://abcnews.go.com/Politics/trump-jr-emails-blasted-critics-trump-administration/story?id=48568590 |title= Trump Jr. Russia e-mails spark fierce criticism, support |publisher= ABC News |date= 2017-07-11 |first= Michael Edison |last= Hayden |accessdate= 2019-10-07}} {{Wayback|date= 2019-09-29 |url= https://web.archive.org/web/20190929015819/https://abcnews.go.com/Politics/trump-jr-emails-blasted-critics-trump-administration/story?id=48568590}}&lt;/ref&gt; Ол бірнеше [[Қастандық теориясы|қастандық теория]]ларын да алға тартты.&lt;ref&gt;
*{{cite news |last= Zengerle |first= Jason |title= Donald Trump Jr. Is Ready. But for What, Exactly? |url= https://www.nytimes.com/2020/08/24/magazine/donald-trump-jr.html |publisher= [[The New York Times]] журналы |date= 2020-08-24 |quote= Trump Jr. has preserved his winking proximity to the far-right and conspiracist fringe |accessdate= 2021-01-09}} {{Wayback|date= 2021-01-26 |url= https://web.archive.org/web/20210126101852/https://www.nytimes.com/2020/08/24/magazine/donald-trump-jr.html}}
*{{Cite book|last= Dagnes |first= Alison |title= Super Mad at Everything All the Time |chapter= Negative Objectives: The Right-Wing Media Circle and Everyone else |date= 2019 |pages= 172 |editor-last= Dagnes|editor-first= Alison |publisher= Springer International Publishing |location= Berlin |language= en |doi= 10.1007/978-3-030-06131-9_5 |isbn= 9783030061319 |s2cid= 156032120}}
*{{cite news|url= https://www.kansascity.com/news/nation-world/article201199494.html |title= Florida shooting survivor, 17, calls out Donald Trump Jr. for liking conspiracy tweets |publisher= The Kansas City Star |date= 2018-02-20 |first= Cynthia |last= Billhartz Gregorian |accessdate= 2018-03-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180327142721/http://www.kansascity.com/news/nation-world/article201199494.html |date= 2018-03-27}}
*{{Cite news |first= Christiano |last= Lima |url= https://www.politico.com/story/2018/04/08/trump-jr-conspiracy-theories-far-right-506795 |title= Trump Jr.: Dad's ambassador to the fringe |publisher= [[Politico]] |location= Arlington, Virginia |date= 2018-04-04 |accessdate= 2018-04-09 |quote=It was far from the first time President Donald Trump's eldest son dabbled in online conspiracy theories, using his 2.7&amp;nbsp;million Twitter followers to promote questionable or outright false information that, in many cases, even his father had refrained from spreading.}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180408224211/https://www.politico.com/story/2018/04/08/trump-jr-conspiracy-theories-far-right-506795 |date= 2018-04-08}}&lt;/ref&gt;

Кіші Дон, оған қоса, әкесінің 2020 жылғы сайлауалды кампаниясына да белсенді қатысты, кейде дәлелсіз тұжырым жасағаны үшін де қоғам назарына ие болды.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{Cite web |title= Donald Trump, Jr. |url= https://www.britannica.com/biography/Donald-Trump-Jr |accessdate= 2022-08-07 |publisher= [[Britannica]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2021-11-29 |url= https://web.archive.org/web/20211129074021/https://www.britannica.com/biography/Donald-Trump-Jr}}&lt;/ref&gt; Сайлау кезінде әкесінің жеңіліске ұшырағанынан кейін ол нәтижелерді өзгертуге тырысты.&lt;ref&gt;{{cite news |title= 'Reckless' and 'stupid': Trump Jr calls for 'total war' over election results |url= https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-election-results-war-b1634841.html |accessdate= 2021-01-10 |publisher= [[The Independent]]}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193722/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-election-results-war-b1634841.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DallasMorningNews-2020-11-05&quot;&gt;{{cite news |last= Gillman |first= Todd J. |title= Trump, on cusp of defeat to Biden, says 'they're trying to steal an election' after son calls for 'total war' |publisher= The Dallas Morning News |url= https://www.dallasnews.com/news/elections/2020/11/05/with-biden-one-state-from-presidency-trump-demands-stop-the-count/ |date= 2020-11-05 |accessdate= 2020-11-05}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193722/https://www.dallasnews.com/news/elections/2020/11/05/with-biden-one-state-from-presidency-trump-demands-stop-the-count/}}&lt;/ref&gt; Ол кейін [[АҚШ Капитолийінің басып алынуы (2020)|АҚШ Капитолийінің басып алынуы]]на алып келген бір митингте де сөз сөйледі.&lt;ref name=&quot;nytimes-2021&quot;&gt;{{cite news |first= Maggie |last= Haberman |title= Trump Told Crowd 'You Will Never Take Back Our Country With Weakness' |url= https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/trump-speech-capitol.html |accessdate= 2021-01-09 |date= 2021-01-06 |publisher= [[The New York Times]]}} {{Wayback|date= 2021-01-09 |url= https://web.archive.org/web/20210109011609/https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/trump-speech-capitol.html}}&lt;/ref&gt;

[[Республикалық партияның ұлттық съезі (2024)|2024 жылғы Республикалық ұлттық конвенция]]да ол досы [[Джей Ди Вэнс]]ты таныстырды, Вэнс кейін бұрынғы президенттің [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы сайлау]]дағы серіктесі болып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date= 2024-07-17 |title= Donald Trump Jr. to Speak Ahead of JD Vance Tonight |url= https://www.wsj.com/livecoverage/trump-biden-rnc-election-2024/card/donald-trump-jr-to-speak-ahead-of-jd-vance-tonight-Jv5R2esjyXSQyWAZmakZ?mod=mhp |accessdate= 2024-07-17 |work= WSJ.com}}&lt;/ref&gt; [[АҚШ вице-президенті]] болып сайланды.

== Ерте жылдары ==
Трамп 1977 жылғы 31 желтоқсанда, [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданында туған. Ата-аналары — [[Дональд Трамп|Дональд]] пен [[Ивана Трамп|Ивана]] Трамптар.&lt;ref name=&quot;gq&quot;&gt;{{cite news |title= The Real Story of Donald Trump Jr. |first= Julia |last= Ioffe |date= 2018-06-20 |publisher= [[GQ]] |url= https://www.gq.com/story/real-story-of-donald-trump-jr |accessdate= 2018-06-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180621141307/https://www.gq.com/story/real-story-of-donald-trump-jr |date= 2018-06-21}}&lt;/ref&gt; Одан кіші тағы екі ағайындысы, [[Иванка Трамп|Иванка]] мен [[Эрик Трамп|Эрик]] бар. Трамптың, оған қоса, әкесінің [[Марла Мейплз]]бен некесінен [[Тиффани Трамп|Тиффани]] есімді бір қандас қарындасы және [[Меланья Трамп]]пен некесінен [[Дональд Трамп отбасы#Үшінші неке|Баррон]] есімді бір қандас інісі бар. Трамп — [[Фред Трамп]]тың немересі және The Trump Organization-нің негізін салған [[Элизабет Трамп]]тың шөбересі. Бала кезінде Трамп [[Прага]]ға жақын жерде үйі бар нағашы атасы Милош Зельничектен үлгі тапты, ол жазда лагерьде балық, аң аулаумен айналысып, одан [[чех тілі]]н үйренді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.nytimes.com/2017/03/18/style/donald-trump-jr-business-politics-hunting-twitter-vanessa-haydon.html |title= Donald Trump Jr. Is His Own Kind of Trump |last= Holson |first= Laura M. |date= 2017-03-18 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2017-03-18 |issn= 0362-4331}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170318142400/https://www.nytimes.com/2017/03/18/style/donald-trump-jr-business-politics-hunting-twitter-vanessa-haydon.html |date= 2017-03-18}}&lt;/ref&gt;

Трамп 12 жаста болғанда оның ата-анасы ажырасқан еді. Бұл үлкен Трамптың әйеліне жасаған опасыздығынан орын алды; Трамп басқа бір әйелмен әдепсіз қатынаста болған.&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.nytimes.com/1990/12/12/nyregion/trumps-get-divorce-next-who-gets-what.html |title= Trumps Get Divorce; Next, Who Gets What? |publisher= [[The New York Times]] |date= 1990-12-12 |accessdate= 2024-05-02}}&lt;/ref&gt; Кіші Трамп ажырасудан кейін бір жыл бойы әкесінен бөлек кетіп, отбасын бұзған әрекеттеріне ашуланған.&lt;ref&gt;{{Cite book|url= https://books.google.com/books?id=gQ5aDgAAQBAJ&amp;q=divorce |title= Raising Trump |last= Trump |first= Ivana |date= 2017-10-10 |publisher= [[Simon &amp; Schuster]] |location= New York City |isbn= 9781501177309 |accessdate= 2020-10-09}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193810/https://books.google.com/books?id=gQ5aDgAAQBAJ&amp;q=divorce}}&lt;/ref&gt;

Мектеп бітіргенінен кейін кіші Трамп [[Пенсильвания университеті]]нің [[Уортон бизнес мектебі]]нде оқып, 2000 жылы экономика ғылымдарының бакалавры болды.&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://latimes.com/nation/la-na-pol-trump-jr-profile-20170712-story.html |title= Donald Trump Jr.: The unapologetic son who courts controversy |publisher= [[Los Angeles Times]] |date= 2017-07-12 |first= Barbara |last= Demick |accessdate= 2018-07-06}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180706215120/http://www.latimes.com/nation/la-na-pol-trump-jr-profile-20170712-story.html |date= 2018-07-06}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
[[Сурет:Don Jr. headshot.jpg|нобай|оңға|кіші Трамп, 2009 жыл]]
Оқуын бітіргелі кіші Трамп әкесінің бастамаларына көмектесіп жүрген. Ол бірнеше құрылыс жобаларын, соның ішінде [[Уолл-стрит, 40]], [[Трамп халықаралық қонақүйі және мұнарасы (Чикаго)|Трамп халықаралық қонақүйі және мұнарасы]], {{iw|Trump Park Avenue|Trump Park Avenue|en|Trump Park Avenue}} сияқты жобаларда үлес қосқан.&lt;ref name=&quot;cohan201702&quot;&gt;{{Cite magazine |last= Cohan |first= William D. |date= 2017-02 |title= Can Donald Jr. and Eric Trump Really Run the Family Business? |url= http://www.vanityfair.com/news/2016/12/can-donald-jr-and-eric-trump-run-the-family-business |magazine= Vanity Fair}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20161225051836/http://www.vanityfair.com/news/2016/12/can-donald-jr-and-eric-trump-run-the-family-business |date= 2016-12-25}}&lt;/ref&gt; 2006 жылы ол The Trump Mortgage ипотекалық брокерлігінің ұйымдастырылуына көмектесті. Бір жыл өтпей бұл компания сәтсіз болып, ыдырап қалды.&lt;ref name=&quot;gq&quot; /&gt; 2010 жылы ол Cambridge Who's Who деген баспаның өкілі және «жаһандық брендингінің атқарушы директоры» болды, баспа жайлы кейін [[Better Business Bureau]]-ға жүздеген шағымдар жіберілген.&lt;ref name=&quot;gq&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last= McIntire |first= Mike |url= https://www.nytimes.com/2016/06/26/us/politics/cambridge-whos-who-trump-brand.html |title= 'We're an Easy Target': Taken In by the Trump Brand |publisher= [[The New York Times]] |date= 2016-06-25 |accessdate= 2021-01-09}} {{Wayback|date= 2022-01-09 |url= https://web.archive.org/web/20220109100816/https://www.nytimes.com/2016/06/26/us/politics/cambridge-whos-who-trump-brand.html}}&lt;/ref&gt;

=== The Trump Organization ===
2017 жылғы 11 қаңтарда кіші Трамп оның ағасы [[Эрик Трамп|Эрик]] екеуі әкесі президент болғанда мүдделер қақтығысын болдырмау үшін [[The Trump Organization|Трамп ұйымы]]ның активтерін қамтитын трастты қадағалайтынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.nytimes.com/2017/01/11/us/politics/trump-organization-business-conflicts.html |title= Trump's Plans on Businesses May Fall Short |accessdate= 2017-01-14 |date= 2017-01-11 |publisher= [[The New York Times]] |author= Susanne Craig; Eric Lipton}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170112013704/https://www.nytimes.com/2017/01/11/us/politics/trump-organization-business-conflicts.html |date= 2017-01-12}}&lt;/ref&gt;

Трамп Украина президентінен [[Джо Байден]] мен оның ұлы [[Хантер Байден]]ді тергеуді сұраған Трамп-Украина жанжалы тұсында кіші Трамп Хантер Байденді [[непотизм]]ге және әкесін қаржылық пайда алу құралы ретінде пайдаланды деп айыптап, қатты сынға алды. Кіші Трамп: «Адам деген әке болса және ұлының бүкіл мансабы соған байланысты болса, бұл адам ұлына иелік етеді деген сөз», – деді. Бұл сөздері үшін кіші Трамп келекеленді. Кіші Трамп әкесінің бизнесінде жоғары деңгейдегі басшы болып табылады және берген уәдесіне қарамастан, Трамптың президенттігі кезінде бүкіл әлем бойынша отбасының бизнесін басқарып, алға жылжытуды жалғастыра береді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.thedailybeast.com/daily-shows-trevor-noah-exposes-eric-and-donald-trump-jrs-hunter-biden-nepotism-hypocrisy |title= Trevor Noah Exposes Eric and Don Jr.'s Nepotism Hypocrisy |last= Wilstein |first= Matt |date= 2019-10-17 |accessdate= 2019-10-17}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193911/https://www.thedailybeast.com/daily-shows-trevor-noah-exposes-eric-and-donald-trump-jrs-hunter-biden-nepotism-hypocrisy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gq.com/story/trump-kids-profit-presidency |first= Jay |last= Willis |title= How Donald Trump's Kids Have Profited Off Their Dad's Presidency |publisher= GQ |date= 2019-10-14 |accessdate= 2019-10-17}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193724/https://www.gq.com/story/trump-kids-profit-presidency|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://nymag.com/intelligencer/2019/10/donald-trump-jr-attacks-hunter-and-joe-biden-for-nepotism.html |title= World's Least Self-Aware Person, Donald Trump Jr., Attacks Bidens for Nepotism |last= Raymond |first= Adam K. |date= 2019-10-17 |publisher= Intelligencer |accessdate= 2019-10-17}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193726/https://nymag.com/intelligencer/2019/10/donald-trump-jr-attacks-hunter-and-joe-biden-for-nepotism.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |first= Kathryn |last= Krawczyk |url= https://theweek.com/speedreads/871837/donald-trump-jr-unironically-attacking-hunter-biden-profiting-fathers-name |title= Donald Trump Jr. is unironically attacking Hunter Biden for profiting off his father's name |date= 2019-10-15 |magazine= The Week |accessdate= 2019-10-17}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193828/https://theweek.com/speedreads/871837/donald-trump-jr-unironically-attacking-hunter-biden-profiting-fathers-name}}&lt;/ref&gt; [[The Washington Post]] кіші Дональдтың Трамп президенттігі кезінде шетелмен бизнес жасамаймыз деген уәдесін жоққа шығарды.&lt;ref name=&quot;deals&quot;&gt;{{cite news |first= Salvador |last= Rizzo |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2019/11/01/trump-brothers-claims-that-they-no-longer-profit-foreign-deals/ |title= The Trump brothers' claims that they no longer profit from foreign deals |date= 2019-11-01 |newspaper= [[The Washington Post]] |accessdate= 2019-11-01}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193756/https://www.washingtonpost.com/politics/2019/11/01/trump-brothers-claims-that-they-no-longer-profit-foreign-deals/}}&lt;/ref&gt;

Үлкен Дональд Трамптың бизнес кезінде алаяқтық жасады деген айыбымен байланысты 2024 жылғы 16 ақпанда судья кіші Трампқа Нью-Йорктегі кез келген корпорациясының немесе басқа заңды тұлғаның, соның ішінде The Trump Organization ұйымының офицері немесе директоры ретінде екі жыл бойы қызмет етуге тыйым салды.&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.businessinsider.com/eric-donald-trump-jr-penalties-fraud-trial-verdict-2024-2 |title= What about Don Jr.? What about Eric? Why Judge Engoron gave them lighter penalties than dad. |author= Laura Italiano; Jacob Shamisan |publisher= Business Insider |date= 2024-02-16 |accessdate= 2024-02-17}} {{Wayback|date= 2024-02-16 |url= https://web.archive.org/web/20240216235435/https://www.businessinsider.com/eric-donald-trump-jr-penalties-fraud-trial-verdict-2024-2}}&lt;/ref&gt;

== Саяси мансабы ==
[[Сурет:Donald Trump Jr at rally in Iowa.jpg|нобай|оңға|кіші Трамптың әкесінің сайлауалды кампаниясы ретінде сөз сөйлеуі, [[Айова]], 2016 жылғы қараша]]
=== 2016 жылғы президент сайлануы ===
[[2016 АҚШ президент сайлауы|2016 жылғы президенттік сайлау]] алдында кіші Трамп әкесі науқанының орталық мүшесі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |url= http://www.cnn.com/2017/03/11/politics/donald-trump-son-texas-dinner/index.html |date= 2017-03-12 |title= Donald Trump Jr. says he misses campaign trail |first= Betsy |last= Klein |publisher= [[CNN]] |accessdate= 2017-05-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170523035022/http://www.cnn.com/2017/03/11/politics/donald-trump-son-texas-dinner/index.html |date= 2017-05-23}}&lt;/ref&gt; The New York Times оны «жақын саяси кеңесші» деп те сипаттады.&lt;ref name=&quot;skittles&quot;&gt;{{Cite news |url= https://www.nytimes.com/2016/09/21/us/politics/donald-trump-jr-skittles.html |title= Donald Trump Jr.'s Skittles Tweet Fits a Pattern |last= Horowitz |first= Jason |date= 2016-09-20 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2017-05-26 |issn= 0362-4331}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170518085659/https://www.nytimes.com/2016/09/21/us/politics/donald-trump-jr-skittles.html |date= 2017-05-18}}&lt;/ref&gt; Ол [[Республикалық партияның ұлттық съезі (2016)|Республикалық Ұлттық съез]]де ағайындылары Иванка, Эрик пен Тиффанимен бірге сөз сөйледі.&lt;ref name=&quot;skittles&quot; /&gt;

Әкесінің 2016 жылғы сайлаудағы жеңісінен бергі кіші Трампты The Washington Post газеті «оңшыл арандатушы және Трампизмнің жалынды қорғаушысы кейіпкерін ойнап жүр» деді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.washingtonpost.com/politics/keep-coming-at-me-guys-donald-trump-jr-meets-russia-scrutiny-with-defiance/2017/11/23/f660456e-c000-11e7-959c-fe2b598d8c00_story.html |title= 'Keep coming at me guys!!!': Donald Trump Jr. meets Russia scrutiny with defiance |last= Harwell |first= Drew |date= 2017-11-23 |newspaper= [[The Washington Post]] |accessdate= 2017-11-23 |issn= 0190-8286}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171123224930/https://www.washingtonpost.com/politics/keep-coming-at-me-guys-donald-trump-jr-meets-russia-scrutiny-with-defiance/2017/11/23/f660456e-c000-11e7-959c-fe2b598d8c00_story.html |date= 2017-11-23}}&lt;/ref&gt; The Atlantic 2019 жылы үлкен Трамп кіші Трампты 2017 жылы «тартпадағы ең өткір пышақ емес» деп сипаттағанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;successor&quot;&gt;{{cite news |title= The Heir: Ivanka was always Trump's favorite. But Don Jr. is emerging as his natural successor. |url= https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/10/trump-dynasty/596674/ |accessdate= 2019-09-15 |publisher= [[The Atlantic]] |date= 2019-10 |first= McKay |last= Coppins}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193730/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/10/trump-dynasty/596674/}}&lt;/ref&gt;

==== Трамп мұнарасындағы кездесу ====
2016 жылғы 9 маусымда кіші Трамп әзербайжан-ресейлік кәсіпкер [[Emin|Эмин Ағаларов]]тың атынан публицист Роб Голдстоун ұйымдастырған кездесуге қатысты.&lt;ref name=&quot;npr071117&quot;&gt;{{cite web |title= Donald Trump Jr.'s Emails About Meeting With Russian Lawyer, Annotated |url= https://www.npr.org/2017/07/11/536670194/donald-trump-jr-s-emails-about-meeting-with-russian-lawyer-annotated |publisher= NPR |date= 2017-07-11 |accessdate= 2017-07-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170712001907/http://www.npr.org/2017/07/11/536670194/donald-trump-jr-s-emails-about-meeting-with-russian-lawyer-annotated |date= 2017-07-12}}&lt;/ref&gt; Кездесу [[Манхэттен]]дегі [[Трамп мұнарасы]]нда болды және оған кіші Трамп, [[Джаред Кушнер]] мен [[Пол Манафорт]] және ресейлік заңгер Наталия Весельницкая, оның аудармашысы Анатолий Самочорнов, ресейлік-америкалық лоббист Ринат Ахметшин және [[Арас Ескендірұлы Ағаларов|Арас Ағаларов]] басқаратын жылжымайтын мүлікті дамыту компаниясының аға вице-президенті және грузин-америкалық Айк Кавеладзе қатысты.&lt;ref name=&quot;npr071117&quot; /&gt;

Шамамен бір жылдан кейін кіші Трамп БАҚ өкілдеріне кездесудің басты тақырыбының алдымен ресейлік балаларды асырап алу болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |title= Trump Team Met With Lawyer Linked to Kremlin During Campaign |url= https://www.nytimes.com/2017/07/08/us/politics/trump-russia-kushner-manafort.html |author= Becker, Jo; Apuzzo, Matt; Goldman, Adam |publisher= [[The New York Times]] |date= 2017-07-08 |accessdate= 2017-08-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170711022210/https://www.nytimes.com/2017/07/08/us/politics/trump-russia-kushner-manafort.html |date= 2017-07-11}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы 8 шілдеде кіші Трамп [[Twitter]]-де Голдстоунмен болған электрондық пошта әңгімесін жазды. Ол кіші Трамптың [[Хиллари Клинтон]]ға зиян келтіретін ақпаратты алатынын түсініп, кездесуге қатысуға келіскенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;read-the-emails&quot;&gt;{{cite news |url= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/07/donald-trumps-jrs-email-exchange/533244/ |title= Donald Trump Jr.'s Email Exchange With Rob Goldstone |author= Alvarez, Priscilla; Godfrey, Elaine |publisher= [[The Atlantic]] |date= 2017-07-11 |accessdate= 2017-08-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170806062026/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/07/donald-trumps-jrs-email-exchange/533244/ |date= 2017-08-06}}&lt;/ref&gt; Голдстоун сондай-ақ кіші Трамптың көпшілікке жария еткен электрондық пошталарының бірінде Ресей үкіметінің кездесуге қатысы болғанын айтты.&lt;ref name=&quot;read-the-emails&quot; /&gt; Ресейге қатысты тергеуге жауапты Әділет департаментінің арнайы кеңесшісі [[Роберт Мюллер (ФТБ директоры)|Роберт Мюллер]] электрондық хаттар мен кездесуді зерттеді.&lt;ref name=&quot;Prokupecz&quot;&gt;{{cite news |author= Shimon Prokupecz; Evan Perez; Pamela Brown |title= Source: Justice Dept. probe will look at Trump Jr.'s disclosed emails, meeting |url= http://edition.cnn.com/2017/07/11/politics/donald-trump-jr-emails-special-counsel/index.html |publisher= [[CNN]] |date= 2017-07-11 |accessdate= 2017-07-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170712000753/http://edition.cnn.com/2017/07/11/politics/donald-trump-jr-emails-special-counsel/index.html |date = 2017-07-12}}&lt;/ref&gt; Ақ үй кіші Трампты ашықтығы үшін мақтағанымен, ол электронды хаттарды The New York Times оларда бұл хаттар бар екенін және олар туралы мақала жарияламақшы болғанын хабарлаған соң ғана шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2017/07/12/the-trumps-claims-about-transparency-are-actually-quite-deceptive/ |title= Analysis {{!}} The Trumps' claims about transparency are actually quite deceptive |last= Blake |first= Aaron |date= 2017-07-12 |newspaper= [[The Washington Post]] |accessdate= 2018-01-25 |issn= 0190-8286}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180126012704/https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2017/07/12/the-trumps-claims-about-transparency-are-actually-quite-deceptive/ |date= 2018-01-26}}&lt;/ref&gt;

==== WikiLeaks жанжалы ====
2017 жылғы қарашада [[Джулиан Ассанж]] 2016 жылғы президенттік сайлау кезінде кіші Дональд Трамппен хат алмасу үшін [[WikiLeaks]] Twitter аккаунтын пайдаланғаны туралы хабар тарады. Кіші Трамп бұл хат-хабарды [[2016 АҚШ президент сайлауына Ресейдің араласуы|2016 жылғы сайлауға Ресейдің араласуы]]н зерттеген конгресс тергеушілеріне берген болатын.&lt;ref name=&quot;secret&quot;&gt;{{Cite news |url= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/11/the-secret-correspondence-between-donald-trump-jr-and-wikileaks/545738/ |title= The Secret Correspondence Between Donald Trump Jr. and WikiLeaks |last= Ioffe |first= Julia |publisher= [[The Atlantic]] |date= 2017-11-13 |accessdate= 2017-11-13}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171113222527/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/11/the-secret-correspondence-between-donald-trump-jr-and-wikileaks/545738/ |date= 2017-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wikileaks&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/us-news/2017/nov/13/donald-trump-jr-communicated-with-wikileaks-during-final-stages-of-election |title= Donald Trump Jr communicated with WikiLeaks during final stages of election |last= Pilkington |first= Ed |date= 2017-11-14 |publisher= [[The Guardian]] |accessdate= 2018-02-04}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180122075609/https://www.theguardian.com/us-news/2017/nov/13/donald-trump-jr-communicated-with-wikileaks-during-final-stages-of-election |date= 2018-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-41980359 |title= Donald Trump Jr releases Twitter exchanges with Wikileaks |date= 2017-11-14 |publisher= [[BBC News]] |accessdate= 2018-02-04}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180213170813/http://www.bbc.com/news/world-us-canada-41980359 |date= 2018-02-13}}&lt;/ref&gt;

Трамптың 2016 жылғы президенттік сайлауда жеңілетіні белгілі болғанда WikiLeaks Трампты сайлау нәтижелерінен бас тартуға шақырды. WikiLeaks, оған қоса, Трамптың WikiLeaks басшысы Ассанжты өлтірмек болды деген жалған&lt;ref&gt;{{Cite web |last= Silverman |first= Craig |date= 2018-08-27 |title= Revealed: Notorious Pro-Trump Misinformation Site True Pundit Is Run By An Ex-Journalist With A Grudge Against The FBI |url= https://www.buzzfeednews.com/article/craigsilverman/revealed-notorious-pro-trump-misinformation-site-true |accessdate= 2023-11-14 |publisher= BuzzFeed News |lang= en}} {{Wayback|date= 2023-10-30 |url= https://web.archive.org/web/20231030002421/https://www.buzzfeednews.com/article/craigsilverman/revealed-notorious-pro-trump-misinformation-site-true}}&lt;/ref&gt; тұжырымын алға тартқанын сұрады. WikiLeaks жария қылған Хиллари Клинтонның жұмыс эмейлдерін және оларды реттейтін сайтын кіші Трамп қолдады, өз әлеуметтік желісінде таратты да.&lt;ref name=&quot;secret&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wikileaks&quot; /&gt;

[[Сурет:Donald Trump, Jr. (53423354205).jpg|нобай|оңға|кіші Трамп, 2024 жыл]]
=== Өзге ісі ===
2007 жылы кіші Трамп сол кездегі сенатор [[Хиллари Клинтон]]ның [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]дан президенттікке кандидат болу науқанына 4,000 доллар берді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Celebrities ante up for Democratic campaigns |url=https://edition.cnn.com/2007/POLITICS/04/16/celebrity.contributions/index.html |access-date=October 5, 2020 |work=[[CNN]]|date=April 16, 2007 |archive-date=October 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010070513/https://edition.cnn.com/2007/POLITICS/04/16/celebrity.contributions/index.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әкесі 2020 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырамас бұрын, кіші Трамп [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы президенттік сайлау]]ға түсе алады деген болжамдар болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last= Roche |first= Darragh |date= 2020-11-01 |title= Trump fights for last votes as speculation grows about Trump Jr. 2024 bid |url= https://www.newsweek.com/trump-jr-2024-1543851 |accessdate= 2020-11-04 |website= Newsweek |lang= en}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193828/https://www.newsweek.com/trump-jr-2024-1543851}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last= Scher |first= Bill |title= Who's Winning 2024? |url= https://www.politico.com/news/magazine/2020/01/03/2024-presidential-election-candidates-091055 |accessdate= 2020-11-04 |date= 2020-01-03 |publisher= [[Politico]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193758/https://www.politico.com/news/magazine/2020/01/03/2024-presidential-election-candidates-091055}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы қазанда ол [[Instagram]]-дағы аккаунтында «кіші Дон 2024» жалауының суретін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|last= Aratani |first= Lauren |date= 2020-10-25 |title= 'This will make lib heads explode': Donald Trump Jr posts 2024 picture |lang= en |work= [[The Guardian]] |url= https://www.theguardian.com/us-news/2020/oct/25/donald-trump-jr-2024-picture |accessdate= 2020-11-04 |issn= 0261-3077}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193803/https://www.theguardian.com/us-news/2020/oct/25/donald-trump-jr-2024-picture}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last= Solender |first= Andrew |title= Trump Sons Hint at 2024 Runs As President's Polling Looks Dire |url= https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/10/24/trump-sons-hint-at-future-runs-as-presidents-polling-looks-dire/ |date= 2020-10-24 |accessdate= 2020-11-04 |publisher= [[Forbes]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193852/https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/10/24/trump-sons-hint-at-future-runs-as-presidents-polling-looks-dire/}}&lt;/ref&gt;

== Саяси ұстанымы ==
=== Нәсіл және иммиграция ===
Әкесінің президенттік науқаны кезінде кіші Трамп 2016 жылы сириялық босқындарды [[Skittles|Скиттлстер]]мен салыстырған суретін жариялап, дау тудырды: «Егер менде бір тостаған Скиттл болса және мен саған үшеуі ғана сені өлтіреді десем, бір уыс аласың ба? Біздің сириялық босқындар мәселесі осындай».&lt;ref name=&quot;skittles&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.bbc.com/news/election-us-2016-37416457 |title= Donald Trump Jr compares Syrian refugees to Skittles |date= 2016-09-20 |publisher= [[BBC News]] |accessdate= 2017-05-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170809053435/http://www.bbc.com/news/election-us-2016-37416457 |date= 2017-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;taste&quot;&gt;{{Cite web |first= Scott |last= Detrow |date= 2016-09-20 |url= https://www.npr.org/2016/09/20/494700850/taste-the-outrage-donald-trump-jr-s-tweet-compares-refugees-to-skittles |title= Taste The Outrage: Donald Trump Jr.'s Tweet Compares Refugees To Skittles |publisher= NPR |accessdate= 2017-05-26}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170521094752/http://www.npr.org/2016/09/20/494700850/taste-the-outrage-donald-trump-jr-s-tweet-compares-refugees-to-skittles |date= 2017-05-21}}&lt;/ref&gt; Skittles жасаушылар туиттерді айыптап, Скиттлдер — босқындар деп есептейміз деді. Като институты сол жылы «босқын жасаған лаңкестік шабуылда америкалықтың өлу мүмкіндігі жылына 3.64 миллиардтан бір болатын» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |last= Mattingly |first= Phil |title= Trump Jr. defends Skittles tweet: 'I don't deal in microaggression' |date= 2016-09-22 |url= https://edition.cnn.com/2016/09/22/politics/donald-trump-jr-skittles-tweet/index.html |publisher= [[CNN]] |accessdate= 2018-09-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180919214146/https://edition.cnn.com/2016/09/22/politics/donald-trump-jr-skittles-tweet/index.html |date= 2018-09-19}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы ақпанда The Daily Stormer басылымының [[Неонацизм|неонацист]] редакторы Эндрю Англин кіші Трампты оның неонацистік көзқарастарына барынша жанашыр болған Трамп президенттік кампаниясының мүшесі деп санайтынын айтты. Ол: «Біз Трампты Құдай император ретінде [[интернет-мем|мем]] қылсақ та, кіші Дональд Трамптың нағыз Құдай император бола алатыны шын» деді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.splcenter.org/hatewatch/2020/08/24/donald-trump-jr-pictured-we-build-wall-event-neo-nazi-collaborator-jack-posobiec |title= Donald Trump Jr. Pictured at 'We Build the Wall' Event With Neo-Nazi Collaborator Jack Posobiec |publisher= Southern Poverty Law Center |accessdate= 2020-08-25}} {{Wayback|date= 2020-08-25 |url= https://web.archive.org/web/20200825040036/https://www.splcenter.org/hatewatch/2020/08/24/donald-trump-jr-pictured-we-build-wall-event-neo-nazi-collaborator-jack-posobiec}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы 1 наурызда ақ [[Нәсілшілдік|нәсілшіл]] Джеймс Эдвардс пен кіші Трамп сұхбаты жарияланды. Сайлауалды кампания бастапқыда сұхбаттың болғанын жоққа шығарды; кейінірек кіші Трамп мұны әдейі емес деді.&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/03/04/donald-trump-jr-stumbles-out-of-fathers-shadow-and-into-the-spotlight-with-white-nationalist-interview/ |title= Donald Trump Jr. stumbles out of father's shadow and into the spotlight with white nationalist interview |last= Miller |first= Michael E. |date= 2016-03-04 |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2019-10-07}} {{Wayback|date= 2019-10-07 |url= https://web.archive.org/web/20191007172827/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/03/04/donald-trump-jr-stumbles-out-of-fathers-shadow-and-into-the-spotlight-with-white-nationalist-interview/}}&lt;/ref&gt; Сұхбат нәтижесінде негізгі бұқаралық ақпарат құралдары кіші Трампты [[ақ геноцидтің геноциді]] қастандық теориясына сенуші болды,&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/donald-trump-jr-is-his-fathers-id/500762/ |title= Donald Trump Jr. Is His Father's Id |last= Graham |first= David |date= 2016-09-20 |publisher= [[The Atlantic]] |accessdate= 2018-07-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180730202624/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/donald-trump-jr-is-his-fathers-id/500762/ |date= 2018-07-30}}&lt;/ref&gt; не саяси пайда үшін соның жақтаушысы болып көрінді деп айыптады.&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://forward.com/news/350364/donald-trump-jr-emerges-as-alt-right-hero-even-as-dad-tones-down-rhetoric/ |title= Donald Trump Jr. Emerges as 'Alt-Right' Hero Even as Dad Tones Down Rhetoric |publisher= The Forward |last= Kestenbaum |first= Sam |date= 2016-09-20 |accessdate= 2018-07-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180730170931/https://forward.com/news/350364/donald-trump-jr-emerges-as-alt-right-hero-even-as-dad-tones-down-rhetoric/ |date= 2018-07-30}}&lt;/ref&gt;

=== Қастандық теорияларын таратуы ===
[[Сурет:Donald Trump Jr. crop.jpg|нобай|оңға|кіші Трамптың сөз сөйлеуі, 2020 жыл]]
2018 жылғы мамырда кіші Трамп еврей-мажар-америкалық кәсіпкер және филантроп [[Джордж Сорос]]ты «неміс концлагерьлерінде өлтірілу үшін басқа еврейлерді тапсырып, олардың байлығын ұрлаған нацист» деген жалған және [[Антисемитизм|антисемиттік]] қастандық теориясын қолдаған бірнеше туит бөлісті.&lt;ref name=&quot;barr&quot;&gt;{{Cite news|url= https://www.independent.co.uk/news/world/americas/roseanne-barr-george-soros-tweet-nazi-jewish-holocaust-abc-cancelled-show-a8375006.html |title= George Soros responds to Roseanne Barr's claim that he is 'a Nazi' |last= Shugerman |first= Emily |date= 2018-05-29 |publisher= [[The Independent]] |accessdate= 2018-05-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180530003420/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/roseanne-barr-george-soros-tweet-nazi-jewish-holocaust-abc-cancelled-show-a8375006.html |date= 2018-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;roseanne&quot;&gt;{{Cite news|url= https://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/389766-donald-trump-jr-retweets-roseannes-conspiracy-theory-about/ |title= Trump Jr. retweets Roseanne's conspiracy theory about George Soros |last= Manchester |first= Julia |date= 2018-05-29 |publisher= [[The Hill]] |accessdate= 2018-05-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180530012506/http://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/389766-donald-trump-jr-retweets-roseannes-conspiracy-theory-about |date= 2018-05-30}}&lt;/ref&gt; Соростың баспасөз хатшысы туиттерге былай деп жауап берді: «Джордж Сорос 13 жасар бала кезінде Мажарстандағы нацистік оккупациядан өз отбасын және басқа да еврейлерді сақтап қала алған әкесінің көмегімен жасырынып, жалған есім қабылдап, аман қалды».&lt;ref name=&quot;roseanne&quot; /&gt;

2018 жылғы маусымда кіші Трампқа Трамп әкімшілігінің [[Дональд Трамп#Шекарада отбасылар бөлгені|отбасыларды бөлу саясаты]]на байланысты ата-анасынан айырылған мигрант балалар іс жүзінде актер болғаны туралы туиттерге лүпіл қойды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.newsweek.com/donald-trump-jr-likes-tweet-suggesting-children-separated-parents-border-are-981126 |title= Donald Trump Jr. just liked a tweet suggesting children separated from their parents are crisis actors |last= Sinclair |first= Harriet |date= 2018-06-18 |publisher= Newsweek |accessdate= 2018-06-29}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180629235704/http://www.newsweek.com/donald-trump-jr-likes-tweet-suggesting-children-separated-parents-border-are-981126 |date= 2018-06-29}}&lt;/ref&gt;

2018 жылғы тамызда кіші Трамп Instagram-да [[CNN]] президент Трампты мақұлдау рейтингін 50% деп хабарлады деген жалған, өңделген сурет бөлісті. CNN-нің шынайы есебінде Трамптың рейтингі 40%-ды құрады, бұл [[Барак Обама]]ның президенттігінің сол кезеңінде 45%-дан төмен. Кіші Трамп суретті екі күннен кейін жойды.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sfgate.com/politics/article/Donald-Trump-Jr-Instagram-fake-approval-rating-13147751.php |title= Donald Trump Jr. deletes doctored image inflating his father's approval rating |last= Ting |first= Eric |date= 2018-08-11 |publisher= San Francisco Chronicle}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180919171907/https://www.sfgate.com/politics/article/Donald-Trump-Jr-Instagram-fake-approval-rating-13147751.php |date= 2018-09-19 |accessdate= 2018-09-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/401232-trump-jr-shares-fake-trump-approval-rating-on-instagram/ |title= Trump Jr. shares fake Trump approval rating on Instagram |last= Thomsen |first= Jacqueline |date= 2018-08-10 |publisher= [[The Hill]] |accessdate= 2018-09-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180919171901/https://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/401232-trump-jr-shares-fake-trump-approval-rating-on-instagram |date= 2018-09-19}}&lt;/ref&gt;

2020 жылғы мамырда кіші Трамп [[Джо Байден]]ді [[Педофилия|педофил]] деп жалған айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite news|last= Martin |first= Jonathan |date= 2020-05-16 |title= Donald Trump Jr. Smears Biden With Baseless Instagram Post |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2020/05/16/us/donald-trump-jr-biden-smear.html |accessdate= 2020-05-17 |issn= 0362-4331}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193759/https://www.nytimes.com/2020/05/16/us/donald-trump-jr-biden-smear.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= Pengelly |first= Martin |date= 2020-05-18 |title= Trump sons provoke outrage with baseless attacks on Biden and lockdown |url= http://www.theguardian.com/us-news/2020/may/18/donald-trump-jr-eric-joe-biden |accessdate= 2022-02-13 |publisher= [[The Guardian]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2022-02-13 |url= https://web.archive.org/web/20220213125032/https://www.theguardian.com/us-news/2020/may/18/donald-trump-jr-eric-joe-biden}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресей 2022 жылғы ақпанда Украинаға басып кірген]]де кіші Трамп АҚШ пен [[Украина]] [[биологиялық қару]] жасап жатыр деп мәлімдеген Ресей мемлекетінің негізсіз үгіт-насихатын қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last= Qiu |first= Linda |date= 2022-03-11 |title= Theory About U.S.-Funded Bioweapons Labs in Ukraine Is Unfounded |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2022/03/11/us/politics/us-bioweapons-ukraine-misinformation.html |accessdate= 2022-03-12 |issn= 0362-4331}} {{Wayback|date= 2022-03-11 |url= https://web.archive.org/web/20220311182815/https://www.nytimes.com/2022/03/11/us/politics/us-bioweapons-ukraine-misinformation.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== COVID-19 жайлы жалған ақпарат ===
2020 жылғы 29 қазанда кіші Трамп БАҚ-тың өлімге емес, жаңа инфекцияларға назар аударуын сынап, [[Fox News]] арнасында: «Неге олар өлімдер туралы айтпайды? О, о, өйткені олардың саны дерлік емес. Өйткені біз мұны өз бақылаумызға алдық және оның қалай өзгеретінін біліп тұрмыз». Кіші Трамп бұл пікірді айтқан күні Америка Құрама Штаттарында шамамен 1,000 COVID-19 өлімі тіркелді.&lt;ref name=&quot;Politico_20201030&quot;&gt;{{cite news |last= Forgey |first= Quint |title= Don Jr. dismisses coronavirus deaths: 'The number is almost nothing' |url= https://www.politico.com/news/2020/10/30/trump-jr-coronavirus-deaths-nothing-433665 |publisher= [[Politico]] |date= 2020-10-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20201030122338/https://www.politico.com/news/2020/10/30/trump-jr-coronavirus-deaths-nothing-433665 |date= 2020-10-30}}&lt;/ref&gt;

=== Басқалары ===
2016 жылы кіші Трамп Instagram-да ақ нәсілді ұлтшылдар мен нәсілшілдер пайдаланатын [[бақа Пепе]]нің Трамп нұсқасы бар фотосуретін жариялады. Кіші Трамп бұл постын қорғап, оның айыпталғанын «күлкілі» деді.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= Gass |first= Nick |date= 2016-09-16 |title= Trump Jr.: 'I've never even heard of Pepe the Frog' |url= https://www.politico.com/story/2016/09/donald-trump-jr-pepe-the-frog-228268 |accessdate= 2022-08-07 |publisher= [[Politico]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2017-11-15 |url= https://web.archive.org/web/20171115130102/https://www.politico.com/story/2016/09/donald-trump-jr-pepe-the-frog-228268}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 31 қазанда кіші Трамп Twitter-де өзінің үш жасар қызының [[Хэллоуин]] кәмпитінің жартысын алып кететінін жазып, «оған социализм туралы үйрету ешқашан да ерте емес» деп айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.buzzfeed.com/stephaniemcneal/trick-or-treat |title= Donald Trump Jr. Turned Halloween into A &quot;Socialism&quot; Lesson For His 3-Year-Old And People Are Trolling |publisher= BuzzFeed News |date= 2017-11-01 |first= Stephanie |last= McNeal |accessdate= 2017-11-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171114183338/https://www.buzzfeed.com/stephaniemcneal/trick-or-treat |date= 2017-11-14}}&lt;/ref&gt;

== 2020 жылғы сайлауды жоққа шығару талпынысы ==
Трамптың әкесінің 2020 жылғы қарашадан бастап [[2020 АҚШ президент сайлауы]]н бұзу әрекетінде маңызды рөлі атқарып келді. Ол әкесіне сайлауды бұзуға көмектеспеген республикашыл заң шығарушыларды қорқытты.&lt;ref&gt;{{cite news |first= Graig |last= Graziosi |url= https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html |title=Trump's sons declare war on GOP |date= 2021-01-06 |publisher= [[The Independent]] |accessdate= 2021-01-07}} {{Wayback|date= 2021-01-06 |url= https://web.archive.org/web/20210106212530/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы қарашада ол АҚШ-тағы 2020 жылғы сайлауда дауыстарды санауды аяқтаудың орнына «толық соғысты» жақтады.&lt;ref name=&quot;DallasMorningNews-2020-11-05&quot; /&gt;

Сайлау нәтижесінде үлкен Трамп жеңілді де, ол АҚШ халқын наразылық ретінде [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолий]] ғимаратына шақыртты да, [[АҚШ Капитолйиінің басып алынуы (2020)|халық күштеп кіріп]], терезелерді сындырды да және [[вандализм]]мен айналысты. Бір әйел қаза тапты, полиция қызметкері мен тағы үш адам басып кіру кезінде немесе одан кейін көп ұзамай қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{cite news |publisher= [[Politico]] |date= 2021-01-06 |title= 'I'm going to be in your backyard': Trump sons threaten primaries for GOP lawmakers |first= Quint |last= Forgey |url= https://www.politico.com/news/2021/01/06/trump-threat-primaries-gop-lawmakers-455366 |accessdate= 2021-01-21}} {{Wayback|date= 2021-02-08 |url= https://web.archive.org/web/20210208132138/https://www.politico.com/news/2021/01/06/trump-threat-primaries-gop-lawmakers-455366}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 11 қаңтарда Колумбия округінің бас прокуроры Карл Рэйсин кіші Дональд Трамптың [[Руди Джулиани]] мен [[Мо Брукс]]пен қатар АҚШ Капитолийіне жасалған шабуылға қатысты қылмыстық тергеуге алыну мүмкіндігі бар адам ретінде қарастырып жатқанын айтты.&lt;ref name=&quot;cnbc-2021&quot;&gt;{{cite news |title= DC attorney general considers riot incitement charges against Donald Trump Jr., Giuliani, GOP Rep. Brooks |url= https://www.cnbc.com/2021/01/11/capitol-riot-donald-trump-jr-rudy-giuliani-could-face-charges-in-dc.html |accessdate= 2021-01-12 |publisher= CNBC}} {{Wayback|date= 2021-01-13 |url= https://web.archive.org/web/20210113193353/https://www.cnbc.com/2021/01/11/capitol-riot-donald-trump-jr-rudy-giuliani-could-face-charges-in-dc.html}}&lt;/ref&gt;

== Өз өмірі ==
[[Сурет:Donald Trump, Jr. &amp; Kimberly Guilfoyle (48513772081).jpg|нобай|оңға|кіші Трамп пен [[Кимберли Гилфойл]], 2019 жылғы шілде]]
2003 жылы кіші Трамп әкесінің ұсынысы бойынша модель [[Ванесса Трамп|Ванесса Кей Хэйдон]]мен жолығысатын болды.&lt;ref name=&quot;gq&quot; /&gt; Ерлі-зайыптылар 2005 жылғы 12 қарашада [[Флорида]] штатының [[Палм-Бич (Флорида)|Палм-Бич]]індегі әкесінің [[Мар-а-Лаго]] үйінде үйленді.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.people.com/people/article/0,,661670_1129629,00.html |title= Donald Trump Jr. Marries Model Girlfriend |publisher= [[People]] |date= 2005-11-14 |last= Silverman |first= Stephen M. |accessdate= 2008-07-14}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160817150902/http://www.people.com/people/article/0,,661670_1129629,00.html |date= 2016-08-17}}&lt;/ref&gt; Олардың бес баласы бар: қызы Кай Мэдисон (2007 жылғы мамырда туған), ұлы III Дональд Джон (2009 жылғы ақпанда туған), ұлы Тристан Милос (2011 жылғы қазанда туған), ұлы Спенсер Фредерик (2012 жылғы қазанда туған) және Хлоя София (2014 жылғы маусымда туған).&lt;ref&gt;{{cite magazine|title= Donald Trump Jr. Welcomes Son Donald John III |url= https://people.com/parents/donald-trump-jr-welcomes-son-donald-john-iii/ |date= 2009-02-18 |publisher= [[People]] |accessdate= 2022-07-24}} {{Wayback|date= 2022-07-25 |url= https://web.archive.org/web/20220725194333/https://people.com/parents/donald-trump-jr-welcomes-son-donald-john-iii/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url= https://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/vanessa-donald-trump-jr-welcome-baby-boy-tristan-2011310/ |title= Vanessa, Donald Trump Jr. Welcome Baby Boy Tristan Milos |date= 2011-10-03 |first= Justin |last= Ravitz |publisher= US Magazine |accessdate= 2022-07-24}} {{Wayback|date= 2022-06-10 |url= https://web.archive.org/web/20220610221003/https://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/vanessa-donald-trump-jr-welcome-baby-boy-tristan-2011310/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |url= https://people.com/parents/donald-trump-vanessa-trump-welcome-daughter-chloe-sophia/ |title= Donald and Vanessa Trump Welcome Daughter Chloe Sophia |last= Michaud |first= Sarah |date= 2014-06-18 |publisher= [[People]] |accessdate= 2014-09-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20141021170703/http://celebritybabies.people.com/2014/06/18/donald-trump-vanessa-trump-welcome-daughter-chloe-sophia/ |date= 2014-10-21}}&lt;/ref&gt; Олардың үлкен қызы, Кай, нағашы үлкен атасы Кай Эванс құрметіне аталған.&lt;ref&gt;{{cite news |first= Iver Houmark |last= Andersen |url= http://www.avisen.dk/loekke-om-trump-sejr-det-lykkes-sjaeldent-en-mand-at_414814.aspx |title= Løkke om Trump-sejr: Det lykkes sjældent én mand at rive det hele ned |lang= da |work= Avisen.dk |date= 2016-11-09 |accessdate= 2022-07-24}} {{Wayback|date= 2021-05-13 |url= https://web.archive.org/web/20210513114932/https://www.avisen.dk/loekke-om-trump-sejr-det-lykkes-sjaeldent-en-mand-at_414814.aspx |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first= Freja |last= Wedenborg |url= http://www.avisen.dk/det-vidste-du-ikke-om-trump-her-er-hans-danske-jazz_414849.aspx |title= Vidtse du det? Her er Trumps danske forbindelse |work= Avisen.dk |date= 2016-03-30 |lang= da |accessdate= 2017-03-30}} {{Wayback|date= 2016-12-30 |url= https://web.archive.org/web/20161230085933/http://www.avisen.dk/det-vidste-du-ikke-om-trump-her-er-hans-danske-jazz_414849.aspx}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 15 наурызда жұптың жеке тұратыны және Ванесса Трамптың некені бұзатыны белгілі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2018/03/15/us/trump-jr-divorce-vanessa.html |title= Vanessa Trump, Donald Trump Jr.'s Wife, Files for Divorce |author= Matthew Haag; Jacey Fortin |date= 2018-03-15 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2018-03-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180316023452/https://www.nytimes.com/2018/03/15/us/trump-jr-divorce-vanessa.html |date= 2018-03-16}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 22 ақпанда олар ажырасқанын 2018 жылғы соңында шешкендерін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |last= Vulpo |first= Mike |title= Donald Trump Jr. and Vanessa Trump Finalize Their Divorce |url= https://www.eonline.com/news/1017355/donald-trump-jr-and-vanessa-trump-finalize-their-divorce |accessdate= 2023-06-23 |work= E! Online |date= 2019-02-22}} {{Wayback|date= 2023-06-23 |url= https://web.archive.org/web/20230623123741/https://www.eonline.com/news/1017355/donald-trump-jr-and-vanessa-trump-finalize-their-divorce}}&lt;/ref&gt;

2018 жылдан бері кіші Трамп [[Кимберли Гилфойл]]мен бірге жүр.&lt;ref name=&quot;successor&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first= Martha |last= Ross |url= https://www.mercurynews.com/2018/05/14/did-donald-trump-jr-leak-kimberly-guilfoyle-romance-story-for-this-petty-reason/ |title= Did Donald Trump Jr. leak Kimberly Guilfoyle romance story for this petty reason? |date= 2018-05-14 |publisher= The Mercury News |accessdate= 2018-09-17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180620101215/https://www.mercurynews.com/2018/05/14/did-donald-trump-jr-leak-kimberly-guilfoyle-romance-story-for-this-petty-reason/ |date= 2018-06-20}}&lt;/ref&gt; Гилфойл біраз жыл бойы Трамптар отбасымен дос еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://hollywoodlife.com/2018/05/16/vanessa-trump-upset-don-jr-kimberly-guilfoyle-dating-humiliated |title= Vanessa Trump 'Not Thrilled' Over Don Jr. &amp; Kimberly Guilfoyle Romance: It's More 'Humiliation' For Her |first= Samantha |last= Wilson |date= 2018-05-16 |work= hollywoodlife.com |accessdate= 2018-09-17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180801122404/https://hollywoodlife.com/2018/05/16/vanessa-trump-upset-don-jr-kimberly-guilfoyle-dating-humiliated/ |date= 2018-08-01}}&lt;/ref&gt; Жұп 2020 жылғы 31 желтоқсанда атастырылды, алайда бұл ақпарат тек 2022 жылғы қаңтарда ғана белгілі болды.&lt;ref&gt;{{cite news |last= Papenfuss |first= Mary |title= Donald Trump Jr., Kimberly Guilfoyle Reportedly Engaged – For A Year |url= https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-jr-kimberly-guilfoyle-engaged_n_61d383e2e4b0bb04a63bc7f8 |accessdate= 2022-01-04 |publisher= HuffPost |date= 2022-01-03}} {{Wayback|date= 2022-01-05 |url= https://web.archive.org/web/20220105213335/https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-jr-kimberly-guilfoyle-engaged_n_61d383e2e4b0bb04a63bc7f8}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы желтоқсанда кіші Трамп өзінің ресми резиденциясын Нью-Йорктен Флоридаға ауыстырды.&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.forbes.com/sites/zacheverson/2022/07/20/eric-trump-joins-family-in-leaving-new-york-declaring-florida-his-official-residence/?sh=147a8c643d9a |title= Eric Trump Joins Family In Leaving New York, Declaring Florida His Official Residence |first= Zach |last= Everson |publisher= [[Forbes]] |date= 2022-07-20 |accessdate= 2022-12-01}} {{Wayback|date= 2022-12-01 |url= https://web.archive.org/web/20221201230604/https://www.forbes.com/sites/zacheverson/2022/07/20/eric-trump-joins-family-in-leaving-new-york-declaring-florida-his-official-residence/?sh=147a8c643d9a}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 23 мамырда Трамп Беттина Андерсонға үйленді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Трамп, Дональд}}
[[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:АҚШ менеджерлері]]
[[Санат:Дональд Трамп балалары]]
[[Санат:Хилл мектебі түлектері]]
[[Санат:Уортон бизнес мектебі түлектері]]
[[Санат:Пенсильвания университеті түлектері]]
[[Санат:АҚШ Республикалық партиясының мүшелері]]
[[Санат:The Trump Organization қызметкерлері]]</text>
      <sha1>cddhgq0xmm0fqrxm55n1q8b5s0xfskr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сайран Балкенұлы Бұқанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>576962</id>
    <revision>
      <id>3608475</id>
      <parentid>3570772</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4123" sha1="kok6e2z54hhyub1wmbwz2cwndhhst9h" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}}
'''Сайран Балкенұлы Бұқанов''' – 1950 жылғы тамыздың 19 жұлдызында,  Қостанай облысы Ленин ауданына қарасты Карл Маркс атындағы ауылда дүниеге келген. Қазақстан Еңбек Ері.

== Өмірбаяны ==
[[Уақ]] тайпасынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап
 |авторы         = Дәйкенов Темірболат
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Уақ шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет
 |басылым     = 2
 |орны        = Астана
 |баспасы     = Фолиант
 |жыл         = 2021
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 992
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-338-848-9
 |тиражы       = 1000
}}&lt;/ref&gt;

1973 жылы агроном мамандығы бойынша Целиноград ауыл шаруашылық институтының Қостанай филиалын бітірген. Қызмет жолын «Боровской» совхозында қарапайым агроном жұмысынан бастаған. 
Әскерде қызмет еткен соң, ол «Тенизовски» совхозында агроном қызметін атқарды, содан кейін 1976 жылдан бастап 1980 жылға дейін, «Ақсуат» совхозында бас агроном болым жұмыс жасады. Ал 1982 жылдан 1984 жылға дейін осы кәсіпорынды басқарды. 
1984 жылы маусым айында «Харьков» астық фермасына директор болып аударылды. 
1997 жылы «Харьков» астық фермасы, Қостанай облысы «Қарқын» Меңдіқара ауданы ЖШС атауына ауыстырылды. Сайран Бұқанов директоры болып сайланды.
Бүгінде «Қарқын» астық өсіріп, ет және сүт өндірісімен айналысады. «Қаркенді» басқарған жылдар ішінде Сайран Бұқанов өндірістік үрдісті жетілдіру, өнімнің сапасын арттыру, жер ресурстарын сақтау және материалдық базаны нығайту саясатын жүргізіп келеді. Соңғы жылдары кәсіпорын жаңа техникалармен жабдықталып, қамтылды.

==Жетістіктері==
•	«Герой Труда Казахстана» атауы 2009 жылы берілді. Ерекше білгімен Золотая Звезда және Отан ордены
•	1999 «Құрмет» ордены
•	Мерейлі медаль «50 лет Целине»
•	«Парыз» республикалық байқауының лауреаты
•	Ұлттық экономикалық палатасы алтын медаль «Союз «Атамекен»
•	 Мендіқара ауданының құрметті азаматы&lt;ref&gt;[alashainasy.kz]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер==
* [http://www.inform.kz/ru/enbek-erleri-el-ishinde-tanylady_a2211306 Еңбек ерлері ел ішінде танылады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302194136/http://www.inform.kz/ru/enbek-erleri-el-ishinde-tanylady_a2211306 |date=2017-03-02 }}
* [http://kostanaytany.kz/archives/43562 САЙРАН БҰҚАНОВ: «Кей азаматтардың түлкібұлаң тірлігі жанға батады»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608140607/http://kostanaytany.kz/archives/43562 |date=2017-06-08 }}</text>
      <sha1>kok6e2z54hhyub1wmbwz2cwndhhst9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Данила Валерьевич Козловский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578937</id>
    <revision>
      <id>3608332</id>
      <parentid>3585959</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6262" sha1="hub55r72c48jl5nmr010f5b7to4intc" xml:space="preserve">[[Сурет:Данила Козловский 2017 (1).jpg|нобай|alt= Данила Козловский 2017 (1).jpg| Данила Козловский 2017 (1).jpg]]
{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Дани́ла Вале́рьевич Козло́вский''' (тұғ. 3 мамырда 1985 жылы, Мәскеу, КСРО) — театр мен киноның ресей актеры. «Ника» (2016) мен «Золотой орёл» (2013) сыйлықтың иегері.

== Өмірбаяны ==
Ол  1985 жылдың 3 мамырында Мәскеуде дүниеге келген. Отбасында өзінен басқа екі ағасы бар, олар: үлкен ағасы Егор мен кішісі Иван.Оның әкесі Валерий Иванович Козловский (1946 ж.т.),— РФ-ның мәдениетінің лайықты жұмыскері, философия ғылымдарының докторы, МГИК-ның профессоры болған. Сонымен қатар  осы университетте жарнама құру кафедрасында қатысқан. Анасы — Надежда Звенигородская, актрисаға оқыған. Данил кішкентай кезіінде ата-анасы ажырасып кеткен.

Данил балалық шағында балет мектебінде көп оқымады.

6 жыл бойы Крондштаттық теңіз кадет корпусында оқыған және 2002 жылы аяқтаған.

Әртіс 1998 жылдан бастап киноларда түскен. Оның алғашқы рөлі - «Простые истины» сериалында бұзақы болған

Екінші курстан бастап әртіс киноға жиі түсе бастады.

2006 жылы Данила Козловский Ресейдің кинокритик пен кинопресстің Лауреат атағын «Белый слон» рөліне «Garpastum» фильміне алған.

== Жеке өмірі ==

2008 жылдың күзінде актер Уршула Магдалена Малкаға үйленді. 2011 жылда актер ажырасты.

2013 жылдың ақпанның басында «жеті кун» журналы Козловскийдің Юлия Снигирьдің романын жария етті Жозе Дайан режиссердің «Распутин» тарихи драмасында онымен бірге түскен.

2015 жылы Данилдың әртіс әрі модель Ольга Зуевамен қарым-қатынасы жария болды.


== Фильмографиясы ==
 

Жылы	Аты	                                Рөлі
1999	Простые истины	                        алтыншы сыныптың оқушысы Денис Селивёрстов
2003	Улицы разбитых фонарей Менты-5	        солдат-дезертир Попов
2003	Я всё решу сама: Танцующая на волнах	Валера
2004	Сисси — мятежная императрица	        юный Франц Иосиф
2004	На Верхней Масловке	                Модильяни
2005	Гарпастум	                        Николай
2006	Алька	                                Лёня Астахов
2006	Преступление и погода	                Виктор
2007	Завещание Ленина	                Сергей, брат Шаламова
2008	Мы из будущего	                        Сергей Филатов (Борман)
2009	А. Д.	                                Даниил Агеев
2009	Весельчаки	                        Люся (Люся Мохнатая), Дима, травести
2009	Гамлет. XXI век	                        Лаэрт
2010	Покушение	                        Евгений Костин
2010	Москва, я люблю тебя	                такси жүргізуші
2010	Одиночка	                        Андрей Громов
2011	Гольфстрим под айсбергом	        Ари Брыльский
2011	Мишень	                                Митя
2011	Пять невест	                        Алексей Каверин
2011	Распутин	                        Дмитрий Павлович
2011	Шхера-18	                        Андрей Егоров
2012	Духless	                                Макс Андреев
2012	Шпион	                                Егор Дорин
2013	Всё началось в Харбине	                Борис Эйбоженко
2013	Легенда № 17	                        Валерий Харламов
2013	Привычка расставаться	                Вадим
2014	Академия вампиров	                Дмитрий Беликов
2014	Дубровский	                        Владимир Дубровский
2015	Духless 2	                        Макс Андреев
2016	Викинг	                                Владимир Святославич
2016	Пятница	                                Михаил Бондарь
2016	Статус: Свободен	                Никита
2016	Хардкор                            	Акан
2016	Экипаж                          	Алексей Гущин
2017	Декоратор	                        Эраст Фандорин
2017	Довлатов	                        Акула
2017	Матильда	                        Воронцов
2017	На районе	                        Киса
2018	Тренер	                                Юрий Столешников

== Сілтеме ==

[http://www.imdb.com/name/nm1572716/ Данила Козловский]

[http://www.sobaka.ru/oldmagazine/glavnoe/15722 Лидия Маслова. Данила Козловский]</text>
      <sha1>hub55r72c48jl5nmr010f5b7to4intc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрэнк Гери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>588631</id>
    <revision>
      <id>3608302</id>
      <parentid>3596138</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:55:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4737" sha1="fcr51g7mprh3fmpanh73ruxlbfvwp4y" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
== Фрэнк Гери ==
Фрэнк Оуэн Гери (ағылшын. Frank Owen Gehry, шын есімі Эфраим Оуэн Гольдберг, англ. Ephraim Owen Goldberg; туыл. 28 ақпан 1929, Торонто) - қазіргі таңның танымал сәулетшілерінің бірі, архитектуралық деконструктивизмнің негізін құраған. 1989 жылғы Притцеровтық премияға ие болған.
=== Өмірбаяны ===
Фрэнк Оуэн Гери Польшада 1929 жылы туылды. Атасы құрылыс материалдарымен сауда жасаса, әкесі автоматтар дүкенін басқарған. Жас Фрэнк антисемитизмнің кесірінде соққыға жығылып, тегін ауыстырып, Америкаға отбасымен көшіп барады. 17 жасынан бастап, Лос-Анджелесте тұрады. Басында Оңтүстік Калифорния Университетінде оқиды, кейін Гарвард университетінде оқуын аяқтайды. АҚШ-тың атақты сәулетшілерінің жобаларына ат салысып, кей уақыт Франция сәулетшілерімен жұмыс атқарады. 1962 жылы АҚШ-қа қайтып, Лос-Анджелесте өз бюросын ашады. 2014 жылы бұл бюро әлемнің ең атақты сәулет фирмаларының бірі атанады. Мұнда 200-ден астам сәулетшілер жұмыс атқарады.
1950-60 жылдары Фрэнк Оуэн Гери Фрэнк Ллойд Райттың көмекшісі болады. 1978 жылы постмодернизмге бас бұрып, 1920 жылы салынған үйін қайта тұрғызады.

=== Архитектура ===
Деконструктивизм архитектурасының ең озық үлгілері гериге тиесілі — Миннеаполистегі Фредерик Вейсманның музейі (1993), Прагадағы &quot;билеген үй&quot; (1995), Гуггенхейма в Бильбаодағы Гуггенхейм музейі (1997), Лос-Анджелестегі Уалт Диснейдің атындағы концерт залы (2003). 2007 жылы Массачусетский технологиялық университет Гериге қарсы арыз жазды, $315 млн тұратын корпусының жобасы дұрыс емес. Университет қызметкерлерінің айтуы бойынша &quot;3 жыл ішінде ғимараттың жоғарысынан су ағып, дұрыс жасалмаған жұмыстар адамдарға қауіп төндіреді&quot;.
Оның көп жобалары демонструктивизмнің иллюстрациялары болып табылады. Гери эстетикалық тұрғыдан ерекше жобалар дайындайды. Фрэнка Геридің жұмыстары геометриялық мүсіндік болып шығады және бұл Геридің өзіндік композициясына жатады. Қызметтестерінің айтуы бойынша, мұнда белгілі бір қауіп бар.  Оның деконструктивизмі — бұл деструктивизм: ыдырайтын көлемдер, дөрекі, құлдыраңқы жасалған жобаның жоғарғы бөлігі, дәстүрлі архитектуралық құралдардың қолданылуы.
=== Қызықты ақпарат ===
-Гери хоккей ойынының жанкүйері. Оның айтуымен арнайы хоккейге арналған кубок жасалып, бұл спорт бойынша әлем чемпионы атанған топқа берілді.
-2005 жылы &quot;Симпсоны&quot; мультсериалының бір бөлімінде Фрэнк Гери өзі өзінің даусын жазды. Осы әрекет арқасында, ол дауыс жазуға шақырылған ең алғаш архитектор аталды.

&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BA_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B8
Гэри Фрэнк. Электронная еврейская энциклопедия&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>fcr51g7mprh3fmpanh73ruxlbfvwp4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрей Геннадьевич Кириленко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>590065</id>
    <revision>
      <id>3608472</id>
      <parentid>3095226</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3392" sha1="ky04qk3ftvsxtl3hq0na3xlm1wkzjmk" xml:space="preserve">[[Сурет:Andrei Kirilenko in 2011.jpg|thumb|Андрей Геннадьевич Кириленко (2011)]]
'''Андрей Геннадьевич Кириленко''' (18 ақпан 1981 жылы Ижевск, СССР) — ресейлік кәсіби [[баскетболшы]]. Еңбек сіңірген спорт шебері. Кириленко, ойнайтын позициялары-жеңіл немесе ауыр форвард, кейіннен ЦСКА (Мәскеу) көшбасшысы болды. ЦСКА (Мәскеу) — аса титулды Ресей баскетбол клубы , 2000 жылы Ресей чемпионатының үздік ойыншысы атанды. Келесі жылы, 20 жастағы Кириленко НБА клубының құрамында &quot;Юта Джаз&quot; болуға шақырту алды , онда көп ұзамай өзінің жан-жақтылық, жақсы шабуыл және қорғау қасиеттерімен бастапқы құрамда  орының алды. Ресей құрамында баскетболдан Кириленко алтын медаль иегері атанды.Еуропа чемпионатының 2007 және 2011 жылғы қола медалінің иегері,2012 жылғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері.

== Өмірбаяны ==
Андрей Кириленко 18 ақпан 1981 жылы Ольга(анасы) мен Геннадий(әкесі) Кириленконың отбасында дүниеге келген. Әкесі — спортшы, Искра футбол әйелдер клубының бас бапкері (Ленинград облысы). Ольга Кириленко &quot;Буревестник&quot;, &quot;Спартак&quot;, &quot;Орақ және балға&quot; және Скороходта әйелдер командаларында баскетболмен айналысты. Жүктілік кезеңінде Ольга Геннадий Кириленко әскери борышын өтеді. Балалықшағында Андрей жүзумен, футболмен, гандболмен айналысты. Ленинград Фрунзе ауданының БЖСМ-інде 1-сыныпта баскетболмен айналысты; алғашқы жаттықтырушысы — Алексей Владимирович Васильев. 1995 жылы қала чемпионы атанды.

==Жетістіктері==

* Құрама сапында: Олимпиада ойындарының қола жүлдегері, 2012 жылы Лондонда.
* Еуропа чемпионы, 2007 жылғы MVP және үздік шабуылшы
* 2011 жылғы Еуропа чемпионатының Қола жүлдегері, 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE,_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87
[[Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар]]
[[Санат:Ресей баскетболшылары]]
[[Санат:1981 жылы туғандар]]
[[Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері]]</text>
      <sha1>ky04qk3ftvsxtl3hq0na3xlm1wkzjmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристофер Паолини</title>
    <ns>0</ns>
    <id>593680</id>
    <revision>
      <id>3608372</id>
      <parentid>2902128</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2606" sha1="m1bwrnu1t6yaqma0816ed7xp8gmebxt" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Кристофер Паолини
 |Шынайы есімі        = Christopher Paolini
 |Суреті              = Christopher Paolini - Lucca Comics and Games 2012.JPG
 |Ені                 = 
 |Суреттің аты        = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні        = 17.11.1983
 |Туған жері        = {{туғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{USA}}
 |Ұлты                = 
 |Мансабы             = 
 |Шығармашылық жылдары   = 
 |Бағыты              = [[фэнтези]]
 |Жанры               = 
 |Шығармалардың тілі  = [[ағылшын тілі]]
 |Дебюті              = 
 |Марапаттары         = 
 |Сыйлықтары          = 
 |Қолтаңбасы          = Christopher Paolini signature 2.png
 |Сайты               = http://www.alagaesia.com/
 |Commons             = Christopher Paolini
}}
'''Кристофер Паолини''' ({{lang-en|Christopher Paolini}}; [[17 қараша]] [[1983 жыл]]) — американдық жазушы, «Эрагон» фэнтези тетралогияның авторы. 1983 жылдың 17 қарашасында туылған.&lt;ref&gt;http://www.imdb.com/name/nm1845777/&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Кристофер Паолини [[Оңтүстік Калифорния]]да мұғалімнің отбасында дүниеге келген. Кейіннен отбасылар Монтанадағы Парадайз Веллиға көшеді. Кристофер үйде ата-анасынан білім алған. Балалық шағында ол кітапханаға жиі баратын және әңгімелер мен өлеңдер жазған.

2011 жылдың 27 мамырында Кристофер Паолини әлемдегі ең көп сатылатын кітаптарды - Эрагон 25 миллионнан астам көшірмелерін сатқан ең жас автор ретінде Гиннесс рекордтар кітабына ие болды.&lt;ref&gt;[http://www.alagaesia.com/christopherpaolini.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023065737/http://www.alagaesia.com/christopherpaolini.htm |date=2007-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>m1bwrnu1t6yaqma0816ed7xp8gmebxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олдос Хаксли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>593766</id>
    <revision>
      <id>3608341</id>
      <parentid>3194112</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4963" sha1="nws2gxo2026dxzpq0pjswm1r92876u5" xml:space="preserve">[[File:Aldous Huxley psychical researcher.png|thumb|right|Huxley (1954)]]

'''Олдос Хаксли''' — ағылшын [[жазушы]]сы, романист және [[философ]]. Танымал анти-утопиялық «Жаңа Жаңа әлем» романының авторы. 1894-1963 жылдар аралығында өмір сүрген.&lt;ref&gt;http://data.bnf.fr/11908111/aldous_huxley/&lt;/ref&gt;
Хаксли гуманистік, пацифист және сатирист болатын. Кейінірек ол рухани мәселелерге қызығушылық білдірді: парапсихология және философиялық мистицизм, атап айтқанда әмбебаптық. Өмірінің соңында Хоксли кеңінен танымал болған уақыттың ең басты зиялыларының бірі. Нобель сыйлығының лауреаты әртүрлі жылдары жеті рет ұсынылған.
== Өмірбаяны ==
Оның әкесі - жазушы Леонард Хаксли, патронның атасы - биолог Томас Генри Хаксли; Хаксли - тарихшы мен ағартушы Томас Арнольд пен немере жазушы Мэттью Арнольдтің немересі. Хаксли Джулиан бауырлас және ағасы Эндрю белгілі биолог болды.

Холслидің анасы Aldous он үш жасында қайтыс болды. Үш жылдан соң ол көздің қабынуына шалдығып, кейінірек оның көруі айтарлықтай нашарлады. Осыған байланысты ол [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде әскери қызметтен босатылды. Көруді кейінірек түзету тәжірибесін ол «Көру өнері» брошюрасында сипаттаған.
Хаксли он жеті жасында алғашқы [[роман]]ын жазған. Оксфордтағы Баллиол колледжінде әдебиетті зерттеді.
1937 жылы Хаксли Лос-Анджелеске әйелі Мария, ұлы Матай және досы Джеральд Гердпен бірге көшіп келді. Дәл осы жерде оның негізгі шығармашылық кезеңі басталады, ол үшін адамның мәнін егжей-тегжейлі сараптау болды. Хаксли 1938 жылы Джидда Кришмамтимен кездесті. Соңғысының әсерімен ол әртүрлі даналыққа үйренеді және мистицизммен айналысады.
1953 жылы Хамфри Осмонд жүргізген тәжірибеге қатысуға келісті. Бұл эксперименттің мақсаты адамның санасында мескалиннің әсерін зерттеу болды.
1960 жылдың басында Хьюсли Лос-Анджелестегі үйінде М. Эриксон әр түрлі сананың ортақ психологиялық зерттеуі үшін ұзақ уақыт бойы кездесті.
Хаксли 1963 жылы 22 қарашада Лос-Анджелесте шыршалы [[қатерлі ісік|қатерлі ісігінен]] қайтыс болды (Джон Ф.Кеннедидің өлтірілген күні). Ол қайтыс болғанға дейін оған LSD - 100 мкг инъекцияға енгізуді сұрады. Дәрігерлердің ескертулеріне қарамастан, оның әйелі оның өтінішін орындады, бұл оған күйзеліс пен тұншығып қалмау арқылы бейбіт түрде өлуге мүмкіндік берді. Бұл сұхбаттағы ол 1986 жылы Британдық BBC телекомпаниясына LSD құжаттамалық жобасы аясында: The Beyond Within  ішінде берген сұхбатында мойындады.&lt;ref&gt; [http://paddycmoviereviews.blogspot.com/2007/02/lsd-beyond-within.html LSD: The Beyond Within ағылшынша]&lt;/ref&gt; Өзінің үйінде өртте өлгенге дейін Хаксли өзінің барлық қолжазбаларыныың барлығын дерлік өртеп жіберді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:26 шілдеде туғандар]]
[[Санат:1894 жылы туғандар]]
[[Санат:22 қарашада қайтыс болғандар]]
[[Санат:1963 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Англия жазушылары]]
[[Санат:Оксфорд университеті түлектері]]</text>
      <sha1>nws2gxo2026dxzpq0pjswm1r92876u5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хосе Игнасио Начо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>599320</id>
    <revision>
      <id>3608299</id>
      <parentid>3475242</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10873" sha1="tqr4nd2tzp86ho6lapg3wqf2ipcwx1y" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі = Начо
 |толық аты = Хосе Игнасио Фернандес Иглесиас
 |сурет  = Nacho Fernández.jpg
 |сурет ені = 220px
 |туған күні =18.02.1990
 |туған жері = Мадрид, Испания
 |азаматтығы = {{байрақ|Испания}} 
 |бойы = 179
 |салмағы = 75
 |позиция = орталық қорғаушы
 |қазіргі клуб = {{ту|Сауд Арабиясы}} [[Әл-Кадисия (футбол клубы, Әл-Хубар)|Әл-Кадисия]]
 |номері = 
 |жастар клубы = {{футбол карьерасы
|1999—2001|{{flagicon|Испания}} Комплутенсе|
|2001—2008|{{flagicon|Испания}} [[Реал Мадрид]]}}
 |клубтары = {{футбол карьерасы
|2011—2024|{{flagicon|Испания}} [[Реал Мадрид]]|242 (12)
|2009—2013|{{flagicon|Испания}} [[Реал Мадрид Кастилья]]|105 (4)
  |2024—|{{ту|Сауд Арабиясы}} [[Әл-Кадисия (футбол клубы, Әл-Хубар)|Әл-Кадисия]]|13 (0)}}
 |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2005|{{flagicon|Испания}} Испания-16|1 (0)
|2006-2007|{{flagicon|Испания}} Испания-17|11 (0)
|2008—2009|{{flagicon|Испания}} Испания-19|9 (2)
|2011—2013|{{flagicon|Испания}} Испания-21|6 (0)
|2013—2024|{{футбол|Испания}} |29 (1)}}
}}
'''Хосе Игнасио Фернандес Иглесиас''' ({{lang-es|José Ignacio Fernández Iglesias}}; [[18 қаңтар]] [[1990 жыл]], Алькала-де-Энарес, [[Мадрид]]&lt;ref&gt;https://www.bdfutbol.com/en/j/j200113.html&lt;/ref&gt;), '''Начо''' есімімен танымал ({{lang-es|Nacho}}) — [[Испания|испан]] [[футбол]]шысы, «[[Әл-Кадисия (футбол клубы, Әл-Хубар)|Әл-Кадисия]]» клубының орталық жартылай қорғаушысы. 17 жасқа дейінгі футболшылар арасындағы Еуропа чемпионы (2007). 

Начоның інісі бар Алехандро (Алекс), ол да Кадизде ойнайтын кәсіби футболшы.

2014 жылдың 31 мамырында Начо өзінің көптен бергі досы Мария Кортеске үйленді. 2015 жылдың 13 мамырында ерлі-зайыптылардың қызы Александра дүниеге келді&lt;ref&gt;http://www.realmadrid.com/en/news/2015/05/nacho-father-to-a-baby-girl&lt;/ref&gt;. 2016 жылдың 28 мамырында Чемпиондар лигасының финалы күні Начо ұлы дүние есігін ашты&lt;ref&gt;http://futbol.as.com/futbol/2016/05/28/champions/1464447039_569699.html&lt;/ref&gt;. Үшінші бала 2019 жылдың 29 наурызында дүниеге келді.

== Өмірбаяны ==
Мадридтің тумасы. 10 жасында оқуға түскен «Реал Мадрид» клубы мектебінің тәрбиеленушісі. 12 жасында Начода бірінші типті қант диабеті анықталды. Бұл оның денсаулығын мұқият бақылауға мәжбүр етті, дегенмен де кәсіби футбол мансабын бастауға кедергі бола алмады&lt;ref&gt;https://www.sovsport.ru/football/articles/973757-nacho-v-12-let-u-menja-obnaruzhili-diabet-i-skazali-chto-futbol-dlja-menja-zakonchilsja&lt;/ref&gt;.

Резервтік командада 2008/09 Маусымда Сегундада дебют жасады, сол жылы екі кездесуде ойнады. Барлығы осы дивизионда үш толық маусым ойнады. 2011/12 маусымының қорытындысы бойынша «Кастилья» командасымен бірге Сегундада ойнауға мүмкіндік алды. 2011 жылдың 23 сәуірінде Начо Реалдың негізгі құрамында дебют жасады&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20121026133648/http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/301882?cc=5739&lt;/ref&gt;, бүкіл матчты басынан аяғына дейін ойнады. Екінші матч бір аптадан кейін өтті, бірақ оның клубы Сарагосалық «Реал» командасынан сенсациялық түрде ұтылды&lt;ref&gt;http://soccernet.espn.go.com/report?id=302162&amp;cc=5739 {{Webarchive|url=https://archive.today/20120716121840/http://soccernet.espn.go.com/report?id=302162&amp;cc=5739 |date=2012-07-16 }}&lt;/ref&gt;.

2011 жылдың жазында Солтүстік Америка турына қатысып, «Лос-Анджелес Галакси», «Гвадалахара» және «Филадельфия Одағы» клубтарына қарсы матчтарда ойнады. 2012 жылдың 2 қыркүйегінде ресми түрде 27 нөмірлі футболка алды&lt;ref&gt;http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo_en/1330117611446/noticia/Noticia/Nacho_Fernandez_joins_the_dynamics_of_the_first_team.htm&lt;/ref&gt;, бірақ Жозе Моуриньо шешімімен резервтік клубта біраз уақытқа қалды.

2013 жылдың 27 қарашасында УЕФА Чемпиондар Лигасының топтық матчында 27-минутта Серхио Рамос алынып тасталғандықтан, Хесені ауыстырды. 

Испанияның жасөспірімдер құрамасының құрамында 2007 жылы 17 жасқа дейінгі Еуропа чемпионатын жеңіп алды, сол жылы әлем чемпионатында күміс медаль жеңіп алды.

Израильде өткен Еуропа жастар чемпионатына қатысып, турнирдің алтын медалін жеңіп алды.

== Қатысу статистикасы ==
''2023 жылғы 27 мамырдағы жағдай бойынша&lt;ref&gt;https://int.soccerway.com/players/jose-ignacio-fernandez-iglesias/145424/&lt;/ref&gt;''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''&lt;big&gt;Клубтық мансабы&lt;/big&gt;'''
! rowspan=&quot;2&quot; |Клуб
! rowspan=&quot;2&quot; |Маусым
! colspan=&quot;2&quot; |Лига
! colspan=&quot;2&quot; |Кубок
! colspan=&quot;2&quot; |Еурокубоктар
! colspan=&quot;2&quot; |Басқалар
! colspan=&quot;2&quot; |Барлығы
|-
!Ойындар
!Голдар
!Ойындар
!Голдар
!Ойындар
!Голдар
!Ойындар
!Голдар
!Ойындар
!Голдар
|-
! rowspan=&quot;6&quot; |→ Кастилья
|2008/09
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |―
| colspan=&quot;2&quot; |―
| colspan=&quot;2&quot; |―
!2
!0
|-
|2009/10
|21
|1
| colspan=&quot;2&quot; |―
| colspan=&quot;2&quot; |―
| colspan=&quot;2&quot; |―
!21
!1
|-
|2010/11
|30
|0
| colspan=&quot;2&quot; |―
| colspan=&quot;2&quot; |―
|2
|0
!32
!0
|-
|2011/12
|33
|3
| colspan=&quot;2&quot; |―
| colspan=&quot;2&quot; |―
|4
|0
!37
!3
|-
|2012/13
|19
|0
| colspan=&quot;2&quot; |―
| colspan=&quot;2&quot; |―
| colspan=&quot;2&quot; |―
!19
!0
|-
!Барлығы
!105
!4
! colspan=&quot;2&quot; |―
! colspan=&quot;2&quot; |―
!6
!0
!111
!4
|-
! rowspan=&quot;15&quot; |Реал Мадрид
|2010/11
|2
|0
|0
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |―
!2
!0
|-
|2011/12
|0
|0
|1
|0
|0
|0
|0
|0
!1
!0
|-
|2012/13
|9
|0
|3
|0
|1
|0
|0
|0
!13
!0
|-
|2013/14
|12
|0
|4
|0
|3
|0
| colspan=&quot;2&quot; |―
!19
!0
|-
|2014/15
|14
|1
|2
|0
|6
|0
|0
|0
!22
!1
|-
|2015/16
|16
|0
|1
|0
|5
|1
| colspan=&quot;2&quot; |―
!22
!1
|-
|2016/17
|28
|2
|5
|1
|4
|0
|2
|0
!39
!3
|-
|2017/18
|27
|3
|6
|0
|8
|1
|1
|0
!42
!4
|-
|2018/19
|20
|0
|5
|0
|5
|0
|0
|0
!30
!0
|-
|2019/20
|6
|1
|3
|1
|1
|0
|0
|0
!10
!2
|-
|2020/21
|24
|1
|0
|0
|8
|0
|1
|0
!33
!1
|-
|2021/22
|28
|3
|3
|0
|9
|0
|2
|0
!42
!3
|-
|2022/23
|27
|1
|5
|0
|8
|0
|4
|0
!44
!1
|-
|2023/24
|13
|0
|2
|0
|6
|0
|2
|0
!23
!0
|-
!Барлығы
!226
!12
!40
!2
!64
!2
!12
!0
!342
!16
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Мансабында барлығы
!331
!16
!40
!2
!64
!2
!18
!0
!453
!20
|}

== Футболшы жайлы фактілер ==
*[[Реал Мадрид|&quot;Реал&quot;]] клубының түлегі. Негізгі құрамда 2012 жылдан ойнай бастады. Клубпен қазіргі келісім шарты 2021 жылға дейін.
*2014 жылы 21 мамыр күні өзінің құрбысы Мария Кортеске үйленді. [[2015 жыл]]ы [[13 мамыр]]да қыздары Алехандра дүниеге келді. Ал, [[2016 жыл]]ы [[28 мамыр]] күні [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]ның финалында [[Реал Мадрид|&quot;Реал&quot;]] мен [[Атлетико Мадрид|&quot;Атлетико&quot;]] ойнаған күні ұлдары өмірге келді.
*Начоның туған ағасы Алехандро да футболшы. 
*Ұлттық құрамада 2013 жылдан бері ойнап келеді.

== Ұлттық құрама үшін матчтар ==
''2023 жылғы 18 маусымдағы жағдай бойынша&lt;ref&gt;https://www.national-football-teams.com/player/53692.html&lt;/ref&gt;''

'''Испания құрамасы үшін Начо матчтары'''

'''Барлығы: матчтар ойналды: 24 / гол соғылды: 1; жеңістер: 12, тең ойын: 10, жеңілістер: 2.'''

== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===
'''&quot;Реал Мадрид&quot;'''

* Испания Чемпионы '''(3)''': 2016/17, 2019/20, 2021/2022
* Испания Кубогының Иегері '''(2)''': 2013/14, 2022/23
* Испания Суперкубогының Иегері '''(5)''': 2012, 2017, 2019/20, 2021/22, 2023/24
* УЕФА Чемпиондар Лигасының жеңімпазы '''(6)''': 2013/14, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2021/22, 2023/24
* УЕФА Суперкубогының иегері '''(4)''': 2014, 2016, 2017, 2022
* Клубтық әлем чемпионатының жеңімпазы '''(5)''': 2014, 2016, 2017, 2018, 2022

'''Испания (17-ге дейін)'''

* Еуропа Чемпионы: 2007

'''Испания (жас)'''

* Еуропа Чемпионы: 2013
'''Испания'''

* Еуропа чемпионы: 2024

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Испания құрамасы Еуро 2024}}

[[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]]
[[Санат:Испания футболшылары]]
[[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]]
[[Санат:Әл-Кадисия Әл-Кубар ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>tqr4nd2tzp86ho6lapg3wqf2ipcwx1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұрат Ескендірұлы Әджиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>601728</id>
    <revision>
      <id>3608217</id>
      <parentid>3594408</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88474" sha1="cw4bxr5ewps6ncdbl3ve72lcy4m8r9j" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Мұрат Ескендірұлы Әджи
 |Шынайы есімі        = {{lang-kum|Аджиланы Мурад Эскендерны уланы}}
 |Суреті              = Мұрат Эскендірұлы Әджіев.jpeg
 |Ені                 =
 |Суреттің аты        = 
 |Туған кездегі есімі  = 
|Лақап аты           = Мұрат Әджі
 |Туған күні        = 09.12.1944
 |Туған жері        = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Қайтыс болған күні  = 07.03.2018
 |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]]
 |Азаматтығы          = {{USSR}}→{{RUS}}
 |Ғылыми аясы       = [[география]], [[түркология]], [[экономика]]
 |Ғылыми дәрежесі        = Экономика ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы           = профессор көмекшісі 
 |Альма-матер            = [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]
 |Ғылыми жетекші         = В. Ф. Бурханов
 |Атақты шәкірттері      = 
 | Несімен белгілі        = Кеңес және орыс ғалымы, түрколог, жазушы
|Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = https://www.adji.ru
 |Commons            = 
}}
'''Мұрат Ескендірұлы Әджиев''' ({{lang-kum|Аджиланы Мурад Эскендерны уланы}}; 1994 жылдан бастап ''Мұрат Әджі'' деген лақап атымен жарияланады; [[9 желтоқсан]] [[1944 жыл|1944]], [[Мәскеу]] - [[7 наурыз]] [[2018 жыл|2018]], сонда) — кеңестік және ресейлік жазушы, публицист. Көне [[Түркілер|түркілердің]] тарихи отаны, [[Алтай таулары|Алтайда]] М. Әджі кітаптары Ресейде және кейбір түркітілдес елдерде қызығушылық туғызып, танымал болды.

Білімі бойынша [[География|географ]], [[экономика]] ғылымдарының кандидаты дәрежесі бар.

== Өмірбаяны ==
=== Ғылыми мансабы ===
[[1964 жыл]]ы [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нің География факультетінің Солтүстік зерттеулер бөліміне түсті. [[1969 жыл]]ы Мәскеу мемлекеттік университетінің география факультетін бітіріп, тағайындалған уақытқа [[аспирантура]]ға қабылданды. КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитетінің Өнімді күштерді зерттеу жөніндегі Кеңеске кірді. 1973 жылы «Өнеркәсіптік және құрылыс негіздерін таңдау арқылы КСРО-ның солтүстік-шығысындағы индустриалды даму үдерісін моделдеу және оңтайландыру» тақырыбында [[Докторлық диссертация|кандидаттық диссертацияны]] қорғады. [[Профессор]]  В.Ф. Бурханов ғылыми жетекшісі болды. Әджіев аспирантураны бітіргеннен кейін КСРО-ның түсті металлургия министрлігінің Болжау бөлімінде жұмыс істеді. Бірнеше жыл бойы ол Сібірдегі әлеуметтік құрылыс процестерін зерттеді. Әріптестерімен бірлесе отырып, ол Солтүстік өңірді жаңадан құру жобасында жұмыс істеді.

1975 жылдан бастап 15 жыл бойы Бүкілодақтық сырттай қаржы-экономикалық институтында экономикалық география бойынша дәріс оқыды.

[[Мұғалім|Педагогикалық]] жұмыстармен қатар елдің солтүстік аумақтарын, Сібір мен Қиыр Шығыс даму мәселелерін зерттеді. 1976 жылы XXIII Халықаралық географиялық конгреске қатысты.

1970 жылдары Әджіев туындыларының кейбір идеялары кеңестік солтүстік аумағының патриархы Г.А. Агранатқа қызығушылық тудырды. «Солтүстік дамудың мүмкіндіктері мен шындықтары: ғаламдық сабақтар» монографиясы Агранатқа 1976 жылы алғаш рет ұсынылған солтүстіктің шекарасы ретінде осы аймақта өндіруге және адам өміріне жалпы энергия шығындарының синтетикалық индикаторы туралы Әджіевтің қызықты идеясына ұқсас екендігін атап өтті. Өкінішке орай, Агранаттың айтуынша, бұл ұсыныс практикалық қолдануға дейін жетілмеді.

М.Сигалов пен Е.Плисецкий 1970 және 1980 жылдардағы Әджіевтің шығармаларын жаңа аумақтарды дамыту мәселелерін зерттеуге ықпал еткен ғылыми мектеп ретінде, ал кейбір докторлық және магистрлік диссертацияларда 1982-2011 жылдары осы жұмыстарға сілтемелер бар. Әджіевті БАМ құрылысын «Забайкал және Қиыр Шығыс теміржолдарының кернеуін азайту көзі ретінде ғана емес, Оңтүстік Якутия мен Солтүстік Забайкалдағы пайдалы қазбаларды жүйелі түрде барлау және өндірудің негізгі шарты» ретінде қарастырған экономистер арасында атап өтті.

1982 жылы аумақтардың өндірістік кешендері мен жаңа аумақтардың дамуымен байланысты демографиялық ауысулар тақырыбында «Сібір: XX ғасыр» деген кітабын жариялады. Ол Сібірді көптеген адам, өнеркәсіптік, ғылыми, мәдени мәселелердің өзара байланыстыру орталығы ретінде көрсетті. Bұл басылым, партиялық органдар тарапынан сынға ұшырады, бұл оның докторлық диссертациясын қорғауына кедергі болды деп айтады. Қазіргі уақытта бұл кітап елдің кейбір ЖОО-дарының оқу курстарына немесе қосымша әдебиеттер тізіміне енгізілген&lt;ref name=&quot;bilimvein&quot;&gt;Özer  Z. B. Kaybolan Milletin Sesi: Murad Adji// Bilim ve İnsan Şahsiyetini İnşa Edenler. Editörler: Zeynep Bağlan Özer, Fatih Yapıcı, Şekip Aktay. – Ankara,  Gazikitabevi, 2018&lt;/ref&gt;.
1989 жылы Әджіев «Криогенді ауыр су концентрациясының феномені» атты мақаласын жариялады, онда ол табиғатта [[ауыр су]]дың концентрациясын болжады&lt;ref name=&quot;vodagipoteza&quot;&gt;Аджиев М. Э.  Явление криогенного концентрирования тяжелой воды // Материалы гляциологических исследований.— Т. 65. 1989. С. 65&lt;/ref&gt;. Ол көптеген танымал басылымдарда гипотезаның негізгі ережелерін баяндады&lt;ref name=&quot;ostor&quot;&gt;Аджиев М. Э. [http://n-t.ru/tp/mr/otv.htm Осторожно, тяжелая вода!] // Наука и жизнь. 1988, № 10&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vodapochemu&quot;&gt;Аджиев М. Э.  [http://znak.traumlibrary.net/page/zv8903.html Тяжелая вода? Почему бы и нет!] — М.: Знание.  1989, № 3.&lt;/ref&gt;. Бұл гипотеза мамандардың қызығушылығын тудырды &lt;ref name=&quot;gipo&quot;&gt;Мысалы қараңыз
* Дягтерев К. [https://archive.ph/20130417095954/www.rgo.ru/2011/11/v-poiskax-tyazhyoloj-vody  В поисках тяжёлой воды] // Русское Географическое общество: Информационный портал.
* Цымбал Л. А. [https://books.google.ru/books?id=QRu2AAAAIAAJ&amp;q=%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%B5%D0%B2+%D0%BC.+%D1%86%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%BB&amp;dq=%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%B5%D0%B2+%D0%BC.+%D1%86%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%BB&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjsiPSfku3oAhWGw8QBHYEsDTUQ6AEIKDAA Синергетика информационных процессов: закон информативности и его следствия]. — М.: Наука. 1995.
* Андреева Е. А., Константинова Н. А., Буравкова Л. Б., Синяк Ю. Е. Влияние воды различного изотопного состава на пролиферативную активность эндотелиальных клеток in vitro // «Авиакосмическая и экологическая медицина».— Т.39, № 3, 2005.
* Турчин А. В. [http://www.humanextinction.ru/globtex.htm Структура глобальной катастрофы: Риски вымирания человечества в XXI веке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225004801/http://humanextinction.ru/globtex.htm |date=2020-02-25 }}.— М.:  ЛКИ, 2011.
* Семиков  С.  [http://semizdat.narod.ru/led.html  Лед и пламень] // Инженер. 2005. № 2.
* Петров М. Н., Петров И. М. [https://web.archive.org/web/20130109011608/http://bd.patent.su/2366000-2366999/pat/servl/servleta94a.html Патент на изобретение № 2366949]. // Федеральная служба по интеллектуальной собственности, патентам и товарным знакам.
* Ирбэ В. А. Выделение в толщах пород интервалов, содержащих углеводороды и воду в различных фазовых состояниях методами разведочной, скважинной геофизики, нетрадиционным методом биолокации. // Геология и нефтегазоносность Западносибирского мегабассейна: Материалы Шестой Всероссийской научно- технической конференции (23 – 24 апреля 2009 год) – Тюмень, 2009.
* Будник С. В. [https://b-ok.cc/book/3303324/a5237a Талый сток со склонов]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.  – Житомир: Изд-во ЖДУ им. И.  Франко, 2010.
* Алексеев В. Р. [https://cyberleninka.ru/article/n/etot-zagadochnyy-obyknovennyy-lyod/viewer  Этот загадочный обыкновенный лёд] // Наука и техника в Якутии.  2019, №2 (37)&lt;/ref&gt;.

1970-80 жылдары Сібір және Сібірдің аумақтық өндірістік кешені, энергия үнемдейтін технологияларға байланысты БАМ-дың жұмысын жариялайды. Сонымен қатар ол елдегі жетекші журналдармен жұмыс істеді: «Новый мир», «Вокруг света», [[Знание - сила (журнал)|«Знание — сила»]] және т.б. Сібір бойынша сарапшы ретінде «На суше и на море» көркем-географиялық альманахтың редакциялық алқасында редактор және жинақтардың құрастырушысы болды.

1989 жылы Әджіев докторлық диссертациядағы жұмысын тастап, «Вокруг света» журналдағы жұмысқа ауысты. Экспедицияларды ұйымдастырды, суретке түсірді, аты шықпаған халықтардың өмірі туралы очерктер жазды. Этнографиялық очерктерінің кейіпкерлері болып Кеңес үкіметінің қайта құру дәуірінде «жоғалып бара жатқан» эвендер, якуттер, талыштер, лезгиндер, табасарандар, қарашайлар, құмықтар және басқа да халықтары болды&lt;ref name=&quot;poleshuk&quot;&gt;Полещук А.[https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB  Два измерения Мурада Аджиева] — Вестник тюркского мира. 2017, №1&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;proshloe&quot;&gt;Огрызко В.  [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB  Прошлое глазами гуннов] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.77 - 81&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bezvechnogo1&quot;&gt;Аджи М. Без Вечного Синего Неба: Очерки нашей истории. — М.: АСТ, Астрель, 2010. С. 387 – 388  [http://www.adji.ru/book21.html]&lt;/ref&gt;.

90-жылдардың басында ол «қызулы» нүктелерге барып, Кавказдағы әскери операциялар туралы очерктер жазды. Сол кезде, Әджіевтің кейінгі іс-әрекеттерін анықтайтын жаңа тақырыпқа қызығушылығы артты. Өзінің халқы - [[құмықтар]]дың тарихына қызығушылығы туды.

=== Мектептегі білім беру саласындағы ғылыми-білім беру қызметі ===
Әджіевтің оқушыларға танымдық кітаптардың авторы ретіндегі дебюті 1976 жылы '''«Жолға жолды қалай іздегені»''' ''(О том, как дороге дорогу искали)'' атты балаларға арналған кітабынан басталды. Кейіннен бұл туынды РКФСР-ның Білім министрлігі ұсынған «Зарница» кітабына РКФСР ұлттық мектептерінің үшінші сынып оқушылары үшін қосымша оқу бағдарламасына енгізілді.

1981 жылы Әджіев «Педагогика» баспасында (авторлардың құрамында) орта және жоғары мектеп жасындағы оқушыларға арнап «Өлкетанушы жас географ энциклопедиялық сөздігін» баспадан шығарды. Басылымдағы аннотацияға сәйкес, «орта мектептің оқушыларын кәсіптік бағдарлау үшін сөздікті пайдалануға болады».

1996 жылы Әджіев «Балаларға арналған энциклопедияда» «Дала діні: (материал құқықтар ретінде жарияланған)» атты мақаланы жариялады, мұнда түркі-[[қыпшақтар]]дың ежелгі діни дәстүрі ретінде [[тәңіршілдік]]тің балама көзқарасын, олардың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрін сипаттаған.

1999 жылы Әджіев мектеп оқушыларына арналған «Қыпшақтар. Түріктер мен Ұлы даланың көне тарихы» кітабы жарияланады. 2006 жылы бұл кітап Қазақстанда қайта басылып шықты. 2001 жылы ол «Қыпшақтар. Оғыз. Түріктер мен Ұлы дала ортағасырлық тарихы» атты жалғасын жазады. Кітаптарда түркінің Алтайда халық болып қалыптасуы мен Еуразияда қоныстануы, халықтың өмірі мен тұрмысы, рухани мәдениеті, Үндістан мен Персиядағы, Кавказ бен Оралдағы, Византия мен Римдегі, Еуропада Ұлы қоныс аудару іздері туралы авторлық гипотезаны ұсынды.

2007 жылы Жоғарғывюльдік гимназияның шақыруымен Әджіев «Түркітану - азаматтық қоғамды қалыптастырудағы мәдениеттер интеграциясының факторы» атты оқушылар мен мұғалімдерге арналған Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияға қатысты.

=== Халықтардың ұлы қоныс аудару тұжырымдамасы және [[Түркітану|түркология]] ===
1991 жылы түркі халықтары туралы Әджіевтің тарихы зерттеулерінің алғашқы нәтижелері «Заң және этнос» Халықаралық симпозиумында баяндады. Құмықтар үлгісіндегі өз баяндамасында ежелгі түріктердің этногенезі, олардың тұратын жері - Дешті Қыпшақ, осы елдің географиялық шекаралары, мемлекеттік құрылымы мен мәдениеті қарастырылды. Баяндаманың идеясы «Біз - қыпшақтардың тұқымымыз!» кітабының негізіне кірді, оған сәйкес, Әджіевтің сөзіне қарағанда, «Вокруг света» журналының редакциясынан осы сөз үшін шығарылды.

Жұмыстан шығарылған соң, Әджіевтің айтуынша, Ресейдің ізашары болған, Дештi Қыпшақ (Ұлы Дала, Қыпшақтардың даласы) елін зерттеуді жалғастырды. 2000 жылдан астам уақыт бұрын Алтайда пайда болған Халықтардың ұлы қоныс аударуы туралы гипотезаны жариялап, ол қоныс аудару кезеңдерін уақытын шамалап көрсетті және оларды географиялық картаға енгізді. Автор жаңа аумақтарда қоныстанып және игерудің нәтижесінде 1-мыңжылдықта Байқалдан Атлантқа дейін созылып, қазіргі заманғы Ресей аумағының үлкен бөлігін қамтитын Дешті Қыпшақ елі қалай қалыптасқанын көрсетуге тырысты.

Оның зерттеулерінің нәтижелері 1994 жылы шыққан «Қыпшақ даласының жусаны: құмықтар, қарашайлар балқарлар, казактар, татарлар, қазақтар, чуваштар, якуттер, гагауздар, қырым татарлары, кейбір орыстар, украиндер және тағы басқа түркі (қыпшақ) тамырынан тарайтын халықтар және оны ұмытып кеткендер» атты кітабында жазып кетті. Әджіевтің айтуынша, бұл халықтар 2000 жылдан астам уақыт бұрын Алтайдан Ұлы қоныс аудару бастағандардың ұрпақтары және бірнеше ғасырлар бойы Еуразиялық құрлықтың далалық аймағын бірте-бірте игеріп, қоныстанды. Кітаптың 3-ші басылымының аннотациясында айтылғандай, автордың пікірінше, ресейлік тарих «IX ғасырда басталған жоқ, одан бұрынырақ басталды».

Бакудегі славян университетінде «Түркітану» бағыты бойынша «Аударма мәселелері» ғылыми-зерттеу зертханасы түркі тілдері, әдебиеті, тарихы бойынша ең үздік жұмыс ретінде «Қыпшақ даласының жусаны» кітабын аударып, жариялады. Кітаптың өзі Бакудегі славян университетінің білім беру факультетінде оқытылады.

«Қыпшақ даласының жусаны» шыққаннан кейін, Әджіев Дағыстандағы Әулие Георгийдің қабірін табуға бағытталған экспедицияны ұйымдастырады. Экспедицияның қорытындысы бойынша «Әулие Георгийдің құпиясы немесе Тәңірдің сыйы: түріктердің рухани мұрасынан» атты кітабын жазды. Бұл кітапта ол Кавказдағы христиандықтың қалыптасуы туралы жазады және оның түркілердің болжамды ежелгі дінімен - Тәңіршілдікпен өзара байланысын іздейді. «Қыпшақ даласының жусаны», «Әулие Георгийдің құпиясы немесе Тәңірдің сыйы» кітабында жүргізілген зерттеу нәтижелері бойынша Әджіев 1998 жылы М.О.Әуезовтің 100 жылдығына арналған Халықаралық семинарда тәңіршілдік туралы баяндама жасады. Баяндамада Әджіев, қыпшақтар - монотеизмді білмейтін пұтқа табынушылар деген қатып қалған қағиданы жоққа шығаруға тырысты. Оның тұжырымдамасы бойынша, Дешті Қыпшақтың тұрғындары монотеисттік Тәңіршілдікті насихаттады, кейінірек ол басқа монотеистік дін - христиан дінін тудырды.

1998 жылы «Мысль» баспасы Халықтардың ұлы қоныс аудару тақырыбын жалғастыратын Әджіевтің «Еуропа. Түріктер. Ұлы дала» кітабын жариялады. Автор Еуразияның әлеуметтік-этникалық тарихының нұсқасын баяндайды, Даланың дамуы мен реттелуі қалай болғаны туралы толығырақ сипаттайды. Ұлы даланың еуропалық мәдениетке қосқан үлесіне ерекше көңіл бөледі.

2004 жылы «Тарихи кітапхана» сериясында «АСТ» баспасы Әджіевтің «Түріктер мен әлем: құпия тарих» атты кітабын жариялады. Онда автор Алтайда пайда болған Халықтардың ұ қоныс аударуы туралы тұжырымдамасының негізгі ережелерін толығымен тұжырымдайды. Кавказдағы бірқатар экспедицияларынан кейін Әджіев 2006 жылы «АСТ» баспасында «Армагеддонның тынысы» атты кітапты шығарады. Бұл кітапта қазіргі заманғы оқырманға белгісіз мемлекет - Кавказ Албаниясының тарихына ерекше көңіл бөлінді. Әджіевтің бұл тақырыпқа қызығушылығы 2001 жылы жазушы-публицист ретінде «Кавказ Албаниясының этномәдени мұрасы» атты халықаралық ғылыми конференцияға қатысқан кезде басталды. Бұл кітапта Әджіев XVI ғасырда басталған және әлі аяқталмаған Кавказ соғыстарының тарихы туралы әңгімелеп берді.

2010 жылы «Тарихи кітапхана» сериясында АСТ баспасы Әджіевтің «Мәңгілік Көк Аспансыз: біздің тарихымыздағы жазулар» атты кітабын жариялады. Кітапта автор көп жылдық әдеби шығармаларын қорытындылай, «Ресейдің ізашары - Дешті Қыпшақ (Ұлы Дала, Қыпшақтардың даласы) далалық ірі мемлекет, осылайша отандық тарих ауқымын мың жылға кеңейткені» туралы әңгімеледі. Автор оқырманды «өзінің қарапайымдылығымен тандандырып: біз бір елдің бір халқы болдық» деген қорытындыға жеткізуге тырысады.

2011-2012 жылдары Әджиев «Түркілер» жобасының тарихи-деректі фильмдерінің қорытынды сериясын жасауға қатысады» &lt;ref name=&quot;turkirossii&quot;&gt;[http://www.adji.ru/films/]&lt;/ref&gt;. Жобаны [[Орыс географиялық қоғамы|Орыс Географиялық қоғамы]] және [[Мир (телерадиокомпания)|Мир телерадиокомпаниясы]] жүзеге асырды &lt;ref name=&quot;proektgeoi&quot;&gt;[https://www.rgo.ru/ru/grant/proizvodstvo-cikla-dokumentalnyh-filmov-ob-istorii-tyurkov-v-rossii-cikl-dokumentalnyh-filmov] // Русское Географическое общество&lt;/ref&gt;. Жобаның мақсаты –  «түркі халықтарының еніп, тамыр жайған тарихы арқылы Ресей мен Достастық елдерінің тарихын көрсету, кең аудиторияны түркі халықтарының мәдениетімен таныстыру»&lt;ref name=&quot;proektgeoi&quot;/&gt;. Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|В. Путин]] жоспарды жүзеге асыруға Грант берді &lt;ref name=&quot;grantrgo&quot;&gt;[https://ria.ru/arctic_news/20100315/220041013.html Путин вручил гранты Русского географического общества на 50 млн руб] // РИА Новости. 15 марта 2010&lt;/ref&gt;.

2013 жылы Мәскеудің Татар мәдени орталығында Әджиевтің түркология саласындағы қызметінің 20 жылдығына арналған кездесу өтті&lt;ref name=&quot;tatarstan&quot;&gt;[https://tatmsk.tatarstan.ru/rus/index.htm/news/186169.htm В Москве состоялась встреча с писателем Мурадом Аджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828203249/http://tatmsk.tatarstan.ru/rus/index.htm/news/186169.htm |date=2018-08-28 }} // Пресс-центр Полномочного представительства Республики Татарстан в Российской Федерации, 10.03.2013&lt;/ref&gt;. Түрлі ұлт өкілдерінің басын қосқан кездесу ұранмен жасалған: «Біртұтас елдің біртұтас халқы!» Сөз сөйлеудегі ортақ нәрсе-олар Әджиевке түркі халықтарының мәдениетін жандандыруға қосқан үлесі үшін алғыс білдірді&lt;ref name=&quot;hasavov&quot;&gt;Хасавов А. [http://kumukia.ru/?id=1624 Мурад Аджи: «Равнодушных среди своих читателй не нахожу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203025127/http://kumukia.ru/?id=1624 |date=2017-02-03 }} // Ёлдаш/Времена. 15.03.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nemchenko&quot;&gt;Немченко Г. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Освоение Евразии] — Вестник тюркского мира. 2017, №1&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;agidzvezda&quot;&gt;Аги Д.[https://zvezdapovolzhya.ru/obshestvo/murad-adzhi-24-03-2013.html Мурад Аджи] // Звезда Поволжья, 24.03.2013&lt;/ref&gt;.

2017 жылы «Вестник тюркского мира» (Түркі әлемінің жаршысы) журналы жарыққа шықты, оның барлық жарияланымдары зерттеуші және жазушы Мұрат Эскендірұлы Әджіевтің (Мұрат Әджі) қызметіне арналған&lt;ref name=&quot;halipaeva&quot;&gt;Халипаева И. А. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.8&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nashiavtori&quot;&gt;[https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB  Наши авторы]  — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 5, 139&lt;/ref&gt;. Мәскеу мемлекеттік университетінің география факультетін бітіріп, Сібірді дамыту туралы диссертация қорғады, өмір бойы таңдалған тақырыпқа адал болды. Осының арқасында ғалым өз зерттеулерін жалғастыра алды. Мұның нәтижесі Халықтардың ұлы қоныс аудару тұжырымдамасы болды &lt;ref name=&quot;halipaeva&quot;/&gt;.

2019 жылы Әджіевтің «Святой Георгий и гунны» (Әулие Георгий және ғұндар) атты соңғы еңбегі жарық көрді. Автор бұл кітапты өмір бойы жазған. Оның Сент-Джорджқа арналған алғашқы жарияланымдары ширек ғасырдан астам уақыт бойы жүргізген зерттеулерінің бастауы болды. Автордың пікірінше, Георгийдің әрекеті халықтардың ұлы қоныс аударуымен байланысты оқиғалардың географиялық және уақытша координаттарымен «сәйкес келді». Нәтижесінде Әджіев күтпеген нәтижелерге қол жеткізді. Бұл географиялық салдары. Оның пікірінше, география нақты ғылым ретінде тарихи оқиғаларға объективті қарауға және саясаттан арылуға мүмкіндік береді. Зерттеуші оның жұмысы біздің дүниетанымымызды өзгертеді деп үміттенеді&lt;ref name=&quot;kakgeorgiy&quot;&gt;[https://diletant.media/articles/45274945/ Как Георгий Победоносец связан с гуннами?] // Дилетант. 11.12.2019&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gumilevcentr&quot;&gt;[https://www.gumilev-center.ru/svyatojj-georgijj-i-gunny-vyzovut-spory/ «Святой Георгий и гунны» вызовут споры] // Центр Льва Гумилёва, 31 мая 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kuriachaya&quot;&gt;Курячая М. [https://litrossia.ru/item/budushhee-prinadlezhit-pravde/ Будущее принадлежит правде] // Литературная Россия, 2019 №24, 28.06.2019&lt;/ref&gt;. Кітап автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Ол қолжазбада соңғы күнге дейін жұмыс істеді&lt;ref name=&quot;gumilevcentr&quot;/&gt;.

Ол 2018 жылы 7 наурызда Мәскеуде 73 жасында қайтыс болды. Мәскеуде Дон зиратында жерленген&lt;ref name=&quot;donskoe&quot;&gt;[http://www.adji.ru/news/ Новости] // Официальный сайт М. Аджиева&lt;/ref&gt;

== Қызметті бағалау ==
Әджіевді көрнекті зерттеуші, Халықтардың ұлы қоныстануы тұжырымдамасының авторы, түрколог&lt;ref name=&quot;halipaeva&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gabibbeyly&quot;&gt;Габиббейли И. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB   Всемирный потоп и новая научная версия о Ноевом ковчеге] — Вестник тюркского мира. 2017, №1&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alievs&quot;&gt;Алиев С. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB   Феномен Мурада Аджи и тюркское самосознание]  — Вестник тюркского мира. 2017, №1&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nekrolog&quot;&gt;[http://turkologiya.org/saylar/turkologiya-2018-2.pdf Мурад Аджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214195355/http://turkologiya.org/saylar/turkologiya-2018-2.pdf |date=2019-02-14 }} // Türkologiya. 2018, №2. С. 135&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;medvedkoli&quot;&gt;Медведко Л.И.  Россия, Запад, ислам: «столкновение цивилизаций»? –  М., Кучково поле, 2003. С. 67&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vankareotmet&quot;&gt;[https://yoldash.ru/people-and-time/Ankara_celebrated_the_75th_ann/ В Анкаре отметили 75-летний юбилей Мурада Аджи] //Ёлдаш, 11 декабря 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mirskorbit&quot;&gt;[https://yoldash.ru/upload/iblock/744/16-mart-2018-god.pdf  Мир скорбит по Мураду Аджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414010353/https://yoldash.ru/upload/iblock/744/16-mart-2018-god.pdf |date=2018-04-14 }}// Ёлдаш / Времена.  Вып. 617, 16.03.2018&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ternopol&quot;&gt;Özer Z. B. [https://drive.google.com/file/d/0B55GMqRmACBleXBNN0k5YjViVzFrdGswZHQ4cWFiajZxOVBz/view Bilim İnsanı Murad Adji] // Cборник материалов  международной научно-практической конференции «Научные знания: история становления и перcпективы развития». 3 декабря 2919. – Тернополь. 2019. С.184–194&lt;/ref&gt;, мамандар ғылыми білімнің әмбебаптығына назар аударады: өзінің ғылыми қызметінде ол тарихқа, географияға, экономикаға, лингвистикаға, фольклорға, этнографияға, теологияға және т.б. сүйенді &lt;ref name=&quot;gabibbeyly&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;krodnikam&quot;&gt;Озер З. Б. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB К родникам тюркской культуры] — Вестник тюркского мира. 2017, №1&lt;/ref&gt;. Оның тарихи зерттеулерге кешенді көзқарасының маңыздылығы атап өтіледі :оларда география ерекше рөл атқарады&lt;ref name=&quot; bilimvein&quot;/&gt;. Мамандардың айтуынша, оның Халықтардың ұлы қоныс аудару Тұжырымдамасы әлемдік тарихқа жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік береді. Әлемдік ғылымдағы жаңа сөз&lt;ref name=&quot;bilimvein&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gabibbeyly&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;alievs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;krodnikam&quot;/&gt;.

Мамандар Әджіевтің есімін атап көрсетеді: ғалым Ұлы Даланы жаппай қоныс аударуға қолайлы мега-аймақ ретінде қарастырды, «географиялық тұрғыдан ол дала ландшафты аймағынан әлдеқайда кең болды»&lt;ref name=&quot;chibilev&quot;&gt;Чибилев А. А. [https://orenlib.ru/up/new_book/2018/se1.pdf Степная Евразия: региональный обзор природного разнообразия]// Москва – Оренбург. 2017. C. 14&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chibilbogdan&quot;&gt;Чибилев А. А., Богданов С. В. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=12901892 Наследие кочевнических империй в ландшафтах степей Северной Евразии]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вестник РАН. Т. 79, №9, сентябрь 2009. С. 825&lt;/ref&gt;. Оның Алтайда пайда болған халықтардың ұлы қоныс аударуын зерттеуі ежелгі және орта ғасырлардағы жергілікті өркениеттердің қалыптасу мәселесіне жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік береді&lt;ref name=&quot;gabibbeyly&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ayazbekova&quot;&gt;Аязбекова С. Ш.   [https://cyberleninka.ru/article/n/kultura-v-evraziyskom-prostranstve-teoriya-praktika-i-sovremennost Культура в  евразийском пространстве: теория, практика и современность] // Культура в  евразийском пространстве: традиции и новации. 2018. №1 (2)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ayazbekovas&quot;&gt;Аязбекова С. Ш. [https://gisap.eu/node/89941  Социокультурная и психологическая адаптация иммигрантов в условиях трансформации евразийского типа культуры и кризиса мультикультурализма (на примере Германии)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222190906/http://gisap.eu/node/89941 |date=2020-02-22 }} // 117-ая Международная научно-практическая конференция «Современные особенности формирования личности и её социальной адаптации в условиях кризиса либеральных ценностей».  8 – 15 февраля 2016 г. – Лондон.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;begalkokumb&quot;&gt;Бегалинова К., Кокумбаева Б. [http://ayu.edu.kz/wp-content/uploads/2016/12/Turkologya-2017-3.pdf#page=108 Филогенетические истоки динамических процессов в культуре казахских степей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218224222/http://ayu.edu.kz/wp-content/uploads/2016/12/Turkologya-2017-3.pdf#page=108 |date=2018-02-18 }} // Тyркология. 2017. №3 (83)&lt;/ref&gt;.

Оның кітаптарын әртүрлі мамандықтағы ғалымдар өз еңбектерінде қолданады. Бұл ғылыми мақалалар &lt;ref name=&quot;statja&quot;&gt;Мысалы қараңыз
* Чибилев А. А., Богданов С. В. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=12901892 Наследие кочевнических империй в ландшафтах степей Северной Евразии]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вестник РАН. Т. 79, №9, сентябрь 2009. 
* Чибилев А. А. [http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2009-3/12.pdf Ландшафты степей Евразии как объект исторического  степеведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329041504/http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2009-3/12.pdf |date=2017-03-29 }} // География и природные ресурсы. 2009, 33. 
* Чибилев А. А.  [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=14870276&amp; Кочевнические империи как фактор формирования степных ландшафтов Северной Евразии]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Известия Российской Академии наук. Серия географическая. 2010. №3.
* Чаттерджи С. [https://elibrary.ru/download/elibrary_11715453_30836617.pdf Повторное присоединение Сибири] // Гуманитарные науки в Сибири. 2008, №3.
* Яковенко И. Г.  [http://ecsocman.hse.ru/data/925/572/1217/012_Yakovenko.pdf  Цивилизация и варварство в истории России. Статья 3. Казачество] //Общественные науки и современность. 1996. №3 
* Боталов С. Г. [http://gendocs.ru/v8296/вестник_южно-уральского_государственного_университет_2006_17_72._серия_социально-гуманитарные_науки_выпуск_7 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041533/http://gendocs.ru/v8296/%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%8E%D0%B6%D0%BD%D0%BE-%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_2006_17_72._%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE-%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_7 |date=2016-03-05 }} Кочевая цивилизация Евразии в пространстве и времени]// Вестник Южно-Уральского государственного университета. 2006,  №17 (72).   Выпуск 7.
* Соболева Н. А. Образ св. Георгия в атрибутике  Российского государства// Проблема святых и святости в истории России: Материалы ХХ Международного семинара исторических исследований «От Рима к Третьему Риму». Москва, 6-7 сент.; Санкт-Петербург, 11 сент. 2000 г. /Институт  российской истории РАН; под ред. А. Н. Сахарова. –  М.: Наука, 2006. 
* Курманов З.  [http://library.fes.de/pdf-files/bueros/bischkek/05077.pdf  История Кыргызстана и кыргызов]// Центральная Азия: собственный взгляд = Zentralasien: eine Innenansicht/ Пер. А. Трубицин.– Б.: 2006.– 498 с.– Текст на русск., нем. яз. ISBN 9967-23-841-0 
* Гыйниятулина Ф. С. [http://www.ite.antat.ru/conference/sbornik_ite-2014-2.pdf Татар халкының мирасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151246/http://www.ite.antat.ru/conference/sbornik_ite-2014-2.pdf |date=2023-07-29 }} // История России и Татарстана: Итоги и перспективы энциклопедических исследований: сборник статей итоговой научно-практической конференции научных сотрудников Института Татарской энциклопедии АН РТ (г. Казань, 25–26 июня 2014 г.) / Институт Татарской энциклопедии АН РТ. – Казань: «Фолиант», 2014. – Вып. 6. С. 403
* Макушин А. А. [http://lawinfo.ru/catalog/contents-2010/konstitucionnoe-i-municipalnoe-pravo/9/  Конституционный субъективизм и его основные виды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918133002/http://lawinfo.ru/catalog/contents-2010/konstitucionnoe-i-municipalnoe-pravo/9/ |date=2020-09-18 }} // Конституционное и муниципальное право. 2010, № 9.  См. [http://www.juristlib.ru/book_8699.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001014158/https://juristlib.ru/book_8699.html |date=2020-10-01 }} 
* Викторин В. М.  Древние верования центра Азии в ритуалах народов Поволжья и Приуралья: основной культовый ареал и отдаленная периферия // Южно-Российский вестник геологии, географии и глобальной энергии. 2006, №6 [http://www.aspu.ru/images/File/Izdatelstvo/Geolog_2006_6(19).pdf]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Абдуллаева Р. [http://mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf  Азербайджан в пространстве диалога культур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124080821/http://www.mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf |date=2013-01-24 }} //Диалог цивилизаций в эпоху становления глобальной культуры. М. 2012 
* Саламзаде Э.  [http://mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124080821/http://www.mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf |date=2013-01-24 }} Священные птицы Евразии: символика и иконография] //Диалог цивилизаций в эпоху становления глобальной культуры. М. 2012 
* Тагиров И. Источники по истории татарского народа: направления поиска // Эхо веков. 1997.  №1-2 
* Борликов Г. М. [http://rudocs.exdat.com/docs/index-179688.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116120123/http://rudocs.exdat.com/docs/index-179688.html |date=2018-11-16 }} Степная культура как феномен самобытной цивилизации] // Мир образования – образование в мире. Научно-методический журнал. № 3 (15), 2004
* Budagov B. [https://www.academia.edu/34588353/Science_Without_Borders_V.3._2008  The Great Silk (Carawan) Way]/ Science without borders. Volume 3. 2007/2008 //International Academy of Science H&amp;E. Innsbruck – 2009. ISSN 2070-0334 ISBN – 978-9952-451-04-7
* Карабулатова И. С. [http://usfiles.us.szc.pl/pliki/plik_1352282427.pdf#page=117 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102030217/http://usfiles.us.szc.pl/pliki/plik_1352282427.pdf#page=117 |date=2013-11-02 }} Homo interculturalis на сломе эпох]// HOMO COMMUNICANS II: человек в пространстве межкультурной кoммуникации. Щецин, 2012 ISBN 978-83-934141-4-7
* Халипаева И. А. [http://repository.enu.kz/bitstream/handle/123456789/3010/halipaeva-mif.pdf Мифология и тенгрианская религия древних тюрков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713213451/http://repository.enu.kz/bitstream/handle/123456789/3010/halipaeva-mif.pdf |date=2019-07-13 }}// Научный вестник столицы. 2012, № 10 -11
* Масаев М. В. [http://gileya.org/index.php?ng=library&amp;cont=long&amp;id=36  Невидимая структура символа (философско-исторический аспект) ] // ”Гілея (науковий вісник)&quot;: Збірник наукових праць. - К., 2009. Випуск 22 
* Масаев М. В.  [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/36271/67-Masaev.pdf?sequence=1  Крест как символ парадигмального образа эпохи христианской цивилизации] // Культура народов Причерноморья. 2004, № 56.
* Илимбетова А. Ф. [https://www.s-vfu.ru/upload/%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20II%20%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B0.pdf Люди – потомки змей в религиозно-мифологических воззрениях башкир] // Материалы II Форума гуманитарных наук «Великая Степь». – Астана: Гылым. 2017
* Помырляну Н. А. [http://www.hses-online.ru/2007/04/09_00_05_09_00_13/2007_04_09.00.05_09.00.13.pdf  К вопросу становления и проявления тенгрианства как ранней монотеистической религии тюркоязычных народов Евразийского континента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426104726/http://hses-online.ru/2007/04/09_00_05_09_00_13/2007_04_09.00.05_09.00.13.pdf |date=2018-04-26 }} // Гуманитарные и социальные науки. 2007, №4
* Кузьменко В. В., Щербина Т. П. [http://old.istznu.org/page/issues/28/kuzmenko.pdf  Всесвiтня iсторiя та мiжнароднi вiдносини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151328/http://old.istznu.org/page/issues/28/kuzmenko.pdf |date=2023-07-29 }} // Науковi працi iсторичного факультету Запорiзького нацiонального унiверситету, 2010 , вип. XXVIII 
* Файзуллин Г. Г., Сатаров Э. И. Правовые основы института татарских мурз и дворян в постсоветской Росии: история и современность //Татарские мурзы и дворяне: история и современность. Сборник статей. Выпуск 1. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. С. 34  [http://www.tataroved.ru/publicat/murzi/Faiz_Sattarov.pdf] 
* Амирханов Р. Х. Родословная Амирхановых//Татарские мурзы и дворяне: история и современность. Сборник статей. Выпуск 1. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. С. 230 [http://www.tataroved.ru/publicat/murzi/Amirhanov3.pdf]
* Шергенг  Н.А., Баширов Т.А. [http://www.top-technologies.ru/ru/article/view?id=22501 Понятие  «право» и понятие «закон»  в древнерусском сознании] // Современные наукоемкие технологии. – 2005. № 3
*  Саламзаде Э. [http://sias.ru/publications/books/?ELEMENT_ID=1066  Визуальный язык в глобальном мире] //Культура на рубеже XX – XXI веков: глобализационные процессы. СПб.: -  Нестор-История, 2009. С. 621 - 624  
* Нугманов Р. Г. [https://cyberleninka.ru/article/n/razmyshleniya-o-proroke-kavsere-iz-koranicheskih-tekstov  Размышления о пророке Кавсере из коранических текстов] //Вестник Казанского государственного  университета культуры и искусств. 2014, № 2
* Герайзаде Л. З. Религиозная символика в творчестве О. Сулейменова и  М.  Аджи  // Международный научно-теоретический журнал. Б., 2008, № 6 (66) [http://philology.bsu.edu.az/ru/content/_docent_kafedri_942 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413223149/http://philology.bsu.edu.az/ru/content/_docent_kafedri_942 |date=2017-04-13 }}]&lt;/ref&gt;,  монографиялар және жоғары оқу орындарына арналған оқу құралдары&lt;ref name=&quot;monograf&quot;&gt;Мысалы қараңыз
* Чибилев А. А. [https://orenlib.ru/up/new_book/2018/se1.pdf  Степная Евразия: региональный обзор природного разнообразия]// Москва – Оренбург. 2017
* Чибилев А. А. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35348169 Картины природы степной Евразии]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Т.1. От предгорий Альп до Южного Урала // Оренбург, Институт степи Уральского отделения РАН. 2018.
* Кузьмин С. Б.   [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=19734885 Палеоэкологические модели этноприродных взаимодействий]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Новосибирск, Академическое издательство «Гео». 2011
* Султангареева Р. А. [https://kitaptar.bashkort.org/book/277  Жизнь человека в обряде: фольклорно-этнографическое исследование башкирских семейных обрядов]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — Российская Академия наук: Институт истории языка и литературы Уфимского научного центра. Уфа: Гилем, 2005 . ISBN 5-7501-0615-2 
* Шинаков Е. А.  [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23359456  Образование Древнерусского государства: Сравнительно-исторический аспект]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – Брянск:  Брянский государственный университет имени академика И. Г. Петровского, 2002. С. 21 – 22. 
*  Алимгазинов К. Ш. [https://e-history.kz/media/upload/55/2013/08/07/1676f24b5d8128d223e5893942ec3ab8.pdf  Электронные источники по современной истории Казахстана: методология и методики анализа] – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова. 2011. 
* Егоров В. К. Философия культуры России: контуры и проблемы. – М.,   РАГС, 2002. С. 68 – 69.  
* Тагиров И. Р. История национальной государственности татарского народа и Татарстана: Научное издание. – Казань, Казанский  государственный университет. 2000. Гл. 4. 
* [http://shron3.chtyvo.org.ua/Smolii_Valerii/Istoriia_mista_Kyieva_z_naidavnishykh_chasiv_do_2000_roku_Tom_1_Khronolohichnyi_litopys_mista_Kyieva_Knyha_1_Istoriia_Kyieva_z_naidavnishykh_chasiv_do_1861_roku.pdf  Історiя мiста КиЕва з найдавнiших часiв до 2000 року]. – Киiв.  Інститут історії України Національної Академії наук України. 2009. 
* Герайзаде Л. [http://turktoday.info/cdn/2016/10/mir-aytmatova-russk.pdf  Мир Чингиза Айтматова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151830/https://turktoday.info/cdn/2016/10/mir-aytmatova-russk.pdf |date=2023-07-29 }} –   Б.: Бийиктик. 2013
* Гуцуляк О. [http://primordial.org.ua/books  Пошуки Заповiтного Царства:  Мiф – Текст – Реальнiсть.] –   Iвано-Франкiвськ,  2007.  
* Кадыров А. М. [http://www.library.ugatu.ac.ru/fulltxt/Kadirov_Kulturologiya_2011.pdf   Культурология. Мировая и отечественная культура: учебное пособие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123150512/http://www.library.ugatu.ac.ru/fulltxt/Kadirov_Kulturologiya_2011.pdf |date=2018-11-23 }}  – Уфа, 2011. – 532 с. ISBN 978-5-94524-124-4
* Гуцуляк О. [http://journal.asu.ru/wv/article/view/2371/1733  Развитие евразийского мифологического образа Гер/Кер  Кер-оглы – сына могилы и правителя Чамбули Мастон] // Мировоззрение населения Южной Сибири и Центральной Азии в исторической ретроспективе.  Выпуск 4. – Барнаул: Издательство Алтайского государственного университета. 2010
* Медведко Л. И.  Россия, Запад, Ислам: «столкновение цивилизаций»? М., 2003.   
* [[Бигүл Адамқызы Жетпісбаева|Жетписбаева Б. А.]]  [https://docplayer.ru/27298483-Drevnetyurkskaya-literatura.html   Древнетюркская литература: Учебник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219090434/http://docplayer.ru/27298483-Drevnetyurkskaya-literatura.html |date=2020-02-19 }}– Алматы. 2006.
* Абдакимов  А. История Казахстана: с древнейших времен до наших дней: Учебное пособие. – Алматы. 2003.
* Амрахов М. И. [http://anl.az/el_ru/a/am_bqufz.pdf  Возникновение государственности и формы землевладения у тюрков.  Учебное пособие.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717194020/http://anl.az/el_ru/a/am_bqufz.pdf |date=2019-07-17 }} – Баку, 2011. С.6.
* Кокумбаева Б. Д. [http://xn--80aaa1brkt0a3m.xn--80ao21a/books/130814/130814-001.pdf  Культурология тенгрианского искусства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126170712/http://xn--80aaa1brkt0a3m.xn--80ao21a/books/130814/130814-001.pdf |date=2019-11-26 }}// Учебное  пособие. –  Павлодар: Павлодарский государственный педагогический институт. 2012
* Акишев А.А. Инсебаев Т.А., Азербаев А.Д., Дауенов Е.Н., Сметова А.Т.  Очерки колонизации Павлодарского Прииртышья царской Россией. Учебно-методическое пособие. – Павлодарский государственный университет    им. С. Торайгырова. Павлодар: КЕРЕКУ, 2008. ISBN 9965-583-61-7
* Арын Р.С., Иренов Г.Н. [http://library.psu.kz/fulltext/transactions/392_irenov_g.n_etnopolitika_i_nacionalnie_idei.pdf  Этнополитология: учебное пособие]. // Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова. ─ Павлодар:  ЭКО, 2008. ISBN 9965-08-323-1:900.88
* [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Касымбеков М.Б.]], Пралиев С.Ж., Жампеисова К.К. и др. Мәнгілік Ел. Учебник для вузов. – Алматы: Ұлағат, 2015 – 336 с. – ISBN 978-601-298-356-2  [http://kaznpu.kz/docs/ins_pedagogiki_psih/Verstka-Mangilik_El.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331130851/http://kaznpu.kz/docs/ins_pedagogiki_psih/Verstka-Mangilik_El.pdf |date=2020-03-31 }} 
* Тулешов В. Азиатский путь: история XXI века. - Алматы.  2010&lt;/ref&gt;.

Ресей, Қазақстан және Әзірбайжанның кейбір жоғары оқу орындары Аджиевтің кітаптарын ұсынылған және қосымша әдебиеттер тізіміне енгізді &lt;ref name=&quot;litraadji&quot;&gt;* Фортунатов В. В.  Отечественная история: Учебное пособие для  гуманитарных вузов. – СПб.: Питер, 2009.  С. 58
* Фортунатов В. В. Отечественная история: Учебное пособие для технических вузов . – СПб.: Питер, 2006. С. 70
* Федько  Р. А. [http://www.bagsurb.ru/upload/doc/28.doc  Отечественная история: учебно-методический комплекс  для всех специальностей]. 2-е изд., перераб. и доп.// –  Башкирская Академия государственной службы и управления при Президенте республики Башкортостан – Уфа: БАГСУ, 2008
*[https://studylib.ru/doc/3788864/temy-lekcionnyh-zanyatij---fakul._tet-sociologii-urgpu  Учебно-методический комплекс по дисциплине «История Средних веков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151801/https://studylib.ru/doc/3788864/temy-lekcionnyh-zanyatij---fakul._tet-sociologii-urgpu |date=2023-07-29 }} // Уральский государственный педагогический университет. Екатеринбург, 2010
* Абдуллаев Н.А. , Нурышев Г.Ж. , Ерниязов Д.К., Кожакметова Г.К., Есеналина Ж., Шинтемирова А. [https://textarchive.ru/c-2286564-pall.html Учебно-методический комплекс «История Казахстана»] // Актюбинский государственный педагогический институт. – Актобе. 2005
* [https://studydocs.ru/document/615175 Учебно-методический комплекс дисциплины «Культурология»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151802/https://studydocs.ru/document/615175 |date=2023-07-29 }} — Астана: Высшая школа экономики, бизнеса и социальных наук. Казахский гуманитарно-юридический университет. 2011
* Раздыкова Г. М. [https://psu.kz/arm/upload/umk_pdf/44086.pdf  Методические рекомендации по изучению  дисциплины «Сравнительная культурология»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151901/https://tou.edu.kz/arm/upload/umk_pdf/44086.pdf |date=2023-07-29 }}// Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова 
* [http://ias.kstu.kz/ik/2012/02/28/611/ Учебно-методический комплекс дисциплины «История Казахстана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120917022813/http://ias.kstu.kz/ik/2012/02/28/611/ |date=2012-09-17 }}  Кафедра истории Казахстана // Карагандинский государственный технический университет  
* Уразова С. А.  [https://docplayer.ru/41712359-Istoriya-mirovyh-religiy.html  История мировых религий. Методические указания к спецкурсу]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Пензенский государственный университет
* Аллабердина Г. И. [https://uchebana5.ru/cont/2428158-p8.html  История России: Учебно-методический комплекс.]    // Для студентов специальности «История». — Сибай, 2010. 67 с. Сибайский институт (филиал Башкирского государственного университета)
* Шубин Е.А., Закиров И.М., Абдрашитов Ю.Ф. [https://refdb.ru/look/1645828-pall.html Отечественная история. Учебно-методический комплекс для студентов юридического факультета] // Академия труда и социальных отношений. Башкирский институт социальных технологий. – Уфа, 2007.
*[http://shelly.ksu.ru/pls/student/study_plan_program.practice_print?p_menu%3D530%26p_content%3D85821%26p_h%3D4F0DB8881DF1AF8C929EB28078957540 Программа дисциплины  «История Татарстана»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Направление подготовки «История». Квалификация выпускника – бакалавр // Казанский (Приволжский) федеральный университет – Казань. 2012
* [http://e-kitaptar.com/умк-на-русском/политическая-мысль-казахстана  Учебно-методический курс «Политическая мысль Казахстана» для студентов 2 курса специальности 050502 - «Политология»]// Учебно-методические материалы в Казахстане 
*[https://kpfu.ru/pdf/portal/oop/9747.pdf Программа дисциплины  «Мифология города: казус Казани»]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Направление подготовки «История». Профиль подготовки: История России: социокультурные и этнополитические исследования. Квалификация выпускника – магистр. //Казанский (Приволжский) федеральный университет  –  Казань. 2012
* Заболотный В. М. [http://elibrary.bsu.az/books_200/N_77.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827195612/http://elibrary.bsu.az/books_200/N_77.pdf |date=2018-08-27 }}  Древние языки и культуры. Учебно-методический комплекс] // Московский государственный университет экономики, статистики, информатики. Кафедра лингвистики и межкультурной коммуникации 
* Кадыров А. М., Коровина С. В., Кропачев А. И., Феклина О. Б., Шаяхметова А. М., Ширяев Л. А.  [https://studfile.net/preview/957913/page:22/  Методические указания по курсам «Культурология и русский язык», «Культурология»]/ План семинара 9 // Уфимский государственный авиационный технический университет. Кафедра истории Отечества и культурологи 
* Джагфаров Н.Р., Утегалиева А.Ж., Кабдушев Б.Ж. [http://libr.aues.kz/facultet/fit/kaf_sd/8/umm/sd_2.htm Методические указания к семинарским занятиям для студентов 1 курса очной формы обучения всех специальностей.  История Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225111559/http://libr.aues.kz/facultet/fit/kaf_sd/8/umm/sd_2.htm |date=2020-02-25 }} // Алматинский университет энергетики и связи –  Алматы. 2012
* [http://kaznpu.kz/docs/ums_rums/tup_rus/13_5B011400.pdf  Типовая учебная программа «История»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200114093955/http://kaznpu.kz/docs/ums_rums/tup_rus/13_5B011400.pdf |date=2020-01-14 }} // Министерство образования и науки Республики Казахстан – Алматы, 2016
* Мамедов Ф.Т. [http://www.anl.az/el_ru/kniqi/2014/2-815836.pdf  Культура управления. Опыт зарубежных стран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206182347/http://anl.az/el_ru/kniqi/2014/2-815836.pdf |date=2019-12-06 }} // Учебное пособие – Баку: Апостроф. 2013&lt;/ref&gt;.
Бүгінгі таңда әртүрлі елдердің ғалымдары Әджіевтің жаңалықтары негізінде жұмысын жалғастыруда &lt;ref name=&quot;nekrolog1&quot;&gt;[http://turkologiya.org/saylar/turkologiya-2018-2.pdf  Мурад Аджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214195355/http://turkologiya.org/saylar/turkologiya-2018-2.pdf |date=2019-02-14 }} // Türkologiya. 2018, №2. С. 136&lt;/ref&gt;. Оның әлемдік тарих контекстіндегі зерттеулерінің нәтижесінде бұрын зерттелмеген  Тәңіршілдік пайда болды
тақырыпқа ғалымдардың кең ауқымы жүгінді&lt;ref name=&quot;krodnikam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;fedorova&quot;&gt;Фёдорова Л. В. [https://www.tuva.asia/journal/issue_2-3/3800-fedorova.html Третья Международная научно-практическая конференция «Тэнгрианство и эпическое наследие народов Евразии: истоки и современность»] // Новые исследования Тувы. 2011, №2 – 3&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;adjievam&quot;&gt;Аджиев А. М. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Ай ванна най, дэсэм. Фольклор в трудах Мурада Аджи.] — Вестник тюркского мира. 2017, №1.&lt;/ref&gt;.  Әджіевтің бұл мәселедегі ұстанымы адамзат тарихына жаңаша көзқараспен қарауға мәжбүр етеді &lt;ref name=&quot;ayupov&quot;&gt;Аюпов Н. Г. [http://tengrifund.ru/wp-content/library-tengrifund/Monografiya_Ayupova.pdf Тенгрианство как открытое мировоззрение]  — Алматы: КазНПУ имени Абая, 2012. С. 7&lt;/ref&gt;. 
Алтайдағы әлеуметтік сауалнамалар жастардың пікірінше, Әджіев Алтай халықтарының тарихына әсер еткен қайраткерлердің бірі екенін көрсетті &lt;ref name=&quot;eroxina&quot;&gt;Ерохина Е. А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=11718817&amp; Коллективная память в этническом самосознании горноалтайской молодёжи] // Социология образования. 2010, № 1&lt;/ref&gt;. Мамандар оның жұмысын этнопедагогикалық білім беру мәселелерін шешуде маңызды рөл атқаратын шығармаларға жатқызады &lt;ref name=&quot;etnopedagog&quot;&gt;Мысалы қараңыз
* Асанова З. Р. Основные источники исследований по этнопедагогике крымских татар//Педагогiчний дискурс. Вып. 15. 2013
* Борликов Г. М. [http://rudocs.exdat.com/docs/index-179688.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116120123/http://rudocs.exdat.com/docs/index-179688.html |date=2018-11-16 }}  Степная культура как феномен самобытной цивилизации]// Мир образования – образование в мире.  2004, №3.
* Ултургашева Н. Т. [https://studylib.ru/doc/1786786/uchenye-zapiski-nauchno-issledovatel._skogo-instituta  Национально-культурные традиции коренных народов Кузбасса – основа этнокультурного образования и воспитания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729152320/https://studylib.ru/doc/1786786/uchenye-zapiski-nauchno-issledovatel._skogo-instituta |date=2023-07-29 }} // Ученые записки Научно-исследовательского института прикладной культурологии. Т. 2. – Кемерово: Кемеровский государственный университет культуры и искусств. 2006. С.86 
* Хайруддинов М. А., Асанова З. Р. [http://www.mspu.by/files/conference/etnopedagogika.pdf История становления и развития  этнопедагогики крымскотатарского народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331135522/http://www.mspu.by/files/conference/etnopedagogika.pdf |date=2020-03-31 }}//Этнопедагогика: история и современность. Материалы Международной  научно-практической конференции. Мозырь, 17-18 октября 2013 г. – Мозырь: МГПУ им. И. П. Шамякина. 2013&lt;/ref&gt;.

Сонымен бірге, ұлтшылдық рухында бапталған авторлардың Әджіевтің шығармашылығы туралы жағымсыз пікірі бар екендігі атап өтіледі&lt;ref name=&quot;saparova&quot;&gt;Сапарова  Ю. А. [https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-kultura-mezhdu-evropoy-i-aziey Между Европой и Азией] // Вестник Московского государственного университета культуры и искусств. 2014, № 2 (58)&lt;/ref&gt;. Олар әр түрлі жолдармен ғалымның беделін түсіруге тырысады &lt;ref name=&quot;memetov&quot;&gt;Меметов А. М. [http://sn-philol.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/12/uch-27-3-fililog.pdf  Участие киммерийцев и скифов в этногенезе крымских татар]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Ученые записки Таврического национального университета им В.И. Вернадского. 2014. Т. 27, №3. С. 3 – 4&lt;/ref&gt;. Кейбіреулер оның шығармасы тарихты нашар білетін кітап оқырманына арналған дейді  &lt;ref name=&quot;eliseevg&quot;&gt;Елисеев Г. А. [http://udod.www3.50megs.com/murad.html  Выдумки, ложь. Великая Степь] // Русское Средневековье.— М.: Восток, 1999&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bisenbaevak&quot;&gt;Бисенбаев А. К. [https://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/bisenb/05.php Центральноазиатский феномен фольк-хистори] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330093359/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/bisenb/05.php |date=2018-03-30 }} // Другая Центральная Азия.— Алматы: Аркасс, 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vpetrov&quot;&gt;Петров В. Б. [http://fatus.chat.ru/sc&amp;kvazy.html История о квазиистории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613141717/http://fatus.chat.ru/sc%26kvazy.html |date=2020-06-13 }} // Найдыш В. М.,  Наука и квазинаучные формы культуры.— М.: МПУ Сигналъ, 1999&lt;/ref&gt;. Кейбір авторлар Әджіевтің шығармаларын қабылдамайды &lt;ref name=&quot;pantnacion&quot;&gt;Мысалы қараңыз 
* Володихин Д. [https://scepsis.net/library/id_148.html  Феномен Фольк-Хистори] // Скепсис. 1999, № 5. 
* Володихин Д. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/FOLKHIST.HTM «Новая хронология» как авангард фольк-хистори] // Новая и новейшая история. 2000, №3
* Юрченко И. Ю. [https://cyberleninka.ru/article/n/kazaki-tyurki-traktovka-problemy-etnicheskogo-proishozhdeniya-kazachestva-v-neopantyurkistskoy-istoriografii-na-primere-novyh-knig  Проблема этноидентификации северокавказского казачества в интерпретации новейшего неопантюркизма в произведениях Мурада Аджи (Аджиева М. Э.)] // Наше Отечество. Страницы истории. Сборник научных трудов. Выпуск 5. — М., 2009.
* Юрченко И. Ю. Казачество как феномен в жанре «фолк-хистори» постсоветской псевдоисториографии // Сборники конференций НИЦ «Социосфера», 2012.— № 15.
* Петров В. Б. [http://fatus.chat.ru/sc&amp;kvazy.html История о квазиистории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613141717/http://fatus.chat.ru/sc%26kvazy.html |date=2020-06-13 }} // Найдыш В. М.,  Наука и квазинаучные формы культуры.— М.: МПУ Сигналъ, 1999
* Петров А. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/PETROFOM.HTM  Перевернутая история. Лженаучные модели прошлого]// Новая и новейшая история. 2004, №3
* Олейников Д.  [http://janaberestova.narod.ru/goroschek.htm  Книга – Полынь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810030835/http://janaberestova.narod.ru/goroschek.htm |date=2020-08-10 }}// Володихин Д., Елисеева О., Олейников Д. История России в мелкий горошек.  –  М.:  ЗАО «Мануфактура», ООО «Издательство „Единство“». 1998 
* Гаджиев М. С., Кузнецов В. А., Чеченов И. М. Мифы о «великих предках» // История в зеркале паранауки: Критика современной этноцентристской историографии Северного Кавказа. –  М.: Ин-т этнологии и антропологии РАН им. Н. Н. Миклухо-Маклая. 2006&lt;/ref&gt;  және пантюркизм мен ұлтшылдықтың қауіптілігі туралы айтады &lt;ref name=&quot;saparova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot; bilimvein &quot;/&gt;.
Сарапшылардың пікірінше, Әджіев туралы жағымсыз пікірлердің көпшілігі бір нүктеге дейін азаяды: ол тарихшы емес&lt;ref name=&quot;bilimvein&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;perevalovs&quot;&gt;Перевалов С. М. [https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanie-diletantov-rossiyskaya-istoriografiya-na-rubezhe-vekov-1 Восстание дилетантов: российская историография на рубеже веков] // Вестник Владикавказского научного центра, 2002. Т. 2. № 4&lt;/ref&gt;. Мамандардың айтуынша, мұндай мәлімдемелер экономикалық және тарихи география сияқты күрделі Білім салаларымен байланысты ғылыми зерттеулердің ерекшеліктерін түсінбейтіндігін көрсетеді. Әджіевтің ғылымның осы салаларындағы кәсібилігі даусыз &lt;ref name=&quot;bilimvein&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ternopol&quot;/&gt;. Ғалымның айтуынша, «сыншылар» географиялық ғылым оның зерттеулерінің орталығында екенін түсінбеді&lt;ref name=&quot;sokrovischa&quot;&gt;[http://mir-azerbaydjana.az/ggg-gggg-g-ggg-gggggg_d1052.html  Мурад Аджи о своих сокровищах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806161933/http://www.mir-azerbaydjana.az/ggg-gggg-g-ggg-gggggg_d1052.html |date=2020-08-06 }}//Мир Азербайджана, 2017, октябрь&lt;/ref&gt;.

Теріс пікірлердің авторларының ешқайсысы &lt;ref name=&quot;pantnacion&quot;/&gt; Әджіевтің атына онымен ашық пікірталасқа түскен жоқ &lt;ref name=&quot;sokrovischa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;beynenson&quot;&gt;Бейненсон И.  [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Талисман слова] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 75&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hamidminoj&quot;&gt;Миножетдинов Х. К. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB  Духовный манифест свободного человека] — Вестник тюркского мира. 2017, №1.&lt;/ref&gt;. Олар «бөтен адамды» ұрғысы келді  &lt;ref name=&quot;perevalovs&quot;/&gt; және басқа адамдардан көмек сұрады&lt;ref name=&quot;oleynikovd &quot;&gt;Олейников Д.  [http://janaberestova.narod.ru/goroschek.htm  Книга – Полынь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810030835/http://janaberestova.narod.ru/goroschek.htm |date=2020-08-10 }} (Глава «Зоологический национализм»)// Володихин Д., Елисеева О., Олейников Д. История России в мелкий горошек.  –  М.:  ЗАО «Мануфактура», ООО «Издательство „Единство“». 1998&lt;/ref&gt;.

Әджіевтің қызметі туралы айта отырып, авторлар оның белсенді шығармашылығын еске түсіреді &lt;ref name=&quot;nemchenko&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;aguseynov&quot;&gt;Гусейнов А. А.  [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB  В «координатах добра»] — Вестник тюркского мира. 2017, №1&lt;/ref&gt;, тарихи шындықты анықтауға және оқырмандардың әр түрлі ұрпақтарын рухани тәрбиелеуге қосқан үлесін атап өтеді &lt;ref name=&quot;prezident&quot;&gt;[https://regnum.ru/news/495184.html  Ильхам Алиев принял дагестанского писателя Мурада Аджи] // ИА REGNUM, 9.08.2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; mirskorbit &quot;/&gt;&lt;ref name=&quot; vankareotmet &quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;aspand&quot;&gt;Аспандиярова А. [https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/08_17_Nazp0503.htm Книга, которая должна  была появиться раньше] //Казахстанская правда, 17.08.1999&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;etagirov&quot;&gt;Тагиров Э. Р. [https://litrossia.ru/item/yantarnoe-runo-v-tjurkskom-mire/ Янтарное руно в тюркском мире. Слово о Мураде Аджи]// Литературная Россия, 26.12.19, №48&lt;/ref&gt;.

Аджиевтің ғылыми-көпшілік кітаптары ұлттық-мәдени дәстүрлермен танысуға және «бөтен» ұлттық-мәдени кодтарға құрметпен қарауға ықпал етеді &lt;ref name=&quot;bilimvein&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bilimvein&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;krodnikam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;krodnikam&quot;/&gt;. Оның тұжырымдамасының жаңа тұжырымы зерттеушілерді оның тұжырымдарына мұқият қарауға мәжбүр етеді &lt;ref name=&quot;alievs&quot;/&gt;.

== Негізгі жұмыстары ==
* Аджиев М. Э. Сибирь: XX век (Сибір: XX століття). — М.: Мысль, 1982.
* Аджиев М. Э. Мы — из рода Половецкого! – Рыбинск, 1992 .
* Аджи М. Полынь Половецкого поля: Из родословной кумыков, карачаевцев, балкарцев, казаков, казахов, татар, чувашей, якутов, гагаузов, крымских татар, части русских, украинцев и других народов, ведущих свое начало от тюркского (кипчакского) корня и забывших его (Қыпшақ даласының жусаны). – М.: ТОО «ПИК-КОНТЕКСТ», 1994. ISBN 5-7358-0177-5
* Аджи М. Тайна святого Георгия, или подаренное Тенгри: Из духовного наследия тюрков.— М.: МБФ «Джарган», 1997
* Аджи М. Европа. Тюрки. Великая Степь (Еуропа. Түркілер. Ұлы Дала).— 1-е изд.— М.: Мысль, 1998. ISBN 5-244-00914-1
* Аджи М. Кипчаки. Древняя история тюрков и Великой Степи. Книга для школьников и их родителей (Қыпшақтар. Түріктер мен Ұлы даланың көне тарихы). — М.: «Новости», 1999. ISBN 5-88149-044-4
* Аджи М. Кипчаки. Огузы. Средневековая история тюрков и Великой Степи. Книга для школьников и их родителей.— М.: «Новости», 2001. ISBN 5-88149-076-2
* Аджи М. Тюрки и мир: сокровенная история. — М. : АСТ, 2008. ISBN 5-17-050082-3 ISBN 978-5-17-050082-6
* Аджи М. Азиатская Европа (Азиялық Еуропа).— М.: АСТ, 2008. ISBN 5-17-048283-3 ISBN 978-5-17-048283-2
* Аджи М. Дыхание Армагеддона. — М.: АСТ, Хранитель, 2011. ISBN 5-17-073768-8 ISBN 978-5-17-073768-0
* Аджи М. Без Вечного Синего Неба (Мәңгілік Көк Аспансыз). — М.: АСТ, 2010. ISBN 978-5-17-065941-8; ISBN 978-5-271-27149-6
* Аджи М. Полынный мой путь.— М.: АСТ, 2014.ISBN 978-5-17-082067-2.
* Аджи М. Великая Степь. Приношение тюрка. – М.: АСТ,2014. ISBN 978-5-17-083821-9
* Аджи М. История тюрков. Такими знали нас. — М.: АСТ, 2015. ISBN 978-5-17-087192-6 .
* Аджи М. Сага о Великой Степи Очерки нашей истории. — М.: АСТ, 2016. ISBN 978-5-17-093309-9.
* Аджи М. Святой Георгий и гунны. — М.: АСТ, 2019. ISBN 978-5-17-112807-4.
* Adji M. Kıpçaklar. Türklerin ve Büyük Bozkırın Kadim Tarihi. — Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2002. ISBN 9751615321.
* Adji M. Asia’s Europa. Volume 1. — М.,: АСТ, 2005. ISBN 5-17-030206-1.
* Adji M. Avrupa Türkler ve Büyük Bozkır – Kıpçaklar. — Istanbul, Dogu Kitabevi, 2016. ISBN 978-605-9093-64-4.
* Adji M. Kaybolan Millet (Deşt-i Kipçak Medeniyeti).— Istanbul, Doğu Kitabevi, 2019. ISBN 978-605-2096-43-7.
* Adji M. Türklerin Sakli Tarih. — Istanbul, Kaynak Yayınları, 2019. ISBN 978-605-69217-4-2.

== Сілтеме ==
*[http://www.adji.ru http://www.adji.ru] - Мұрат Әджіевтің ресми сайты

[[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Ресей жазушылары]]</text>
      <sha1>cw4bxr5ewps6ncdbl3ve72lcy4m8r9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Садриддин Алиханұлы Ахмедов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>619936</id>
    <revision>
      <id>3608361</id>
      <parentid>3383808</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11864" sha1="ma13k28sky3sqhg5hc8854ofwrv2swk" xml:space="preserve">{{Боксшы
 |Есімі               = Садриддин Ахмедов
 |Шынайы есімі        =
 |Суреті              = S.AkhmedovSOQ.jpg
 |Толық есімі         = Садриддин Алиханұлы Ахмедов
 |Лақап аты           = Soldier of Qazaq
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Туған күні          = 31.01.1998
 |Туған жері          = {{туғанжері|Жетісай|Жетісайда}}, [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақстан]]
 |Қайтыс болған күні     =
 |Қайтыс болған жері     =
 |Тұрғылықты жері     = [[Монреаль]] [[Квебек]] [[Канада]]
 |Салмағы             = 69 кг
 |Тұрысы              = оңқай
 |Бойы                = 179 см
 |Қолдың қарқыны      =
 |Стилі               =
 |Бапкері             = Марк Рэмси
 |Команда             = Eye of the tiger management
 |Алғашқы айқасы      = [[7 сәуір]] [[2018 жыл]]
 |Соңғы айқасы        = [[24 наурыз]] [[2019 жыл]]
 |Чемпион белдігі     = [[WBC]] Youth World Super Welterweight Title, [[WBC]] Asian Boxing Council Super Welterweight Title
 |Айқастар            = 8
 |Жеңістер саны       = 8
 |Нокаут              = 7
 |Жеңілгені           = 0
 |Тең түскендері      = 0
 |Болмағандары        = 0
 |Әуесқой айқастары            =
 |Әуесқой айқастарда жеңгені   =
 |Әуесқой айқастарда жеңілгені =
 |Әуесқой айқастарда нокауты   =
 |Әуесқой айқастарда тең түскендері =
 |Рейтинг1            = [[WBC]]
 |Позиция1            =
 |Үздік позициясы1    =
 |Рейтинг2            = [[WBA]]
 |Позиция2            =
 |Үздік позициясы2    =
 |Рейтинг3            = [[WBO]]
 |Позиция3            =
 |Үздік позициясы3    =
 |Рейтинг4            = [[IBF]]
 |Позиция4            =
 |Үздік позициясы4    =
 |Рейтинг5            = [[BoxRec]]
 |Позиция5            = 76 (7 ұпай)
 |Үздік позициясы5    = 76 (7 ұпай)&lt;br&gt; наурыз 2019
 |Үздік позициясы     =
 |Нашар позициясы     =
 |boxrec_id           =  831574
 |Сайты               =
}}
{{Медальдар
| ені = 270px
| суреті = 
| медальдар = 
{{ОО-спорт|[[Бокс]]}}
{{турнир|[[w:en:2016 AIBA Youth World Boxing Championships|Жастар Әлем чемпионаты 2016]]}}
{{медаль|Алтын|[[Санкт-Петербург]] 2016|69 кг дейін}}
{{турнир|Тайланд Королі кубогы}}
{{медаль|Алтын|[[Бангкок]] 2017|69 кг дейін}}
{{турнир|[[Қазақстан Президенті кубогы]]}}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] 2017|69 кг дейін}}
}}
'''Садриддин Алиханұлы Ахмедов''' ([[31 қаңтар]] [[1998 жыл]]ы, [[Жетісай]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақстан]]) — қазақтың [[Бокс|кәсіпқой бокс шебері]]. Қазірде орта салмаққа дейінгі салмақта өнер көрсетіп жүр (69,85 кг, 154 фунт). 2016 жылғы жастар арасында өткен әлемдік әуесқой бокс чемпионы. Кәсіпқойлар арасында - [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC Youth World]] (2019) және чемпион [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC Asia]] (2019) нұсқасы бойынша жастар арасындағы әлем чемпионы.

== Өмірбаяны ==
Садриддин Ахмедов 1998 жыл 31 қаңтарда, Оңтүстік Қазақстан облысы, [[Жетісай]] қаласында дүниеге келген. Отбасында Садриддиннен басқа тағы 4 ұл, 3 қыз бар. Садриддин сөзі араб тілінен аударғанда &quot;Ислам мақтанышы&quot; деген мағынаны береді. [[Қожа]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;https://alashainasy.kz/box/sadriddin-ahmedov-oznn-ultyina-katyistyi-suraktyin-nuktesn-koydyi-119327/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324091012/https://alashainasy.kz/box/sadriddin-ahmedov-oznn-ultyina-katyistyi-suraktyin-nuktesn-koydyi-119327/ |date=2020-03-24 }}&lt;/ref&gt;

2015 жылы [[Қарағанды]]дағы Ғалым Жарылғаповтың құрметіне ұйымдастырылған халықаралық турнирде, [[Бокс|жас боксшы]] атақты бокс шебері [[Рой Джонс]]тың өзінен жеке автографы қойылған қолғап алады. Садриддиннің айтуы бойынша, бұл қолғаптар оның тұмарына айналып, күнделікті жетістікке жетуіне ұдайы септігін тигізеді.

== Әуесқой бокс ==
10 жасында-ақ атақты бапкерлердің бірі Мәулет Мұстафин жас боксшыны қол астына алды. Мектеп қабырғасында жүріп көптеген турнирлерде топ жарған Садриддин, Қазақстанның жастар құрамына шақырту алды.

2016 жылдың қарашасында [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]де ұйымдастырылған [[w:en:2016 AIBA Youth World Boxing Championships|Жастар арасындағы әлем чемпионатының]] финалында Павло Гуловты жеңіп, бірінші орынды иеленеді. Осыдан соң ол Қазақстанның жас, үздік боксшы болып танылады.,

19 жасында Қазақстанның негізгі құрамына шақырту алды. Мұнда Қазақстандағы 69 келі салмаққа дейінгі үздік бокс шебері атану үшін [[Олимпиада чемпионы]]-[[Данияр Маратұлы Елеусінов|Данияр Елеусінов]]пен және [[Бокстан қазіргі әлем чемпиондары|2017 жылғы әлем чемпионатында]] жүлделі орын иеленген [[Абылайхан Қайратұлы Жүсіпов|Абылайхан Жүсіповпен]] бәсекелеседі.

2017 жылдың сәуірінде [[Бангкок]]те [[Тайланд]] королінің кубогін ұтып алады. Жарыстың аяқталар сәтінде [[2016 Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс|2016 жылғы Олимпиада ойындарының]] күміс жүлдегері өзбек Шахрам Гиясов финалда Садриддинмен кездесуден бас тартады.

2017 жылдың маусымында [[Астана]]да өткен Қазақстан президентінің кубогін ұтып алады. Бұл сайыстың финалында да Садриддин өзбек боксшысы [[Бобо-Усман Батуров]]тан басым түседі. Айта кетейік, кейіннен Бобо-Усман [[Жазғы Азия ойындары 2018|Джакартада өткен Жазғы ойындардың]] финалында қазақ боксшысы, Асланбек Шымбергеновті тізе бүктіреді.

== Кәсіпқой бокс ==
2017 жылдың қазан айында Садриддин Ахмедов кәсіпқой боксқа өту жайлы шешім қабылдайды. Ол канадалық Eye of the Tiger Managament атты промоутерлік компаниясымен келісімшартқа отырады.

Боксшының кәсіпқой рингтегі дебюті 2018 жылдың 7 сәуірінде [[Квебек]], [[Канада]]да орын алды. Бұл ойында жас боксшы өзінің Tiburón (Акула) атымен танымал қарсыласы [[Тони Баррераса]]ны (1-1, 1КО) 31 секундта-ақ сұлатып түсіреді. Осыдан кейін оған [[Артуро Гатти]] лақап аты беріледі.

Дәл сол жылы 26 мамырда, рингке El Toro (Бұқа) атымен танымал аргентиналық боксшы Ариель Алехандро Зампедримен (9-3, 9КО) жұдырықтасып, оны 1-таймның 1 минут 24 секундында нокаутқа жібереді.
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
! Ойын !! Рекорд !! Күні!! Қарсыласы !! Өткен орны !! Нәтиже !! Қосымша ақпараттар
|-
! 8
|8 (7)-0
| [[24 наурыз]] [[2019]]
| {{Индонезия}} Джон Руба &lt;small&gt; (17-5-1, 9КО)&lt;/small&gt;
| {{KAZ}} [[Алматы Арена]], [[Алматы]], [[Қазақстан]]
| UD 10 (10)
| Vacant [[WBC]] Asian Boxing Council Super Welterweight Title, төрешілердің шешімі нәтижесі негізінде жеңді 
|-
! 7
| 7 (7)-0
| [[26 қаңтар]] [[2019]]
| {{Мексика}} Абрахам Хуарес &lt;small&gt; (13-1)&lt;/small&gt;
| [[Montreal Casino]], [[Монреаль]], [[Канада]]
| ТKO 4 &lt;small&gt;(10)&lt;/small&gt;
| Vacant [[WBC]] Youth World Super Welterweight Title, 4 раундатағы техникалық нокаут
|-
! 6
|  6 (6)-0
| [[14 желтоқсан]] [[2018]]
| {{Мексика}} Элиуд Мелендес Роча &lt;small&gt; (14-10-2)&lt;/small&gt;
| [[Shaw Conference Centre]], [[Эдмонтон]], [[Канада]]
| TKO 1 &lt;small&gt;(8)&lt;/small&gt;
| 1 раунда техникалық нокаут
|-
! 5
|  5 (5)-0
| [[24 қараша]] [[2018 жыл|2018]]
| {{Мексика}} Хосе Франсиско Зунига &lt;small&gt; (14-11-2)&lt;/small&gt;
|  [[Le Centre Financiere Sun Life]], [[Квебек]], [[Канада]]
| KO 2 &lt;small&gt;(6), &lt;/small&gt;
| 2-раундтағы нокаут
|-
! 4
|  4 (4)-0
| [[13 қазан]] [[2018 жыл|2018]]
| {{Мексика}} Хесус Хавьер Мендоса &lt;small&gt; (7-5-1)&lt;/small&gt;
|  [[Montreal Casino]], [[Монреаль]], [[Канада]]
| TKO 1 &lt;small&gt;(6), 0:57&lt;/small&gt;
| 1-раундтағы техникалық нокаут
|-
! 3
| 3 (3)-0
| [[16 маусым]] [[2018 жыл|2018]]
| {{Мексика}} Густаво Гарибай &lt;small&gt;(13-10-2)&lt;/small&gt;
| [[Шавиниган]],  [[Квебек]], [[Канада]]
| TKO 5 &lt;small&gt;(6)&lt;/small&gt;
|  1-раундтағы техникалық нокаут
|-
! 2
| 2 (2)-0
| [[26 маусым]] [[2018 жыл|2018]]
|  Ариель Алехандро Зампедри &lt;small&gt;(9-3)&lt;/small&gt;
|   [[Квебек-сити]], [[Канада]]
| KO 1 &lt;small&gt;(4), 1:24&lt;/small&gt;
| 1-раундтағы нокаут
|-
! 1
| 1 (1)-0
| [[7 сәуір]] [[2018 жыл|2018]]
| {{Мексика}} Тони Баррерас &lt;small&gt;(1-1)&lt;/small&gt;
| [[Квебек-сити]], [[Канада]]
| KO 1 &lt;small&gt;(4), 0:31&lt;/small&gt;
| Кәсіпқой дебют, 1-раундтағы нокаут
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан боксшылары]]
[[Санат:Бірінші орта салмақ боксшылары]]</text>
      <sha1>ma13k28sky3sqhg5hc8854ofwrv2swk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гьяси Зардес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>623235</id>
    <revision>
      <id>3608259</id>
      <parentid>3489107</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sleepycatinacap</username>
        <id>163536</id>
      </contributor>
      <origin>3608259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2794" sha1="l6c9kiuculfq5gblim8hox4lte8nl8e" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Гьяси Зардес
|сурет = Gyasi Zardes 2.jpg
|туған күні = 2.09.1991
|туған жері = [[Хоторн (Калифорния)|Хоторн]], {{туғанжері|Лос-Анжелес|Лос-Анджелесте|Лос Анджелес}}, [[Калифорния]], АҚШ
|азаматтығы = {{flagicon|АҚШ|20px}} АҚШ&lt;br&gt;{{flagicon|Гана|20px}} [[Гана]]
|бойы = 188
|салмағы = 74
|позиция = шабуылшы
|қазіргі клуб = {{flagicon|АҚШ|20px}} [[Коламбус Крю]]
|номері = 11
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2011—2012|{{flagicon|АҚШ|20px}} Вентура Каунти Фьюжн|12 (10)
|2013—2017|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Лос-Анжелес Гэлакси|Лос-Анджелес Гэлакси]]|131 (34)
|2014|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Лос-Анжелес Гэлакси II]]|1 (1)
|2018 — |{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Коламбус Крю]]|48 (25)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2015 — |{{футбол|АҚШ}} |45 (7)
}}
}}
'''Гьяси Зардес''' ({{lang-en|Gyasi Zardes}};  [[2 қыркүйек]] [[1991 жыл]]&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/254230&lt;/ref&gt;, [[Хоторн (Калифорния)|Хоторн]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық футболшы, арғы тегі [[гана]]нық, [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы]] мен &quot;Коламбус Крю&quot; (АҚШ) клубының шабуылшысы. 2017 жылғы [[КОНКАКАФ Алтын Кубогы]]ның жеңімпазы.
== Жетістіктері ==
=== Командалық ===
*КОНКАКАФ Алтын кубогының жеңімпазы: 2017
*МЛС кубогы: 2014
=== Жеке ===
*МЛС жұлдыздары матчының қатысушысы: 2015
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Профильдері ==
*https://int.soccerway.com/players/-/280973/
*http://www.worldfootball.net/player_summary/gyasi-zardes/
*https://www.national-football-teams.com/player/58151.html
*https://www.mlssoccer.com/players/gyasi-zardes {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214012243/https://www.mlssoccer.com/players/gyasi-zardes |date=2021-02-14 }}
{{бастама}}
[[Санат:АҚШ Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:АҚШ футболшылары]][[Санат:Гана футболшылары]][[Санат:Лос-Анжелес Гэлакси ФК ойыншылары]][[Санат:Футболдан Солтүстік Америка чемпиондары]]</text>
      <sha1>l6c9kiuculfq5gblim8hox4lte8nl8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грегг Берхалтер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>624175</id>
    <revision>
      <id>3608258</id>
      <parentid>3412554</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sleepycatinacap</username>
        <id>163536</id>
      </contributor>
      <origin>3608258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4062" sha1="6m6bxa8bwd2pbl1eggy9v7bzn11s8vv" xml:space="preserve">{{Футболшы|есімі=Грегг Берхалтер|сурет=Gregg Berhalter.jpg|туған жері={{туғанжері|Энглвуд|Энгвлудте|Энглвуд (Нью-Джерси)}}, [[Нью-Джерси]]|туған күні=1.08.1973|азаматтығы={{flagicon|USA|20px}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|бойы=185|позиция=қорғаушы|қазіргі клуб={{Футбол|АҚШ}}|қызметі=бас бапкер|жастар клубы={{футбол карьерасы
  |1991—1994|{{flagicon|АҚШ|20px}} Нот Кэролайна Тар Хилз|
  |1993|{{flagicon|АҚШ|20px}} Роли Флайерз|}}|клубтары={{футбол карьерасы
  |1994—1996|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Зволле (футбольный клуб)|Зволле]]|37 (2)
  |1996—1998|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Спарта (футбольный клуб, Роттердам)|Спарта]]|10 (0)
  |1998—2000|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Камбюр (футбольный клуб)|Камбюр]]|56 (2)
  |2001—2002|{{flagicon|Англия|20px}} [[Кристал Пэлас (футбольный клуб)|Кристал Пэлас]]|19 (1)
  |2002—2006|{{flagicon|Германия|20px}} [[Энерги Котбус|Энерги]]|111 (10)
  |2006—2009|{{flagicon|Германия|20px}} [[Мюнхен 1860]]|73 (8)
  |2009—2011|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Лос-Анджелес Гэлакси]]|52 (0)}}|ұлттық құрамы={{футбол карьерасы
  |1994—2006|{{Футбол|АҚШ}} |44 (0)}}|бапкер клубтары={{футбол карьерасы
  |2011|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Лос-Анджелес Гэлакси]]|асс
  |2012—2013|{{flagicon|Швеция||20px}} [[Хаммарбю (футбол клубы)|Хаммарбю]]|
  |2013—2018|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Коламбус Крю]]|
  |2018—|{{Футбол|АҚШ}}|}}}}'''Грегг Берхалтер''' ({{lang-en|Gregg Berhalter}}; [[1 тамыз]] [[1973 жыл|1973]]&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/2709&lt;/ref&gt;, [[Энглвуд (Нью-Джерси)|Энглвуд]], [[Нью-Джерси]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы]] сапында 2002, 2006 жылдары әлем чемпионатына қатысқан.

== Жетістіктері ==

=== Футболшы ретінде ===

* Конфедерациялар кубогының қола жүлдегері: 1999
* КОНКАКАФ Алтын кубогының финалисі: 1998

=== Бапкер ретінде ===

* КОНКАКАФ Алтын кубогының финалисі: 2019
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Профильдері ==

* https://www.national-football-teams.com/player/7106.html
* https://static.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=178167/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407232357/https://static.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people%3D178167/index.html |date=2019-04-07 }}
* https://www.soccerbase.com/managers/manager.sd?manager_id=3949
* https://www.mlssoccer.com/players/gregg-berhalter

[[Санат:АҚШ футболшылары]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Спарта Роттердам ФК ойыншылары]]
[[Санат:Кристалл Пэлас ФК ойыншылары]]
[[Санат:Энерги ФК ойыншылары]]
[[Санат:Мюнхен 1860 ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лос-Анжелес ФК ойыншылары]]
[[Санат:АҚШ футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]]</text>
      <sha1>6m6bxa8bwd2pbl1eggy9v7bzn11s8vv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристиан Карамбё</title>
    <ns>0</ns>
    <id>625248</id>
    <revision>
      <id>3608304</id>
      <parentid>3371697</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8186" sha1="bw07zc75mza5eiugecnzlsyv4tqk4wp" xml:space="preserve">{{Футболшы|есімі=Кристиан Карамбё|толық аты=Кристиан Лали Карамбё|сурет=Genève Indoors 2014 - 20140114 - Christian Karembeu 2.jpg|туған күні=3.12.1970|туған жері={{туғанжері|Лифу|Лифуда}}, [[Жаңа Каледония]]|азаматтығы={{ту|Франция}}|бойы=176|салмағы=76|позиция=жартылай қорғаушы|қазіргі клуб=карьерасын аяқтады|жастар клубы={{футбол карьерасы
|1985—1988|{{flagicon|Жаңа Каледония|20px}} [[Гайтча]]|
|1988—1990|{{flagicon|Франция|20px}} [[Нант (футбол клубы)|Нант]]|}}|клубтары={{футбол карьерасы
|1990—1995|{{flagicon|Франция|20px}} [[Нант (футбол клубы)|Нант]]|130 (5)
|1995—1997|{{flagicon|Италия|20px}} [[Сампдория]]|62 (6)
|1997—2000|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид]]|51 (1)
|2000—2001|{{flagicon|Англия|20px}} [[Мидлсбро (футбол клубы)|Мидлсбро]]|33 (4)
|2001—2004|{{flagicon|Грекия|20px}} [[Олимпиакос (футбол клубы)|Олимпиакос]]|68 (3)
|2004—2005|{{flagicon|Швейцария|20px}} [[Серветт (футбол клубы)|Серветт]]|12 (0)
|2005|{{flagicon|Франция|20px}} [[Бастия (футбол клубы)|Бастия]]|7 (0)}}|ұлттық құрамы={{футбол карьерасы
|1993|{{flagicon|Франция|20px}} Франция (Б)|1 (0)
|1992—2002|{{Футбол|Франция}} |53 (1)}}}}'''Кристиан Лали Карамбё''' ({{lang-fr|Christian Lali Karembeu}}; {{туғанкүні|3|12|1970}}, Лифу, Жаңа Каледония) — франциялық футболшы, жартылай қорғаушы, [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998 жылғы әлем,]] [[Футболдан 2000 жылғы Еуропа біріншілігі|2000 жылғы Еуропа чемпионы]]. [[Океания]] аумағынан шыққан үздік футболшылардың бірі.

== Өмірбаяны ==
Кристиан Карамбе-канак, 1970 жылы 3 желтоқсанда Лифуда дүниеге келген. Ол өзінің мансабын жергілікті Гайтча командасында бастады, содан кейін жас жігітті [[Нант (футбол клубы)|Нант]] командасының скауттары байқады, онда ол жастар командасында ойнады және 1990 жылы бірінші командада дебют жасады. 1995 жылы ол [[Сампдория|Сампдорияға]] ауысып, маусымның ең жақсы жартылай қорғаушыларының бірі болды, содан кейін келесі жылы ойын деңгейін сәл төмендетті. 1997 жылы ол [[Реал Мадрид]] командасына ауысады, онда 1998 және 2000 [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасын]] жеңіп алады, 1998 жылы Франция құрамасымен бірге әлем чемпионатын, ал 2000 жылы Еуропа чемпионатын жеңіп алады. Осы жетістіктерден кейін ол [[Мидлсбро (футбол клубы)|Миддлсбро]] командасына ауысады, бұл командада Кристиан бір жылға ғана қалады,сосын ол [[Олимпиакос (футбол клубы)|Олимпиакосқа]] 5,2 миллион еуроға, содан кейін [[Серветт (футбол клубы)|Серветт]] командасына ауысып, [[Бастия (футбол клубы)|Бастияда]] өз карьерасын аяқтайды. Франция құрамасында ол 53 матч өткізіп, бір гол соқты (дебют 1992 жылы 14 қарашада Финляндиямен ойында). Бірақ Карамбе оның үлкен атасы мен әжесі 1931 жылы Париж мұражайындағы адам отаршылдық көрмесінде қойылғандықтан ешқашан Француз әнұраны— Марсельезу айтқан емес. Бұл ұстаным көпшіліктің сынына да, құрметіне де ие болды. 

Карамбе ұшақ бортында кездескен словакиялық модель Адриана Скленариковаға үйленді&lt;ref&gt;Perfect People. ''perfectpeople.net''.&lt;/ref&gt;. 2011 жылдың 11 наурызында олар 2012 жылдың желтоқсанында ажырасып, қарым-қатынастың бұзылғанын ашық айтты&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150215184850/http://www.france-today.com/2011/03/adriana-and-christian-karembeu-separate.html&lt;/ref&gt;. 2017 жылдың мамыр айында ол Грецияда ливандық шаңғышы Жаки Шамунмен екінші некеге тұрып, Ливанда үйлену тойын ұйымдастырды&lt;ref&gt;http://desktop.beiruting.com/LeMag/The_Marriage_of_Jackie_Chamoun_and_Christian_Karembeu_/8206&lt;/ref&gt;. Сол жылы 27 қыркүйекте Кристиан мен Жаки қызының дүниеге келгені туралы хабарлады&lt;ref&gt;https://www.closermag.fr/people/christian-karembeu-papa-l-ex-footballeur-presente-sa-fille-sur-instagram-760276&lt;/ref&gt;. 

Карамбе Лейпцигтегі футбол жиналысында Океания футболының атынан қатысты. Қазір Карамбе-Француз теледидарында комментатор-кеңесші.

== Жетістіктері ==

===Командалық===
'''Нант'''

* [[Франция]] чемпионы: 1995
* Франция кубогының финалисі: 1993

'''Реал Мадрид'''

* [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]: 1998, 2000
* УЕФА Суперкубогының финалисі: 1998

'''Олимпиакос'''

* [[Грекия]] чемпионы: 2002, 2003

'''Франция құрамасы'''

* Әлем чемпионы: 1998
* Еуропа чемпионы: 2000
* Конфедерациялар кубогы: 2001

=== Жеке ===

* Океанияның үздік футболшысы: 1995, 1998
* Құрмет легионы ордені: 1998
* Грекияның үздік футболшысы: 2002

== Кино ==
2013 жылы Францияда Карамбенің өмірбаянына негізделген &quot;[[Канак, ұмытылған тарих]]&quot; көркем фильмі түсірілді. Басты рөлдерде: Эль-Майя. Фильм 2 [[Luchon International Film Festival]] 2013 сыйлығы (ең перспективалы жас актер — Эль Майя, қазылар алқасының арнайы сыйлығы) марапаттарына ие болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Франция футболшылары]]
[[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Гайтча ФК ойыншылары]]
[[Санат:Нант ФК ойыншылары]]
[[Санат:Сампдория ФК ойыншылары]]
[[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]]
[[Санат:Мидлсбро ФК ойыншылары]]
[[Санат:Олимпиакос Пирей ФК ойыншылары]]
[[Санат:Серветт ФК ойыншылары]]
[[Санат:Бастия ФК ойыншылары]]
[[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]]
[[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]]</text>
      <sha1>bw07zc75mza5eiugecnzlsyv4tqk4wp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Навбахор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>626331</id>
    <revision>
      <id>3608249</id>
      <parentid>3523120</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T07:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3088" sha1="3tryd4fph8lhhy82tg5t4xnye43747u" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{flagicon|Өзбекстан}} Навбахор
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = 
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = 1974
 |таратылды       = 
 |стадионы        = «[[Орталық стадион (Наманган)|Марказий]]» ([[Наманган]])
 |сыйымдылығы     = 22000
 |иесі            = 
 |президенті      = 
 |директоры       = 
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    = {{flagicon|Сербия}} [[Деян Джурджевич]]
 |капитаны        =
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = [[Футболдан Өзбекстан чемпионаты|Өзбекстан суперлигасы]]
 |маусым          = [[Футболдан Өзбекстан чемпионаты 2025|2025]]
 |орын            = 7 орын 
 |сайты           = 
|pattern_la1 = _whiteborder
|pattern_b1 = _collarwhite
|pattern_ra1 = _whiteborder
|leftarm1 = FF0000 
|body1 = FF0000 
|rightarm1 = FF0000 
|shorts1 = FF0000 
|socks1 = FF0000 
|pattern_la2 = _redborder
|pattern_b2 = _collarred
|pattern_ra2 = _redborder
|leftarm2 = FFFAFA
|body2 = FFFAFA
|rightarm2 = FFFAFA
|shorts2 = FFFAFA
|socks2 = FFFAFA
}}
'''«Навбахор»''' ({{lang-uz|&quot;Navbahor&quot; Namangan futbol klubi / «Навбаҳор» Наманган футбол клуби}}) — [[Өзбекстан]]ның [[Наманган]] қаласындағы футбол клубы.

== Тарихы ==
Клуб 1974 жылы &quot;Текстильщик&quot; деген атаумен құрылды. 
1981 жылы атауы &quot;Наманган&quot; боп өзгертілді.

1984-87 жылдары &quot;Автомобилист&quot; деп аталды.

1987 жылы &quot;Навбахор&quot; деп аталды.

1996 жылы Өзбекстан чемпионы атанды.

1992 жылдан бері тек Өзбекстан суперлигасында ойнап келеді.

== Жетістіктері ==

* '''Өзбекстан чемпионаты''':
** Чемпион: 1996
** 2-орын: 2022
** 3-орын: 1993, 1994, 1995, 1997, 1998, 1999, 2003, 2004, 2018, 2023
* '''Кубок''':
** Жеңімпаз: 1992, 1995, 1998
** Финалист: 1993, 2022
* '''Суперкубок''':
** Жеңімпаз: 1999

== Сілтемелер ==
* [http://pfcnavbahor.uz/index.php/uz/ pfcnavbahor.uz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220930122552/https://www.pfcnavbahor.uz/index.php/uz/ |date=2022-09-30 }}
* [http://wildstat.ru/p/1/club/UZB_Novbahor_Namangan wildstat.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919132948/http://wildstat.ru/p/1/club/UZB_Novbahor_Namangan |date=2019-09-19 }}
* [http://footballfacts.ru/clubs/36754-navbahor-namangan footballfacts.ru]
* [https://www.transfermarkt.de/navbahor-namangan/startseite/verein/15310 transfermarkt.de]

[[Санат:Өзбекстан футбол клубтары]]</text>
      <sha1>3tryd4fph8lhhy82tg5t4xnye43747u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берт Пэтноуд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>626494</id>
    <revision>
      <id>3608255</id>
      <parentid>3528126</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sleepycatinacap</username>
        <id>163536</id>
      </contributor>
      <origin>3608255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4571" sha1="nqjynos9um6v5j8foszri22cmd85tyy" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі                        = Берт Пэтноуд
 |туған күні               = 4.11.1909
 |туған жері              = {{туғанжері|Фолл-Ривер|Фолл-Риверде}}, [[Массачусетс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 |қайтыс болған күні                 = 4.11.1974
 |қайтыс болған жері                = {{қайтысболғанжері|Фолл-Ривер|Фолл-Риверде}}, [[Массачусетс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 |азаматтығы                 = {{flagicon|USA|20px}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 |бойы                        = 
 |позиция                     = Шабуылшы
 |клубтары                       = {{футбол карьерасы|1928|{{nobr|{{flagicon|USA|20px}} [[Филадельфия Филд Клаб]]}}|8 (6)
|1928|{{flagicon|USA|20px}} [[Джей-энд-Пи Коутс]]|1 (0)
|1928—1930|{{flagicon|USA|20px}} [[Фолл-Ривер Марксмен]]|{{nobr|62 (57)}}
|1930|{{flagicon|USA|20px}} [[Ньюарк Американз]]|5 (7)
|1930|{{flagicon|USA|20px}} [[Фолл-Ривер Марксмен]]|18 (15)
|1931|{{аренда}}{{flagicon|USA|20px}} [[Нью-Йорк Янкиз]]|15 (9)
|1931|{{flagicon|USA|20px}} [[Нью-Йорк Джайантс]]|16 (25)
|1933—1934|{{flagicon|USA|20px}} [[Филадельфия Джерман Американз|Джерман Американз]]|? (?)
|1934—1935|{{flagicon|USA|20px}} [[Сент-Луис Сентрал Бруэриз|Сентрал Бруэриз]]|? (?)
|1935—1936|{{аренда}}{{flagicon|USA|20px}} [[Сент-Луис Шемрокс]]|? (?)
|1936|{{flagicon|USA|20px}} [[Филадельфия Пассон]]|? (?)}}
 |ұлттық құрамы        = {{футбол карьерасы|1930|{{футбол|АҚШ}}|4 (6)}}
}}
'''Бертранд (Берт) Артур Пэтноуд'''&lt;ref&gt;тегі түрліше жазылады: ''Пэйтноуд'', ''Пейтноуд'', ''Патенод'', ''Патенауд'' и даже ''Пейтенауд''.&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Bertrand &quot;Bert&quot; Arthur Patenaude}},  {{IPA|[ˈpætnoʊd]}}; [[4 қараша]] [[1909 жыл]], [[Фолл-Ривер]], [[Массачусетс]] штаты, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — АҚШ футболшысы, жартылай қорғаушы. [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаттарындағы]] тұңғыш [[Хет-трик|хет-триктің]] авторы.

[[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930 жылғы әлем чемпионатына]] қатысып, [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ құрамасының]] төрт кездесудің үшеуінде алаңға шықты. Алғашқы турда [[Бельгия Ұлттық футбол құрамасы|Бельгия құрамасының]] қақпасына бір гол соқты. Екінші турда [[Парагвай Ұлттық футбол құрамасы|Парагвайдың]] қақпасына үш гол соқты. Бұл, жоғарыда айтқанымыздай, әлем чемпионаттары тарихындағы тұңғыш хет-трик болатын. 

Әлем чемпионатынан соң сол жылы 17 тамыз күні [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилиямен]] жолдастық кездесуде екі гол соқты (бірақ АҚШ 3:4 есебімен ұтылып қалды). Бұл құрамадағы соңғы матчы болатын.

== Жетістіктері ==

* Әлем чемпионатының жартылай финалисі: 1930

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20100611114814/http://national.soccerhall.org/famers/bert_patenude.htm Биографиясы (national.soccerhall.org)] {{ref-en}}
* [http://www.worldfootball.net/spieler_profil/bert-patenaude/ Профилі (worldfootball.net)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314152946/http://www.worldfootball.net/player_summary/bert-patenaude/ |date=2016-03-14 }} {{ref-en}}

[[Санат:АҚШ футболшылары]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]</text>
      <sha1>nqjynos9um6v5j8foszri22cmd85tyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ыстанбұл Башахшехир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>628337</id>
    <revision>
      <id>3608046</id>
      <parentid>3502174</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3608046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3215" sha1="fovfnaqh1dsuhb7de5vb2qi21j6djb6" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{flagicon|Түркия}} Башахшехир
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = 
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = 1990
 |таратылды       = 
 |стадионы        = Башакшехир Фатих Терим
 |сыйымдылығы     = 17300
 |иесі            = 
 |президенті      = 
 |директоры       = 
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    = {{flagicon|Түркия}} Окан Бурук
 |капитаны        =
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = Түрік суперлигасы
 |маусым          = 2025/26
 |орын            = '''5 орын'''
 |сайты           =  http://www.ibfk.com.tr/
|pattern_la1  = _istanbul1819h
|pattern_b1   = _istanbul1819h
|pattern_ra1  = _istanbul1819h
|pattern_sh1  = _istanbul1819h
|pattern_so1  = _istanbul1819h
|leftarm1     = FF6600
|body1        = FF6600
|rightarm1    = FF6600
|shorts1      = 0B1444
|socks1       = FF6600
|pattern_la2  = _istanbul1819a
|pattern_b2   = _istanbul1819a
|pattern_ra2  = _istanbul1819a
|pattern_sh2  = 
|leftarm2     = 0B1444
|body2        = 0B1444
|rightarm2    = 0B1444
|shorts2      = FF6600
|socks2       = 0B1444
|pattern_la3  = _istanbul1819t
|pattern_b3   = _istanbul1819t
|pattern_ra3  = _istanbul1819t
|pattern_sh3  = _istanbul1819t
|leftarm3     = A9E2F3
|body3        = A9E2F3
|rightarm3    = A9E2F3
|shorts3      = FFFFFF
|socks3       = FFFFFF
}}

'''«Ыстанбул Башакшехир»''' ({{lang-tr|İstanbul Başakşehir Futbol Kulübü}}) — [[Түркия|Түркияның]] [[Ыстанбұл]] қаласындағы футбол клубы, 1990 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын &quot;[[Башахшехир Фатих Терим]]&quot; стадионында өткізеді, сыйымдылғы 17300 адам. Қазіргі таңда Түрік суперлигасында ойнайды. Клуб «''Истанбул Бюйюкшехир Беледиеспор''» деген атаумен құрылып, 2014 жылы қазіргі атауына ауысты. 

2007/08 жылғы маусымда тұңғыш рет Түрік суперлигасында ойнады.

2017, 2019 жылдары Түркияның күміс жүлдегері атанды.

Клубта әр кездері [[Эмре Белезоғлы]], [[Арда Тұран]], [[Гаэль Клиши]] секілді атақты футболшылар ойнады.

== Жетістіктері ==

* '''Суперлига'''
** '''Чемпион''' (1): 2019/20
** '''Вице-чемпион''' (2): 2016/17, 2018/19
** '''3-орын''' (1): 2017/18

* '''1 лига'''
** '''Чемпион''' (1): 2013/14
** '''Вице-чемпион''' (1): 2006/07

* '''2 лига'''
** '''Чемпион''' (2): 1992/93, 1996/97

* '''Түркия Кубогы'''
** '''Финалист''' (2): 2010/11, 2016/17

== Сілтемелер ==

* http://www.ibfk.com.tr/

&lt;br /&gt;
[[Санат:Түркия футбол клубтары]]</text>
      <sha1>fovfnaqh1dsuhb7de5vb2qi21j6djb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трабзонспор (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>631199</id>
    <revision>
      <id>3608056</id>
      <parentid>3502167</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T13:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3608056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3029" sha1="rlbr0xco1yd4m9lmbus6aiwz6zbooeh" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{flagicon|Түркия}} Трабзонспор
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = 
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = 1967
 |таратылды       = 
 |стадионы        = «[[Шенол Гүнеш (стадион)|Шенол Гүнеш]]»
 |сыйымдылығы     = 45513
 |иесі            = 
 |президенті      = 
 |директоры       = 
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    = {{flagicon|Түркия}} [[Унал Караман]]
 |капитаны        = 
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = [[Футболдан Түркия чемпионаты|Түркия суперлигасы]]
 |маусым          = 2025/26
 |орын            = '''3.'''
 |сайты           = 
| pattern_la1 = _trabzonspor1617h
| pattern_b1  = _trabzonspor1617h
| pattern_ra1 = _trabzonspor1617h
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = 
| leftarm1    = 
| body1       = 
| rightarm1   = 
| shorts1     = 670e2a
| socks1      = 670e2a
| pattern_la2 = 
| pattern_b2  = _trabzonspor1617a
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = 
| leftarm2    = ffffff
| body2       = 
| rightarm2   = ffffff
| shorts2     = ffffff
| socks2      = ffffff
| pattern_b3  = _trabzonspor1617t
| leftarm3    = 670e2a
| rightarm3   = 670e2a
| shorts3     = 670e2a
| socks3      = 670e2a
}}

'''«Трабзонспор»''' ({{lang-tr|Trabzonspor Kulübü}}) — [[Түркия|Түркияның]] [[Трабзон]] қаласындағы футбол клубы. 1967 жылы «Идманохаджи», «Идмангүджү», «Караденизгүджү» және «Мартиспор» клубтарының бірігуінен құрылған. Өз алаңындағы ойындарын Шенол Гүнеш атындағы стадионда өткізеді.

Түркия чемпионы атанған [[Ыстанбұл|ыстанбұлдық]] емес екі клубтың бірі (екіншісі &quot;[[Бурсаспор]]&quot;)
== Жетістіктері ==
=== Ұлттық ===
*Түркия чемпионы: 1975/76, 1976/77, 1978/79, 1979/80, 1980/81, 1983/84
*Түркия күміс жүлдегері:  1977/78, 1981/82, 1982/83, 1994/95, 1995/96, 2003/04, 2004/05, 2010/11
*Түркия кубогы: 1977, 1978, 1984, 1992, 1995, 2003, 2004, 2010
*Түркия кубогыныңі Финалисі (6): 1975, 1976, 1985, 1990, 1997, 2013.
*Түркия суперкубогы: 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1983, 1995, 2010
=== Халықаралық ===
*Сағаттар кубогы: 2005
== Сілтемелер ==
* [ Ресми сайты] 
* [http://www.trabzonsport.com/ Жанкүйерлер сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806051935/http://www.trabzonsport.com/ |date=2007-08-06 }}

[[Санат:Түркия футбол клубтары]]</text>
      <sha1>rlbr0xco1yd4m9lmbus6aiwz6zbooeh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Басқарылатын танкке қарсы ракеталар</title>
    <ns>1</ns>
    <id>647451</id>
    <revision>
      <id>3608109</id>
      <parentid>2807046</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[Талқылау:Басқарылатын танкке қарсы рекаталар]] бетін [[Талқылау:Басқарылатын танкке қарсы ракеталар]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2807046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="828" sha1="6he5m8og3k41khrr78f7x313s9wc37a" xml:space="preserve">Сөз тым ұзын. Сондықтан қысқарттым. Басқарылатын алдығы шығу себебі, Тәңкке қарсы басқарылатын деген сөзде басқарылу сөзінің мағынасы күңгірттеп кетеді. Бұл ракета жай ғана танкке қарсы басқарылмайды, Танкке қарсы атылады, әрі ұшу барысында бағыты басқарылып, өзгертіліп отырады, қуалайды. Сондықтан Басқарылу сөзі алдыға шығып, дербес, нақты мағына беріп тұр.  --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылауы]]) 13:39, 2020 ж. қазанның 15 (+06)</text>
      <sha1>6he5m8og3k41khrr78f7x313s9wc37a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұшқышсыз әуе соғыс аппараты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647458</id>
    <revision>
      <id>3608558</id>
      <parentid>3150306</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37993" sha1="aeckhyfccrjf6vpg66tw9h4ikum2lvo" xml:space="preserve">[[Сурет:Bayraktar TB2 Runway.jpg|thumb|right|250px|[[Түрік қарулы күштері]]ндегі [[Bayraktar TB2]]]]
[[Сурет:MQ-9 Reaper - 090609-F-0000M-777.JPG|thumb|right|250px|Жаттығу миссиясы кезіндегі АҚШ әуе күштеріне тән [[MQ-9 Reaper]]]]
'''Ұшқышсыз әуе соғыс аппараты''' ({{lang-en|unmanned combat aerial vehicle}}, UCAV, кейде '''Жауынгер дрон''', немесе '''Соғыс дроны''', {{lang-en|combat drone}}) — [[ұшқышсыз ұшу аппараты]]ның (UAV) бір түрі болып, ол әдетте [[Ракеталық қару|ракета]], [[Басқарылатын танкке қарсы ракеталар|ATGM]] және дәлдігі жоғары бомбалар секілді әуе қарулары мен құралдарын алып жүреді, әрі бақылау мен шарлаудан басқа [[дрон соққысы]]н жасауға қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://thebulletin.org/drone-warfare-death-precision10766?platform=hootsuite|title=Drone warfare: The death of precision|date=2017-05-11|work=Bulletin of the Atomic Scientists|access-date=2017-07-22|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191041/http://thebulletin.org/drone-warfare-death-precision10766?platform=hootsuite#|archive-date=2017-10-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kennedy|first=Caroline|last2=Rogers|first2=James I.|date=2015-02-17|title=Virtuous drones?|journal=The International Journal of Human Rights|volume=19|issue=2|pages=211–227|doi=10.1080/13642987.2014.991217|issn=1364-2987}}&lt;/ref&gt; Әдетте бұл дрондарды адамдар нақты уақыт режимінде басқарып отырады, дегенмен аппараттың өзінде түрлі деңгейдегі автономиялылық (дербес қимыл) болады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icas.org/ICAS_ARCHIVE/ICAS2008/PAPERS/281.PDF|title=The Simulation of the Human-Machine Partnership in UCAV Operation|publisher=College of Aeronautics, Northwestern Polytechnical University, Xi'an 710072, China|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805043641/http://www.icas.org/ICAS_ARCHIVE/ICAS2008/PAPERS/281.PDF#|archive-date=2017-08-05|url-status=live|accessdate=7 February 2013}}&lt;/ref&gt; 

Мұндай типтегі ұшақтарда адам ұшқыштар болмайды.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Dowd|first=Alan|title=Drone wars: risks and warnings|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?sgHitCountType=None&amp;sort=DA-SORT&amp;inPS=true&amp;prodId=AONE&amp;userGroupName=jcl_jcccu&amp;tabID=T002&amp;searchId=R3&amp;resultListType=RESULT_LIST&amp;contentSegment=&amp;searchType=BasicSearchForm&amp;currentPosition=12&amp;contentSet=GALE%7CA335069990&amp;&amp;docId=GALE%7CA335069990&amp;docType=GALE&amp;role=|accessdate=4 March 2014}}&lt;/ref&gt; [[Радиолық басқару|Оператор бұл құралдарды қашықтағы терминалдан басқарған кезде]] адами ұшқышқа қажет түспейді, нәтижесінде салмағы жеңіл, ұшқышты ұшаққа қарағанда кішірек өлшемде болады. Көптеген елдердің отандық басқарылатын UCAV аппараттары бар, көптеген мемлекеттер ең жаңа үлгідегі қарулы дрондарды импорттауға, немесе өз даму бағдарламалары бойынша жасап шығаруға талпынып жатыр.

== Қолданушылар ==
[[Сурет:MQ-1 Predator, armed with AGM-114 Hellfire missiles.jpg|thumb|right|200px|AGM-114-пен қаруланған MQ-1 Predator, АҚШ]]
[[Сурет:Hermes450 SIGINT Farnborough.jpg|thumb|right|200px|Elbit Hermes 450]]
[[Сурет:Wing loong MAKS2017.jpg|thumb|right|200px|Wing Loong MAKS 2017]]

[[Сурет:Watchkeeper Remote Piloted Air System MOD 45156635.jpg|thumb|right|200px|Thales Watchkeeper WK450, Ұлыбритания]]
Басқарылатын жауынгер дрондары бар елдер (дрон атаулары ағылшынша берілді):&lt;br&gt;
* [[Әзербайжан]] - [[IAI Harop]], [[Байрактар тактикалық UAS|BAYKAR Bayraktar TB2]],Skystriker, [[АҚЖ Орбитер]]&lt;ref name=&quot;arminfo.am&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arminfo.am/index.cfm?objectid=029630F0-FAFF-11E5-967E0EB7C0D21663|title=Arminfo: Azerbaijan uses Israel-made Harop drone against NKR|work=arminfo.am|accessdate=6 April 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.israeldefense.co.il/en/content/azerbaijan-used-iais-harop-ucav|title=Azerbaijan Used IAI's Harop UCAV &amp;#124; Israel Defense|website=www.israeldefense.co.il}}&lt;/ref&gt;
* [[Бангладеш]] - [[Chengdu Wing Loong I]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Khan|first=Syed Amar|title=China to deliver combat drones to Bangladesh Air Force|url=https://www.defseca.com/procurements/china-to-deliver-combat-drones-to-bangladesh-air-force/|access-date=2020-08-27|website=The Bangladesh Defence Analyst|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* [[Ботсвана]] - [[Elbit Hermes 450]]
* [[Бразилия]] - Elbit Hermes 450
* [[Колумбия]] - Elbit Hermes 450
* [[Чили]] - [[Elbit Hermes 900]]
* [[Қытай]] - [[GJ-11]], [[IAI Harpy]], Chengdu Wing Loong I, [[CH-3]], [[CH-4]], [[CH-5]]
* [[Хорватия]] - Elbit Hermes 450
* [[Кипр]] - Elbit Hermes 450
* [[Египет]] - [[CAIG Wing Loong]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/20/chinas-weapons-of-mass-consumption/|title=China's Weapons of Mass Consumption|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010075241/http://foreignpolicy.com/2015/03/20/chinas-weapons-of-mass-consumption/#|archive-date=2016-10-10|url-status=live|access-date=2016-10-04}}&lt;/ref&gt;, CASC Rainbow&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defensenews.com/story/defense/show-daily/dubai-air-show/2015/11/06/dubai-airshow-china-ucav-drone-market-fighter/74051236/|title=dubai-airshow-china-ucav-drone-market-fighter|last=News|first=Defense|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* [[Франция]] - General Atomics MQ-9 Reaper &quot;F&quot;
* [[Грузия]] - Elbit Hermes 450
* [[Үндістан]] - IAI Harop және IAI Harpy&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.strategypage.com/militaryforums/512-20022.aspx#startofcomments|title=Defence Industry Daily: Israel sells heron UAVs to India and Australia|date=2005-11-11|publisher=Strategypage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929011438/http://www.strategypage.com/militaryforums/512-20022.aspx#startofcomments#startofcomments|archive-date=2013-09-29|url-status=live|accessdate=2013-09-22}}&lt;/ref&gt;
* [[Индонезия]] - [[CH-4 Rainbow]]
* [[Иран]] - Shahed 129, Mohajer-6&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://warisboring.com/like-it-or-not-iran-is-a-drone-power/|title=Like It or Not, Iran Is a Drone Power|date=5 September 2015|publisher=War is Boring}}&lt;/ref&gt;
* [[Ирландия]] - Aeronautics Orbiter UAV, номер: 3+
* [[Израиль]] - IAI Harpy, Elbit Hermes 450, IAI Harop. IAI Harpy. Elbit Hermes 900
* [[Италия]] - MQ-1 Predator, MQ-9 Reaper АҚШ-тан және Piaggio Aerospace P.1HH Hammerhead италиялық&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://insideunmannedsystems.com/italian-air-force-orders-p-1hh-hammerhead-uas/|title=Italian Air Force Orders P.1HH HammerHead UAS - Inside Unmanned Systems|date=5 March 2015|work=Inside Unmanned Systems|accessdate=21 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222053324/http://insideunmannedsystems.com/italian-air-force-orders-p-1hh-hammerhead-uas/#|archive-date=2017-12-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Мексика]] - Elbit Hermes 450
* [[Мьянма]] - CH-3A&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thediplomat.com/2016/06/is-myanmar-using-armed-chinese-drones-for-counterinsurgency/|title=Is Myanmar Using Armed Chinese Drones For Counterinsurgency?|author=Ankit panda|accessdate=9 Jun 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803090636/https://thediplomat.com/2016/06/is-myanmar-using-armed-chinese-drones-for-counterinsurgency/|archive-date=3 August 2020|url-status=live|df=dmy-all|date=2016-06-09}}&lt;/ref&gt;
* [[Нидерланд]] - MQ-9 Reaper
* [[Пәкістан]] - UCAV Burraq, GIDS Shahpar
* [[Ресей]] - [[С-70 «Охотник»]]. Orion.
* [[Сауд Арабиясы]] - CAIG Wing Loong&lt;ref name=&quot;JanesKazakhstan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.janes.com/article/61042/kazakhstan-purchases-two-chinese-wing-loong-ucavs|title=Kazakhstan purchases two Chinese Wing-Loong UCAVs|last1=Fischer Junior|first1=Richard|website=IHS Jane's 360|format=7 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608131122/http://www.janes.com/article/61042/kazakhstan-purchases-two-chinese-wing-loong-ucavs|archive-date=8 June 2016|accessdate=7 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ForeignPolicy&quot;&gt;{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/20/chinas-weapons-of-mass-consumption/|title=China's Weapons of Mass Consumption|last1=Lin|first1=Joseph|date=20 March 2015|website=Foreign Policy|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111070248/http://foreignpolicy.com/2015/03/20/chinas-weapons-of-mass-consumption/#|archive-date=2016-11-11|url-status=live|accessdate=7 November 2016|quote=Since 2011, China has also sold the Wing Loong, an armed drone, to several countries in Africa and the Middle East, including Nigeria, Egypt, and the United Arab Emirates.}}&lt;/ref&gt;
* [[Сербия]] - Pegaz 011, Vrabac Mini UAV, CAIG Wing Loong, Aeronautics Defense Orbiter, CH-92
* [[Сингапур]] - Elbit Hermes 450
* [[Испания]] - Skeldar V-200
* [[Түркия]] - [[TAI Anka]], [[TAI Aksungur]], [[IAI Harpy]], [[IAI Harop]], [[Байрактар тактикалық UAS|BAYKAR Bayraktar TB2]], [[Bayraktar Akıncı]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=01j3_78yapk|title=Milli İHA Bayraktar'dan gerçek mühimmat ile tam isabet (full video)|last=Yüzde 100 Yerli|date=30 April 2016|publisher=|via=YouTube}}&lt;/ref&gt; [[Vestel Karayel UCAV]]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5NBS04ckgps Karayel UCAV MAM L Firing – Vestel Defence Industry] 16.06.2016: Vestel UCAV's firing test video 1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=yyOtd7jd7ic Karayel UCAV MAM-L Firing Test – Vestel Defence Industry] 25.06.2016: Vestel UCAV's firing test video 2&lt;/ref&gt;
* [[Біріккен Араб Әмірліктері]] - CAIG Wing Loong&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.janes.com/article/77379/|title=UAE revealed as Wing Loong II launch customer|last1=Biggers|first1=Christopher|date=26 January 2018|website=IHS Jane's 360|location=Washington, DC|archiveurl=https://archive.is/20180126105348/http://www.janes.com/article/77379/uae-revealed-as-wing-loong-ii-launch-customer|archivedate=26 January 2018|accessdate=26 January 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bellingcat.com/news/2018/10/02/uav-infrastructure-noted-uaes-al-safran-airbase/|title=UAV Infrastructure Noted at the UAE's al-Safran Airbase|date=2 October 2018|publisher=Belling Cat}}&lt;/ref&gt;
* [[Ұлыбритания]] - MQ-9 Reaper,&lt;ref name=&quot;TheGuardian&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/aug/03/drone-stocks-by-country|title=Drones by country: who has all the UAVs?|last1=Rogers|first1=Simon|date=3 August 2012|accessdate=18 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912032212/http://www.theguardian.com/news/datablog/2012/aug/03/drone-stocks-by-country#|archive-date=2015-09-12|url-status=live|publisher=The Guardian}}&lt;/ref&gt; Thales Watchkeeper WK450
* [[АҚШ]] - MQ-1 Predator, MQ-9 Reaper, Global Hawk, RQ-180 Sentinel.

== Тарихы ==
Соғыс дроны тұжырымдамасы туралы алғаш ізденушілер АҚШ тапқырлаушысы, радио құрылғысын алғаш тапқырлаған Ли Де Форест (1873–1961) және теледидар инженері У.А.Санабрия (1906–1969) болды. Олар өз идеяларын 1940 жылы &quot;Popular Mechanics&quot; журналында мақала етіп жариялады.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=19kDAAAAMBAJ&amp;pg=PA805 &quot;Robot Television Bomber&quot;] ''Popular Mechanics'' June 1940&lt;/ref&gt; Бүгінгі заманауи әскери дрон Джон Стюарт Фостердің жасампаздық нәтижесі болды, ол ядро физигі, әрі ''Лоуренс Ливермор ұлттық зертханасы''ның (сол кезде ''Лоуренс радиация зертханасы'' деп аталған) бұрынғы жетекшісі болатын.&lt;ref name=kaplan&gt;{{cite web |url=http://www.technologyreview.com/featuredstory/515806/the-world-as-free-fire-zone/ |title=The World as Free-Fire Zone |work=[[MIT Technology Review]] |author=Fred Kaplan | authorlink=Fred Kaplan (journalist) |date=June 7, 2013 |accessdate=June 17, 2013}}&lt;/ref&gt; 1971 жылы бір ұшақ моделінің әуесқойы болған Фостер оны қару жасауға қолдануға болады деген ойға келеді.&lt;ref name=kaplan /&gt; Ол жоспар құрып, ақыры 1973 жылға қарай DARPA (Defence Advanced Research Projects Agency) арқылы &quot;Прерия&quot; (Prairie) және &quot;Калера&quot; (Calera) деп аталатын екі [[прототип]] жасады. Олар модификацияланған шөп шапқыштың қозғалтқышымен жұмыс істеп, 13 кг жүкті екі сағат бойы көтеріп жоғарыда тұра алды.&lt;ref name=kaplan /&gt;

1973 жылы [[Араб-Израиль соғысы (1973)|Араб-Израиль соғысы]]нда (Yom Kippur War) [[Израиль]] [[Мысыр]]ды зениттік зымырандардың барлық арсеналын атуға мәжбүрлеу үшін АҚШ-тың қарусыз Райан Файерби (AQM-34) дрондарын қолданды.  Египет қорғанысын тез әлсіреткен бұл миссияны Израиль ешбір ұшқышын жараламай сәтті орындады. 70-80 жылдардың аяғында Израиль Шарлаушы (Scout) және Пионерді (Pioneer) жасады, олар қазір қолданылатын жеңіл, планер типті [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|UAV]]  моделіне ауысуға өкілдік етті. Израиль ұшқышсыз ұшу аппараттарын (UAVs) нақты уақыт режимінде бақылау, электронды соғыс және жаңылыстыру құралы ретінде алғаш қолданды.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://www.howstuffworks.com/reaper1.htm
 |title        = A Brief History of UAVs
 |access-date  = 2013-08-14
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20130522111255/http://www.howstuffworks.com/reaper1.htm#
 |archive-date = 2013-05-22
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://www.strategypage.com/htmw/htairfo/articles/20090409.aspx
 |title        = Russia Buys A Bunch Of Israeli UAVs
 |access-date  = 2013-08-14
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20131026110814/http://strategypage.com/htmw/htairfo/articles/20090409.aspx#
 |archive-date = 2013-10-26
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000691790
 |title        = Unmanned combat vehicles shaping future warfare
 |first        = Yuval
 |last         = Azoulai
 |date         = October 24, 2011
 |work         = [[Globes (newspaper)|Globes]]
 |access-date  = 2013-08-14
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20131203060756/http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000691790#
 |archive-date = 2013-12-03
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt; 1982 жылы [[Ливан соғысы (1982)|Ливан соғысы]] басталған кезде Mole Cricket 19 операциясында Израиль осы ұшқышсыз ұшақтар ұсынған суреттер мен радарлы жаңылыстырудың арқасында ешбір ұшқышын құлатпай, [[Сирия]]ның әуе қорғанысын толығымен жаншуға қол жеткізді.&lt;ref name=&quot;WSJLevinson&quot;&gt;{{cite news
 |url          = https://www.wsj.com/articles/SB126325146524725387
 |title        = Israeli Robots Remake Battlefield
 |first        = Charles
 |last         = Levinson
 |date         = January 12, 2010
 |work         = [[The Wall Street Journal]]
 |page         = A10
 |accessdate   = January 13, 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20150503014732/http://www.wsj.com/articles/SB126325146524725387#
 |archive-date = 2015-05-03
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардың соңында [[Иран-Ирак соғысы (1980-1988)|Иран-Ирак соғысы]]нда Иран алты RPG-7 патронымен қаруланған дронды пайдаланды.&lt;ref&gt;{{citation |first=Fariborz |last=Haghshenass |title=Iran's Asymmetric Naval Warfare |url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus87.pdf |work=Policy Focus |issue=87 |publisher=The Washington Institute for Near East Policy |date=September 2008 |page=17 |access-date=2013-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212120127/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus87.pdf# |archive-date=2013-12-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Израильдің жетістігіне таңданған АҚШ тез арада бірқатар UAV сатып алды, ал оның Hunter және Pioneer жүйелері Израиль модельдерінің тікелей туындыcы болатын. Алғашқы 'UAV соғысы' бірінші [[Шығанақ соғысы]] болды: 1991 жылғы мамырдағы Әскери-теңіз күштері департаментінің есебі бойынша: &quot;Шөлдегі дауыл&quot; операциясы барысында кем дегенде бір UAV барлық уақытта әуеде болған&quot;. Шығанақ соғысында соғыс дрондарының пайдасы толық паш болған соң, әлемдік әскерлер ұшақсыз ұшақтарды отандық дамытуға кең көлемде қаражат бөлді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.army-technology.com/features/featureuav-evolution-natural-selection-drone-revolution|title=UAV evolution – how natural selection directed the drone revolution|date=15 November 2012|access-date=2013-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130804040234/http://www.army-technology.com/features/featureuav-evolution-natural-selection-drone-revolution/#|archive-date=2013-08-04|url-status=live}}{{unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=August 2016}}&lt;/ref&gt; Алғашқы &quot;өлтіру&quot; американдық UAV жағынан 2001 жылдың 7 қазанында [[Кандагар]]да болған.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Michel|first1=Arthur Holland|title=How Rogue Techies Armed the Predator, Almost Stopped 9/11, and Accidentally Invented Remote War|url=https://www.wired.com/2015/12/how-rogue-techies-armed-the-predator-almost-stopped-911-and-accidentally-invented-remote-war/|accessdate=17 December 2015|work=[[Wired (website)|Wired]]|date=17 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218180212/http://www.wired.com/2015/12/how-rogue-techies-armed-the-predator-almost-stopped-911-and-accidentally-invented-remote-war/#|archive-date=2015-12-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Соңғы жылдары АҚШ [[терроризм]]ге қарсы соғыс шеңберінде шет елдердегі және түрлі жерлердегі нысандарға ұшқышсыз соққы жасауды көбейтті. 2014 жылдың қаңтарындағы есеп бойынша, бес жыл ішінде АҚШ-тың [[Дрон соққысы|дрон соққылары]]нан 2400 адам қайтыс болды деп есептелген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/01/23/obama-drone-program-anniversary_n_4654825.html|title=The Toll Of 5 Years Of Drone Strikes|date=24 January 2014|work=The Huffington Post|accessdate=5 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007054358/http://www.huffingtonpost.com/2014/01/23/obama-drone-program-anniversary_n_4654825.html#|archive-date=2014-10-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2015 жылдың маусымында АҚШ-тың ұшқышсыз ұшақтарының соққысының жалпы саны 6000-нан асты деп бағаланды.&lt;ref name=&quot;pilkington&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jun/17/former-us-military-personnel-letter-us-drone-pilots?CMP=fb_gu |author=Ed Pilkington |title=Former US military personnel urge drone pilots to walk away from controls |date=June 17, 2015 |accessdate=June 18, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150618153431/http://www.theguardian.com/world/2015/jun/17/former-us-military-personnel-letter-us-drone-pilots?CMP=fb_gu# |archive-date=2015-06-18 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
== Болашақ моделдер ==
[[Сурет:7-raven-aircraft.jpg|thumb|right|200px|[[BAE Systems Corax]] ұшу сынағын жасауда]]
[[Сурет:Bayraktar During Sun rise.jpg|thumb|right|200px|[[Байрактар тактикалық UAS|Байрактардың]] артқы камерасынан түсірілген [[Түркия]]ның [[Сарос шығанағы]] өңіріндегі күннің шығуы, 5.5км биіктікте.]]
[[Сурет:Barracuda av dr.jpg|thumb|right|200px|[[Германия]]ның [[Манхинг]] авиабазасындағы [[EADS Barracuda]]]]
[[Сурет:IAI Harop PAS 2013 01.jpg|thumb|right|200px|2013 Париж әуе көрмесіндегі Израильдің [[IAI Harop]] дроны. Оқтұмсық бөлек емес, дронның өзі оқтұмсық есептеледі.]]
=== Жалпы шолу ===
''Ескерту:'' Бұлардың кейі ұшқышсыз ұшақтың протоипі емес, технологиялық демонстранттар (TD) болып, қолданысқа енбеуі мүмкін.
 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Атауы !!Өндіруші (лер) !! Дамытқан ел/район (дар)
|-
| [[A-10B|A-10PCAS]] || Elbit Systems || [[Израиль]]
|-
| [[Alenia Aeronautica Sky-X|Sky-X]] (TD) || Alenia Aeronautica || [[Италия]]
|-
| [[Selex ES Falco]] || Selex ES || [[Италия]]
|-
| [[Piaggio P.1HH HammerHead]] || Piaggio Aerospace || [[Италия]]
|- 
| [[IAI Eitan|Eitan]] || Israel Aerospace Industries  || [[Израиль]]
|-
| [[IAI Harop|Harop]] || Israel Aerospace Industries  || [[Израиль]]
|-
| [[AVIC 601-S]] || Shenyang Aircraft Design Institute || [[Қытай]]
|-
| [[DRDO AURA|Ghatak]] || Defence Research and Development Organisation || [[Үндістан]]&lt;ref name=&quot;The Hindu&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.hindu.com/2007/08/27/stories/2007082759890400.htm | work=The Hindu | title=India joins select group to develop UCAV technology | date=27 August 2007 | access-date=2012-09-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121103044753/http://www.hindu.com/2007/08/27/stories/2007082759890400.htm# | archive-date=2012-11-03 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[BAE Systems Taranis|Taranis]] (TD) || BAE Systems || [[Ұлыбритания]]
|-
| [[Dassault nEUROn]] (TD) ||Dassault Aviation
|{{plainlist|
*[[Франция]]
*[[Швеция]]
*[[Италия]]
*[[Грекия]]
*[[Испания]]
*[[Швейцария]]
}}
|-
| [[DRDO Rustom|Rustom]]   || Defence Research and Development Organisation || [[Үндістан]]&lt;ref name=&quot;The Hindu&quot;/&gt;
|-
| [[General Atomics Avenger|Avenger]] || General Atomics Aeronautical Systems || [[АҚШ]]
|-
| [[Tactically Exploited Reconnaissance Node|TERN]] || Northrop Grumman || [[АҚШ]]
|-
| [[Northrop Grumman X-47A Pegasus|X-47A (TD)]]/[[Northrop Grumman X-47B]]|[[B (TD)/Northrop Grumman X-47C|C]] || Northrop Grumman|| [[АҚШ]]
|-
| [[Armstechno Dulo]] (TD) || Armstechno || [[Болгария]]
|-
| [[Denel Dynamics Bateleur|Bateleur]] (TD) || Denel Dynamics || [[Оңтүстік Африка]]
|-
| TATI Buraq || || [[Тунис]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tati-uas.com/uav-projects/fixed-wing-uav-large-hale-uav/ |title=Fixed Wing UAV: Buraq &amp;#124; Tunisia Aero Technologies Industries S.A |publisher=Tati-uas.com |accessdate=2013-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927162119/http://tati-uas.com/uav-projects/fixed-wing-uav-large-hale-uav/ |archive-date=2013-09-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| TATI Jinn || || [[Тунис]]
|-
| [[Bayraktar Akıncı|Akıncı]] || Baykar Savunma || [[Түркия]]
|-
| [[TAI Anka|Anka-S]] || Turkish Aerospace Industries || [[Түркия]]
|-
| [[Байрактар тактикалық UAS]] (Bayraktar TB1) || Kale-Baykar || [[Түркия]]
|-
| [[Bayraktar TB2]] || Baykar Savunma || [[Түркия]]
|-
| [[Vestel Karayel]] || VESTEL Defence Industry || [[Түркия]]
|-
| [[TAI Aksungur]] || Turkish Aerospace Industries || [[Түркия]]
|-
| [[Cardinal Mini Unmanned Aircraft System]]||National Chung-Shan Institute of Science and Technology||[[Тайван]]
|-
|[[Albatross Tactical Unmanned Aircraft System]]||National Chung-Shan Institute of Science and Technology||[[Тайван]]
|-
| [[NESCOM Burraq|Burraq]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rt.com/news/240585-pakistan-tests-armed-attack|title=Pakistan successfully tests first combat drone|publisher=}}&lt;/ref&gt; ||National Engineering and Scientific Commission (NESCOM)|| [[Пәкістан]]
|-
| [[GIDS Shahpar]] || Global Industrial Defence Solutions (GIDS) || [[Пәкістан]] 
|-
| [[GIDS Uqab]] || NESCOM || [[Пәкістан]] 
|-
| [[Shahed 129 (UCAV)|Shahed 129]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://defense-update.com/20130928_irans-shahed-129-combat-drone-to-enter-serial-production.html |title=Iran's Shahed-129 Combat Drone to Enter Serial Production |publisher=defense-update.com |accessdate=2013-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002102749/http://defense-update.com/20130928_irans-shahed-129-combat-drone-to-enter-serial-production.html# |archive-date=2013-10-02 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || Shahed Aviation Industries Research Center || [[Иран]]
|-
| [[EADS Barracuda|Barracuda]] (TD) || EADS
|{{plainlist|
*[[Германия]]
*[[Испания]]
}}
|-
| [[Sukhoi S-70 Okhotnik-B]] || Sukhoi || [[Ресей]]
|-
| [[MQM-107]]-ұшпа болмбаны негіз етеді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.yonhapnews.co.kr/northkorea/2012/02/05/17/0401000000AEN20120205000900315F.HTML|title=N. Korea developing unmanned attack aircraft from U.S. drones: source|publisher=Yonhap|date=2012-02-05|accessdate=19 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310225223/http://english.yonhapnews.co.kr/northkorea/2012/02/05/17/0401000000AEN20120205000900315F.HTML#|archive-date=2012-03-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt; || || [[Солтүстік Корея]]
|}

=== BAE Systems Taranis ===
[[Сурет:TaranisModel.JPG|thumb|right|200px|2008 жылы Farnborough Airshow көрмесінде көрсетілген BAE Taranis UAV моделі.]]
{{Толық мақала|BAE Systems Taranis}}
Taranis - бұл [[Ұлыбритания|Британдық]] ұшқышсыз әуе соғыс аппараты (UCAV) технологиясының демонстрант түрі. Ол Ұлыбританияның [[ұшқышсыз ұшу аппараты]] (эксперименттік) бағдарламасының (SUAV[E]) страатегиялық маңызды бөлігі. BAE бұл тұрғыда Taranis-тің рөлін былай сипаттайды: &quot;Бұл £124 млн тұратын төрт жылдық бағдарлама Ұлыбритания үкіметінің стратегиялық Ұшқышсыз ұшу аппараты эксперименті (SUAVE) болып табылады, нәтижеде толық интеграцияланған автономды жүйелерге және байқалуының төмендігі ерекшелігіне ие UCAV демонстрант майданға келді&quot;.

Taranis демонстрантының максималды ұшып шығу салмағы (MTOW) шамамен 8000кг болды, көлемі BAE Hawk аппаратымен қарайлар болды, - бұл оны әлемдегі ең ірі UAV-дің бірі етеді. Ол жасырынғыш, жылдам ұшады, әрі көптеген оқ-дәрілерді бірқатар нысандарға жібере алады, сондай-ақ ұшқышты және ұшқышсыз басқа жау ұшақтарынан қорғануға қабілетті. Ол 2007 жылдың қыркүйегінен бастап жасалып, сынақ 2009 жылдың басында басталды. Taranis-тың алғашқы ұшуы 2013 жылы тамызда [[Аустралия]]ның Вумера қаласында болды.&lt;ref&gt;Farmer, Ben (6 February 2014) [https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/10619378/Successful-test-flight-for-Taranis-stealth-drone.html Successful test flight for Taranis stealth drone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180729153158/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/10619378/Successful-test-flight-for-Taranis-stealth-drone.html# |date=2018-07-29 }} Daily Telegraph, Page 12&lt;/ref&gt; Демонстранттың екі ішкі қару-жарақ қуысы болды. Оған &quot;толық автономия&quot; енгізілген болып, бұл платформа миссияның көп бөлігін &quot;өзі ойластыра алады&quot;.

=== J-UCAS ===
[[Сурет:Boeing X-45A UCAV.jpg|thumb|right|200px|J-UCAS [[Боинг]] [[X-45A]] UCAV технологиялық демонстрант]]
{{Толық мақала|J-UCAS}}
* [[Boeing X-45]] UCAV (TD)
* [[Northrop-Grumman X-47 Pegasus]]
Бірлескен ұшақсыз әуе соғыс жүйелері (Joint Unmanned Combat Air Systems, немесе J-UCAS) —- АҚШ-тың бірлескен әскери [[АҚШ әскери-теңіз күштері|Теңіз күштері]] мен [[АҚШ әскери-әуе күштері|Әуе күштері]]нің ұшақсыз әуе соғыс аппаратын қалыптастыру жобасы. J-UCAS әдетте DARPA, яғни [[АҚШ қорғаныс министрлігі]]нің Қорғаныстық жетілдірілген ғылыми жобалар басқармасы жағынан басқарылады. 2006 жылғы Төртжылдық қорғаныс рецензиясында (Quadrennial Defense Review) J-UCAS бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref name=GS2006&gt;[http://www.globalsecurity.org/org/news/2006/060113-j-ucas-terminated.htm &quot;Pentagon Sets Plan For New Bomber, Terminates J-UCAS Program&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060408043706/http://www.globalsecurity.org/org/news/2006/060113-j-ucas-terminated.htm# |date=2006-04-08 }}, by Jason Sherman, GlobalSecurity.org, 13 January 2006&lt;/ref&gt; Бағдарлама [[стелс-технология]]ларды қолдануға, UCAV-ті дәл басқарылатын қару-жарақпен қаруландыруға мүмкіндік беретін еді, мысалы [[JDAM|Бірлескен тіке шабуыл оқұтмсығы]] (JDAM), немесе дәл басқарылатын ұсақ оқ-дәрілер, мысалы, қарсыласының әуе қорғанысын талқандау үшін қолданылатын [[GBU-39|кіші диаметрлі бомба]], тб. Контроллерлер ұрыс даласында және айналасында болып жатқан өзгерістерді жоспарлау және оған жауап беру үшін [[жасандысерік]]тер арқылы нақты уақыт режиміндегі дереккөздерді қолдана алады.

Бұл бағдарлама кейінірек ұшқышсыз тасығыш ұшақты дамытуға арналған АҚШ теңіз күштері бағдарламасы ретіндегі [[UCAS-D]]-тің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;[http://www.defenseindustrydaily.com/cv-ucavs-the-return-of-ucas-03557/ &quot;Carrier UCAVs: The Return of UCAS&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510015043/http://www.defenseindustrydaily.com/cv-ucavs-the-return-of-ucas-03557/# |date=2011-05-10 }}, Defense Industry Daily, 7 February 2010&lt;/ref&gt;

== N-UCAS ==
[[Сурет:X-47A rollout.jpg|thumb|right|200px|[[Northrop Grumman X-47B]]]]
[[UCAS-D]] және [[Northrop Grumman X-47B]] - бұл АҚШ теңіз күштеріндегі J-UCAS-тің жалғыз ізбасарлары, J-UCAS жобасы 2006 жылы тоқтатылған болатын. Боинг компаниясы осы секторда X-45N бойынша зерттеу жасады.

2011 жылы [[The New York Times]]-тың &quot;Қытайдың әскери-теңіз амбициясы&quot; атты  жаңа жылдық мақаласында былай делінген: &quot;Пентагон [[Қытай]]дың зымыран қауіпіне оңай ұшырауға жол бермес үшін [[Азия]]дағы американдық әскери-теңіз күштеріне қолдауын арттырып, оларға алыс теңізден атылатын тосқауыл күшін жобалауға мүмкіндік беруі тиіс. Зымыранға қарсы қорғаныс жүйесі жетіспейтіндіктен, әскери-теңіз күштері DDG-1000 эсминецін сатып алуды тоқтату алғашқы қадам болады. Ең маңыздысы теңіз күштерінің қысқа қашықтықтық ұшқышты [[F-18]], [[F-35]] қатарлы шабуылдаушы ұшақтарға тәуелділігін азайту, тасымалдаушылар ұсынған N-UCAS жүйесін пайдалану....&quot;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/01/02/opinion/02sun2.html?hp Editorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020082356/http://www.nytimes.com/2011/01/02/opinion/02sun2.html?hp# |date=2017-10-20 }}, ''The New York Times'', January 1, 2011 (January 2, 2011 p. WK7 NY ed.). Retrieved 2011-01-02.&lt;/ref&gt;

2011 жылдың 6 қаңтарында АҚШ қорғаныс министрлігі (DOD) 2012 жылғы бюджеттік өтінімге N-UCAS бойынша қосымша инвестиция салатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defense.gov//News/NewsArticle.aspx?ID=62351 |title=Gates Reveals Budget Efficiencies, Reinvestment Possibilities |publisher=Defense.gov |accessdate=2013-09-22 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820182239/http://www.defense.gov//releases/release.aspx?releaseid=16035 |archivedate=2013-08-20 }}&lt;/ref&gt;
=== USAF Hunter-Killer ===
[[Сурет:16 19 133 global hawk.jpg|thumb|right|200px|RQ-4A]]
{{Толық мақала|USAF Hunter-Killer}}
*Модель 395
*Модель 396
*[[General Atomics]] [[MQ-9 Reaper]] (бастапқысы: MQ-1 Predator B)
*Aurora Flight Sciences/Israel Aircraft Industries Eagle/Heron 2
*[[Lockheed Martin]], атаусыз

АҚШ әскери-әуе күштері UCAV бағдарламасын орта қашықтықтағы тактикалық соққы беретін авиациядан алыс қашықтықтағы стратегиялық бомбалаушы ұшақтарға дейін өзгертті.&lt;ref name=GS2006 /&gt; &quot;Алыс қашықтық соққысы&quot; (Long Range Strike) бағдарламасының технологиясы &quot;Lockheed Martin Polecat&quot; демонстраторына негізделген.
=== Elbit Hermes 450 ===
[[Сурет:Hermes 450.jpg|thumb|right|200px|АҚШ-тың кедендік және шекара қорғанысына арналған Гермес 450]]
{{Толық мақала|Elbit Hermes 450}}
[[Тель-Авив]]тің оңтүстігіндегі Пальмахим авиабазасында [[Elbit Hermes 450]] [[эскадрилья]]сына ие Израиль әскери-әуе күштері Hermes 450-ді шабуылдаушы ұшқышсыз ұшақ ретінде пайдалануға бейімдеп, оны екі Тозақоты (Hellfire) зымыранымен жабдықтаған, немесе түрлі мәліметтер бойынша, олар екі Рафаэль зымыранын жасаған. [[Израиль]]дік, [[Палестина]]лық, [[Ливан]]дық ақпарат бойынша, және тәуелсіз сарапшылардың пайымдауы бойынша, израильдік ұшқышсыз ұшу аппараттары (UAV) [[Газа секторы]]нда жаппай қызмет көрсеткен, әрі [[Екінші Ливан соғысы (2006)|Екінші Ливан соғысы]]нда қарқынды қолданыс тапқан. Израиль бұл мүмкіндікті жоққа шығармады, бірақ бүгінгі күнге дейін мұны олар ресми түрде растаған да емес.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұшқышсыз әскери ұшақтар]]</text>
      <sha1>aeckhyfccrjf6vpg66tw9h4ikum2lvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Газиантеп (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648587</id>
    <revision>
      <id>3608036</id>
      <parentid>3176069</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3608036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2364" sha1="qfjww4d6t4vycl62x65zwn51rjvmn3i" xml:space="preserve">{{футбол клубы
 |атауы        = {{Ту|Түркия}} Газишехир Газиантеп
 |құрылған        = [[1988 жыл]]
 |стадионы         = Камиль Оджак стадионы
 |сыйымдылығы     = 16 981
 |жарыс    = [[Футболдан Түркия чемпионаты|Суперлига]] 
| маусым           = 2025/26
| орын          = '''12-і''' орын
| pattern_b1    = _hb1819h
| leftarm1      = Ff0000
| body1         = Ff0000
| rightarm1     = Ff0000
| shorts1       = 000000
| socks1        = 000000
| pattern_b2    = _gfk1819a
| leftarm2      = FFFFFF
| body2         = FFFFFF
| rightarm2     = FFFFFF
| shorts2       = Ffffff
| socks2        = FFFFFF
| pattern_la3   = _bochum1819a
| pattern_b3    = _bochum1819a
| pattern_ra3   = _bochum1819a
| leftarm3      = Cccccc
| body3         = Cccccc
| rightarm3     = 000000
| shorts3       = Cccccc
| socks3        = Cccccc
}}
'''Газишехир Газиантеп''' ({{lang-tr|Gazişehir Gaziantep FK}}) — [[Түркия|Түркияның]] [[Газиантеп]] қаласындағы футбол клубы, [[1988 жыл|1988 жылы]] құрылған.

== Тарихы ==
1993 жылы тұңғыш рет үшінші лигада ойнады.
1997 жылы үшінші лигада өз тобында жеңіске жетіп, екінші  лигаға жолдама алды. 

2005 жылғы маусым қорытындысында тұңғыш рет бірінші лига жолдамасын ұтып алды. 2011 жылы тұңғыш рет Түркия кубогының ширек финалына шықты, бірақ 0:8 есебімен &quot;[[Бешикташ|Бешикташтан]]&quot; ұтылып қалды&lt;ref&gt;https://archive.today/20130503132640/http://www.tff.org/Default.aspx?pageID=29&amp;macID=96159&lt;/ref&gt;.

== Атақты ойыншылары ==

* [[Кевин Миральяс]]
* [[Мусса Сов]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* http://www.gazisehirgaziantepfk.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528145344/http://www.gazisehirgaziantepfk.org/ |date=2019-05-28 }}

[[Санат:Түркия футбол клубтары]]
[[Санат:1988 жылы құрылған футбол клубтары]]</text>
      <sha1>qfjww4d6t4vycl62x65zwn51rjvmn3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ада Йонат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>651897</id>
    <revision>
      <id>3608328</id>
      <parentid>3241649</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9145" sha1="2he8n2h7wqny3f2gtz8j8v62ncpnolo" xml:space="preserve">{{Ғалым
|Есімі=Ада Йонат
|Шынайы есімі={{lang-he|עדה יונת‏}}
‎|Суреті=Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-15.jpg
|Туған күні= 22.06.1939 |Туған жері={{туғанжері|Иерусалим|Иерусалимде}}|Азаматтығы={{Байрақ|Израиль}}&lt;ref&gt;https://www.nndb.com/people/914/000208290/&lt;/ref&gt;|Ғылыми аясы=Кристаллография|Жұмыс орны=Вейцман институты|Альма-матер=Иерусалимдегі Еврей университеті|Ғылыми жетекші=Wolfie Traub|Несімен белгілі=крио-биокристаллография негізін салушы|Марапаттары=Вольф сыйлығы&lt;br&gt;Химия саласында Нобель сыйлығы|Commons=Ada E. Yonath}}
'''Ада Йонат''' ({{lang-he|עדה יונת}}; [[22  маусым]] [[1939 жыл|1939]], [[Иерусалим]])&lt;ref&gt;[https://www.fembio.org/biographie.php/frau/frauendatenbank?fem_id=31358 FemBio]&lt;/ref&gt; — израильдік [[Кристаллография|кристаллограф]], химия бойынша 2009 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты, Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі (2020).

== Өмірбаяны ==
Болашақ ғалым Иерусалимде [[Лодзь|Лодзьдан]] ([[Польша]])&lt;ref&gt;[https://www.standwithus.com/app/inews/view_n.asp?ID=1189  The Jerusalem Post]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; сол кездері көшіп келген кедей көкөніс өндіруші отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы Хиллел мен Эстер Лившиц 1933 жылы Иерусалимге қоныстанды. Аданың әкесі [[Раввин|раввиндік]] мұрагер отбасынан шыққан және өзі раввин болғанымен, денсаулығының нашарлығы оның өз мамандығы бойынша жұмысқа орналасуына мүмкіндік бермеді.&lt;ref&gt;[https://books.google.kz/books?id=uYAkWldKpx8C&amp;pg=PA390&amp;lpg=PA390&amp;dq=yonath+livshitz&amp;source=bl&amp;ots=iqBl2Hg2_g&amp;sig=0JZQo4dgU8lUDNxWRdTSVFrj4BM&amp;hl=en&amp;ei=15mMTvSoC9CDhQfCo_mDBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=yonath%20livshitz&amp;f=false  István Hargittai, Magdolna Hargittai “Candid science 6”: Interview with Ada Yonath (p. 390)]&lt;/ref&gt; 1949 жылы әкесі мезгілсіз қайтыс болғаннан кейін, Ада әлі кішкентай кезінде  анасымен және екі жасар сіңілісісі Нұритпен бірге [[Тель-Авив|Тель-Авивке]] көшті. 

Ол бакалаврды 1962 жылы, магистратураны Иерусалимдегі Еврей университетінде 1964 жылы оқыған. 1968 жылы Реховоттағы Вейцман институтында рентген құрылымдық зерттеулері бойынша докторлық дәрежеге ие болды. 1969-1970 жылдары ол АҚШ-та, оның ішінде [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтында]] жұмыс істеді. 1988 жылдан бастап Вайцман институтының құрылымдық биология кафедрасында сабақ береді.&lt;ref&gt;[https://elementy.ru/novosti_nauki/431166 Петров, Пётр. Нобелевская премия по химии — 2009]&lt;/ref&gt; 

[[Рибосома|Рибосомаларды]] зерттеу саласындағы бастаушылардың бірі. Сондай-ақ ол бірінші болып төмен температуралы [[Ақуыз|ақуызды]] [[Кристаллография|кристаллографияның]] техникасын қолданды. Антибиотиктердің рибосомаға және организмнің антибиотикке төзімділік механизмдеріне әсері туралы зерттеді. Бұл зерттеу жұмысы, кейінірек,  дәрілік терапияның клиникалық тиімділігін зерттеу процесінде маңызды қадам болды. 

[[НАСА]] басқармасымен зерттеу жұмыстарында әріптес болды.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090331224540/http://rehdus.com/ Дом ученых и специалистов Реховота: Поздравляем Аду Йонат, которая работает в Реховоте в институте Вайцмана, с присуждением Нобелевской премии по химии]&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта ол биомолекулалық құрылым орталығының жетекшісі. 

===Саяси көзқарасы===
Профессор Йонат оған Нобель сыйлығын беру туралы хабарланғаннан кейін, ол Цахаль радиосында (ағылш. “Galei Tzahal”) берген сұхбатында израильдік сарбаз Гилад Шалиттің палестиналық тұтқынынан босатылуымен ешқандай байланысы жоқ, сол жерде түрмеде отырған барлық лаңкестерді Израиль түрмелерінен босатуға және олардың израильдіктерді өлтіруге себептері жоқ екеніне көз жеткізуге шақырды.&lt;ref&gt;[https://www.newsru.co.il/israel/10oct2009/yonat940.html Нобелевская лауреатка призывает освободить террористов]&lt;/ref&gt;

2016 жылы ол 100-ден астам [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаттарымен бірге [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымына]] және бүкіл әлем үкіметтеріне генетикалық түрлендірілген организмдерге (ГТО) қарсы күресті тоқтатуға шақырған хатқа қол қойды.&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/  107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs]&lt;/ref&gt;

==Жетістіктері==
[[Сурет:Ada Yonath Weizmann Institute of Science.jpg|нобай|Ада Йонат лабраторияда]]
* 2002 - Рибосома зерттеулері үшін химия саласындағы Израиль мемлекеттік сыйлығы.
* 2002 ж. - Ф.А. Коттон медалі
* 2002 - Харви сыйлығы
* 2004 - Мэссри сыйлығы
* 2004 ж. - Пол Каррераның алтын медалі
* 2005 - Луиза Гросс Хорвиц атындағы сыйлық
* 2006 - Ротшильд сыйлығы
* 2006 - Химия саласындағы Вольф сыйлығы (Джордж Фехермен бірге) («рибосомалар механизмі саласындағы ерекше құрылымдық жаңалықтар үшін»)
* 2006 - EMET сыйлығы
* 2007 - L'Oréal сыйлығы - ЮНЕСКО-ның Еуропадағы «Ғылымдағы әйелдер үшін», «ақуыз синтезінің құрылымын және антибиотиктермен басылуын зерттегені үшін».
* 2007 - Пол Эрлих және Людвиг Дармштадт сыйлығы
* 2008 - Альберт Эйнштейн сыйлығы
* 2009 - [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]]
* 2010 - Вильгельм Экснер медалі
* 2011 - Мари Кюри медалі
* 2011 - Эрна Гамбургер сыйлығы
* 2014 - [[Дания техникалық университеті|Эрстед дәрісі]]&lt;ref&gt;[https://www.dtu.dk/fejl/404?item=%2fservice%2fcalendar%2f2014%2f04%2fh-c--oersted-lecture&amp;user=extranet%5cAnonymous&amp;site=dtuUK  H.C. Ørsted lecture - DTU]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Химиктер]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Израиль химиктері]]
[[Санат:Израиль биологтары]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]</text>
      <sha1>2he8n2h7wqny3f2gtz8j8v62ncpnolo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>653416</id>
    <revision>
      <id>3608137</id>
      <parentid>3521357</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T19:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Медал ережелері */</comment>
      <origin>3608137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10054" sha1="q3wpbw1be1ac66dsorzrp83rj4yltnb" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін»
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal For the Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:WW2 Victory USSR OBVERSE.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}}
  | түрі                     = [[Медаль|медал]]
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[9 мамыр]] [[1945 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 14 933 000
  | жоғары марапаты          = [[Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін» медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Medal &quot;For the Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
}}
'''«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — [[1945 жыл|1945 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] КСРО Қарулы Күштері төралқасының Жарлығымен құрылған. Медалдың авторлары - суретшілер И. Я. Романов пен И.К. Андрианов.

== Медал ережелері ==
«941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалімен марапатталды:
* Ұлы Отан соғысы майдандарында Қызыл Әскер, Әскери-теңіз күштері және ІІХК әскерлерінің қатарында тікелей қатысқан немесе әскери округтердегі жұмысы арқылы жеңісті қамтамасыз еткен барлық әскери қызметшілер мен өз еркімен қатысушылар құрамасының адамдары;
* Ұлы Отан соғысы кезінде Қызыл Әскер, Әскери-теңіз күштері және ІІХК әскерлерінің қатарында қызмет еткен, бірақ жарақатына, ауруына немесе жарымжандығына байланысты кеткен, сондай-ақ мемлекеттік және партия ұйымдарының шешімімен әскерден тыс басқа жұмысқа ауыстырылған барлық әскери қызметшілер мен өз еркімен қатысушылар құрамасының адамдары.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 5 шілдедегі қаулысымен бекітілген медаль туралы ереженің қосымшасына сәйкес, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалімен КСРО ішкі істер халық комиссариаты мен Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты органдарының жеке құрамы да марапатталды&lt;ref&gt;Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. — М.: Известия, 1987. — 336 с.&lt;/ref&gt;.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі кеуденің сол жағына және басқа КСРО медалдары болған жағдайда [[Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін» медалінен]] кейін тұрды.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалімен марапатталған адамдар кейіннен мерейтойлық медалдармен марапатталу құқығына ие болды:
* 1965 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 1975 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 1985 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 1995 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 2005 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 2010 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 2015 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 70 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 70 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 2020 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 75 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 75 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 2025 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 80 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 80 жыл» мерейтойлық медалі]]

== Медалдің сипаттамасы ==
[[Сурет:WW2 Victory USSR REVERSE.jpg|thumb|right|100px|Медалдің артқы жағы]]
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішінді болып келеді.

Медалдың бет жағында Кеңес Одағы Маршалының киімін киген, солға қарап тұрған И.В. Сталиннің кейіпі бейнеленген. Жоғарғы жағында айналай бойлай «БІЗДІҢ ІСІМІЗ ДҰРЫС» ({{lang-ru|«НАШЕ ДЕЛО ПРАВОЕ»}}) деген жазу, ал төменгі жағында айналай бойлай «БІЗ ЖЕҢДІК» ({{lang-ru|«МЫ ПОБЕДИЛИ»}}) деген жазу жазылған.

Медалдың артқы жағында: айналдыра — «ГЕРМАНИЯНЫ ЖЕҢГЕНІ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ПОБЕДУ НАД ГЕРМАНИЕЙ»}}), ортасында — «1941-1945 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫНДА» ({{lang-ru|«В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941—1945 ГГ.»}}) деген жазулар, төменгі жағында бесбұрышты жұлдызша орналасқан.

Медалдағы бейнелер мен жазулар шығыңқы.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспада ені бірдей бес кезектесіп тұратын үш қара және екі тоқсары түсті бойлық жолақтар бар. Таспаның шеттері жіңішке тоқсары жолақтармен жиектелген.

== Суреттеме ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Мудрий.jpg|Медалдің куәлігі
Сурет:Marka Za pobedu nad Germaniej v Velikoj Otechestvennoj vojne.jpg|КСРО пошта маркасы, 1946 жыл
Сурет:The Soviet Union 1950 CPA 1526 stamp (Fifth Anniversary of Victory over Germany. Medal 'For the Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941-1945' and Order of Victory).jpg|1950 жылғы пошта маркасындағы медал
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>q3wpbw1be1ac66dsorzrp83rj4yltnb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608262</id>
      <parentid>3608137</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медал ережелері */</comment>
      <origin>3608262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10041" sha1="t7b964og6snr9s4nkltgnmmtwb3crmb" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін»
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal For the Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:WW2 Victory USSR OBVERSE.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}}
  | түрі                     = [[Медаль|медал]]
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[9 мамыр]] [[1945 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 14 933 000
  | жоғары марапаты          = [[Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін» медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Medal &quot;For the Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
}}
'''«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — [[1945 жыл|1945 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] КСРО Қарулы Күштері төралқасының Жарлығымен құрылған. Медалдың авторлары - суретшілер И. Я. Романов пен И.К. Андрианов.

== Медал ережелері ==
«941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалімен марапатталды:
* Ұлы Отан соғысы майдандарында Қызыл Әскер, Әскери-теңіз күштері және ІІХК әскерлерінің қатарында тікелей қатысқан немесе әскери округтердегі жұмысы арқылы жеңісті қамтамасыз еткен барлық әскери қызметшілер мен өз еркімен қатысушылар құрамасының адамдары;
* Ұлы Отан соғысы кезінде Қызыл Әскер, Әскери-теңіз күштері және ІІХК әскерлерінің қатарында қызмет еткен, бірақ жарақатына, ауруына немесе жарымжандығына байланысты кеткен, сондай-ақ мемлекеттік және партия ұйымдарының шешімімен әскерден тыс басқа жұмысқа ауыстырылған барлық әскери қызметшілер мен өз еркімен қатысушылар құрамасының адамдары.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 5 шілдедегі қаулысымен бекітілген медаль туралы ереженің қосымшасына сәйкес, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалімен КСРО ішкі істер халық комиссариаты мен Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты органдарының жеке құрамы да марапатталды&lt;ref&gt;Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. — М.: Известия, 1987. — 336 с.&lt;/ref&gt;.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі кеуденің сол жағына және басқа КСРО медалдары болған жағдайда [[Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін» медалінен]] кейін тұрды.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалімен марапатталған адамдар кейіннен мерейтойлық медалдармен марапатталу құқығына ие болды:
* 1965 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 1975 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 1985 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 1995 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 2005 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 2010 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 2015 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 70 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 70 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 2020 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 75 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 75 жыл» мерейтойлық медалі]]
* 2025 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 80 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 80 жыл» мерейтойлық медалі]]

== Медалдің сипаттамасы ==
[[Сурет:WW2 Victory USSR REVERSE.jpg|thumb|right|100px|Медалдің артқы жағы]]
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішінді болып келеді.

Медалдың бет жағында Кеңес Одағы Маршалының киімін киген, солға қарап тұрған И.В. Сталиннің кейіпі бейнеленген. Жоғарғы жағында айналай бойлай «БІЗДІҢ ІСІМІЗ ДҰРЫС» ({{lang-ru|«НАШЕ ДЕЛО ПРАВОЕ»}}) деген жазу, ал төменгі жағында айналай бойлай «БІЗ ЖЕҢДІК» ({{lang-ru|«МЫ ПОБЕДИЛИ»}}) деген жазу жазылған.

Медалдың артқы жағында: айналдыра — «ГЕРМАНИЯНЫ ЖЕҢГЕНІ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ПОБЕДУ НАД ГЕРМАНИЕЙ»}}), ортасында — «1941-1945 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫНДА» ({{lang-ru|«В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941—1945 ГГ.»}}) деген жазулар, төменгі жағында бесбұрышты жұлдызша орналасқан.

Медалдағы бейнелер мен жазулар шығыңқы.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспада ені бірдей бес кезектесіп тұратын үш қара және екі тоқсары түсті бойлық жолақтар бар. Таспаның шеттері жіңішке тоқсары жолақтармен жиектелген.

== Суреттеме ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Сурет:Мудрий.jpg|Медалдің куәлігі
Сурет:Marka Za pobedu nad Germaniej v Velikoj Otechestvennoj vojne.jpg|КСРО пошта маркасы, 1946 жыл
Сурет:The Soviet Union 1950 CPA 1526 stamp (Fifth Anniversary of Victory over Germany. Medal 'For the Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941-1945' and Order of Victory).jpg|1950 жылғы пошта маркасындағы медал
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>t7b964og6snr9s4nkltgnmmtwb3crmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>653430</id>
    <revision>
      <id>3608136</id>
      <parentid>3520540</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T19:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12214" sha1="lpyw70d4yolv88rzub95jpjj4aps26p" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 50 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:50 ann WW2 obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{KAZ}} &lt;br /&gt; {{BLR}} &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/9327 |title=Указ президента Республики Азербайджан № 322. “1941 — 1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 50 illiyi” yubiley medalı ilə təltif haqqında |access-date=2019-11-27 |archive-date=2021-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731165635/http://www.e-qanun.az/framework/9327 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{UKR}} &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = беріледі
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[7 шілде]] [[1993 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 19 500 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;50 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]], [[Украина]], [[Қазақстан]] және [[Беларусь|Беларустің]] мемлекеттік марапаты, Ресей Федерациясының 1993 жылғы 7 шілдедегі Заңымен 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 50 жылдығын еске алуға арналған, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1993 жылғы 26 қазандағы № 2485-XII қаулысы негізінде Қазақстан Республикасының мерейтойлық медалі және Беларусь Республикасы Президентінің 1995 жылғы 14 наурыздағы № 102 Жарлығы негізінде Беларусь Республикасының мерейтойлық медалі деп танылды.

Медаль 2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап - Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттау жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығының заңды күшіне енгеннен кейін Ресей Федерациясының қазіргі марапаттау жүйесінде жоқ&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 г. N 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905174911/http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html |date=2015-09-05 }}, п.3&lt;/ref&gt;.

== Медал туралы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс уақытын қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерекелік медалі дөңгелек, диаметрі 32 мм, томбактан жасалған. Медальдың алдыңғы жағында Спасск мұнарасынан қарағандағы Кремль қабырғасы, Покрова на Рву соборы және мерекелік отшашу бейнелері бар. Медальдың төменгі жағында Отан соғысы орденінің суреті және «1945-1995» сандары, айналасы лавр бұтақтары бар. Медалдың арт жағында ортасында «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» деген жазу бар. Төменде айналасын бойлай лавр жартылай гүлшоғы бар. Медалдың шеттері жиекпен көмкерілген. Медалдағы барлық жазулар мен бейнелер дөңес келеді.

Медал ені 24 мм болатын қызыл жібек қатқыл таспасымен қапталған бесбұрышты тағанға құлақша және шығыңқы жалғанған. Таспаның сол жақ шетінде бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары. Жолақ ені 2 мм. Шеткі қара жолақтар ені 1 мм болатын тоқсары жолақтармен көмкерілген.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
Medal 50 Years of Victory in the Great Patriotic War2.jpg|Арт жағы
Медаль 50 лет Победы ВОВ.jpg|Украинада берілген «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы жеңіске 50 жыл» медалінің куәлігі
&lt;/gallery&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* Закон Российской Федерации от 7 июля 1993 г. № 5336-I «Об учреждении юбилейной медали „50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.“» // Российская газета. — 10 августа 1993.
* {{cite web|url=http://belawards.narod.ru/MPobeda50.htm|title=Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|publisher=Государственные награды Республики Беларусь|accessdate=2009-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110103042603/http://belawards.narod.ru/MPobeda50.htm|archivedate=2011-01-03|deadlink=yes}}
* [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=339/95 Указ президента України № 339/95. Про нагородження ювілейною медаллю «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}
* [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=266%2F95 Указ президента України № 266/95. Про порядок вручення ювілейної медалі «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]{{ref-uk}}
* [http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=287 Решение о Положении о юбилейной медали «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.», её описании и порядке финансирования расходов на её изготовление] (принято на заседании Совета глав государств СНГ 24 декабря 1993 года в Ашхабаде).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Мерейтойлық медалдар]]
[[Санат:Қазақстан медалдары]]
[[Санат:Украина медалдары]]
[[Санат:Ресей Федерациясы медалдары]]
[[Санат:Беларус медалдары]]</text>
      <sha1>lpyw70d4yolv88rzub95jpjj4aps26p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608273</id>
      <parentid>3608136</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12216" sha1="kvm1662mfkcco2p2ggg1na63rh72021" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 50 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:50 ann WW2 obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{KAZ}} &lt;br /&gt; {{BLR}} &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/9327 |title=Указ президента Республики Азербайджан № 322. “1941 — 1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 50 illiyi” yubiley medalı ilə təltif haqqında |access-date=2019-11-27 |archive-date=2021-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731165635/http://www.e-qanun.az/framework/9327 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{UKR}} &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[7 шілде]] [[1993 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 19 500 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;50 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]], [[Украина]], [[Қазақстан]] және [[Беларусь|Беларустің]] мемлекеттік марапаты, Ресей Федерациясының 1993 жылғы 7 шілдедегі Заңымен 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 50 жылдығын еске алуға арналған, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1993 жылғы 26 қазандағы № 2485-XII қаулысы негізінде Қазақстан Республикасының мерейтойлық медалі және Беларусь Республикасы Президентінің 1995 жылғы 14 наурыздағы № 102 Жарлығы негізінде Беларусь Республикасының мерейтойлық медалі деп танылды.

Медаль 2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап - Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттау жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығының заңды күшіне енгеннен кейін Ресей Федерациясының қазіргі марапаттау жүйесінде жоқ&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 г. N 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905174911/http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html |date=2015-09-05 }}, п.3&lt;/ref&gt;.

== Медал туралы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс уақытын қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерекелік медалі дөңгелек, диаметрі 32 мм, томбактан жасалған. Медальдың алдыңғы жағында Спасск мұнарасынан қарағандағы Кремль қабырғасы, Покрова на Рву соборы және мерекелік отшашу бейнелері бар. Медальдың төменгі жағында Отан соғысы орденінің суреті және «1945-1995» сандары, айналасы лавр бұтақтары бар. Медалдың арт жағында ортасында «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» деген жазу бар. Төменде айналасын бойлай лавр жартылай гүлшоғы бар. Медалдың шеттері жиекпен көмкерілген. Медалдағы барлық жазулар мен бейнелер дөңес келеді.

Медал ені 24 мм болатын қызыл жібек қатқыл таспасымен қапталған бесбұрышты тағанға құлақша және шығыңқы жалғанған. Таспаның сол жақ шетінде бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары. Жолақ ені 2 мм. Шеткі қара жолақтар ені 1 мм болатын тоқсары жолақтармен көмкерілген.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
Medal 50 Years of Victory in the Great Patriotic War2.jpg|Арт жағы
Медаль 50 лет Победы ВОВ.jpg|Украинада берілген «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы жеңіске 50 жыл» медалінің куәлігі
&lt;/gallery&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* Закон Российской Федерации от 7 июля 1993 г. № 5336-I «Об учреждении юбилейной медали „50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.“» // Российская газета. — 10 августа 1993.
* {{cite web|url=http://belawards.narod.ru/MPobeda50.htm|title=Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|publisher=Государственные награды Республики Беларусь|accessdate=2009-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110103042603/http://belawards.narod.ru/MPobeda50.htm|archivedate=2011-01-03|deadlink=yes}}
* [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=339/95 Указ президента України № 339/95. Про нагородження ювілейною медаллю «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}
* [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=266%2F95 Указ президента України № 266/95. Про порядок вручення ювілейної медалі «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]{{ref-uk}}
* [http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=287 Решение о Положении о юбилейной медали «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.», её описании и порядке финансирования расходов на её изготовление] (принято на заседании Совета глав государств СНГ 24 декабря 1993 года в Ашхабаде).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Мерейтойлық медалдар]]
[[Санат:Қазақстан медалдары]]
[[Санат:Украина медалдары]]
[[Санат:Ресей Федерациясы медалдары]]
[[Санат:Беларус медалдары]]</text>
      <sha1>kvm1662mfkcco2p2ggg1na63rh72021</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608274</id>
      <parentid>3608273</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12218" sha1="2biu2kucttlezn7rq98545huzx6j38m" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 50 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:50 ann WW2 obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{KAZ}} &lt;br /&gt; {{BLR}} &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/9327 |title=Указ президента Республики Азербайджан № 322. “1941 — 1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 50 illiyi” yubiley medalı ilə təltif haqqında |access-date=2019-11-27 |archive-date=2021-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731165635/http://www.e-qanun.az/framework/9327 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{UKR}} &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[7 шілде]] [[1993 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 19 500 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;50 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]], [[Украина]], [[Қазақстан]] және [[Беларусь|Беларустің]] мемлекеттік марапаты, Ресей Федерациясының 1993 жылғы 7 шілдедегі Заңымен 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 50 жылдығын еске алуға арналған, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1993 жылғы 26 қазандағы № 2485-XII қаулысы негізінде Қазақстан Республикасының мерейтойлық медалі және Беларусь Республикасы Президентінің 1995 жылғы 14 наурыздағы № 102 Жарлығы негізінде Беларусь Республикасының мерейтойлық медалі деп танылды.

Медаль 2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап - Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттау жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығының заңды күшіне енгеннен кейін Ресей Федерациясының қазіргі марапаттау жүйесінде жоқ&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 г. N 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905174911/http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html |date=2015-09-05 }}, п.3&lt;/ref&gt;.

== Медал туралы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс уақытын қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерекелік медалі дөңгелек, диаметрі 32 мм, томбактан жасалған. Медальдың алдыңғы жағында Спасск мұнарасынан қарағандағы Кремль қабырғасы, Покрова на Рву соборы және мерекелік отшашу бейнелері бар. Медальдың төменгі жағында Отан соғысы орденінің суреті және «1945-1995» сандары, айналасы лавр бұтақтары бар. Медалдың арт жағында ортасында «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» деген жазу бар. Төменде айналасын бойлай лавр жартылай гүлшоғы бар. Медалдың шеттері жиекпен көмкерілген. Медалдағы барлық жазулар мен бейнелер дөңес келеді.

Медал ені 24 мм болатын қызыл жібек қатқыл таспасымен қапталған бесбұрышты тағанға құлақша және шығыңқы жалғанған. Таспаның сол жақ шетінде бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары. Жолақ ені 2 мм. Шеткі қара жолақтар ені 1 мм болатын тоқсары жолақтармен көмкерілген.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
Medal 50 Years of Victory in the Great Patriotic War2.jpg|Арт жағы
Медаль 50 лет Победы ВОВ.jpg|Украинада берілген «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы жеңіске 50 жыл» медалінің куәлігі
&lt;/gallery&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* Закон Российской Федерации от 7 июля 1993 г. № 5336-I «Об учреждении юбилейной медали „50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.“» // Российская газета. — 10 августа 1993.
* {{cite web|url=http://belawards.narod.ru/MPobeda50.htm|title=Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|publisher=Государственные награды Республики Беларусь|accessdate=2009-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110103042603/http://belawards.narod.ru/MPobeda50.htm|archivedate=2011-01-03|deadlink=yes}}
* [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=339/95 Указ президента України № 339/95. Про нагородження ювілейною медаллю «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}
* [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=266%2F95 Указ президента України № 266/95. Про порядок вручення ювілейної медалі «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]{{ref-uk}}
* [http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=287 Решение о Положении о юбилейной медали «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.», её описании и порядке финансирования расходов на её изготовление] (принято на заседании Совета глав государств СНГ 24 декабря 1993 года в Ашхабаде).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Мерейтойлық медалдар]]
[[Санат:Қазақстан медалдары]]
[[Санат:Украина медалдары]]
[[Санат:Ресей Федерациясы медалдары]]
[[Санат:Беларус медалдары]]</text>
      <sha1>2biu2kucttlezn7rq98545huzx6j38m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608563</id>
      <parentid>3608274</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12205" sha1="sj8apy1jb9n977owdgq29m2910yh452" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 50 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:50 ann WW2 obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{KAZ}} &lt;br /&gt; {{BLR}} &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/9327 |title=Указ президента Республики Азербайджан № 322. “1941 — 1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 50 illiyi” yubiley medalı ilə təltif haqqında |access-date=2019-11-27 |archive-date=2021-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731165635/http://www.e-qanun.az/framework/9327 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{UKR}} &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[7 шілде]] [[1993 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 19 500 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;50 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]], [[Украина]], [[Қазақстан]] және [[Беларусь|Беларустің]] мемлекеттік марапаты, Ресей Федерациясының 1993 жылғы 7 шілдедегі Заңымен 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 50 жылдығын еске алуға арналған, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1993 жылғы 26 қазандағы № 2485-XII қаулысы негізінде Қазақстан Республикасының мерейтойлық медалі және Беларусь Республикасы Президентінің 1995 жылғы 14 наурыздағы № 102 Жарлығы негізінде Беларусь Республикасының мерейтойлық медалі деп танылды.

Медаль 2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап - Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттау жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығының заңды күшіне енгеннен кейін Ресей Федерациясының қазіргі марапаттау жүйесінде жоқ&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 г. N 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905174911/http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html |date=2015-09-05 }}, п.3&lt;/ref&gt;.

== Медал туралы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс уақытын қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерекелік медалі дөңгелек, диаметрі 32 мм, томбактан жасалған. Медальдың алдыңғы жағында Спасск мұнарасынан қарағандағы Кремль қабырғасы, Покрова на Рву соборы және мерекелік отшашу бейнелері бар. Медальдың төменгі жағында Отан соғысы орденінің суреті және «1945-1995» сандары, айналасы лавр бұтақтары бар. Медалдың арт жағында ортасында «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» деген жазу бар. Төменде айналасын бойлай лавр жартылай гүлшоғы бар. Медалдың шеттері жиекпен көмкерілген. Медалдағы барлық жазулар мен бейнелер дөңес келеді.

Медал ені 24 мм болатын қызыл жібек қатқыл таспасымен қапталған бесбұрышты тағанға құлақша және шығыңқы жалғанған. Таспаның сол жақ шетінде бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары. Жолақ ені 2 мм. Шеткі қара жолақтар ені 1 мм болатын тоқсары жолақтармен көмкерілген.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
Medal 50 Years of Victory in the Great Patriotic War2.jpg|Арт жағы
Медаль 50 лет Победы ВОВ.jpg|Украинада берілген «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы жеңіске 50 жыл» медалінің куәлігі
&lt;/gallery&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* Закон Российской Федерации от 7 июля 1993 г. № 5336-I «Об учреждении юбилейной медали „50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.“» // Российская газета. — 10 августа 1993.
* {{cite web|url=http://belawards.narod.ru/MPobeda50.htm|title=Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»|publisher=Государственные награды Республики Беларусь|accessdate=2009-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110103042603/http://belawards.narod.ru/MPobeda50.htm|archivedate=2011-01-03|deadlink=yes}}
* [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=339/95 Указ президента України № 339/95. Про нагородження ювілейною медаллю «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}
* [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=266%2F95 Указ президента України № 266/95. Про порядок вручення ювілейної медалі «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]{{ref-uk}}
* [http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=287 Решение о Положении о юбилейной медали «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.», её описании и порядке финансирования расходов на её изготовление] (принято на заседании Совета глав государств СНГ 24 декабря 1993 года в Ашхабаде).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Мерейтойлық медалдар]]
[[Санат:Қазақстан медалдары]]
[[Санат:Украина медалдары]]
[[Санат:Ресей Федерациясы медалдары]]
[[Санат:Беларус медалдары]]</text>
      <sha1>sj8apy1jb9n977owdgq29m2910yh452</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назарбаевтың жеке басына табыну</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654544</id>
    <revision>
      <id>3608252</id>
      <parentid>3505665</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56385" sha1="dkc4snb285xnatc81mnivrru71imln3" xml:space="preserve">'''Назарбаевтың жеке басына табыну''' — [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]тың саяси және әлеуметтік бейнесінің сипатын әлемдегі басқа елдердің басшыларының [[жеке басқа табыну]] туралы идеяларына ұқсас сипаттау үшін саяси және медиаортада қолданылатын сөйлем.

== Жеке басқа табынудың көрінісі ==
[[File:ҚР Тұңғыш Перезиденті Н.Ә.Назарбай еңбектері.jpg|thumb|Назарбаевтың жазған еңбектері]]

=== Бұқаралық мәдениетте ===
[[Астана]] қаласында Қазақстанның Тұңғыш Президенті күніне арналған &quot;Тұңғыш&quot; деректі кино апталығы өтуде, деп хабарлайды елорданың ресми сайты. &quot;Бүгін, бірінші күні, &quot;Ел анасы&quot; атты екі фильм жарық көрді, онда Президенттің өзі анасы туралы әңгімелейді. Ал екінші фильм &quot;Жолдастар&quot; деп аталады, яғни мұнда Президентпен бірге оқыған, онымен бірге жұмыс істеген адамдар оны президент ретінде жеке тұлға ретінде ашып, оның қандай адам екенін көрсетіп, айтып береді&quot;, — деп &quot;Назарбаев Орталығының&quot; ресми өкілі Оксана Лоскутованың сайты дәйексөз келтіреді. Ұйымдастырушылардың айтуынша, бір апта ішінде Қазақстан Президентінің өмірі мен қызметін көрсететін сегіз деректі фильм ұсынылады. Әр күн Тәуелсіз Қазақстан тарихының түрлі кезеңдеріне және Нұрсұлтан Назарбаевтың мемлекеттің дамуындағы рөліне арналған. &quot;Сонымен қатар, кинокартиналарды таныстырудан кейін қатысушылар Елбасының өміріндегі қызықты сәттерді талқылайды&quot;, — делінген.

Abai.kz сайтының бас редакторы Дәурен Қуат Астана туралы әндердің барлығы дерлік &quot;ыңқылдаған&quot;, Нұрсұлтан Назарбаевтың есімін сөз арқылы жазылған, шенеуніктермен шығарылған деп есептейді. Олардың барлығы конкурстық әндер және дайын үлгілер бойынша жазылған&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Дәурен Қуат|тақырыбы=Алматы десе ән салғың келеді. Ал, Астана десе ше?..|сілтеме=http://old.abai.kz/node/9293|тіл=kk|баспасы=Abai.kz|жыл=2011|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402131824/http://old.abai.kz/node/9293|archivedate=2015-04-02}}&lt;/ref&gt;. Қазақстандық жазушы [[Мақсат Мәлікұлы Толықбаев|Мақсат Мәлікұлы]] айтуынша Астана туралы әндердің көпшілігі пайда табу үшін және жоғарыдан берілген бұйрық бойынша шығарылады, сол себепті тыңдармандар арасында танымалдыққа ие бола алмайды&lt;ref&gt;{{YouTube|OkmOKS58CGU|Астана туралы әндерден мән кетті — Информационный канал «16/12»|logo=1}}{{v|08|03|2020}}&lt;/ref&gt;.

Сондай-ақ, Нұрсұлтан Назарбаевтың құрметіне қызғалдақтың бір түрі&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/inworld/kazakhstan/society/17564607/?frommail=1 Новости Mail.Ru: Последние новости России и мира — Новости Mail.Ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; және мемлекеттік және қоғамдық қызметтегі айрықша еңбегі үшін тапсырылатын [[Назарбаев ордені|орден]] аталды.

Нұрсұлтан есімінің бірінші буыны – &quot;Нұр&quot;: [[Нұрлы көш|&quot;Нұрлы көш&quot; қоныс аудару бағдарламасының]], [[Астана Нұрлы жол|&quot;Астана Нұрлы Жол&quot;]] жаңа теміржол вокзалының, Астана қаласындағы ірі [[Нұр-Астана мешіті|мешіттің]] (2021 жылға дейін &quot;Нұр-Астана&quot;), Нұркент кентінің&lt;ref&gt;[http://www.1tv.kz/ru/news/video/09072013/nurkent Жители посёлка Нуркент возмущены работой чиновников | Первый канал «Евразия»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203044543/http://www.1tv.kz/ru/news/video/09072013/nurkent |date=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;, &quot;[[Нұр Отан]]&quot; партиясының (2022 жылдан бастап &quot;Amanat&quot; партиясы), &quot;Нұр Медиа&quot; ЖШС медиахолдингінің&lt;ref&gt;[http://www.nurmedia.kz/ ТОО «Нур-Медиа» | www.nurmedia.kz&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, [[nur.kz]] интернет порталының&lt;ref&gt;[http://www.nur.kz/ Казахстанский портал NUR.KZ новости, почта, погода, тв программа&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; және Nurbank банкінің атауларына қосылған.

=== Топонимикада ===
[[File:% of name Nursultan among male kazakhs by birthyear in 1985-2021 in Kazakhstan. Nursultan is first head and president of Kazakhstan 1989-2019.png|thumb|% of name Nursultan among male kazakhs by birthyear in 1985-2021 in Kazakhstan. Nursultan is first head and president of Kazakhstan 1989-2019]]
Қазақстанның Тұңғыш Президентінің құрметіне кем дегенде 9 көше аталды. Иордания мен Түркиядағы көшелерге Нұрсұлтан Назарбаевтың есімі берілді. Ресей Федерация субъектілері Ингушетия, Шешенстан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsfactory.kz/30681.html|title=Улица Назарбаева в Грозном |publisher=// Фабрика новостей. Казахстан|deadlink=yes|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8yzCjRj?url=http://www.newsfactory.kz/30681.html|archivedate=2013-03-15}}&lt;/ref&gt; және Татарстандағы көшелер оның есімімен аталады. Шешенстанда лицей де оның есімімен аталған&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web|url=http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8GTTfdeXE|title=Мнения политологов: Культ без личности|publisher=// Baursak.kz|deadlink=yes|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8ypf7Jc?url=http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8GTTfdeXE|archivedate=2013-03-15}}&lt;/ref&gt;.

Елбасы есімімен үш саябақты аталған: Ош қаласындағы (Қырғызстан), Ақтөбедегі (бұрынғы Абай атындағы саябақ), Түркістандағы (2022 жылы кесене жанынан ашылған) және Нұрсұлтан Назарбаевтың өзі отырғызған емен ағашы бар [[Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті саябағы|Алматыдағы дендропарк]]. Астана қаласындағы [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|әуежай]] мен [[Астана Нұрлы жол|теміржол вокзалы]] Назарбаевтың есімімен аталады.

1998 жылы [[Іле Алатауы|Іле Алатауының]] Тянь-Шань жотасының солтүстік беткейіндегі тау шыңы &quot;Нұрсұлтан&quot; шыңы (бұрынғы &quot;Комсомол&quot; шыңы) деп атала бастады&lt;ref&gt;[http://sport.headline.kz/emotsii/flag_mchs_vodruzili_kazahstanskie_spasateli_na_pike_nursultana.html Флаг МЧС водрузили казахстанские спасатели на пике Нурсултана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405114854/http://sport.headline.kz/emotsii/flag_mchs_vodruzili_kazahstanskie_spasateli_na_pike_nursultana.html|date=2013-04-05}} // Headline.kz&lt;/ref&gt;.

2004 жылдың 28 тамызындағы Жарлығымен Назарбаев Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентінің [[Қазақстан Республикасының Бірінші Президентінің мұражайы|мұражайын]] ашты, онда оның жаңа тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің құрылысындағы рөлі мен өмірі туралы айтылады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tour.presidentlibrary.kz/ru/|title=Музей Первого Президента Республики Казахстан — это музей новейшей истории Казахстана|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;. [[2018 жыл|2018 жылы]] Назарбаевтың туған ауылы [[Шамалған (ауыл)|Шамалғанда]] &quot;ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасының &quot;Атамекен&quot; тарихи-мәдени орталығы&quot; ашылды&lt;ref&gt;[https://statsnet.co/companies/kz/5828847 &quot;АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ МӘДЕНИЕТ, АРХИВТЕР ЖӘНЕ ҚҰЖАТТАМА БАСҚАРМАСЫ&quot; МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕСІНІҢ &quot;ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТҰҢҒЫШ ПРЕЗИДЕНТІ-ЕЛБАСЫНЫҢ &quot;АТАМЕКЕН&quot; ТАРИХИ-МӘДЕНИ ОРТАЛЫҒЫ&quot; КОММУНАЛДЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕСІ]&lt;/ref&gt;. Нұрсұлтан Назарбаевтың құрметіне мәдениет мекемелері аталды, олардың ішінде Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті кітапханасы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://presidentlibrary.kz/kk|title=Библиотека Первого Президента Республики Казахстан — Елбасы|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;, [[Теміртау]] қаласындағы &quot;Тұңғыш Президенттің тарихи-мәдени орталықтары&quot; және Астанадағы &quot;Назарбаев орталығы&quot;, 22 [[Назарбаев Зияткерлік мектептері|зияткерлік мектеп]] және Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен құрылған елдің бас университеті &quot;[[Назарбаев Университеті]]&quot; құрылды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

2019 жылдың 20 наурызында ант бергеннен кейін елдің жаңа президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 2019 жылдың 19 наурызында қызметінен кеткен тұңғыш президенттің құрметіне ел астанасын Нұр-Сұлтан деп қайта атау туралы шешім қабылдады&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Парламент Казахстана за пару часов согласился назвать столицу Нурсултаном|author=|url=https://www.rbc.ru/politics/20/03/2019/5c9216509a79470bdb33de2c|publisher=// [[РБК]]|date=20 марта 2019}}&lt;/ref&gt;. 23 наурызда Тоқаев қаланы қайта атау туралы Жарлыққа қол қойды&lt;ref name=&quot;Нур-Султан&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-pereimenovanii-goroda-astany-stolicy-respubliki-kazahstan-v-gorod-nur-sultan-stolicu-respubliki-kazahstan|title=О переименовании города Астаны — столицы Республики Казахстан в город Нур-Султан — столицу Республики Казахстан|publisher=// Akorda.kz|accessdate=2019-03-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29837730.html|title=Президент Казахстана подписал указ о переименовании Астаны в Нур-Султан|publisher=// [[Радио Свобода]]}}&lt;/ref&gt;. [[2022 жыл|2022 жылы]] Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев елорда атауын қайта &quot;Астана&quot; деп өзгертті. 

=== Монументтерде ===
Нұрсұлтан Назарбаевқа көзі тірісінде бірнеше ескерткіш: Алматыдағы Президенттік саябағында&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/11/11/911238.html В Алматы поставили памятник Назарбаеву с крыльями беркута — Росбалт.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023060411/http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/11/11/911238.html |date=2013-10-23 }}&lt;/ref&gt;, [[Талдықорған|Талдықорғанда]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Памятник Назарбаеву установлен в Талдыкоргане|author=Рамблер|url=https://news.rambler.ru/cis/35431714-pamyatnik-nazarbaevu-ustanovlen-v-taldykorgane/|work=|date=}}&lt;/ref&gt;, Астана қаласында онымен бірге барельеф&lt;ref&gt;[http://rus.azattyq.org/content/article/1645512.html В Астане снесли один памятник и строят другой — Нурсултану Назарбаеву]&lt;/ref&gt;, [[Украина|Украинада]] (болашақ президент оқыған елде)&lt;ref&gt;[http://liva.com.ua/youth-revenge.html Город юности мстит Назарбаеву&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023055522/http://liva.com.ua/youth-revenge.html |date=2013-10-23 }}&lt;/ref&gt;, Гагаузиядағы Комрат қаласында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{мақала|авторы=|тақырыбы=Нурсултан Назарбаев в цифрах|сілтеме=https://look.tm/heroes/10094-nursultan-nazarbaev-v-tsifrakh/|язык=|баспахана=Look.tm|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160630030434/http://look.tm/heroes/10094-nursultan-nazarbaev-v-tsifrakh/|archivedate=2016-06-30}}&lt;/ref&gt;, Қырғызстандағы [[Шолпаната|Чолпон-Ата]] қаласында&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; және Анкарада қойылған&lt;ref&gt;[http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 В столице Турции открыт памятник Назарбаеву — Gazeta.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728074327/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 |date=2013-07-28 }}&lt;/ref&gt;. 2018 жылдың 10 шілдесінде Назарбаевтың 78-ші туған күніне орай Астанадағы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі|Ұлттық музейде]] АҚШ-тың 16-шы президенті Авраам Линкольн монументінің композициясы бойынша көшірілген президенттің мүсіні қойылды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Назарбаеву сделали памятник|author=|url=https://eadaily.com/ru/news/2018/07/10/nazarbaevu-sdelali-pamyatnik-kopiyu-s-monumenta-prezidenta-linkolna|work=Eadaily|date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Казахстане памятник Назарбаеву сравнили с монументом Линкольну|author=|url=https://centre1.com/kazakhstan/v-kazahstane-pamyatnik-nazarbaevu-sravnili-s-monumentom-linkolnu/|work=Центр-1|date=}}&lt;/ref&gt;.

=== Мерекелер ===
[[1 желтоқсан]] – [[Тұңғыш президент күні (Қазақстан)|Тұңғыш Президент күні]]. 2014–2022 жылдар аралығында Мемлекеттік мейрамдар тізімінде болып, демалыс күні ретінде енді &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/12/121201_kazakhstan_first_president_day.shtml Казахстан: День первого президента или культ Назарбаева. Русская служба Би-би-си]&lt;/ref&gt;. Тұңғыш Президент күні қарсаңында 3 мыңнан астам студент Елбасына деген сүйіспеншілігін мойындайды &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/inworld/kazakhstan/society/15826740/?frommail=1 |title=Накануне Дня Первого Президента более 3 тыс. студентов массово признаются в любви Елбасы — Новости Общества — Новости Mail.Ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2013-11-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202231349/http://news.mail.ru/inworld/kazakhstan/society/15826740/?frommail=1 |archivedate=2013-12-02 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. 2022 жылы Тұңғыш Президент күнінің қарсаңында бұл күн Мемлекеттік мейрамдар тізімінен шығарылып, мерекелік күндер қатарына енді. Бұл күн демалыс күндер қатарынан шығарылды. 

6 шілде – [[Астана күні (Қазақстан)|Астана күні]]. Бұл күн Н.Назарбаевтың туған күнімен тұспа-тұс келеді. Тарихқа жүгінсек, 1994 жылы оның туған күнінде [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|ҚР Жоғарғы Кеңесі]] елорданы көшіру туралы шешім қабылдаған. 

7 мамыр – Отан қорғаушылар күні&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-utverdil-7-maya-v-kazahstane-gosudarstvennyim-prazdnikom-222108/|title=Назарбаев утвердил 7 мая в Казахстане государственным праздником. Новости Казахстана. Tengrinews.kz|deadlink=no|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8yskvQA?url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-utverdil-7-maya-v-kazahstane-gosudarstvennyim-prazdnikom-222108/|archivedate=2013-03-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл күн Нұрсұлтанның қызы Дариға Назарбаеваның туған күнімен тұспа-тұс келсе де, тарихқа жүгінсек, 1992 жылғы 7 мамыр күні Н.Назарбаев ҚР Қарулы күштерін құру туралы Жарлыққа қол қояды. Бұл күн Отан қорғаушылар күні деп таңдалды. 

== Елбасы ==
Депутат Әмзібек Жолшыбеков пленарлық отырыста сөз сөйлеп, республика басшысы Нұрсұлтан Назарбаевқа өмір бойы [[Елбасы]] мәртебесін беруді ұсынды. Басқа депутаттар Тұңғыш Президенттің және онымен бірге тұратын отбасы мүшелерінің мүлкіне қол сұғылмаушылық кепілдіктерін таратуды ұсынды. Осыған байланысты Мәжіліс депутаттарының бір тобы тиісті заңнамалық түзетулер енгізуді ұсынды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/inworld/kazakhstan/politics/3763937 |title=Назарбаева хотят объявить пожизненным лидером нации |accessdate=2013-12-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100508143454/http://news.mail.ru/inworld/kazakhstan/politics/3763937 |archivedate=2010-05-08 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Депутат сондай-ақ былай деп мәлімдеді:{{cquote |«Бұдан басқа, Тұңғыш Президент — Елбасының қол сұғылмаушылық мәртебесін неғұрлым нақты регламенттеу мақсатында оның Президент өкілеттіктерін атқару кезеңінде жасаған, ал олар тоқтатылғаннан кейін — ҚР Тұңғыш Президенті — Елбасы деген өз мәртебесін жүзеге асыруға байланысты әрекеттері үшін қылмыстық немесе әкімшілік жауапкершілікке тартылмайтынын айқындау ұсынылады»}}&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/inworld/kazakhstan/politics/3763937 Назарбаева хотят объявить пожизненным лидером нации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100508143454/http://news.mail.ru/inworld/kazakhstan/politics/3763937 |date=2010-05-08 }}&lt;/ref&gt;

* 2010 жылдың 12 мамырында Мәжіліс — Қазақстан парламентінің төменгі палатасының депутаттары Президент Назарбаевқа Елбасы мәртебесін беретін заң жобалары пакетіне түзетулерді бірауыздан қабылдады. Осылайша, халық қалаулылары Мемлекет басшысы мен оның отбасы мүшелері қылмыстық жауапкершіліктен толық босатылатынына келісті. Бұдан басқа, заң жобалары Қазақстанның Тұңғыш Президентінің бейнесін бүлдіргені, оның өмірбаянын көпшілік алдында қорлағаны және бұрмалағаны үшін қылмыстық жауапкершілікті көздейді. Сондай-ақ, Астанада Тұңғыш Президент мұражайы мен тірі кезінде қойылған тағы бір ескерткіш - мемлекет басшысының бюсті құрылады&lt;ref&gt;[http://www.kt.kz/?lang=rus&amp;uin=1133167994&amp;chapter=1153516790 Kazakhstan Today информационное агентство&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=12 мая 2010|url=http://lenta.ru/news/2010/05/12/leader/|title=Депутаты присвоили Назарбаеву статус лидера нации|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vesti.kz/polit/50059/ Vesti.kz: Политика. Мажилис одобрил присвоение Назарбаеву статуса «лидера нации»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.nur.kz/151407.html |title=За порчу изображений Назарбаева привлекут к уголовной ответственности: Политика, 12 мая 2010&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2013-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100513223703/http://news.nur.kz/151407.html |archivedate=2010-05-13 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100515105544/http://news.mail.ru/inworld/kazakhstan/politics/3794204 Новости@Mail.Ru: Назарбаеву присвоен статус «Лидер нации»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

&quot;Елбасы&quot; институтын енгізу мәселесі бойынша екі заң жобасы енгізілді:

*«Қазақстан Республикасының кейбір конституциялық заңдарына Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің — Елбасының қызметін қамтамасыз ету саласындағы заңнаманы жетілдіру мәселелері бойынша толықтырулар мен өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық Заңының жобасы және
*«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің — Елбасының қызметін қамтамасыз ету саласындағы заңнаманы жетілдіру мәселелері бойынша толықтырулар енгізу туралы&quot; Қазақстан Республикасы Заңының жобасы»

Билік өкілеттіктеріне қатысты «Қазақстан Республикасының кейбір конституциялық заңдарына Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің — Елбасының қызметін қамтамасыз ету саласындағы заңнаманы жетілдіру мәселелері бойынша толықтырулар мен өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық Заңының жобасы мыналарды белгілейді:

{{cquote |Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентіне — Елбасына оның тарихи миссиясына байланысты өмір бойы:

1) Қазақстан халқына, мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдарға мемлекет құру, елдің ішкі және сыртқы саясаты мен қауіпсіздігінің аса маңызды мәселелері бойынша тиісті мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар міндетті түрде қарауға жататын бастамалар жасау мүмкіндігі;

2) Қазақстан Республикасы Парламенті мен оның Палаталарының алдында, Республика Үкіметінің отырыстарында ел үшін маңызды мәселелерді талқылау кезінде сөз сөйлеу; Қазақстан халқы Ассамблеясын басқару; Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің, Қауіпсіздік Кеңесінің құрамына кіру құқығы беріледі.

Мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары бойынша әзірленетін бастамалар Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентімен — Елбасымен келісіледі&lt;ref&gt;[http://nurdin.myweb.kz/2010/05/14/o-lidere-nacii/ О лидере нации]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;}}
2010 жылдың 13 мамырында Қазақстан Сенаты (Жоғарғы палата) Президент Нұрсұлтан Назарбаевқа &quot;Елбасы&quot; мәртебесін беретін заңнамаға түзетулерді бекітті&lt;ref&gt;{{cite web|date=13 мая 2010|url=http://lenta.ru/news/2010/05/13/leader/|title=Закон об особом статусе Назарбаева прошел верхнюю палату парламента|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Сол жылдың 3 маусымында Назарбаев жобаға қол қоюдан бас тартты&lt;ref&gt;{{cite web|date=3 июня 2010|url=http://lenta.ru/news/2010/06/03/leader/|title=Назарбаев отклонил закон о своем особом статусе|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, бірақ соған қарамастан оған вето қойған жоқ. Қазақстан заңнамасындағы олқылықтарға сәйкес Президент қол қоймаған, бірақ Парламентке қайтармаған заң Президенттің қол қоюына түскеннен кейін 30 күн өткен соң күшіне енеді. Осылайша, 2010 жылдың 14 маусымынан бастап Нұрсұлтан Назарбаев Елбасы болып жарияланды&lt;ref&gt;[http://www.zonakz.net/articles/29829 Вступил в силу закон, наделяющий Назарбаева статусом «лидер нации» / День за днем / Интернет-газета. Казахстан&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023060807/http://www.zonakz.net/articles/29829 |date=2013-10-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kazpravda.kz/index.php?uin=1152520370&amp;chapter=1276557850 |title=Казахстанская правда&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2013-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020215414/http://www.kazpravda.kz/index.php?uin=1152520370&amp;chapter=1276557850 |archivedate=2011-10-20 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kazpravda.kz/?uin=1152520370&amp;chapter=1276558396 Казахстанская правда&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

Қазақстанның Қылмыстық кодексінде ел Президентінің өміріне қол сұғушылық үшін өлім жазасы бабы бар (тіпті бұл әрекеттер өлімге әкелмесе де)&lt;ref&gt;[http://rus.azattyq.org/content/proekt-uk-smertnaya-kazn-pokusheniye-na-prezidenta/25242879.html Смертную казнь за покушение на президента хотят оставить&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

2022 жылғы 5 маусым күні өткен [[Қазақстандағы референдум (2022)|Республикалық Референдум]] қорытындысы бойынша &quot;Елбасы&quot; атауы ресми құжат айналымынан шығарылып, &quot;Тұңғыш Президент - Елбасы туралы&quot; заңнамалық нормалар күшін жойды. 

== Атақтары, лауазымдары мен марапаттары ==
2010 жылдың 12 мамырында Мәжіліс — Қазақстан парламентінің төменгі палатасының депутаттары Президент Назарбаевқа Елбасы мәртебесін беретін заң жобалары пакетіне түзетулерді бірауыздан қабылдады. Осылайша, халық қалаулылары Нұрсұлтан Назарбаевқа өмірінің соңына дейін президент мәртебесінен тәуелсіз билік өкілеттілігі берілетіндігімен (мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары бойынша әзірленетін бастамаларды келісу) келісті. Сондай-ақ, түзетулерге сәйкес ол және оның отбасы мүшелері қылмыстық жауапкершіліктен толықтай босатылады. Бұдан басқа, заң жобалары Қазақстанның Тұңғыш Президентінің бейнесін бүлдіргені, оның өмірбаянын көпшілік алдында қорлағаны және бұрмалағаны үшін қылмыстық жауапкершілікті көздейді.

[[Сурет:Astana-Abdi-Bookstore-7772.jpg|thumb|291x291px|Кеңсе тауарлары бөліміндегі президент портреттер]]

Президенттің есімі немесе оның туындылары бүкіл елдегі сансыз ескерткіштерге, саябақтарға, мұражайларға, орта мектептер мен институттарға берілген&lt;ref&gt;[http://rus.azattyq.org/content/kult-lichnosti-nursultana-nazarbaeva/24775382.html Карта культа личности Назарбаева&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

Экономика ғылымдарының докторы (1992);

Ресейлік саясаттанушы [[Андрей Грозин]]нің пікірінше, Президенттің жеке басына табыну дәрежесі бойынша Қазақстан Тәжікстанмен бір деңгейде тұр, мүмкін екі жылдан кейін Қазақстан Түрікменстанды қуып жетуі мүмкін&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://abiyev.kz/5283-kult-lichnosti-nazarbaeva-bet-po-reputacii-samogo-nazarbaeva.html |title=Культ личности Назарбаева бьет по репутации самого Назарбаева |accessdate=2013-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131024144148/http://abiyev.kz/5283-kult-lichnosti-nazarbaeva-bet-po-reputacii-samogo-nazarbaeva.html |archivedate=2013-10-24 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Дәйексөздер ==
«Нұр Отан» президенттік партиясы атынан болған парламенттің бұрынғы депутаты Владимир Нехорошев Нұрсұлтан Назарбаев — мемлекет қайраткерінен артық, ол — Гауһартас екеніне сенімді. «Бүгінде адамдар дұрыс айтады: ол Жыл адамы емес, ол Ғасыр адамы! Біздің тұңғыш президент, құдайдан бата алған! Мүмкін, оның жүрегі миында, басында шығар! Сондықтан оның барлық істері өте терең ойластырылған. Оның қабылдаған шешімдерінің даналығына ешбір жағдайда күмәндануға болмайды», - деді Владимир Нехорошев Астанада өткен «Қазақстанда парламентаризмнің қалыптасуындағы Елбасы рөлі» атты конференцияда&lt;ref&gt;[http://www.uralskweek.kz/2012/12/02/nazarbaev-kult-lichnosti-pod-vidom-vsenarodnoj-lyubvi/ Назарбаев: Культ личности под видом всенародной любви&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190917051551/http://www.uralskweek.kz/2012/12/02/nazarbaev-kult-lichnosti-pod-vidom-vsenarodnoj-lyubvi/ |date=2019-09-17 }}&lt;/ref&gt;.

Нұрсұлтан Назарбаев өңірлерге барған кезде, оны, әдетте, «позитивті ойлайтын азаматтар», «ризашылық білдіретін жұмысшылар», «жастардың болашағына сеніммен қарайтын адамдар» толған стадиондар қарсы алады. Президенттің әдеттегі жұмыс сапары жергілікті биліктің күшімен кеңестік кезеңнің ең жаман дәстүрлеріндегі әндер, билер мен асыра дәріптеулермен көз тартатын жарқыл-жұрқылды шоуға айналады&lt;ref&gt;[http://www.interfax.kz/?lang=rus&amp;int_id=quotings_of_the_day&amp;news_id=4360 Кто и зачем пытается создать культ личности Назарбаева?&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Ескерткіш ==
Қазақстанның Тұңғыш Президентіне арналған алғашқы монумент Алматы қаласының Тұңғыш Президенті саябағында орнатылды. Одан кейін Алматы облысында, әкімшілік орталығындағы (Талдықорған қ.) саябақ аймағында, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздер аллеясында екінші монумент орнатылды. Ескерткіш 4,2 метр қоладан жасалған мүсін мен биіктігі 4,5 метр қоңыр қорған гранитінен жасалған негізінен құралған. Сондай-ақ, қоладан жасалған жол бойындағы гранит қабырғаларында Қазақстан Республикасының рәміздері: Ту, Әнұран, Елтаңба және Конституция кітабы орнатылған. 2020 жылдың 3 шілдесінде Нұр-Сұлтанда Назарбаев монументі ашылды.

== Жеке басына табынудың болуы туралы пікірлер ==
Жасарал Қуанышалин сияқты көптеген саясаткерлер мен журналистер Назарбаевтың жеке басына табынушылықтың бар екенін атап өтуде&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://i-news.kz/news/2011/11/23/6156349.html |title=Спустя четверть века после Желтоксана культ личности вернулся, говорят политики |accessdate=2013-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130205190909/http://i-news.kz/news/2011/11/23/6156349.html |archivedate=2013-02-05 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.5-tv.ru/news/29066/ В Казахстане законодательно закреплён культ личности президента Назарбаева]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Август 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://algadvk.kz/ru/foto/1854/ Тайный советник «Суперхана». Кто и как создаёт культ личности Назарбаева в Казахстане — Фото и видео — Общественное объединение &quot;Народная партия «Алга!»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://centralasiaonline.com/ru/articles/caii/features/main/2010/07/05/feature-01 Казахстан: культ личности Назарбаева развивается]&lt;/ref&gt;.

Досым Сәтбаев:
{{cquote |Соңғы бірнеше жылда біздің көптеген шенеуніктеріміздің, элита өкілдерінің тарапынан Тұңғыш Президенттің жеке басына табынумен байланысты трендке тиімді қолдау көрсетілгенін байқауға болады&lt;ref&gt;[http://www.svobodanews.ru/content/article/24390782.html]&lt;/ref&gt;.}}

Болат Рысқожа:
{{cquote |Қазақстан Назарбаевтың жеке басына табынушылықта бұрыннан өмір сүріп келеді, дейді Президенттің қарсыластары. Алайда оның жақтастары, олар партиялық серіктестері де, бұлмен келіспейді. Бірақ қарапайым халықтың өзі жеке басына табынуға кінәлі деген де пікірлер бар&lt;ref&gt;[http://www.zonakz.net/articles/25655]&lt;/ref&gt;}}

Саясаттанушы Дилярам Арқынның пікірінше, Назарбаевтың жеке басына табыну Қазақстаннан тыс жерлерде де тарала бастаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8HEDfdeXF|title=Мнения политологов: Культ без личности / Политика / Baursak.kz - социальная сеть Казахстана|deadlink=yes|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8ypf7Jc?url=http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8HEDfdeXF|archivedate=2013-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rus.azattyq.org/content/kult-lichnosti-nursultana-nazarbaeva/24775382.html|title=Карта культа личности Назарбаева|deadlink=no|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8yqjnNp?url=http://rus.azattyq.org/content/kult-lichnosti-nursultana-nazarbaeva/24775382.html|archivedate=2013-03-15}}&lt;/ref&gt;.

== Жеке басына табынуға қарсы наразылықтар ==
2007 жылдан 2008 жылға дейін көше акцияларында &quot;Нұр-Отар&quot; [[пародия]]лық &quot;монархиялық&quot; қозғалысы қатысты. Онда қозғалыс Назарбаевтың жеке басына табынушылықты келемеждеумен айналысты&lt;ref&gt;[http://nurotarkz.narod.ru/txt/news.htm АКЦИИ движение «Нур-Отар»]&lt;/ref&gt;.

2009 жылдың 3 ақпанында Алматыдағы &quot;Нұр Отан&quot; партиясы кеңсесінің алдында бір топ жастар Назарбаевқа табынудың таралуына наразылық білдірді&lt;ref&gt;[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_youth_protest_toady_nazarbaev_cult/1378665.html Жастар жарамсақтықтың, Назарбаевтың жеке басына табынушылықтың етек алуына қарсы шықты]&lt;/ref&gt;.

Украина Компартиясының (КПУ) өкілдері 2013 жылының 16 желтоқсанында Днепродзержинскідегі Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бюстін [[демонтаж]]дау үшін қол жинауды бастады. Олар өз бастамаларын Қазақстандағы жұмыс қозғалысының белсенділері ұшырайтын қылмыстық қудалауға қарсы наразылықтарымен, атап айтқанда, [[Жаңаөзен оқиғасы (2011)|2011 жылы Жаңаөзен қаласындағы]] жаппай наразылықтармен түсіндірді&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/12/16/nazarbaev/ Украинские коммунисты решили избавиться от бюста Назарбаева]&lt;/ref&gt;.

== Жеке басына табынуды тоқтату ==
Нұрсұлтан Назарбаев соңғы бірнеше жылда бірқатар лауазымынан өз бетінше бас тартты және заң тарапынан айырылды: 

# [[Қазақстан халқы ассамблеясы|Қазақстан Халқы Ассамблеясының]] төрағасы (1995-2021). 2021 жылы төрағалықты Қасым-Жомарт Тоқаевқа берген соң, Мемлекет басшысы Назарбаевқа Ассамблеяның құрметті төрағасы атағын береді. 
# [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенатының]] құрметті сенаторы. Бұл &quot;құрметті сенатор&quot; атағы Назарбаев қызметтен кеткен соң, ҚР Парламенті Сенатын басқарған қызы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] ұсынысымен бірауыздан қабылданды. 2023 жылы Н.Назарбаев құрметті сенатор атағынан айырылды.
# &quot;Нұр Отан&quot; партиясының төрағасы (1999-2022). Қаңтар оқиғасынан кейін Нұрсұлтан Назарбаев өзі 23 жыл бойы басқарған &quot;Нұр Отан&quot; партиясының төрағалығын президент Қ. Тоқаевқа тапсырады.
# [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қазақстан Қауіпсіздік Кеңесінің]] төрағасы (1991-2022). Қаңтар оқиғасы басталғанда 2022 жылғы 5 қаңтар күні Қасым-Жомарт Тоқаев Қауіпсіздік Кеңестің төрағасы қызметіне заңға қайшы келсе де кіріседі. ҚР Конституциясында Нұрсұлтан Назарбаев Қауіпсіздік Кеңестің өмір бойы төрағасы деген норма болған. Кейін Парламент Н.Назарбаевтың Қауіпсіздік кеңесіне өмір бойы төрағалық етуін тоқтатты.
# [[Назарбаев Зияткерлік мектептері|&quot;Назарбаев Зияткерлік мектептері&quot;]] мен [[Назарбаев Университеті|&quot;Назарбаев Университеті&quot;]] Жоғарғы Қамқоршылық Кеңесінің төрағасы. 2023 жылы ҚР Парламенті Сенаты Н.Назарбаевтың төрағалығын Мемлекет басшысына не ол тағайындайтын адамға ауыстыратын норма қабылдады.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://orda.kz/chego-lishilsja-nursultan-nazarbaev-v-2023-godu-381024/ Чего лишился Нурсултан Назарбаев в 2023 году?]&lt;/ref&gt; 
# [[Қазақстан ұлттық қоры|Ұлттық қорды]] басқару кеңесінің мүшесі. 2023 жылғы қыркүйек айында &quot;Ұлттық қор - балаларға&quot; жобасы аясында Н.Назарбаев Ұлттық қорды басқару Кеңесі құрамынан шығарылды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Нұрсұлтан Назарбаевтың мұрасынан арылу:
# 2022 жылғы 1 наурыз күні &quot;Нұр Отан&quot; партиясы [[Аманат (партия)|&quot;Аманат&quot;]] партиясы болып атауы өзгерді.
# 2022 жылғы 17 қыркүйекте Елорда атауы Нұр-Сұлтаннан [[Астана]]ға ауысты.
# 2023 жылғы 1 қаңтар күні Нұрсұлтан Назарбаевтың өмір бойы мүшелігі болған Конституциялық Кеңес жойылып, Конституциялық сот құрылды. [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық сот]] құрамына Назарбаев кірмеді.
# 2023 жылғы 13 ақпан күні &quot;Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті - Елбасы туралы&quot; заң ресми түрде күшін жойды.
# 2023 жылғы 12 шілде күні Қ.Тоқаев бастамасымен Қылмыстық Кодекстен &quot;Елбасы туралы&quot; бап күшін жойды.
# &quot;Тұңғыш Президент - Елбасы&quot; сөз тіркесі заңнамалық актілер мен ресми құжат айналымынан шықты.
# 2023 жылғы 16 қараша күні Қ.Тоқаев қол қойған заңға сәйкес Назарбаев төраға болған &quot;Самұрық-Қазына&quot; әл-ауқат қорының басқару кеңесі таратылды.
# 2023 жылдың соңында Қазақстан Республикасының Ұлттық қорғаныс университетінің атауынан &quot;Тұңғыш Президент - Елбасы&quot; сөзі алынды.
# 2023 жылғы 23 желтоқсан күні Қ.Тоқаев қол қойған туралы заңға сәйкес [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметі]] Тұңғыш Президент - Елбасы мен оның отбасы мүшелерін күзететіні туралы тармақ алып тасталды, бірақ экс-президентті күзететіні жайлы тармақ өзгеріссіз қалды.
# 2023 жылы Н. Назарбаевтың қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган ҚР Тұңғыш Президенті - Елбасының Кеңсесі жойылды. Тұңғыш Президент кітапханасы Президент іс басқармасының қарамағына беріліп, Президенттік орталыққа айналды.
# 2025 жылы &quot;Аманат&quot; партиясына қарайтын &quot;Нұр Медиа&quot; холдингінің атауы &quot;[[Amanat Media Group]]&quot; болып өзгертілді.

== Облыс орталықтарының орталық көшелерінің атауларын жаппай өзгерту ==
2019 жылдың 20 наурызында президент Қ.Ж. Тоқаев қалалардың орталық көшелері мен астананың атауын Назарбаевтың құрметіне өзгертуді ұсынды. Сарапшының пікірінше, атауларын өзгертуге байланысты қосынды шығын шамамен 125 миллион долларды (немесе 47 301 250 000 теңгені) құрайды&lt;ref&gt;[https://sn.kz/sn-akparat-agyny/52685-sarapshy-astana-atauyn-zgertuge-125-mln-dollar-ketetinin-ajtty Сарапшы Астана атауын өзгертуге 125 млн доллар кететінін айтты]&lt;/ref&gt;.

Сол жылдың 23 наурызы күні Астана атауы Нұр-Сұлтан болып өзгертілді.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/kazakstan-respublikasynyn-astanasy-astana-kalasyn-kazakstan-respublikasynyn-astanasy-nur-sultan-kalasy-dep-kaita-atau-turaly Қазақстан Республикасының астанасы – Астана қаласын Қазақстан Республикасының астанасы – Нұр-Сұлтан қаласы деп қайта атау туралы]&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, көптеген қалалардың орталық көшелерінің атаулары өзгертілді.

2022 жылы 17 қыркүйекте Нұр-Сұлтан қаласына Астана атауы қайтарылды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-elordasy-nur-sultan-kalasynyn-atauyn-kazakstan-respublikasynyn-elordasy-astana-kalasy-dep-ozgertu-turaly-1782825 Қазақстан Республикасының елордасы – Нұр-Сұлтан қаласының атауын Қазақстан Республикасының елордасы – Астана қаласы деп өзгерту туралы]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! қала !! ескі атауы !! жаңа атауы !! өзгертілген жылы !! қол қойған әкім
|-
| Ақтау || ҚР Тұңғыш Президенті даңғылы || Назарбаев даңғылы || наурыз 2019 || [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]]
|-
| Ақтөбе || Әбілқайыр хан даңғылы (Молдағұлова даңғылынан Бөкенбай батыр көшесіне дейінгі бөлігі) || Назарбаев даңғылы || өзгертілмеді || —
|-
| Алматы || Фурманов көшесі || Назарбаев даңғылы || қараша 2017 || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]]
|-
| Атырау || Сәтбаев даңғылы || Назарбаев даңғылы || өзгертілмеді || —
|-
| Көкшетау || Максим Горький көшесі || Назарбаев даңғылы  || наурыз 2019 || [[Ермек Боранбайұлы Маржықпаев|Ермек Маржықпаев]]
|-
| Қарағанды || Бейбітшілік бульвары және Төлепов көшесі|| Назарбаев даңғылы || наурыз 2019 || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]
|-
| Қостанай || Абай даңғылы || Назарбаев даңғылы || өзгертілмеді ||  —
|-
| Қостанай || Гагарин көшесі || Назарбаев даңғылы || қыркүйек 2019 || [[Архимед Бегежанұлы Мұхамбетов|Архимед Мұхамбетов]]
|-
| Қызылорда || Жібек Жолы көшесі || Назарбаев даңғылы || наурыз 2019 || [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]
|-
| Орал || Достық-Дружба даңғылы || Назарбаев даңғылы || наурыз 2019 || [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]]
|-
| Өскемен || Тәуелсіздік даңғылы || Назарбаев даңғылы || наурыз 2019 || [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]
|-
| Павлодар || Тәуелсіздік даңғылы || Назарбаев даңғылы || наурыз 2019 || [[Болат Жұмабекұлы Бақауов|Болат Бақауов]]
|-
| Петропавл || Бейбітшілік көшесі || Назарбаев көшесі || наурыз 2019 || [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]]
|-
| Талдықорған || Тәуелсіздік даңғылы || Назарбаев даңғылы || наурыз 2019 || [[Амандық Ғаббасұлы Баталов|Амандық Баталов]]
|-
| Тараз || Төле би даңғылы || Назарбаев даңғылы || өзгертілмеді || —
|-
| Түркістан || Әмір Темір және Саттарханов көшесінің қиылысынан Тәуке хан және Төреқұлов көшесінің қиылысына дейінгі аралық || Назарбаев даңғылы || наурыз 2019 || [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]]
|-
| Шымкент || Астана даңғылы || Назарбаев даңғылы || наурыз 2019 || [[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов|Ғабидолла Әбдірахымов]]
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

[[Санат:Нұрсұлтан Назарбаев]]
[[Санат:Қазақстан саясаты]]
[[Санат:Жеке басқа табыну]]</text>
      <sha1>dkc4snb285xnatc81mnivrru71imln3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмили Бронте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654824</id>
    <revision>
      <id>3608319</id>
      <parentid>3502714</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8398" sha1="ca63pn9x80brzy54u18y91n5etr9d6y" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Эмили Бронте
 |Шынайы есімі        = {{lang-en|Emily Brontë}}
 |Суреті              = Emily_Brontë_by_Patrick_Branwell_Brontë_restored.jpg
 |Суреттің аты        = Ағасы Бренуэлл салған суреттің бір тұсы
 |Лақап аты           =Эллис Белл 
 |Туған күні        = 30.07.1818
 |Туған жері        = [[Торнтон]], [[Ұлыбритания]]
 |Қайтыс болған күні  = 19.12.1848
 |Қайтыс болған жері  = [[Хоэрт]], [[Ұлыбритания]]
 |Азаматтығы          = {{UK}}
 |Мансабы             = [[ақын]], [[романист]]
 |Жанры               =[[поэзия]], [[ғылыми-көркем әдебиет]] 
 |Шығармалардың тілі  = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Қолтаңбасы          =Brontë sisters' signatures as Currer, Ellis and Acton Bell (cropped).jpg 
 |Commons             = Emily Brontë
}}
'''Эмили Джейн Бронте''' ({{lang-en|Emily Jane Brontë}}) ([[30 шілде]] [[1818 жыл|1818]], [[Торнтон]], [[Уэст-Йоркшир]], [[Ұлыбритания]] — [[19 желтоқсан]] [[1848 жыл|1848]], [[Хоэрт]]) — ағылшын жазушысы және ақыны, Бронте апалы-сіңлілерінің ортаншысы. «[[Найзағайлы асу|Найзағайлы асу»]] романының, сонымен қатар бірқатар өлеңдердің авторы.

== Өмірбаяны ==
Эмили Ирландиядан шыққан кедей діни қызметкер [[Патрик Бронте]] мен оның әйелі Мария Бренуэллдің отбасында бесінші бала болды. Эмили үш жаста болғанда анасы қайтыс болды. Эмили өмірінің көп бөлігін Хоэрт (Уэст-Йоркшир) ауылында өткізді. Біраз уақыт ол үлкен әпкелерімен бірге Кован-Бридж қайырымдылық мектебінде оқыды. Мектепте басталған және оның екі қарындасы Мария мен Элизабеттің өмірін қиған індет алты жасар Эмилиді дүр сілкіндірді және оның бүкіл өмірі мен жұмысына әсер етті. Әсіресе жақын туыстық және шығармашылық қатынастар Эмилиді кіші сіңлісі [[Энн Бронте|Эннмен]] байланыстырды. «Ангрия циклінің» романтикалық романдарын жазған [[Бренуэлл Бронте|Бренуэлл]] мен [[Шарлотта Бронте|Шарлотта]] сияқты, Эмили мен [[Энн Бронте|Энн]] өздерінің қиял әлемін, гондалды, поэтикалық шабыттың қайнар көзін жасады.

1835 жылы бірнеше ай бойы Эмили Роухед мектебінде оқыды, бірақ көп ұзамай үйді сағынғандықтан Хоэртке оралды. 1837 жылы ол Галифакс Лоу-Хиллдің маңында мұғалім болып қызмет етеді, ал 1842 жылы Шарлоттамен бірге білімін жалғастыру үшін [[Брюссель]]ге кетеді. Брюссельден оралғаннан кейін Эмили Хоэрттен бір рет кетеді — 1845 жылы Энн ол үшін және өзі үшін Йоркке қысқа сапар ұйымдастырады.

1846 жылы «Каррер, Эллис және Эктон Беллдердің өлеңдері» атты жинақ жарық көрді. Эмилидің өлеңдері — &quot;Эллис&quot; - өте жоғары бағаланады. 1847 жылы оның     «[[Найзағайлы асу|Найзағайлы асу»]] романы жарық көрді, ол кейіннен оған даңқ әкелді. Эмилидің көзі тірісінде бұл роман іс жүзінде байқалмады, тек XIX ғасырдың аяғында ол әдеби ортада жалпыға танымал болды.

Өмірбаяндық анықтамада Шарлотта Йоркширдегі Эрншо мен Линтондардың екі отбасы және олардың зұлым данышпаны Хитклиф туралы баяндайтын &quot;қорқынышты, үлкен мұңды&quot; атап өтті. Кэтрин Эрншо мен Хитклифті қатты, жын-перілер, бүлікшіл құмарлық байланыстырады. Олардың махаббаты қайғылы. Өлгеннен кейін ғана олар керемет түрде біріктіріледі. Әйгілі ағылшын жазушысы Элизабет Гаскелл «Найзағайлы асу»  романы көптеген оқырмандардың үрейін тудырды және &quot;жаман... кейіпкерлер бейнеленген мәнерлілікке деген жеккөрінішті&quot; деп жазды. Алайда романға моральдық күш пен даналық, қатыгездік, алдау мен ақылсыздық тән, ақыл мен әділеттілік берілген.

Оның әпкесі Энн сияқты, Эмили Бронте де отбасылық шеңберден тыс адамдармен тығыз қарым-қатынаста болмады. Оның хат-хабарлары толығымен жоғалды. Сонымен қатар, Эллен Нассиге жазған хатында ол &quot;өмірде ешқашан қалыпты хаттар жазбаған сияқты&quot; деп мысқылмен байқады.

Қазіргі уақытта оның поэзиясы ерекше жоғары бағаланады. «Жады» (Remembrance), «Тұтқын» (The Prisoner) өлеңдері және басқалары оған [[Уильям Блейк|Блейк]], Шелли және [[Джордж Байрон|Байроннан]] кем емес талантты ақынның даңқын әкелді.

1848 жылдың қыркүйегінде Эмили ағасының жерлеу рәсімінде суық тиді және екі айдан кейін тез тұтынудан қайтыс болды.

Бронте апалы-сіңлілері мен олардың ағасы Бренуэллдің құрметіне Меркурий кратері аталған.

Эмилия Бронте 1980 жылғы Британдық пошта маркасында бейнеленген.

== Кітабы және өлеңдері ==
#''[[Найзағайлы асу]]'', 1847 жыл
#''Эмили Бронте өлеңдерінің толық жинағы'', 1941 ж. Ч.У.Хэтфилд өңдеген.

== Хаттар, эсселер, күнделіктер ==
Брюссельде [[Шарлотта Бронте|Шарлоттамен]] бірге француз тілін үйреніп, Эмили осы күнге дейін сақталған бірнеше шағын шығармалар (бельгиялық эсселер) жазды. Олардан басқа, төрт &quot;күнделік қағаздары&quot; сақталған. Эмилидің отбасылық шеңберден тыс достары болмағандықтан, оның хат-хабарлары мүлдем жоғалып кетті (Шарлоттың досы Эллен Нассиге бірнеше қысқа жазбаларды қоспағанда). Бронте апалы-сіңлілер мұражайында сақталған кейбір құжаттар бар.

== Дереккөздер ==
* http://www.wuthering-heights.co.uk/

{{Бронте апалы-сіңлілілер}}

[[Санат:Ұлыбритания жазушылары]]
[[Санат:Ұлыбритания ақындары]]
[[Санат:Туберкулёзден қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>ca63pn9x80brzy54u18y91n5etr9d6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Никола-Клод Фабри де Пейреск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>658429</id>
    <revision>
      <id>3608366</id>
      <parentid>2860271</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13730" sha1="mjxprbfq0josltcn1bmucdeskly3csp" xml:space="preserve">{{Ғалым
|Есімі=Никола-Клод Фабри де Пейреск
|Шынайы есімі=Nicolas-Claude Fabri de Peiresc
|Суреті=Nicholas-Claude Fabri de Peiresc.jpg
|Туған күні=01.12.1580 
|Қайтыс болған күні=24.06.1637
|Туған жері=[[Бельжантье]]
|Қайтыс болған жері=[[Экс-ан-Прованс]]
|Азаматтығы={{FRA}}
|Ғылыми аясы=[[астрономия]], [[тарих]], [[антиквариат]]
|Альма-матер=[[Падуа университеті]], [[Монпелье университеті]]
|Несімен белгілі=өз заманының ең ірі ғалымдарымен кең хат алмасқан полимат-ғалым
|Commons  = Nicolas-Claude Fabri de Peiresc
}}
'''Никола-Клод Фабри де Пейреск''' ({{lang-fr|Nicolas-Claude Fabri de Peiresc}}) — француз [[гуманист]]і және [[полиматолог]] [[ғалым]], өз заманының ең ірі ғалымдарымен кең хат алмасып отырған. Ол иезуиттерден, Падуа және Монпелье университеттерінен білім алды және азаматтық және канондық құқық дәрігері. 

Тұқым қуалайтын феодалдық құқықтар бойынша ол Прованс парламентінің кеңесшісі қызметін мұрагер етіп, өзінің басшысы [[Дю Вире]]мен бірге Парижге дейін барды. 1618 жылдан бастап - Нотр-Дам де Гитре монастырының аббаты, 1624 жылы ол діни қызметкер болып тағайындалды. 1623 жылдан бастап, әкесі қайтыс болғаннан кейін, Прованс парламентінде орын алып, ол Экссте үзіліссіз өмір сүрді, ғылыми қызметпен айналысты және Людовик XIII бұйрықтарын орындады, оның ішінде интеллект; француз корольдігінің Оранжға құқығын негіздеді. Палескенің Галилейдің сот ісіне араласуы жазаны жеңілдетуге көмектесті. Пейресктің ғылыми қызығушылықтары әртүрлі [[тарих]]и пәндер мен коллекциялар, сондай-ақ [[астрономия]], атап айтқанда [[селенография]] және [[Юпитер]]дің айларын сипаттау арасында ауытқып отырды; алдымен [[Орион тұмандығы]]н байқады; бойлық бойынша [[Жерорта теңізі]]нің ұзындығын анықтады. Оның тарихи зерттеулері [[Рим]], [[Византия]] және [[Ежелгі Египет]]тің көне дәуірлеріне бағытталған.&lt;ref&gt;[https://artsandculture.google.com/entity/%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B4-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8-%D0%B4%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BA/m02xyzj?hl=ru Никола-Клод Фабри де Пейреск]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Ерте жылдары ===
Фабри отбасы, өте асыл және өте бай, [[Пиза]]дан шыққан. Никола-Клод Фабри 1580 жылы 1 желтоқсанда [[Прованс]]тағы [[Бельжантье]] қаласында дүниеге келді, оның әкесі Рейно Фабри, Сенора де Каллас, барон де Риан  көмекші соттың кеңесшісі және оның әйелі Маргарита де Бомпард, Пейрескенің мұрагері, обадан қашып, [[Экс-ан-Прованс]]тан қашып кетті. Он жасында Никола-Клод Авиньонға барды, онда бес жыл иезуиттер колледжінде гуманитарлық ғылымдарды оқыды, содан кейін ол Экске [[философия]]мен танысты. Сонымен бірге ол би, атқа міну және елтаңбаларды түсіндірудің асыл өнерін зерттеді. 1596 жылы ол Турнондағы иезуиттер институтында философия бойынша оқуды аяқтауға жіберілді. Сонымен бірге ол [[математика]] мен [[космография]]ға қызығушылық танытты. 1597 жылы нағашысы оны Фабри заң факультетінде оқып жатқан Экске қайта шақырды. Келесі жылы ол қайтадан [[Авиньон]]ға барды, онда заң мұғалімін жеке мұғалімнен оқыды. 1599 жылы қыркүйекте Никола-Клод інісімен бірге сирек кездесетін және көне дүниелерді іздеп [[Италия]]ға ағасының нұсқауымен кетті. [[Флоренция]]ға, [[Болонья]]ға, [[Феррара]]ға және [[Венеция]]ға барғаннан кейін, ағайындылар Падуaдағы университетінде тоқтап, Никола-Клод заңгерлік білімін аяқтады. Қалада бір жылдан кейін, 1600 жылы қазан айында ағайындылар мерейтойлық жылды тойлауға Римге келді. Онда олар бірнеше ай бойы көрнекті жерлерді зерттеді, содан кейін [[Неаполь]]ге барғаннан кейін олар 1601 жылы Палаяға оралды. Онда Фабри қайтадан заңдарды, сондай-ақ ескі медальдар мен монеталардағы жазуларды аударуда пайдалы болуы мүмкін тілдерді зерттейді. Шамамен 1602 жылы ол Италиядан кетіп, Женева мен Лион арқылы Монпельеге келді, ол университетке [[Юлиус Париус]]тың жетекшілігімен заң ғылымын жетілдірді. Ол ағасының орнын сенаторлық дәрежеге ауыстыру керек болғандықтан, Никола-Клод корольдік патент алуға қатысады, ол үшін қажетті шарт 1604 жылы 18 қаңтарда алынған заң ғылымдарының дәрігері болды.

=== Алдағы өмірі ===
1605 жылы ол Парижге өзінің қамқоршысы, Экс Сенатының төрағасы [[Гийом дю Вар]]ды ертіп келді. Ол жерден Франция елшісімен бірге [[Англия]]ға барды, оны патша [[Джеймс І]] қабылдады, [[Оксфорд]], [[Антверпен]] және [[Брюссель]]ге барған соң Пейреск Парижге 1606 жылы 24 тамызда өткен Дофиннің шомылдыру рәсіміне оралды. 1607 жылы ол Риан Баронын сатып алды. Осыдан кейін көп ұзамай ағасының өтініші бойынша ол [[сенатор]] атағын алып, 1 шілдеден бастап қызметіне кірісті. 1616 жылы ол қайтадан дю Вермен бірге Парижге жетіп барды, ол жеті жылдан астам өмір сүрді. Шамамен 1622 жылы Пейреску үш жылдан кейін қайтыс болған Прованс парламентінде өзінің әкесі болып табылатын Экске оралуға мәжбүр болды. Осы кезеңде ол жергілікті өнердің меценатына айналды, сүйектерді зерттеді. 1631 жылы інісі Пеламедтің ұлы Клодтың немере інісінің үйленуін ұйымдастырып, ол Риан баронын және сенаторлық шенді оған үш жылға пайдалану құқығын сақтай отырып берді. 1634 жылдан 1637 жылға дейін астроном [[Гассенди]] онымен бірге өмір сүрді, ол Де Пейресктің өмірбаянын қалдырды.

== Ғылыми қызметі  ==
Оның [[жаратылыстану ғылымдары]]на қосқан үлестері де маңызды. 1610 жылы ғалым [[телескоп]]тың көмегімен Орион тұмандығын ашады. Сонымен қатар, Пейреск ежелгі Египет [[иероглиф]]терін ашады. Ол өзінің египеттік ежелгі коллекциясының бір бөлігін иезуит Афанасий Кирхерге сыйға тартты; ол Римдік Кирчериан музейінің негізі болды.

Ғалым көне асыл тастар мен монеталарды жинады. Оның Экс-ан-Прованстағы үйі нағыз мұражай болды - монеталар мен медальдардың коллекциясы ғана 18000 данадан асып түсті. Де Пейреск жас суретшілер мен мүсіншілерге үнемі көмек көрсетіп, оларға тапсырыс беріп отырды. Сонымен, ол оларға, басқалармен қатар, ежелгі заттардан сызбалар мен құймаларды дәл жасауды тапсырды. Сонымен қатар, Пейреске XVI-XVII ғасырлардағы суреттердің кең топтамасын, соның ішінде С.Вуэ, К.Меллан, Адриен де Фриз және басқаларының шығармаларын жинады.
Пейреск көптеген тілдерде, соның ішінде баспа басылымдары, қолжазбалар, ғалымның өз жазбалары сияқты көптеген білім салаларында кең кітапхана жинады. Оның өсиеті бойынша кітапхана інісі Пеламедке өтті. 1645 жылы қайтыс болған Пеламед Пейреске кітапхананы қалдырды, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін оның ұлы мен мұрагері Клод бірден бүкіл жинаққа сатып алушылар іздей бастады. Пейрескпен хат жазыса отырып, кардинал Мазарин өзінің кітапханашысы Габриэль Наудет арқылы 1647 жылы Парижге жеткізілген және кардиналдың кітапханасына енгізілген қолжазбаларды ғана алуға ниет білдірді.

== Хат алмасуы ==
Де Пиреск Еуропаның көптеген ғалымдарымен және мәдениет қайраткерлерімен - кардинал Ф.Барберинимен, Г.Галилеймен, Дж. Б. делла Портамен, Кассиано дал Позцомен, П.П.Рубенспен, Ф.Бэконмен, В.Камденмен және басқалармен хат алысып тұрды. Сонымен қатар ол астроном және философ  Пьера Гассендидің жақын досы болды және ол 1641 жылы Viri illustris Nicolai Claudii Fabricii de Peiresc, senatoris aquisextiensis vita деп аталатын Де Пейрактың өмірбаянын жазды.

[[Сурет:Aix-en-Provence Nicolas-Claude Fabri de Peiresc 20061227.jpg|200px|нобай|оңға|Экс-ан-Прованстағы ескерткіш]]
== Әдебиеті ==
* Pierre Gassend Gassendi Viri illustris Nicolai Claudii Fabricii de Peiresc, senatoris Aquisextiensis, vita. — 1655. — 300 p.
* A New and general biographical dictionary containing an account of the lives and writings of the most eminent persons in every nation in the world,   particularly the British and Irish. — London, 1795. — Т. VII. — P. 360-361.
* Keith Busby Les manuscrits de Chrétien de Troyes. — Rodopi, 1993. — P. 159-160. — 553 p. — ISBN 90-5183-613-9
* J. Helling: Nicolas-Claude Fabri de Peiresc, 1580—1637. Brüssel 1980.
* Jean-François Lhote, Danielle Joyal (изд.): Correspondance de Peiresc et Aleandro. 2 тома, Clermont-Ferrand 1995.
* Philippe Tamizey de Larroque (изд.): Lettres de Peiresc à Guillemin, Holstenius et à Menestrier. 1610—1637. 7 том, Paris 1888—1898.&lt;ref&gt;[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1594610 Фабри де Пейреск, Никола-Клод]&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Scientist-stub}}
[[Санат:Бельжантьеде туғандар]]
[[Санат:Экс-ан-Прованста туғандар]]
[[Санат:Франция астрономдары]]
[[Санат:Франция тарихшылары]]
[[Санат:Филологтар]]
[[Санат:Астрономдар]]</text>
      <sha1>mjxprbfq0josltcn1bmucdeskly3csp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>668266</id>
    <revision>
      <id>3608126</id>
      <parentid>2938463</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3608126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20647" sha1="4fua8p1fno4k4zv05iv00mbr69t4v43" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Мемлекеттік саяси басқарма
 |қысқартылған атауы    = МСБ
 |шынайы атауы   = {{lang-ru|Государственное политическое управление&lt;br /&gt;(ГПУ)}}
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       = [[Сурет:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1925).svg|23px]] [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]
 |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет
 |эмблема                = GPU 5th anniversary emblem.png
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[6 ақпан]] [[1922 жыл|1922]]
 |ізашары1          = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК]]
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = [[15 шілде]] [[1923 жыл|1923]]
 |ізбасары          = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ]]
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = [[Мәскеу]]
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф.Э. Дзержинский]]
 |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = 
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма (МСБ)''' ({{lang-ru|Государственное политическое управление (ГПУ) при НКВД РСФСР}}) — [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] мемлекеттік қауіпсіздік органы. [[Арнайы қызмет]] 1922 жылы 6 ақпанда [[Владимир Ильич Ленин|В.И. Лениннің]] [[IX Бүкілресейлік Кеңестер съезі|Кеңестердің IX съезіне]] ұсынысы бойынша [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|Бүкілресейлік орталық атқару комитетінің]] [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]] жою туралы қаулысымен [[РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты]] қарамағындағы МСБ өкілеттіктер берумен құрылды.

Бұрын БТК жүргізетін «социалистік заңдылықты» бақылау міндеттері [[РКФСР әділет халық комиссариаты|РКФСР әділет халық комиссариатына]] жүктелді, оның қарсаңында БОАК «Прокурорлық қадағалау туралы ереже» қаулысымен 1922 жылы 28 мамырда [[Прокуратура]] құрылды.

1923 жылы 15 қарашада МСБ [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ]] болып одақтық дәрежеде қайта құрылды.

== МСБ құрылымы ==
МСБ ең жоғары әкімшілік органы МСБ төрағасының қарамағындағы Алқа болды, оның бұйрықтары барлық бөлімшелер үшін, соның ішінде аумақтық бөлімшелер үшін міндетті болды.

РКФСР негізгі арнайы қызметі МСБ деп аталған барлық кезеңді бұған дейін БТК, кейін БМСБ басқарған [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф.Э. Дзержинский]] басқарды.

1922 жылдың соңында МСБ алқасының құрамы:
* Ішкі істер халық комиссары, МСБ төрағасы [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]]
* МСБ төрағасының орынбасары [[Иосиф Станиславович Уншлихт|И. С. Уншлихт]]
* МСБ Мәскеу губбөлімінің басшысы [[Филипп Демьянович Медвед|Ф. Д. Медвед]].
* МСБ Петроград губбөлімінің басшысы [[Станислав Адамович Мессинг|С. А. Мессинг]]
* Құпиялы-жедел басқармасының басшысы [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|В. Р. Менжинский]]
* Айрықша бөлімінің басшысы [[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Г. Ягода]]
* Арнайы бөлімінің басшысы [[Глеб Иванович Бокий|Г. И. Бокий]]
* Шығыс бөлімінің басшысы [[Яков Христофорович Петерс|Я. X. Петерс]]
КСРО ІІХК туралы ережеге және орталық МСБ қарамағындағы ОАК шешімдеріне сәйкес мәселелерді шешу үшін келесілер құрылды:
* Губерндік атқару комитеттері қарамағындағы МСБ аумақтық губерндік бөлімдері
* Автономиялық республикалар мен облыстардың ОАК қарамағындағы МСБ аймақтық бөлімдері
* Майдан, әскери округтер мен әскерлердің айрықша бөлімдері
* Дивизиялар мен шекараны қорғау айрықша бөлімдері
* Теміржол және су жолдарындағы МСБ көлік бөлімдері
* Шеткі және автономды республикалар мен облыстардағы МСБ жергілікті органдарының жұмысын біріктіру, көшбасшылық ету және үйлестіру жөніндегі МСБ өкілетті өкілдігі.
* МСБ заңдылықты бақылаудағы МСБ заң бөлімі (1922 жылдың 22 наурызынан бастап)
1922 жылдың 1 желтоқсанынан бастап орталық аппарат келесі құрылымға ие болды:
* Әкімшілік-ұйымдастырушылық басқарма — (басшысы [[Иван Александрович Воронцов|И. А. Воронцов]]), оның міндеті МСБ құрылымын қалыптастыруды, кадрлық жұмысты, МСБ аумақтық және жергілікті органдарының қызметін бақылауды қамтыған.
* 10 бөлімнен тұратын Құпиялы-жедел басқарма '''ҚЖБ''' (В.Р. Менжинскийдің жетекшілігімен):
** Жеке тұлғалардың, партиялардың, ұйымдардың, құрылымдардың антикеңестік әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі ''Құпия бөлімі'' '''ҚБ''' (басшысы - [[Тимофей Петрович Самсонов|Т. П. Самсонов]]). Сегіз бөлімнен тұрды:
*** біріншісі — анархистермен күрес
*** екіншісі —  меньшевиктер мен бундошыларға қарсы күрес
*** үшіншісі — эсерлер мен антикеңестік-шаруаларға қарсы күрес
*** төртіншісі — бұрынғы ақ гвардияшылармен, жандармдармен, жазалаушылармен, түрме қызметкерлерімен, кеңеске қарсы яһуди топтары және партияларымен күрес
*** бесіншісі — оңшыл партиялар және кеңеске қарсы зиялылар мен жастарға қарсы күрес
*** алтыншысы — православие шіркеуіне, конфессиялар мен секталарға қарсы күрес
*** жетіншісі — Күнгей Кавказ ұлттық партиялары мен меньшевиктерге қарсы күрес
*** сегізінші — БКП (б) бұрынғы мүшелеріне, заңсыз партияларға және жұмысшылар мен жұмыссыздардың наразылық әрекеттеріне қарсы күрес
** ''Айрықша бөлімі'' — '''АБ''' (басшысы — [[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Г. Ягода]]), оның міндеті Қызыл Әскерде мәлімдейтін-ақпараттық жұмыс болды.
** ''Қарсы барлау басқармасы'' — '''ҚББ''' (басшысы — [[Артур Христианович Артузов|А. Х. Артузов]]), оның міндеті шетелдік, кеңеске қарсы саяси партиялардың, ақ гвардияшылардың, диверсанттар мен тыңшылардың мемлекет ішінде және шетелдегі барлау жұмыстарымен күресу болды.
** Бірқатар елдерде барлау қызметін ұйымдастырған — ''Шетел бөлімі'' '''ШЕБ''' (басшысы — [[Меер Абрамович Трилиссер|М. А. Трилиссер]]).
** ''Шығыс бөлімі'' — (басшысы — [[Яков Христофорович Петерс|Я. Х. Петерс]]) мемлекет аймақтарындағы контрреволюцияға қарсы күрес.
** Көліктегі қарсы барлауды ұйымдастыруға (негізінен теміржол және су көлігі) арналған — ''Көлік бөлімі'' (басшысы — [[Георгий Иванович Благонравов|Г. И. Благонравов]])
** Тікелей барлау, жою, тұтқындау және тінту, бандитизммен күресті жасаудағы — ''Жедел бөлімі'' '''ЖЕДБӨЛ''' (басшысы - [[Карл Викторович Паукер|К. В. Паукер]], бұрын - [[Иван Захарович Сурта|И. З. Сурта]]).
** Тұрғындарды саяси және экономикалық ақпараттандырудегі — ''Ақпарат бөлімі'' (басшысы — [[Витолд Францевич Ашмарин|В. Ф. Ашмарин]]).
** Цензураны бақылау және БАҚ пен тұрғындар арасында мемлекеттік құпияларды күзетудегі ''Саяси бақылау бөлімі (цензура)'', басшысы — И.З. Сурта, оған дейін — [[Борис Евгеньевич Этингоф|Б. Е. Этингоф]] болды.
** Сенімсіз халықты есепке алу және статистиканы жүргізудегі — ''Орталық тіркеу бөлімі'' (басшысы — [[Александр Михайлович Шанин|А. М. Шанин]], оған дейін — [[Ян Петрович Роцен|Я. П. Розен]] болды).
* Тыңшылық, контрреволюция мен экономика аясындағы диверсияны жоюдағы — ''Экономикалық басқарма'' '''ЭКБ''' (басшысы — [[Зиновий Борисович Кацнелсон|З. Б. Кацнелсон]], 1925 бастап — [[Лев Григорьевич Миронов|Л. Г. Миронов (Каган)]]).
* Әскери бөлімдерді бақылау және Қызыл Әскер бөлімшелерін басқару жөніндегі әскерлердің ''Негізгі инспекциясы''.
* Байланыс қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі — ''Шифрлау бөлімі''.
* Мемлекеттегі радио барлау, шифрлау жүйесін бақылайтын — ''Арнайы бөлім''.
* МСБ бөлімшелері мен қызметкерлерінің әрекеттерінің заңдылығын бақылау, ұсыныстар мен заң жобаларын дайындау, сот істерін жүргізудегі — ''Заң бөлімі'' (басшысы — [[Владимир Дмитриевич Фелдман|В. Д. Фелдман]]).
* Мемлекеттің шекарасын қорғаудағы — ''Шекара қызметі бөлімі''.
Орталық аппаратта 2200-ден астам адам болды&lt;ref name=&quot;GPU&quot;&gt;''Мозохин О. Б. (з. ғ. к.)'' БТК-БМСБ қызметін қалыптастыру және ұйымдастыру. — 2005.&lt;/ref&gt;.

[[РКФСР әділет халық комиссариаты|РКФСР әділет халық комиссариатына]] МСБ қызметін қадағалады.

== МСБ өкілеттіктері ==
1923 жылдың наурызынан 1928 жылдың 20 сәуіріне дейін МСБ, содан кейін БМСБ пайда табу мақсатын көздемеген қоғамдар мен кәсіподақтардың (қауымдастықтардың) жарғыларын қарау және бекіту жөніндегі комиссияларға қатысты (КСРО ҚТОММ мәліметтеріне сәйкес, ф. 393, оп. 39, д. 25б, лл. 39-43 об.).

1923-1924 жылдары МСБ, содан кейін БМСБ іс жүзінде милиция қызметкерлерін бір реттік аттестаттау жөніндегі Орталық аттестациялық комиссиясын басқарды (КСРО ҚТОММ мәліметтеріне сәйкес, ф. 393, оп. 39, д. 27, л. 247.).

МСБ бүкіл республика аумағында қызмет атқаратын орталық әкімшілік болды, елді мекендерде бағынышты қауіпсіздік органдары құрылды.

МСБ автономиялық республикалар мен облыстардың ОАК қарамағындағы саяси бөлімдеріне бақылауды жүзеге асырды.

МСБ бағыныштылығында контрреволюциялық көтерілістер мен бандитизмді басуға қажет әскерлердің айрықша бөлімдері болды.

== МСБ міндеттері ==
«РКФСР ІІХК туралы ережеге» сәйкес МСБ келесі міндеттер жүктелді:
{{cquote|
* ашық контрреволюциялық әрекеттерді, оның ішінде бандитизмді басу;
* тыңшылықпен күресу және оған қарсы шаралар қолдану;
* темір жолдар мен су жолдарын қорғау;
* РКФСР шекарасын саяси қорғау;
* контрабандаға және республиканың шекарасын тиісті рұқсаттарсыз өтуге қарсы күрес;
* революциялық тәртіпті қорғау жөніндегі БОАК Президиумының немесе ХКК арнайы тапсырмаларын орындау.}}

Өз кезегінде, БОАК бекіткен «Мемлекеттік саяси басқару туралы ереже» МСБ келесі міндеттерді қояды:
{{cquote|
* саяси және экономикалық ашық контрреволюциялық әрекеттердің алдын алу және жолын кесу;
* республиканың шаруашылық органдарына зиян келтіруге бағытталған контрреволюциялық ұйымдар мен тұлғаларды  анықтау.}}

== Қойылған тапсырмаларды шешу механизмі ==
КСРО БОАК қабылдаған «Мемлекеттік саяси басқармасы туралы ережеге» сәйкес міндеттерді орындаудың құралдары:
{{cquote|
* саяси және экономика аясында да контрреволюцияға қарсы күрес тұрғысынан оларды қызықтыратын барлық ақпаратқа бағынатын мемлекеттік мекемелерге ақпарат жинау және жеткізу;
* РКФСР аумағында және шетелде қылмыстық немесе күдікті адамдарды, топтар мен ұйымдарды жасырын бақылау;
* шетелдік және кеңес азаматтарына шетелге шығуға және РКФСР кіруге рұқсат беру;
* қалаусыз шетел азаматтарын РКФСР шығару;
* пошталы-телеграфтық және басқа да ішкі және шетелдік хабарларды қарау;
* БОАК 1922 жылғы 6 ақпандағы қаулысының 7-бабын белгіленгендей тұтқындау, тінту, алу, куәліктерді, ақпараттарды және іс қағаздарынан үзінділерді талап ету, есептер мен баядамаларды ережелер мен тәртіпке сәйкес іздеу мақсатында өндіру;
* МСБ әскерлерінің көмегімен қарулы контрреволюциялық және қарақшылық көтерілістерді басу;
* 6 ақпандағы БОАК Жарлығының 7-бабына сәйкес сот органдарында қарау үшін анықталған қылмыстық әрекеттер бойынша істерді жіберу;
* сотталғандарды және қылмыстық әрекеттерге күдіктілерді және олардың істерін тіркеу: өнеркәсіптік кәсіпорындардың мемлекеттік мекемелерінде, командалық және Қызыл Әскердің әкімшілік-шаруашылық құрамындағы сенімсіз, әкімшілік және басқарушы қызметкерлерді тіркеу.}}

1923 жылдан бастап 1934 жылға дейін мекеме МСБ емес БМСБ (КСРО ХКК қарамағындағы) деп аталғанына қарамастан, МСБ термині жергілікті МСБ органдарының атауында қалды. «МСБ» атауы («БМСБ» емес) кейінірек те, 1920 жылдары және 1930 жылдардың бірінші жартысында, ауызекі сөйлеуде де, көркем әдебиетте де қолданылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:РКФСР ІІХК]]</text>
      <sha1>4fua8p1fno4k4zv05iv00mbr69t4v43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Парламенті Сенатының 7-сайланым депутаттары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>674949</id>
    <revision>
      <id>3608038</id>
      <parentid>3443342</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* 7-сайланым Сенат депутаттарының тізімі */</comment>
      <origin>3608038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27874" sha1="kufb87do5sgxi9bdcnqy59z9ugbtvff" xml:space="preserve">7-сайланым [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Сенаты]]ның өкілеттігі 2021 жылғы 15 қаңтарда оның бірінші сессиясы ашылуымен басталып, 2023 жылғы наурыздағы [[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|8-сайланым Парламенті]]нің бірінші сессиясына дейін жалғасты.

== 7-сайланым Сенат депутаттарының тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;30%&quot; |ТАӘ
! width=&quot;20%&quot; |Сенат депутатының өкілеттік мерзімі
! width=&quot;50%&quot; |Түсініктеме
|-
|[[Сәуле Мұханбедианқызы Айтбаева|Айтбаева Сәуле Мұханбедианқызы]]
|2017—2022
|2017 жылы Президент жарлығымен тағайындалды&lt;ref name=pr2017&gt;{{cite web | url = https://zonakz.net/2017/07/13/nazarbaev-naznachil-chetyrex-senatorov-parlamenta-rk/ | title = Назарбаев назначил четырех сенаторов парламента РК | date= 2017-07-13 | accessdate = 2019-07-18}}&lt;/ref&gt; және 2022 жылы Президент жарлығымен депутаттығы тоқтатылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/tokaev-prekratil-polnomochiya-senatora-aytpaevoy-459083/|title=Токаев прекратил полномочия сенатора Айтпаевой|publisher=tengrinews|date=2022-01-13|accessdate=2022-01-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Сүйіндік Тасеменұлы Алдашев|Алдашев Сүйіндік Тасеменұлы]]
| 2020—
| 2020 жылы Маңғыстау облысынан сайланған&lt;ref name=sailau2020/&gt;
|-
| [[Айнұр Серікпайқызы Арғынбекова|Арғынбекова Айнұр Серікпайқызы]]
| 2022–
| 2022 жылы Абай облысынан сайланған
|-
| [[Сәкен Қаланұлы Арубаев|Арубаев Сәкен Қаланұлы]]
| 2023–
| Жамбыл облысынан сайланған
|-
| [[Жақып Қажманұлы Асанов|Асанов Жақып Қажманұлы]]
| 2023–
| Президент жарлығымен тағайындалды
|-
| [[Жанна Бейсентайқызы Асанова|Асанова Жанна Бейсентайқызы]]
| 2023–
| [[Алматы]] қаласынан сайланды
|-
| [[Рысқали Қалиақбарұлы Әбдікеров|Әбдікеров Рысқали Қалиақбарұлы]]
| 2017—2023
| 2017 жылы Қарағанды облысынан сайланған&lt;ref name=sailau2017&gt;{{cite web | url = https://24.kz/ru/news/top-news/item/184598-tsik-podvela-itogi-vyborov-deputatov-senata-parlamenta-rk | title = ЦИК подвела итоги выборов депутатов Сената Парламента РК | publisher = Zakon.kz | date= 2017-06-29 | accessdate = 2019-07-31}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Әбдіров Нұрлан Мәжитұлы]]
|2020—2022
|2020 жылы 28 тамызда Президент жарлығымен тағайындалды&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nurlan-abdirov-naznachen-senatorom-412576/ | title = Нурлан Абдиров назначен сенатором | publisher = Tengri News | date= 2020-08-28 | accessdate = 2020-08-29}}&lt;/ref&gt; 2022 жылдың қаңтарында [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/nurlan-abdirov-naznachen-glavoy-centrizbirkoma-rk_a3890419|title=Нурлан Абдиров назначен главой Центризбиркома РК|publisher=kazinform|date=2022-01-25|accessdate=2022-04-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Дәурен Зекенұлы Әділбеков|Әділбеков Дәурен Зекенұлы]]
| 2017—2023
| 2017 жылы Ақмола облысынан сайланған
|-
|[[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов|Әйткенов Ернұр Нұрмұханұлы]]
| 2023–
| 2023 жылы Павлодар облысынан сайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/blog/999/biography|title=Әйткенов Ернұр Нұрмұханұлы|publisher=Сенаттың ресми сайты|accessdate=2022-04-26|lang=kk}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Әлназарова Ақмарал Шәріпбайқызы]]
| 2020—
| 2020 жылы Қызылорда облысынан сайланған
|-
| [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Әшімбаев Мәулен Сағатханұлы]]
| 2020—
| 2020 жылы 4 мамырда Президент жарлығымен тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-maulen-sagathanuly-ashimbaev-kazakstan-respublikasy-parlamenti-senatynyn-deputaty-bolyp-tagaiyndaldy | title = Мемлекет Басшысының Жарлығымен Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болып тағайындалды | lang=kk| publisher = Akorda.kz | date = 2020-05-04 | accessdate = 2020-05-04}}&lt;/ref&gt;. 2020 жылдың 4 мамырынан бастап – Сенат төрағасы&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.zakon.kz/5020631-maulen-ashimbaev-izbran-predsedatelem.html | title = Маулен Ашимбаев избран председателем Сената РК | publisher = Zakon.kz | date = 2020-05-04 | accessdate = 2020-05-04}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Бақытжан Кәкенқажыұлы Байахметов|Байахметов Бақытжан Кәкенқажыұлы]]
| 2022–2023
| Абай облысынан сайланған, Қаржы және бюджет Комитетінің мүшесі болған
|-
| [[Мұрат Бақтиярұлы|Бақтиярұлы Мұрат]]
| 2011—2023
| 2011 және 2017 жылдары Қызылорда облысынан сайланған&lt;ref name=sailau2017&gt;{{cite web | url = https://24.kz/ru/news/top-news/item/184598-tsik-podvela-itogi-vyborov-deputatov-senata-parlamenta-rk | title = ЦИК подвела итоги выборов депутатов Сената Парламента РК | publisher = Zakon.kz | date= 2017-06-29 | accessdate = 2019-07-31}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Нұрлан Жексембайұлы Бекенов|Бекенов Нұрлан Жексембайұлы]]
| 2020—
| 2020 жылы Ақмола облысынан сайланды&lt;ref name=sailau2020/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Бекенов Нурлан Жексембаевич| url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-bekenov-nurlan-zheksembaevich|website=inbusiness.kz|accessdate=2020-08-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Бекназаров Нұрлан Құдиярұлы]]
| 2018—
| 2018 жылы Шымкент қаласынан сайланған&lt;ref name=shym2018&gt;{{cite web| url = https://www.zakon.kz/4940596-kto-izbran-deputatami-senata-ot.html | title = Кто избран депутатами Сената от Шымкента | publisher = Zakon.kz | date = 2018-10-08 | accessdate = 2019-07-31}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Бектаев Әли Әбдікәрімұлы]]
| 2014—
| 2014 жылдары Оңтүстік Қазақстан (қазіргі — Түркістан) облысынан сайланған
|-
| [[Евгений Андреевич Больгерт|Больгерт Евгений Андреевич]]
| 2023–
| Президент жарлығымен тағайындалды
|-
| [[Ольга Александровна Булавкина|Булавкина Ольга Александровна]]
| 2020—
| 2020 жылы Шығыс Қазақстан облысынан сайланған
|-
| [[Шәкәрім Сабырұлы Бұқтығұтов|Бұқтығұтов Шәкәрім Сабырұлы]]
| 2023–
| Шығыс Қазақстан облысынан сайланды
|-
| [[Владимир Васильевич Волков|Волков Владимир Васильевич]]
| 2017—2023
| 2017 жылы 13 шілдеде Президент жарлығымен тағайындалды&lt;ref name=pr2017/&gt; және 2023 жылы президент жарлығымен депутаттығы тоқтатылды&lt;ref name=Кул-МухМусКож /&gt; 
|-
| [[Ғұмар Ісләмұлы Дүйсембаев|Дүйсембаев Ғұмар Ісләмұлы]]
| 2017—2023
| 2017 жылы Атырау облысынан сайланған
|-
| [[Сұлтан Мырзабекұлы Дүйсембинов|Дүйсембинов Сұлтан Мырзабекұлы]]
| 2020—
| 2020 жылы Алматы облысынан сайланған&lt;ref name=sailau2020/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Дюсембинов Султан Мырзабекович| url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-dyusembinov-sultan-myrzabekovich|website=inbusiness.kz|accessdate=2020-08-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Сергей Михайлович Ершов|Ершов Сергей Михайлович]]
| 2014—
| 2014 жылы Қарағанды облысынан сайланған
|-
| [[Бибигүл Нұрғалиқызы Жексенбай|Жексенбай Бибигүл Нұрғалиқызы]]
| 2023—
| [[Астана]] қаласынан сайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/blog/991/biography|title=Жексенбай Бибигүл Нұрғалиқызы|publisher=senate.parlam.kz|accessdate=2023-04-29|lang=kk}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Жанболат Әкебайұлы Жөргенбаев|Жөргенбаев Жанболат Әкебайұлы]]
| 2022—
| 2022 жылдың 5 мамыр күні ант берді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/311284-zhanbolat-zhorgenbaev-senat-deputaty-retinde-ant-berdi|title=Жанболат Жөргенбаев Сенат депутаты ретінде ант берді|author=ҚАПАШ, Гауһар|publisher=Егемен Қазақстан|accessdate=2023-04-29|lang=kk}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Мұхтар Сабырұлы Жұмағазиев|Жұмағазиев Мұхтар Сабырұлы]]
| 2017—2023
| 2017 жылы Ақтөбе облысынан сайланған
|-
| [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Жұмағұлов Бақытжан Тұрсынұлы]]
| 2017—2023
| Президент жарлығымен тағайындалды және Президент жарлығымен депутаттығы тоқтатылды&lt;ref name=&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/311284-zhanbolat-zhorgenbaev-senat-deputaty-retinde-ant-berdi|title=Жанболат Жөргенбаев Сенат депутаты ретінде ант берді|author=ҚАПАШ, Гауһар|publisher=Егемен Қазақстан|accessdate=2023-04-29|lang=kk}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Талғат Тұрлыбекұлы Жүнісов|Жүнісов Талғат Тұрлыбекұлы]]
| 2023—
| Ақмола облысынан сайланған
|-
| [[Нұртөре Байтелесұлы Жүсіп|Жүсіп Нұртөре Байтелесұлы]]
| 2019—
| 2019 жылы Президент жарлығымен тағайындалды&lt;ref name=Кул-МухМусКож&gt;{{cite web| url = https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kul-muhammed-musabaev-kojamjarov-pokinul-kresla-senatorov-489372/ | title = Кул-Мухаммед, Мусабаев, Кожамжаров: кто покинул кресла сенаторов | publisher = tengrinews | lang = ru | date = 2023-01-24 | accessdate = 2023-04-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]]
| 2022—2022
| 2022 жылы Президент жарлығымен тағайындалды және сол жылдың маусымында [[Жетісу облысы]]ның әкімі болып, депутаттығы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.inform.kz/ru/zhetysuskuyu-oblast-vozglavil-beybit-isabaev_a3943373 | title = Жетысускую область возглавил Бейбит Исабаев | publisher = Казинформ | date = 2022-06-11 | accessdate = 2023-04-29 | lang = ru | archive-date = 2022-06-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220612080910/https://www.inform.kz/ru/zhetysuskuyu-oblast-vozglavil-beybit-isabaev_a3943373 | deadlink = no }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Сергей Алексеевич Карплюк|Карплюк Сергей Алексеевич]]
| 2020—
| 2020 жылы Қостанай облысынан сайланған
|-
| [[Гүлмира Раинбекқызы Кәрімова|Кәрімова Гүлмира Раинбекқызы]]
| 2023—2023
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]нан сайланды. ОСК Кәрімованы 16 қаңтар күні депутат ретінде тіркеді және ол 26 қаңтар күні қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=35062098 | title = Каримова Гульмира Раинбековна (персональная справка) | lang = ru |accessdate = 2023-02-01}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Закиржан Пирмухамедович Кузиев|Кузиев Закиржан Пирмухамедович]]
| 2023—
| Президент жарлығымен тағайындалды
|-
| [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы]]
| 2020—
| 2020 жылы Астана қаласынан сайланды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Куришбаев Ахылбек Кажигулович| url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-kurishbaev-ahylbek-kazhigulovich|website=inbusiness.kz|accessdate=2020-08-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Мұрат Болатұлы Қадырбек|Қадырбек Мұрат Болатұлы]]
| 2023—
| 2023 жылы Түркістан облысынан сайланды
|-
| [[Ләззат Молдабекқызы Қалтаева|Қалтаева Ләззат Молдабекқызы]]
| 2022—
| 2022 жылы президент жарлығымен тағайындалды
|-
| [[Бауыржан Нұралыұлы Қаниев|Қаниев Бауыржан Нұралыұлы]]
| 2020—
| 2020 жылы Ақтөбе облысынан сайланған&lt;ref name=sailau2020/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Каниев Бауыржан Нуралиевич|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-kaniev-bauyrzhan-nuralievich|website=inbusiness.kz|accessdate=2020-08-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Айгүл Жарылқасынқызы Қапбарова|Қапбарова Айгүл Жарылқасынқызы]]
| 2019—
| 2019&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.ktk.kz/ru/newsfeed/article/2019/07/04/124627/ | title = Журналист Айгуль Капбарова стала депутатом сената | publisher = КТК | date = 2019-07-04 | accessdate = 2019-07-31}}&lt;/ref&gt; және 2020 &lt;ref name=sailau2020&gt;{{cite web | url = https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/stal-senatorom-predvaritelnyie-itogi-vyiborov-podveli-tsik-411062/ | title = Кто стал сенатором? Предварительные итоги выборов подвели в ЦИК | publisher = Tengri News | date= 2020-08-12 | accessdate = 2020-08-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Капбарова Айгуль Жарылкасыновна| url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-kapbarova-ajgul-zharylkasynovna|website=inbusiness.kz|accessdate=2020-08-29}}&lt;/ref&gt; жылдары Шымкент қаласынан сайланған
|-
| [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қожамжаров Қайрат Пернешұлы]]
| 2019—2023
| Президент жарлығымен тағайындалды&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://kursiv.kz/news/otstavki-i-naznacheniya/2019-03/kayrat-kozhamzharov-naznachen-deputatom-senata-parlamenta | title = Кайрат Кожамжаров назначен депутатом Сената Парламента Республики Казахстан | publisher = Курсив | date = 2019-03-19 | accessdate = 2019-07-31}}&lt;/ref&gt; және 2023 жылы президент жарлығымен депутаттығы тоқтатылды&lt;ref name=Кул-МухМусКож /&gt; 
|-
| [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Құл-Мұхаммед Мұхтар Абрарұлы]]
| 1999—2001, 2018—2023
| 2018&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ru.egemen.kz/article/192840-mukhtar-kul-mukhammed-naznachen-deputatom-senata | title = Мухтар Кул-Мухаммед назначен депутатом Сената | publisher = Egemen Qazaqstan | date= 2018-02-01 | accessdate = 2019-07-31}}&lt;/ref&gt; және 2019&lt;ref name=ukaz2019&gt;{{cite web | url = https://liter.kz/relevant/srelevant/6222-naznacheny-novye-deputaty-senata-parlamenta-respubliki-kazahstan/ | title = Назначены новые депутаты Сената Парламента Республики Казахстан | publisher = Литер | date = 2018-08-12 | accessdate = 2019-08-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190812203935/https://liter.kz/relevant/srelevant/6222-naznacheny-novye-deputaty-senata-parlamenta-respubliki-kazahstan/ | archivedate = 2019-08-12 | deadlink = yes }}&lt;/ref&gt; жылдары президент жарлығымен тағайындалды және 2023 жылы Президент жарлығымен депутаттығы тоқтатылды&lt;ref name=Кул-МухМусКож /&gt;
|-
| [[Әлімжан Сейітжанұлы Құртаев|Құртаев Әлімжан Сейітжанұлы]]
| 2017—2023
| 2017 жылы Оңтүстік Қазақстан (қазіргі - Түркістан) облысынан сайланған
|-
| [[Нұрлан Наурызұлы Қылышбаев|Қылышбаев Нұрлан Наурызұлы]]
| 2016—2021
| 2016 және 2017 жылдары Алматы облысынан сайланған
|-
| [[Андрей Иванович Лукин|Лукин Андрей Иванович]]
| 2019—
| Президент жарлығымен тағайындалды
|-
| [[Сағындық Есенғалиұлы Лұқпанов|Лұқпанов Сағындық Есенғалиұлы]]
| 2020—
| 2020 жылы Атырау облысынан сайланған&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Лукпанов Сагындык Есенгалиевич| url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-lukpanov-sagyndyk-esengalievich|website=inbusiness.kz|accessdate=2020-08-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Еділ Құламқадырұлы Мамытбеков|Мамытбеков Еділ Құламқадырұлы]]
| 2017—2023
| 2017 жылы Астана қаласынан сайланды
|-
| [[Сұлтанбек Алмасбекұлы Мәкежанов|Мәкежанов Сұлтанбек Алмасбекұлы]]
| 2020—
| 2020 жылы Алматы қаласынан сайланды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Досье: Макежанов Султанбек Алмасбекович| url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-makezhanov-sultanbek-almasbekovich|website=inbusiness.kz|accessdate=2020-08-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Советбек Тұрсынұлы Медебаев|Медебаев Советбек Тұрсынұлы]]
| 2022—
| 2022 және 2023 жылдары [[Ұлытау облысы]]нан сайланған
|-
| [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев|Мұсабаев Талғат Аманкелдіұлы]]
| 2017—2023
| Президент жарлығымен тағайындалды және 2023 жылы президент жарлығымен депутаттығы тоқтатылды&lt;ref name=Кул-МухМусКож /&gt;
|-
| [[Дүйсенғазы Мағауияұлы Мусин|Мусин Дүйсенғазы Мағауияұлы]]
| 2017—2023
| 2017 жылы Шығыс Қазақстан облысынан сайланған
|-
| [[Әлібек Ибатуллаұлы Нәутиев|Нәутиев Әлібек Ибатуллаұлы]]
| 2023—
| 2023 жылы Атырау облысынан сайланған
|-
| [[Нурия Исмагиловна Ниязова|Ниязова Нурия Исмагиловна]]
| 2023—
| 2023 жылы президент жарлығымен тағайындалды
|-
| [[Амангелді Шайхоллаұлы Нұғманов|Нұғманов Амангелді Шайхоллаұлы]]
| 2023—
| 2023 жылы Ақтөбе облысынан сайланған
|-
| [[Динар Жүсіпәліқызы Нөкетаева|Нөкетаева Динар Жүсіпәліқызы]]
| 2017—2023
| 2017 жылы Алматы қаласынан сайланған
|-
| [[Әбдәлі Тоқбергенұлы Нұралиев|Нұралиев Әбдәлі Тоқбергенұлы]]
| 2017—2023
| 2017 жылы Жамбыл облысынан сайланған
|-
| [[Жеңіс Мирасұлы Нұрғалиев|Нұрғалиев Жеңіс Мирасұлы]]
| 2010—2023
| 2010 және 2017 жылдары Қостанай облысынан сайланған
|-
| [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова|Нұржігітова Дана Өмірбайқызы]]
| 2019—2023
| Президент жарлығымен тағайындалды және 2023 жылы президент жарлығымен депутаттығы тоқтатылды&lt;ref name=Кул-МухМусКож /&gt;
|-
| [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Нұрмұхамбетов Ғауез Торсанұлы]]
| 2023—
| 2023 жылы Қостанай облысынан сайланды
|-
| [[Нұржан Нұрланбекұлы Нұрсипатов|Нұрсипатов Нұржан Нұрланбекұлы]]
| 2017—2023
| 2017 жылы Павлодар облысынан сайланған
|-
| [[Алтынбек Нұхұлы|Нұхұлы Алтынбек]]
| 2020—
| 2020 жылы Павлодар облысынан сайланған
|-
| [[Бекбол Тілеумұратұлы Орынбасаров|Орынбасаров Бекбол Тілеумұратұлы]]
| 2023—
| 2023 жылы Маңғыстау облысынан сайланды
|-
| [[Бекболат Серікбекұлы Орынбеков|Орынбеков Бекболат Серікбекұлы]]
| 2020—
| 2020 жылы Жамбыл облысынан сайланған
|-
| [[Ольга Валентиновна Перепечина|Перепечина Ольга Валентиновна]]
| 2014—
| 2014 жылы Солтүстік Қазақстан облысынан сайланған
|-
| [[Руслан Рүстемұлы Рүстемов|Рүстемов Руслан Рүстемұлы]]
| 2023—
| 2023 жылы Қызылорда облысынан сайланды
|-
| [[Ләззат Тұяқбайқызы Рысбекова|Рысбекова Ләззат Тұяқбайқызы]]
| 2020—
| 2020 жылы Батыс Қазақстан облысынан сайланған
|-
| [[Ғалиасқар Төлендіұлы Сарыбаев|Сарыбаев Ғалиасқар Төлендіұлы]]
| 2022—
| 2022 жылы Жетісу облысынан сайланды
|-
| [[Алишер Гапиржанович Сатвалдиев|Сатвалдиев Алишер Гапиржанович]]
| 2023—
| 2023 жылы президент жарлығымен тағайындалды
|-
| [[Қанатбек Бейсенбекұлы Сафинов|Сафинов Қанатбек Бейсенбекұлы]]
| 2019—2023
| Президент жарлығымен тағайындалды және 2023 жылы президент жарлығымен депутаттығы тоқтатылды&lt;ref name=Кул-МухМусКож /&gt; 
|-
| [[Ләззат Жаңылысқызы Сүлеймен|Сүлеймен Ләззат Жаңылысқызы]]
| 2019—2023
| Президент жарлығымен тағайындалды және 2023 жылы президент жарлығымен депутаттығы тоқтатылды&lt;ref name=Кул-МухМусКож /&gt; 
|-
| [[Ерік Хамзаұлы Сұлтанов|Сұлтанов Ерік Хамзаұлы]]
| 2017—2023
| 2017 жылы Солтүстік Қазақстан облысынан сайланған
|-
| [[Қайрат Құлбайұлы Тастекеев|Тастекеев Қайрат Құлбайұлы]]
| 2023—
| 2023 жылы Абай облысынан сайланған
|-
| [[Амангелді Ғабдылкәрімұлы Толамисов|Толамисов Амангелді Ғабдылкәрімұлы]]
| 2022—
| 2022 жылы Жетісу облысынан сайланған
|-
| [[Арман Кәрімұлы Өтеғұлов|Өтеғұлов Арман Кәрімұлы]]
| 2023—
| 2023 жылы Батыс Қазақстан облысынан сайланған
|-
| [[Серік Балғатайұлы Өтешов|Өтешов Серік Балғатайұлы]]
| 2023—
| 2023 жылы Қарағанды облысынан сайланған
|-
| [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Тұрымов Серікбай Өтелгенұлы]]
| 2021—2023
| 2021 жылы Президент жарлығымен тағайындалды &lt;ref&gt;{{cite web | url = https://tengrinews.kz/news/eks-akim-mangistau-trumov-naznachen-senatorom-448152/ | title = Экс-аким Мангистау Трумов назначен сенатором | publisher=Tengri News | date=2021-09-10 | accessdate=2021-09-10}}&lt;/ref&gt; және 2023 жылы президент жарлығымен депутаттығы тоқтатылды&lt;ref name=Кул-МухМусКож /&gt;
|-
| [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Төреғалиев Нариман]]
| 2017—2022
| 2017 жылы Батыс Қазақстан облысынан сайланған
|-
| [[Серік Жаманқұлұлы Шайдаров|Шайдаров Серік Жаманқұлұлы]]
| 2022—
| 2022 жылы Ұлытау облысынан сайланған
|-
| [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Шәкіров Асқар Оразалыұлы]]
| 2019—
| 2019 жылы Президент жарлығымен тағайындалды
|-
| [[Бақтыбай Ақбердіұлы Шелпеков|Шелпеков Бақтыбай Ақбердіұлы]]
| 2011—2023
| 2011 және 2017 жылдары Маңғыстау облысынан сайланған
|-
| [[Геннадий Геннадиевич Шиповских|Шиповских Геннадий Геннадиевич]]
| 2023—
| 2023 жылы президент жарлығымен тағайындалған
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары|*]]</text>
      <sha1>kufb87do5sgxi9bdcnqy59z9ugbtvff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3608246</id>
      <parentid>3607976</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T07:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3608246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16887" sha1="2iyjmmxwety08fe9h0c30ea4kwkjgn5" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88022||2860||393||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||95816||76218||11009||226||3376||234||110||5802||740
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86412||80829||1349||2243||909||49||0||957||136
|-
|4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84036||68775||1239||147||11309||15||0||1696||24
|-
|5||3||{{u|Мағыпар}}||82449||77483||766||620||37||361||0||2883||46
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55541||30549||3588||368||5769||944||2238||4778||5187
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48439||39733||1757||102||628||17||9||4473||38
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||10||{{u|Ulan}}||30436||23966||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|10||9||{{u|1nter pares}}||26074||24245||202||7||522||68||0||1362||135
|-
|11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8818||3472||136||398||8||2176||838||844
|-
|12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13876||4120||204||768||812||373||1111||1007
|-
|14||11||{{u|Орел Карл}}||21469||20211||750||39||120||4||0||121||11
|-
|15||19||{{u|Nurken}}||18848||9634||1296||39||6888||81||2||421||48
|-
|16||13||{{u|Sagzhan}}||17580||16389||358||43||181||10||0||308||86
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||16956||11996||218||7||132||162||8||2485||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16071||14053||411||16||1017||73||1||539||302
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13748||12974||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11212||6777||505||0||102||512||0||614||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10031||7873||1218||37||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||296||32
|-
|26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8223||8129||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|29||33||{{u|TheNomadEditor}}||7959||5586||27||4||1820||197||0||172||52
|-
|30||35||{{u|Nurtenge}}||7917||5402||973||137||627||58||23||529||193
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7440||5941||189||80||63||88||3||384||320
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7335||5211||467||128||759||0||64||92||67
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6254||254||109||0||1||0||126||23
|-
|37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444
|-
|38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4749||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||47||{{u|Coffee86}}||4324||3801||4||0||11||7||0||398||5
|-
|50||63||{{u|Madi Dos}}||4226||2934||188||63||35||25||0||597||102
|-
|51||50||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138
|-
|55||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|57||52||{{u|Makenzis}}||3445||3388||5||0||0||0||0||46||5
|-
|58||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8
|-
|59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3
|-
|64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0
|-
|65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2835||0||0||0||0||0||0||0
|-
|66||73||{{u|ShadZ01}}||2956||2365||322||64||105||0||0||4||0
|-
|67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|69||68||{{u|Dauren}}||2871||2464||0||14||0||0||0||68||6
|-
|70||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|71||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|72||86||{{u|MuratbekErkebulan}}||2772||1805||292||0||85||52||0||405||4
|-
|73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2
|-
|81||89||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48
|-
|82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|85||84||{{u|Rasulbek Adil}}||2302||1897||126||0||13||1||0||174||41
|-
|86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2
|-
|88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|94||82||{{u|Unknown Alash}}||2004||1943||1||0||0||0||0||0||0
|-
|95||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|96||94||{{u|RaiymbekZh}}||1861||1572||6||0||14||0||0||72||72
|-
|97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2
|-
|99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1600||1339||1||0||102||1||0||5||0
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1530||1342||0||0||7||0||0||120||8
|-
|109||97||{{u|Gliwi}}||1512||1506||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0
|-
|128||119||{{u|Ziv}}||1140||1069||58||0||0||2||0||9||2
|-
|129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1
|-
|130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||194||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4
|-
|140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11
|-
|142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||189||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|154||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|161||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0
|-
|168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|172||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|179||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|180||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1
|-
|181||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|183||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1
|-
|184||166||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||664||625||15||0||0||0||0||2||0
|-
|185||220||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17
|-
|186||192||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|187||190||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0
|-
|195||195||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12
|-
|196||179||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0
|-
|197||186||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|199||178||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|200||182||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|202||180||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|204||184||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|205||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|206||188||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|207||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|208||193||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|210||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|211||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|213||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|214||187||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|215||191||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|217||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|218||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0
|-
|219||196||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|220||183||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1
|-
|222||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1
|-
|223||185||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|224||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|225||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0
|-
|226||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||226||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8
|-
|229||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0
|-
|230||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|231||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|232||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|-
|233||202||{{u|Tuttiorchestra687}}||506||502||0||0||0||0||0||4||2
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>2iyjmmxwety08fe9h0c30ea4kwkjgn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3608555</id>
      <parentid>3608027</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3608555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11172" sha1="25g3ycee8ceripgkogfp3okk32d43sb" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515631||380108||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145870||131246||957||0||13593||6||0||46||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132036||127422||629||15||62||17||10||2859||997
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119564||112798||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||113383||1||0||0||0||0||0||113382||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||5||{{u|MerlIwBot}}||105852||88196||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87519||87519||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79321||79306||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50460||50167||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26598||22824||42||0||3648||2||0||60||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14504||13531||427||1||0||83||0||384||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13735||13238||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9120||9120||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7942||5402||973||137||627||40||23||529||193
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3254||3251||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1554||1535||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1046||28||2||4||6||0||29||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||147||2||0||2||0||0||108||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0
|-
|93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||87||{{u|KiranBOT}}||160||158||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>25g3ycee8ceripgkogfp3okk32d43sb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3608052</id>
      <parentid>3607778</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T13:07:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3608052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103581" sha1="ho50x6s270nczh86t140m68229yuxlc" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107916||25625||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7809||950||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7343||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3134||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2543||42||0||56||33||577||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2267||102||13||198||86||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2187||97||3||165||0||107||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1393||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1343||157||5||0||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78
|-
|15||{{u|Орел Карл}}||1287||308||1||303||80||24||0||0||0
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||462||57||1270||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|27||{{u|Nurkhan}}||954||101||14||343||4||25||0||1||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|46||{{u|1nter pares}}||532||306||0||8||363||3||0||0||4
|-
|47||{{u|Casserium}}||530||185||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0
|-
|49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|52||{{u|Nurken}}||501||471||3||630||4685||30||0||1||4
|-
|53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0
|-
|56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|60||{{u|Sagzhan}}||435||80||1||16||134||30||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||409||37||0||0||1554||2||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|67||{{u|Ashina}}||380||178||3||56||22||42||31||0||21
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|77||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|78||{{u|TalgatSnow}}||329||153||4||107||372||67||0||15||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||302||200||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49
|-
|120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|128||{{u|ShadZ01}}||176||22||0||34||81||48||0||0||0
|-
|129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||363||308
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||190||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|270||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Madi Dos}}||78||22||0||51||23||40||1||0||3
|-
|275||{{u|MuratbekErkebulan}}||78||19||0||55||79||0||11||0||0
|-
|276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|279||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|280||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|281||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|284||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2972||522||92||0||38||4
|-
|285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0
|-
|298||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|299||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|300||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|301||{{u|RaiymbekZh}}||66||38||5||1||5||0||0||0||1
|-
|302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0
|-
|335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|409||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Daniyal.aidarov5}}||36||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|413||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0
|-
|414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||34||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|466||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0
|-
|467||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|475||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1
|-
|493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|560||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|562||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|565||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|570||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|572||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|576||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|577||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|579||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|584||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|586||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Жанна Ж}}||15||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|589||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|592||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|595||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|600||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|601||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|603||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Tuttiorchestra687}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|628||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|633||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|641||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|660||{{u|Gaukhar1980}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|665||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|666||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|685||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|688||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|706||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|714||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|719||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Гулжайна Усен}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|732||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|739||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|740||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|741||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|742||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|744||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|748||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|753||{{u|Aldogarov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|768||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||7||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|782||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|793||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|799||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|810||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|811||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|823||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|824||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|829||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|830||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|831||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|832||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|833||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|834||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|835||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|841||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|842||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|845||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|846||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|851||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|854||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|855||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|861||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|878||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|883||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|887||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|893||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|900||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|908||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|910||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|922||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|924||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|926||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|932||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|935||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|946||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|954||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|955||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|977||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|983||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|985||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|993||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|996||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1008||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1016||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1023||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1037||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0
|-
|1043||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1045||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1053||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1078||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1130||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1162||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1165||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1170||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1172||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1188||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1192||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1197||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1199||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1250||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1253||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1280||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|19642206g}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1392||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1421||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1423||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1424||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1436||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1437||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1441||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1453||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1456||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1480||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1509||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1527||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1545||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1546||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1553||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1674||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1688||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1693||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1698||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1708||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||223||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>ho50x6s270nczh86t140m68229yuxlc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әділхан Құрманғалиұлы Макин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>675645</id>
    <revision>
      <id>3608287</id>
      <parentid>3246168</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9492" sha1="cayakedg60xy07po4abebs1tlxzoah1" xml:space="preserve">{{Музыкант|Атауы=Әділхан Макин|Туған күні=05.10.1994|Туған жері={{туғанжері|Петропавл|Петропавлда}}|Мемлекет={{KAZ}}|Мамандығы={{Әнші|Қазақстан}}|Толық аты=Әділхан Құрманғалиұлы Макин}}
'''Әділхан Құрманғалиұлы Макин''' ([[1994 жыл|1994 жылы]] [[5 қазан|5 қазанда]] Петропавл қаласындадүниеге келген. Қазақ әншісі. «Голос. 10 маусым».&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5086226-adilhan-makin-vystupit-na-rossiyskom.html Адильхан Макин: Выступить на российском &quot;Голосе&quot; - моя давняя мечта] 13:58, 12 октября 2021&lt;/ref&gt; Әділхан Макин 1994 жылы 5 қазанда [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Петропавл|Петропавл қаласында]] дүниеге келген.&lt;ref&gt;[https://stuki-druki.com/authors/makin-adilhan.php Адильхан Макин - биография, новости, личная жизнь]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Балалық пен жастық шағы ===
Макин бала кезінен белсенді бала болып өсті, спорттың барлық түрлерінде өзін сынап көрді: бокс, каратэ және грек-рим күресімен айналысты, жүзді, теннис, футбол және волейбол ойнады. Әділханның таңғажайып музыкалық таланты бала кезінен байқалды, мектеп жылдарында ол &quot;Творческая весна&quot; көркемөнерпаздар байқауында өнер көрсетті, &quot;Радуга&quot; ұлттық мәдениеттер фестиваліне (Петропавл), &quot;Бозторғай&quot; Халықаралық балалар шығармашылығы байқауына (&quot;Жаворонок&quot;, Алматы) және басқа да вокалдық байқауларға қатысты.

=== Өнер жолы ===
Дарынды қазақстандық әншінің түрлі деңгейдегі музыкалық байқауларға қатысудағы бай тәжірибесі бар. 2012 жылы Әділхан &quot;Жас қанат&quot; эстрадалық әндердің танымал орындаушылары байқауының финалына дейін жетті. Сол кезде жеңісті Димаш Құдайберген жеңіп алды. Келесі жылы Петропавл қаласының тумасы &quot;Шабыт&quot;халықаралық шығармашыл жастар байқауының лауреаты атанды.
Қазақ ұлттық өнер университетінен шыққаннан кейін Макин білім беруден үзіліс жасауға шешім қабылдады және Алматыға кетті, онда продюсер Сивимахмудимен кездесті. Баритон иегері жыл бойы Эльдар Омаров пен Нұржаномержановпен бірге &quot;Саламат&quot; триосында ән шырқады. Топ партиялардан бастап үйлену тойларына дейін әр түрлі іс-шараларда өнер көрсетті. Бойз-бэндке қатысу Әділханға саланы іштей білуге және алғашқы тәжірибе алуға мүмкіндік берді.
* 2012 жылы Францияның Қазақстандағы елшілігі ұйымдастырған &quot;AllianceFrancaise&quot; байқауының дипломанты және &quot;Жас Қанат&quot; (&quot;Молодое крыло&quot;, Астана (қазіргі Нұр - сұлтан) ұлттық жас орындаушылар байқауының финалисі атанды.
* Бір жылдан кейін Әділхан &quot;Шабыт&quot; халықаралық байқауының II сыйлық лауреаты атанды. Ал 2014 жылы &quot;Қазақстан дауысы&quot; ұлттық жас орындаушылар байқауының жартылай финалына қатысқан (Алматы).
* Қазақстандық &quot;Славян базары&quot; көрермендерін баурап алды
* 2016 жылы Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясына &quot;эстрада вокалисті&quot;мамандығы бойынша оқуға түсті.
* Сол жылы Еуразиялық мәдениет қорының стипендиаты болды.
* 2017 жылы Қазақстан Республикасы Елшілігінің қолдауымен ұйымдастырылған &quot;Сербиядағы Қазақстанның мәдениет күндері&quot; концертіне қатысты (Белград), 2018 жылы &quot;SilkWayKaraokeBattle&quot; (Алматы) байқауында бірінші орын үшін грамотамен марапатталды.
* X Factor қатысушысы Қазақстанды &quot;Славян базарында&quot;таныстырады
* 2018 жылы &quot;X-Factor&quot; (Алматы) тележобасының финалисті және &quot;TU ONDA&quot; (&quot;сенің толқының&quot;, Марбелья, Испания) халықаралық байқауының Гран-при иегері атанды.
* 2019 жылы &quot;Славян базары&quot;халықаралық байқауының бас жүлдесіне ие болды.&lt;ref&gt;[https://24smi.org/celebrity/180406-adilkhan-makin.html Адильхан Макин] 24СМИ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/adil-han-makin-priehal-na-maluyu-rodinu-v-severnyy-kazahstan_a3548964 Адильхан Макин приехал на малую родину – в Северный Казахстан] 17:15, 18 Июль 2019 | GMT +6&lt;/ref&gt;
* &quot;Славян базары&quot; қазақстандықтарды дәріптейді&lt;ref&gt;[https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/kazakhskie_zvezdy_adilkhan_makin_i_alisher_karimov_na_press_konferentsii_podelilis_sekretami_ikh_pob/ Казахские звезды Адильхан Макин и Алишер Каримов на пресс-конференции поделились секретами их побед и в жизни, и на сцене]  14.07.2023 09:35&lt;/ref&gt;
* Қазақстандықтар халықаралық фестивальде табысты өнер көрсетуде. 2011 жылы Әлішер Кәрімов үшінші орынды, Димаш Құдайберген 2015 жылы Бас жүлдені, Әміре (Ернарсадірбаев) 2018 жылы бірінші орынды иеленді.

== Отбасы ==
Ол дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай кіші інісі Жаник дүниеге келді. Әділханның ата-анасының музыка мен шығармашылыққа еш қатысы жоқ: анасы заңгер болып жұмыс істеген, әкесі әскери болған.

=== Жеке өмірі ===
Әділханамақиннің жеке өмірі жайлы мәлімет аз. 2019 жылы &quot;Славян базары&quot; өнер фестивалінде ол литвалық әнші Паулинупаукштайтитке ғашық болды. Жастар күн сайын чатта әңгімелесіп, Әділхан сүйіктісіне қонаққа баруды жоспарлады. Алайда қашықтық пен тілдік кедергі ерлі-зайыптылардың қарым-қатынас орнатуына кедергі келтірді.

Қазір әнші жеке өмірін жарнамаламайды. Instagram-аккаунтында Әділхан көбінесе жалғыз өзі суретке түседі, кейде сахнадағы әріптестерімен және отбасымен бірге суреттерді жариялайды.

== Адильхан  Макин қазір ==
2021 жылдың 16 сәуірінде Әділханмакин Instagram парақшасында жазылушыларға жаңа әннің шыққаны туралы хабарлады. Композиция &quot;ғалам&quot;деп аталды.
2021 жылдың 8 қазанында бірінші арнада &quot;Голос&quot;вокалдық шоуының мерейтойлық, 10-шы маусымы басталды. Қазылар алқасының алтын құрамы жанкүйерлердің көңілінен шықты: Александр Градский, Дима Билан, Пелагея және Леонид Агутин.
Зағип тыңдаулардың бірінші күні сахнаға Әділханмакин шықты. Қазақстандық әнші Алла Пугачеваның &quot;Не отрекаются любя&quot; әнін таңдады.

== Қызықты деректер ==
Әнші ноталарға көп көңіл бөлудің қажеті жоқ екенін, жүректі ән айту әлдеқайда маңызды екенін айтады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>cayakedg60xy07po4abebs1tlxzoah1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>676129</id>
    <revision>
      <id>3608306</id>
      <parentid>3557251</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4124" sha1="p52fncu8cudqmgkg3rdiypk1y5x5v02" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков|Басқара бастады=[[20 маусым]] [[2014 жыл]]|Басқаруын аяқтады=[[14 наурыз]] [[2017 жыл]]|Президент=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары=[[Бауыржан Түйтеұлы Әбдішев|Бауыржан Әбдішев]]|Ізбасары=[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]|Туған жері={{туғанжері|Арқалық (қала){{!}}Арқалық|Арқалықта}}|Туған күні=21.12.1961|Титулы=[[Қарағанды облысы|Қарағанды облысының]] әкімі|Білімі=[[Мәскеу мемлекеттік тау-кен институты]]|Марапаттары={{парасат ордені}} 
{{құрмет ордені}}|Титулы_2=[[Ақтөбе|Ақтөбе қаласының]] әкімі|Басқаруын аяқтады_2=[[17 ақпан]] [[2012 жыл]]|Басқара бастады_2=[[26 шілде]] [[2011 жыл]]|Ізбасары_2=Ерхан Oмаров|Ізашары_2=[[Архимед Бегежанұлы Мұхамбетов|Архимед Мұхамбетов]]}}
'''Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков''' ([[1961 жыл|1961 ж.]] [[21 желтоқсан]], [[Арқалық (қала)|Арқалық]]) — мемлекеттік қайраткер.

== Өмірбаяны ==
Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков 1961 жылы 21 желтоқсанда Қостанай облысы Арқалық қаласында дүниеге келген. 1984 жылы [[Мәскеу мемлекеттік тау-кен институты|Мәскеу тау-кен институтын]] тау-кен инженері мамандығы бойынша тәмамдады. Техника ғылымының кандидаты. 

* Еңбек жолын 1984 жылы Шилісай фосфорит кенішінің шебері, кейін тау-кен цехының бастығы болып бастаған. 
* 1996 жылдан бастап мемлекеттік қызметке араласты, Ақтөбе, Атырау облыстарының әкімдіктерінде бірқатар басшылық қызметтерге тағайындалған. 
* 2010-2011 жылдары ҚР Индустрия және сауда вице-министрі болып жұмыс істеген. 
* 2011-2012 жылдары [[Ақтөбе|Ақтөбе қаласының]] әкімі.
* 2012-2014 жылдары [[Ақтөбе облысы]] әкімінің бірінші орынбасары болған. 
* 2014-2017 жылдары [[Қарағанды облысы|Қарағанды облысының]] әкімі.
* 2017 жылғы 14 наурызда Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің төрағасы болып тағайындалды.
* 2018 жылғы 20 ақпанда Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің төрағасы қызметінен босатылды.

== Сілтеме ==
* [https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurmuhambet-kanapiyauly-abdibekov-respublikalyk-byudzhettin-atkaryluyn-bakylau-zhonindegi-esep-komitetinin- Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің төрағасы қызметінен босатылды]

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Ақтөбе әкімдері]]
[[Санат:Қарағанды облысының әкімдері]]</text>
      <sha1>p52fncu8cudqmgkg3rdiypk1y5x5v02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түлкі мен ит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>677395</id>
    <revision>
      <id>3608129</id>
      <parentid>2986384</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KarlDaBuddies</username>
        <id>175546</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рөлдерде */</comment>
      <origin>3608129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3587" sha1="c31a6abdxv8pi51or841g1dcpix8gis" xml:space="preserve">{{Мультфильм|Атауы=Түлкі мен ит|Шынайы атауы={{lang-en|The Fox and the Hound}}|Мемлекет={{USA}}|Режиссёрлері=[[Тед Берман]]&lt;br&gt;[[Ричард Рич]]&lt;br&gt;[[Арт Стивенс]]|Продюсерлері=[[Рон Миллер]]&lt;br&gt;[[Вольфганг Райтерман]]&lt;br&gt;Арт Стивенс|Композиторы=[[Бадди Бейкер]]|Тілі=[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]|Түсім=63.5 млн $&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Fox and the Hound (1981)|work=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=foxandthehound.htm|accessdate=September 20, 2008}}&lt;/ref&gt;|Бюджеті=12 млн $|Ұзақтығы=83 мин.|Премьера=1981 жылғы 10 шілде|Дистрибьюторы=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Distribution]]|Студия=[[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney Productions]]|Операторы=Питер Андерсон|Сценарийдің авторы=Тед Берман&lt;br&gt;Ларри Клеммонс|Дыбыстағандар={{plainlist|
*[[Микки Руни]]
*[[Курт Рассел]]
*[[Перл Бэйли]]
*[[Жак Альбертсон]]
*[[Сэнди Дункан]]
}}}}

'''«Түлкі мен ит»''' ({{Lang-en|The Fox and the Hound}})  [[Walt Disney Animation Studios]] кинокомпаниясының 24-толықметражды мультфильмі. Режиссері [[Тед Берман]], [[Ричард Рич]] және [[Арт Стивенс]] басты рөлдерді орындаған [[Микки Руни]], [[Курт Рассел]], [[Перл Бэйли]], [[Жак Альбертсон]], [[Сэнди Дункан]], [[Жанетт Нолан]], [[Пэт Баттрам]], [[Джон Фидлер]], [[Джон МакИнтайр]], [[Дик Бакалян]], [[Пол Винчел]], [[Кит Митчелл]] және [[Кори Фельдман]].

== Рөлдерде ==
* [[Микки Руни]] — Жаудер
* [[Курт Рассел]] — Коппер
* [[Перл Бэйли]] — Үкі
* [[Жак Альбертсон]] — Аңшы
* [[Сэнди Дункан]] — Викси
* [[Жанетт Нолан]] — Әйел
* [[Пэт Баттрам]] — Чиф

== Қазақша дыбыстаған ==
* Тимур Пиязов — Жаудер
* Рүстем Жаныаманов — Коппер
* Ислам Әлібай — Жаудер күшік кезі
* Рахат Ермаханұлы — Купердің күшік кезі
* Шолпан Сіргебаева — Үкі
* Динара Ширекбаева — Үкі(ән айту)
* [[Төлеубек Мұхамеджанұлы Аралбай]] — Аңшы
* Бек Шәріп — Аңшы (ән айту)
* Жазира Асанова — Викси
* Еркеш Жүнісова — Әйел
* Ержан Жарылқасынұлы — Чиф
* Нышанбек Жұбанаев — Тоқылдақ
* Жасұлан Байсалбеков — Көкек
* Болат Момынжанов — Борсық
* Айнұр Бабаева — Кірпі

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{IMDb title|0082406}}
* {{Amg title|82415}}
* {{Mojo title|foxandthehound}}
* {{Rotten Tomatoes|fox_and_the_hound}}
* {{Metacritic film|the-fox-and-the-hound}}
{{Stub}}
[[Санат:АҚШ мультфильмдері]]
[[Санат:Walt Disney Animation Studios мультфильмдері]]
[[Санат:Walt Disney мультфильмдері]]</text>
      <sha1>c31a6abdxv8pi51or841g1dcpix8gis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Супервен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682614</id>
    <revision>
      <id>3608167</id>
      <parentid>3042133</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alphy Haydar</username>
        <id>36950</id>
      </contributor>
      <origin>3608167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9080" sha1="mz1n3p1621jg85wlakj06fklkq53s7u" xml:space="preserve">[[Сурет:The Scientific Universe.png|thumb|right|300px|Ғылымдар иерархиясы - ғылымда шындықтың жоғары деңгейлері төменгі деңгейлерінен супервенді болады деп есептеледі.]]
'''Супервен''' ({{lang-en|Supervenience}}) — [[сана философиясы]], [[этика]], [[эстетика]], [[биология]] ғылымдары және [[Компьютерлік желі]] салаларында мәлім жүйені түсіндіруге қолданылатын термин болып, жалпы айтқанда факттер жиынтығы, немесе қасиеттер жиынтығы арасында болатын бейтараптық пен тәуелділік байланысын көрсетеді. [[Философия]]да негізінен екітүрлі ұқсамайтын қасиеттер жиынтығы (мысалы, [[сана|сана қасиеттері]] және [[қасиет|физикалық қасиеттер]]) арасында сақталатын [[онтология]]лық тәуелділіктің [[асимметрия]]лық қатынасы болып, бірінші жиынтыққа жататын объект қасиеттерінің (супервенді қасиеттер) әрбір өзгерісі екінші жиынтықтағы қасиеттердің (негізгі қасиеттер) өзгерісіне байланысты болады.&lt;ref&gt;supervenience, philosophy https://www.britannica.com/topic/supervenience&lt;/ref&gt; Мысалы, эстетикалық қасиеттер эстетикалық емес қасиеттерге супервенді болады деу біріншісінің екіншісіне тәуелді екенін білдіреді. Егер бір сурет әдемі, ал екіншісі ұсқынсыз болса, онда олар арасында кенептегі реңдер мен пішіндердің орналасуында біршама айырмашылықтар болуға тиіс. Егер келесі сурет мінсіз көшірме болса, онда ол шынайы суретке қарағанда эстетикалық қасиеті кемшіл болуы мүмкін, бірақ ол да сол суретшінің суретіндегі эстетикалық қасиеттердің супервені болады.&lt;ref&gt;Jesper Kallestrup: Supervenience https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0117.xml&lt;/ref&gt;

[[Идентити теориясы]]н (identity theory) теріске шығарып, [[Физикализм]]ді қолдайтын философтар супервенге жиі жүгінеді, олар бойынша менталды қасиеттерді физикалық қасиеттер арқылы жеке-жеке, нақпа-нақ анықтау мүмкін болмаса да, сана қасиеттері физикалық қасиеттерге түп негізінен алғанда супервенді болады. Осылайша, менталды (немесе психологиялық) жағынан өзгешеленбейтін бірақ физикалық жағынан бір-біріне ұқсайтын екі нәрсе жоқ, және болмыстың менталды қасиеттері оның физикалық қасиеттері жағынан белгіленеді.&lt;ref&gt;supervenience, philosophy https://www.britannica.com/topic/supervenience&lt;/ref&gt;

Егер, немесе тек қана Y-дегі қандай да бір айырмашылық Х-тегі айырмашылықты мүмкін етсе, онда Х қалайда Y-ке супервенді болады. Кейбір мысалдары:
* Бөлмеде үстелдің болуы бөлмедегі [[молекула]]лардың орналасуына супервенді болады. ([[Жаратылыстану ғылымдары|Табиғаттау ғылымдары]])
* (А) [[ақиқат]] мәні (¬A) [[ақиқат мәні]]не супервенді болады. Ұқсас себептен (¬A) ақиқат мәні (A) мәніне супервенді болады. ([[Логика]])
* Жеке молекулалардың қасиеттері жеке [[атом]]дардың қасиеттеріне супервенді болады. ([[Химия]])
* [[Ақша]] ретіндегі [[Қазақстан теңгесі|Теңге]] оның қағазы мен жазу-өрнектеріне супервенді болады. ([[Символизация]])
* Адамның моральдық сипаты оның әрекетіне (істеріне) супервенді болады. ([[Этика]])
Бұлар супервеннің кейбір мысалдары, өйткені әрбір жағдайда алдыңғысының ақиқат мәндері өзгермейінше соңғысының ақиқат мәндері өзгермейді.

Супервен философтарды қызықтыратын себебі, ол [[логикалық қорытынды|белгілену]] (entailment) секілді басқа қатынастардан ерекшеленеді. Кейбір философтардың ойынша, кейбір А әдетте В-ның белгілеуінсіз В-ға супервенді болуы мүмкін. Мұндай жағдайда неліктен B үшін А супервенді  болады, неге А-ның өзгерісі үшін В-ның өзгерісі керек, бұл енді түсініксіз. Бұл мысалда супервеннің екі маңызды қолданбасы қамтылған:
* 1) менталды қасиеттердің (мысалы ауырсыну сезімі) физикалық қасиеттерге (мысалы &quot;ауырсынған нейрондардың&quot; сәулеленуі) супервенді болуы;
* 2) нормативті фактілердің (істер дұрысы қалай болуы тиістігі туралы фактілер) табиғи фактілерге (істер тегі қалай екендігі туралы фактілер) супервенділігі.
[[Сурет:Blonde fNIRS lady.jpg|thumb|right|200px|Ми толқындары сенсоры - Функционалды Жақын Инфрақызыл Спектроскопия (fNIRS) қалпағы]]
Мұндағы даулы мәселе супервеннің өзі туралы болып отыр. Мысалы, сана-дене проблемасы аясандағы даудың түйіні [[сана]] құбылыстары расында физикалық құбылыстарға супервенді ме деген мәселе. Мұнда қандайда бір формадағы супервен барына көбі келіседі: қатысты [[нейрон]]дар сәулеленгенде ауырсыну пайда болады. Ал, келіспеушілік көбінесе &quot;неге бұлай болды&quot; дегенге байланысты туындайды. [[материализм|Материалистер]] &quot;''нейрондық феномендер сана феноменін белгілегендіктен (entail) біз мұнда супервенді байқаймыз''&quot; деса, ал [[дуализм|дуалисттер]] мұны жоққа шығарады. Дуалистер супервенділікті ешқандай себепсіз түсіндіруге тәуекел (challenge) етеді.

Бұл жағдай нормативті фактілердің табиғи фактілерге супервенділігі мәселесінде де қайталанады. [[Солай-тиіс проблемасы]]нда (is-ought problem) адамдардың қалай әрекет ету тиістігі туралы фактілерді табиғи фактілер белгілемейді, бірақ табиғи фактілер өзгермейінше нормативті факттер өзгермейді, ал мұндай ''белілеусіз қатал байланысу'' адамдарды күмілжітуі мүмкін.

&quot;[[Белгілеусіз]] супервеннің&quot; мүмкіндігі, немесе &quot;[[редукция]]сыз супервен&quot; мәселесі философиядағы ең даулы мәселелердің бірі.

[[Медицина]]да супервен (supervene) дегеніміз, бұрыннан бар жағдайдың жазатайым оқиға, немесе жаңа ауру себебінен тіпті де асқынып кетуін білдіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>mz1n3p1621jg85wlakj06fklkq53s7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рио (мультфильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682979</id>
    <revision>
      <id>3608118</id>
      <parentid>3038743</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KarlDaBuddies</username>
        <id>175546</id>
      </contributor>
      <comment>Kazakh dubbing information disclosed!</comment>
      <origin>3608118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5820" sha1="qhvy14qs8pcgj0zxllfiprbnb3pyyl1" xml:space="preserve">{{Мультфильм|Атауы=Рио|Шынайы атауы={{lang-en|Rio}}|Сурет=Rio (película).svg|Режиссёрі=[[Карлос Салдана]]|Продюсерлері=Брюс Андерсон&lt;br&gt;Джон Си Донкин|Сценарийдің авторлары=[[Дон Раймер]]&lt;br&gt;[[Джошуа Стернин]]&lt;br&gt;[[Дженнифер Вентимилия]]&lt;br&gt;[[Сэм Харпер]]|Дистрибьюторы=[[20th Century Fox]]|Мемлекет={{USA}}|Тілі=[[ағылшын тілі|ағылшын]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|work=BBFC|title=Rio (2011)|accessdate=November 14, 2017|archive-date=November 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115084329/http://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|Ұзақтығы=96 мин.|Бюджеті=90 млн $&lt;ref name=&quot;LABox&quot;&gt;{{cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |title=Movie Projector: 'Rio' should stifle 'Scream 4' |last=Kaufman |first=Amy |work=Los Angeles Times |date=April 14, 2011 |accessdate=May 3, 2011 |archive-date=March 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033206/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Түсім=484.6 млн $&lt;ref name=&quot;BoxOfficeMojo&quot;&gt;{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |title=Rio (2011) |work=Box Office Mojo |publisher=IMDb |accessdate=September 2, 2011 |archive-date=September 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110901233624/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Студия={{Plain list|
* [[Blue Sky Studios]]
* [[20th Century Fox Animation]]
}}|Дыбыстағандар={{Plainlist|
* [[Джесси Айзенберг]]
* [[Энн Хэтэуэй]]
* [[will.i.am]]
* [[Джейми Фокс]]
* [[Джемайн Клемент]]
* [[Лесли Манн]]
* [[Джордж Лопес]]
* [[Трейси Морган]]
}}|Премьера={{Plainlist|
* {{Ту|Бразилия}} 2011 жылдың 22 наурызы ([[Рио-де-Жанейро]])
* {{Ту|Қазақстан}} 2011 жылдың 8 сәуірі
}}|Түрі=[[Үш өлшемді графика|3D]]&lt;br&gt;[[мультфильм]]|Жанры=[[мюзикл]]&lt;br&gt;шытырман оқиға&lt;br&gt;[[комедия]]|imdb_id=1436562|bcdb_link=110636|allrovi=489380|rottentomatoes=rio|Композиторы=[[Джон Пауэлл]]|Сиквелі=[[Рио 2]]}}
'''«Рио»''' ({{Lang-en|Rio}}) — [[Blue Sky Studios]] студиясының [[20th Century Fox]] компаниясына арнап жасаған толықметражды [[мультфильм]]. Фильмің режиссёрлығын [[Карлос Салдана]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Джон Пауэлл]] атқарды. [[Бразилия|Бразилиядағы]] премьера [[2011 жыл|2011 жылдың]] [[22 наурыз|22 наурызында]] және [[Қазақстан|Қазақстанда]] премьера [[2011 жыл|2011 жылы]] [[8 сәуір|8 сәуірде]] өтті.

== Рөлдерде ==
* [[Джесси Айзенберг]] — Көкшуақ
* [[Энн Хэтэуэй]] — Інжу
* [[will.i.am]] — Педро
* [[Джейми Фокс]] — Нико
* [[Джордж Лопес]] — Рафаэль
* [[Трейси Морган]] — Луиз
* [[Джемайн Клемент]] — Найджел
* [[Лесли Манн]] — Линда Гундерсон
* [[Родриго Санторо]] — Доктор Тулио Монтейро
* [[Джейк Т. Остин]] — Фернандо
* [[Карлос Понсе]] — Марсель
* Дави Виейра — Армандо
* [[Джеффри Гарсиа]] — Типа
* [[Джейн Линч]] — Алиса
* [[Ванда Сайкс]] — Хлоя
* [[Бебель Гилберто]] — Ева
* Бернардо де Паула — Кипо
* Франсиско Рамос — Мауро

== Қазақша дыбыстаған ==
* Заңғар Әбенов — Көкшуақ
* Шехназа Қызыханова - Інжу
* Олжас Жақыпбек — Педро
* Әнуар Бектас — Нико
* Ербол Есендосов — Рафаэль
* Бекарыс Шалқар — Луиз
* Жәнібек Мұсаев — Найджел
* Зарина Төлемисова — Линда Гундерсон
* Мұратбек Бейсенбаев — Доктор Тулио Монтейро
* Тәңірберген Ибадуллаев — Фернандо
* Ілияс Базарбаев — Марсель
* Медет Рахымбергенов — Армандо
* Шах-Мұрат Ордабаев — Типа

== Сиквелі ==
Рионың екінші бөлімі, «[[Рио 2]]&lt;nowiki/&gt;» [[2014 жыл|2014 жылы]] [[11 сәуір|11 сәуірде]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері [[Карлос Салдана]] болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{IMDb title|1436562|Рио}}
* {{BCDB title|110636|Рио}}
* {{Amg title|489380|Рио}}
* {{Rotten Tomatoes|rio|Рио}}
* {{Metacritic film|rio|Рио}}
* {{Tcmdb title|775459|Рио}}

[[Санат:2011 жылғы мультфильмдер]]
[[Санат:АҚШ мультфильмдері]]
[[Санат:20th Century Fox мультфильмдері]]
[[Санат:Blue Sky Studios мультфильмдері]]
[[Санат:Компьютерлік анимациялы фильмдер]]
[[Санат:Құстар жайлы мультфильмдер]]</text>
      <sha1>qhvy14qs8pcgj0zxllfiprbnb3pyyl1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608123</id>
      <parentid>3608118</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KarlDaBuddies</username>
        <id>175546</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақша дыбыстаған */</comment>
      <origin>3608123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5918" sha1="k0m45sed5tv0u5jcy0bbet5mxu9a3hc" xml:space="preserve">{{Мультфильм|Атауы=Рио|Шынайы атауы={{lang-en|Rio}}|Сурет=Rio (película).svg|Режиссёрі=[[Карлос Салдана]]|Продюсерлері=Брюс Андерсон&lt;br&gt;Джон Си Донкин|Сценарийдің авторлары=[[Дон Раймер]]&lt;br&gt;[[Джошуа Стернин]]&lt;br&gt;[[Дженнифер Вентимилия]]&lt;br&gt;[[Сэм Харпер]]|Дистрибьюторы=[[20th Century Fox]]|Мемлекет={{USA}}|Тілі=[[ағылшын тілі|ағылшын]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|work=BBFC|title=Rio (2011)|accessdate=November 14, 2017|archive-date=November 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115084329/http://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|Ұзақтығы=96 мин.|Бюджеті=90 млн $&lt;ref name=&quot;LABox&quot;&gt;{{cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |title=Movie Projector: 'Rio' should stifle 'Scream 4' |last=Kaufman |first=Amy |work=Los Angeles Times |date=April 14, 2011 |accessdate=May 3, 2011 |archive-date=March 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033206/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Түсім=484.6 млн $&lt;ref name=&quot;BoxOfficeMojo&quot;&gt;{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |title=Rio (2011) |work=Box Office Mojo |publisher=IMDb |accessdate=September 2, 2011 |archive-date=September 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110901233624/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Студия={{Plain list|
* [[Blue Sky Studios]]
* [[20th Century Fox Animation]]
}}|Дыбыстағандар={{Plainlist|
* [[Джесси Айзенберг]]
* [[Энн Хэтэуэй]]
* [[will.i.am]]
* [[Джейми Фокс]]
* [[Джемайн Клемент]]
* [[Лесли Манн]]
* [[Джордж Лопес]]
* [[Трейси Морган]]
}}|Премьера={{Plainlist|
* {{Ту|Бразилия}} 2011 жылдың 22 наурызы ([[Рио-де-Жанейро]])
* {{Ту|Қазақстан}} 2011 жылдың 8 сәуірі
}}|Түрі=[[Үш өлшемді графика|3D]]&lt;br&gt;[[мультфильм]]|Жанры=[[мюзикл]]&lt;br&gt;шытырман оқиға&lt;br&gt;[[комедия]]|imdb_id=1436562|bcdb_link=110636|allrovi=489380|rottentomatoes=rio|Композиторы=[[Джон Пауэлл]]|Сиквелі=[[Рио 2]]}}
'''«Рио»''' ({{Lang-en|Rio}}) — [[Blue Sky Studios]] студиясының [[20th Century Fox]] компаниясына арнап жасаған толықметражды [[мультфильм]]. Фильмің режиссёрлығын [[Карлос Салдана]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Джон Пауэлл]] атқарды. [[Бразилия|Бразилиядағы]] премьера [[2011 жыл|2011 жылдың]] [[22 наурыз|22 наурызында]] және [[Қазақстан|Қазақстанда]] премьера [[2011 жыл|2011 жылы]] [[8 сәуір|8 сәуірде]] өтті.

== Рөлдерде ==
* [[Джесси Айзенберг]] — Көкшуақ
* [[Энн Хэтэуэй]] — Інжу
* [[will.i.am]] — Педро
* [[Джейми Фокс]] — Нико
* [[Джордж Лопес]] — Рафаэль
* [[Трейси Морган]] — Луиз
* [[Джемайн Клемент]] — Найджел
* [[Лесли Манн]] — Линда Гундерсон
* [[Родриго Санторо]] — Доктор Тулио Монтейро
* [[Джейк Т. Остин]] — Фернандо
* [[Карлос Понсе]] — Марсель
* Дави Виейра — Армандо
* [[Джеффри Гарсиа]] — Типа
* [[Джейн Линч]] — Алиса
* [[Ванда Сайкс]] — Хлоя
* [[Бебель Гилберто]] — Ева
* Бернардо де Паула — Кипо
* Франсиско Рамос — Мауро

== Қазақша дыбыстаған ==
* Заңғар Әбенов — Көкшуақ
* Шехназа Қызыханова - Інжу
* Олжас Жақыпбек — Педро
* Әнуар Бектас — Нико
* Ербол Есендосов — Рафаэль
* Бекарыс Шалқар — Луиз
* Жәнібек Мұсаев — Найджел
* Зарина Төлемисова — Линда Гундерсон
* Мұратбек Бейсенбаев — Доктор Тулио Монтейро
* Тәңірберген Ибадуллаев — Фернандо
* Ілияс Базарбаев — Марсель
* Медет Рахымбергенов — Армандо
* Шах-Мұрат Ордабаев — Типа
* Айнұр Бермұхамбетова — Ева
* Нұркен Өтеуілов — Кипо

== Сиквелі ==
Рионың екінші бөлімі, «[[Рио 2]]&lt;nowiki/&gt;» [[2014 жыл|2014 жылы]] [[11 сәуір|11 сәуірде]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері [[Карлос Салдана]] болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{IMDb title|1436562|Рио}}
* {{BCDB title|110636|Рио}}
* {{Amg title|489380|Рио}}
* {{Rotten Tomatoes|rio|Рио}}
* {{Metacritic film|rio|Рио}}
* {{Tcmdb title|775459|Рио}}

[[Санат:2011 жылғы мультфильмдер]]
[[Санат:АҚШ мультфильмдері]]
[[Санат:20th Century Fox мультфильмдері]]
[[Санат:Blue Sky Studios мультфильмдері]]
[[Санат:Компьютерлік анимациялы фильмдер]]
[[Санат:Құстар жайлы мультфильмдер]]</text>
      <sha1>k0m45sed5tv0u5jcy0bbet5mxu9a3hc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608125</id>
      <parentid>3608123</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KarlDaBuddies</username>
        <id>175546</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақша дыбыстаған */</comment>
      <origin>3608125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5930" sha1="thabcloh2ajvc7nyneu0b5bnncw717w" xml:space="preserve">{{Мультфильм|Атауы=Рио|Шынайы атауы={{lang-en|Rio}}|Сурет=Rio (película).svg|Режиссёрі=[[Карлос Салдана]]|Продюсерлері=Брюс Андерсон&lt;br&gt;Джон Си Донкин|Сценарийдің авторлары=[[Дон Раймер]]&lt;br&gt;[[Джошуа Стернин]]&lt;br&gt;[[Дженнифер Вентимилия]]&lt;br&gt;[[Сэм Харпер]]|Дистрибьюторы=[[20th Century Fox]]|Мемлекет={{USA}}|Тілі=[[ағылшын тілі|ағылшын]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|work=BBFC|title=Rio (2011)|accessdate=November 14, 2017|archive-date=November 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115084329/http://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|Ұзақтығы=96 мин.|Бюджеті=90 млн $&lt;ref name=&quot;LABox&quot;&gt;{{cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |title=Movie Projector: 'Rio' should stifle 'Scream 4' |last=Kaufman |first=Amy |work=Los Angeles Times |date=April 14, 2011 |accessdate=May 3, 2011 |archive-date=March 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033206/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Түсім=484.6 млн $&lt;ref name=&quot;BoxOfficeMojo&quot;&gt;{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |title=Rio (2011) |work=Box Office Mojo |publisher=IMDb |accessdate=September 2, 2011 |archive-date=September 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110901233624/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Студия={{Plain list|
* [[Blue Sky Studios]]
* [[20th Century Fox Animation]]
}}|Дыбыстағандар={{Plainlist|
* [[Джесси Айзенберг]]
* [[Энн Хэтэуэй]]
* [[will.i.am]]
* [[Джейми Фокс]]
* [[Джемайн Клемент]]
* [[Лесли Манн]]
* [[Джордж Лопес]]
* [[Трейси Морган]]
}}|Премьера={{Plainlist|
* {{Ту|Бразилия}} 2011 жылдың 22 наурызы ([[Рио-де-Жанейро]])
* {{Ту|Қазақстан}} 2011 жылдың 8 сәуірі
}}|Түрі=[[Үш өлшемді графика|3D]]&lt;br&gt;[[мультфильм]]|Жанры=[[мюзикл]]&lt;br&gt;шытырман оқиға&lt;br&gt;[[комедия]]|imdb_id=1436562|bcdb_link=110636|allrovi=489380|rottentomatoes=rio|Композиторы=[[Джон Пауэлл]]|Сиквелі=[[Рио 2]]}}
'''«Рио»''' ({{Lang-en|Rio}}) — [[Blue Sky Studios]] студиясының [[20th Century Fox]] компаниясына арнап жасаған толықметражды [[мультфильм]]. Фильмің режиссёрлығын [[Карлос Салдана]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Джон Пауэлл]] атқарды. [[Бразилия|Бразилиядағы]] премьера [[2011 жыл|2011 жылдың]] [[22 наурыз|22 наурызында]] және [[Қазақстан|Қазақстанда]] премьера [[2011 жыл|2011 жылы]] [[8 сәуір|8 сәуірде]] өтті.

== Рөлдерде ==
* [[Джесси Айзенберг]] — Көкшуақ
* [[Энн Хэтэуэй]] — Інжу
* [[will.i.am]] — Педро
* [[Джейми Фокс]] — Нико
* [[Джордж Лопес]] — Рафаэль
* [[Трейси Морган]] — Луиз
* [[Джемайн Клемент]] — Найджел
* [[Лесли Манн]] — Линда Гундерсон
* [[Родриго Санторо]] — Доктор Тулио Монтейро
* [[Джейк Т. Остин]] — Фернандо
* [[Карлос Понсе]] — Марсель
* Дави Виейра — Армандо
* [[Джеффри Гарсиа]] — Типа
* [[Джейн Линч]] — Алиса
* [[Ванда Сайкс]] — Хлоя
* [[Бебель Гилберто]] — Ева
* Бернардо де Паула — Кипо
* Франсиско Рамос — Мауро

== Қазақша дыбыстаған ==
* Заңғар Әбенов — Көкшуақ
* Шехназа Қызыханова - Інжу
* Олжас Жақыпбек — Педро
* Әнуар Бектас — Нико
* Ербол Есендосов — Рафаэль
* Бекарыс Шалқар — Луиз
* Жәнібек Мұсаев — Найджел
* Зарина Төлемисова — Линда Гундерсон
* Мұратбек Бейсенбаев — Доктор Тулио Монтейро
* Тәңірберген Ибадуллаев — Фернандо
* Ілияс Базарбаев — Марсель
* Медет Рахымбергенов — Армандо, Мауро
* Шах-Мұрат Ордабаев — Типа
* Айнұр Бермұхамбетова — Ева
* Нұркен Өтеуілов — Кипо

== Сиквелі ==
Рионың екінші бөлімі, «[[Рио 2]]&lt;nowiki/&gt;» [[2014 жыл|2014 жылы]] [[11 сәуір|11 сәуірде]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері [[Карлос Салдана]] болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{IMDb title|1436562|Рио}}
* {{BCDB title|110636|Рио}}
* {{Amg title|489380|Рио}}
* {{Rotten Tomatoes|rio|Рио}}
* {{Metacritic film|rio|Рио}}
* {{Tcmdb title|775459|Рио}}

[[Санат:2011 жылғы мультфильмдер]]
[[Санат:АҚШ мультфильмдері]]
[[Санат:20th Century Fox мультфильмдері]]
[[Санат:Blue Sky Studios мультфильмдері]]
[[Санат:Компьютерлік анимациялы фильмдер]]
[[Санат:Құстар жайлы мультфильмдер]]</text>
      <sha1>thabcloh2ajvc7nyneu0b5bnncw717w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608143</id>
      <parentid>3608125</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T21:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KarlDaBuddies</username>
        <id>175546</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақша дыбыстаған */</comment>
      <origin>3608143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5952" sha1="iec9h3x8xfyx1owxeu9ycu7wo6b4n9h" xml:space="preserve">{{Мультфильм|Атауы=Рио|Шынайы атауы={{lang-en|Rio}}|Сурет=Rio (película).svg|Режиссёрі=[[Карлос Салдана]]|Продюсерлері=Брюс Андерсон&lt;br&gt;Джон Си Донкин|Сценарийдің авторлары=[[Дон Раймер]]&lt;br&gt;[[Джошуа Стернин]]&lt;br&gt;[[Дженнифер Вентимилия]]&lt;br&gt;[[Сэм Харпер]]|Дистрибьюторы=[[20th Century Fox]]|Мемлекет={{USA}}|Тілі=[[ағылшын тілі|ағылшын]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|work=BBFC|title=Rio (2011)|accessdate=November 14, 2017|archive-date=November 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115084329/http://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|Ұзақтығы=96 мин.|Бюджеті=90 млн $&lt;ref name=&quot;LABox&quot;&gt;{{cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |title=Movie Projector: 'Rio' should stifle 'Scream 4' |last=Kaufman |first=Amy |work=Los Angeles Times |date=April 14, 2011 |accessdate=May 3, 2011 |archive-date=March 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033206/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Түсім=484.6 млн $&lt;ref name=&quot;BoxOfficeMojo&quot;&gt;{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |title=Rio (2011) |work=Box Office Mojo |publisher=IMDb |accessdate=September 2, 2011 |archive-date=September 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110901233624/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Студия={{Plain list|
* [[Blue Sky Studios]]
* [[20th Century Fox Animation]]
}}|Дыбыстағандар={{Plainlist|
* [[Джесси Айзенберг]]
* [[Энн Хэтэуэй]]
* [[will.i.am]]
* [[Джейми Фокс]]
* [[Джемайн Клемент]]
* [[Лесли Манн]]
* [[Джордж Лопес]]
* [[Трейси Морган]]
}}|Премьера={{Plainlist|
* {{Ту|Бразилия}} 2011 жылдың 22 наурызы ([[Рио-де-Жанейро]])
* {{Ту|Қазақстан}} 2011 жылдың 8 сәуірі
}}|Түрі=[[Үш өлшемді графика|3D]]&lt;br&gt;[[мультфильм]]|Жанры=[[мюзикл]]&lt;br&gt;шытырман оқиға&lt;br&gt;[[комедия]]|imdb_id=1436562|bcdb_link=110636|allrovi=489380|rottentomatoes=rio|Композиторы=[[Джон Пауэлл]]|Сиквелі=[[Рио 2]]}}
'''«Рио»''' ({{Lang-en|Rio}}) — [[Blue Sky Studios]] студиясының [[20th Century Fox]] компаниясына арнап жасаған толықметражды [[мультфильм]]. Фильмің режиссёрлығын [[Карлос Салдана]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Джон Пауэлл]] атқарды. [[Бразилия|Бразилиядағы]] премьера [[2011 жыл|2011 жылдың]] [[22 наурыз|22 наурызында]] және [[Қазақстан|Қазақстанда]] премьера [[2011 жыл|2011 жылы]] [[8 сәуір|8 сәуірде]] өтті.

== Рөлдерде ==
* [[Джесси Айзенберг]] — Көкшуақ
* [[Энн Хэтэуэй]] — Інжу
* [[will.i.am]] — Педро
* [[Джейми Фокс]] — Нико
* [[Джордж Лопес]] — Рафаэль
* [[Трейси Морган]] — Луиз
* [[Джемайн Клемент]] — Найджел
* [[Лесли Манн]] — Линда Гундерсон
* [[Родриго Санторо]] — Доктор Тулио Монтейро
* [[Джейк Т. Остин]] — Фернандо
* [[Карлос Понсе]] — Марсель
* Дави Виейра — Армандо
* [[Джеффри Гарсиа]] — Типа
* [[Джейн Линч]] — Алиса
* [[Ванда Сайкс]] — Хлоя
* [[Бебель Гилберто]] — Ева
* Бернардо де Паула — Кипо
* Франсиско Рамос — Мауро

== Қазақша дыбыстаған ==
* Заңғар Әбенов — Көкшуақ
* Шехназа Қызыханова - Інжу
* Олжас Жақыпбек — Педро
* Әнуар Бектас — Нико
* Ербол Есендосов — Рафаэль
* Бекарыс Шалқар — Луиз
* Жәнібек Мұсаев — Найджел
* Зарина Төлемисова — Линда Гундерсон
* Мұратбек Бейсенбаев — Доктор Тулио Монтейро
* Тәңірберген Ибадуллаев — Фернандо
* Ілияс Базарбаев — Марсель
* Медет Рахымбергенов — Армандо, Мауро
* Шах-Мұрат Ордабаев — Типа
* Айнұр Бермұхамбетова — Ева, Алиса, Хлоя
* Нұркен Өтеуілов — Кипо

== Сиквелі ==
Рионың екінші бөлімі, «[[Рио 2]]&lt;nowiki/&gt;» [[2014 жыл|2014 жылы]] [[11 сәуір|11 сәуірде]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері [[Карлос Салдана]] болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{IMDb title|1436562|Рио}}
* {{BCDB title|110636|Рио}}
* {{Amg title|489380|Рио}}
* {{Rotten Tomatoes|rio|Рио}}
* {{Metacritic film|rio|Рио}}
* {{Tcmdb title|775459|Рио}}

[[Санат:2011 жылғы мультфильмдер]]
[[Санат:АҚШ мультфильмдері]]
[[Санат:20th Century Fox мультфильмдері]]
[[Санат:Blue Sky Studios мультфильмдері]]
[[Санат:Компьютерлік анимациялы фильмдер]]
[[Санат:Құстар жайлы мультфильмдер]]</text>
      <sha1>iec9h3x8xfyx1owxeu9ycu7wo6b4n9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарт-Әбілқайыр хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>689406</id>
    <revision>
      <id>3608324</id>
      <parentid>3588700</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4635" sha1="k7woljvjb1j5fojl1xcmbudbwxbyy1e" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Қарт-Әбілқайыр хан|Шынайы есімі=Әбілқайыр хан|Титулы=[[Ұлы жүз]] ханы|Басқара бастады=1717|Басқаруын аяқтады=1718|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Ізашары=Тұрсын хан|Ізбасары=Мемлекет жойылды|Монарх=[[Қайып хан]]|Титулы_2=[[Ұлы жүз]] ханы|Ту_2=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады_2=1718|Басқаруын аяқтады_2=1730|Ізашары_2=Мемлекет құрылды|Ізбасары_2=[[Жолбарыс хан]]}}
'''Қарт-Әбілқайыр хан''' ([[1687]]-[[1730]]) — [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы ([[1717]]-[[1730]]).

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы ===
Әбілқайыр [[1687 жыл|1687 жылы]] туылды. Әбілқайыр кішкентай кезінде әкесі Айтақ сұлтан қайтыс болғаннан кейін, інісі [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] екеуі Абдолла бидің қолында болады. [[Жоңғар шапқыншылығы|Жоңғар шапқыншылығынан]] кейін Абдолла би қайтыс болады.

=== Саясатқа араласылуы ===
[[1710 жыл|1710 жылы]] болған Қарақұм жиынында Әбілқайыр мен [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] қатысады. [[1715 жыл|1715 жылы]] [[Тәуке хан]] кетіп, [[Орта жүз|Орта жүздің]] ханы болғанда. Әбілқайыр мен оның інісі [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] екеуі таққа отырғысы келеді. Бірақ Құсрау сұлтанның ұлы [[Қайып хан|Қайып]] отырады.

[[1717 жыл|1717 жылы]] [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы Тұрсын Аягөз шайқасында қайтыс болады. Әбілқайыр [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] келесі ханы болады.

=== Ұлы жүздің ханы ===
[[1718 жыл|1718 жылы]] жаңа хан сайлау кезінде [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] пен Әбілқайыр қатысады. Бірақ таққа [[Тәуке хан|Тәукенің]] ұлы [[Болат хан|Болат]] таққа отырады. Сайлауда жеңілген Әбілқайыр ашуланып, [[Ұлы жүз|Ұлы жүзді]] тәуелсіз деп жариялайды.

[[1723 жыл|1723 жылы]] Әбілқайыр [[Севан Рабдан|Севан Рабданға]] бағынышты болып, салық төйледі.

[[1724 жыл|1724 жылы]] [[Қырғыздар]] [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] 30-ға жуық ауылды тонайды. Әбілқайыр 6 мың әскер жинап [[Қырғыздар|Қырғыздарды]] талқандайды.

[[1726 жыл|1726 жылы]] Әбілқайыр мен [[Жолбарыс хан]] екеуі [[Бадам (өзен)|Бадам өзенінің]] бойында [[Ордабасы құрылтайы|Ордабасы жиынына]] қатысты

[[1727 жыл|1727 жылы]] [[Жоңғар хандығы|Жоңғария]] [[Цинь империясы|Цин империясымен]] соғысып жүргенде, Әбілқайыр бодандықтан босатылады.

[[1730 жыл|1730 жылы]] Әбілқайыр қайтыс болғаннан кейін оның інісі [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] таққа отырады.

== Шежіресі ==

{{familytree/start}}
{{familytree | | | | ҚҰЙ | | ҚҰЙ=[[Құйыршық хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | БАР | | БАР=[[Барақ хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ЖӘН | | ЖӘН=[[Әз-Жәнібек хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ШЫҒ | | ШЫҒ=[[Шығай хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ЕСІ | | ЕСІ=[[Есім хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ЖӘҢ | | ЖӘҢ=[[Салқам Жәңгір хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ТӘУ | | ТӘУ=[[Тәуке хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | АЙТ | | АЙТ=Айтақ сұлтан}}
{{familytree/end}}

[[Санат:1687 жылы туғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>k7woljvjb1j5fojl1xcmbudbwxbyy1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739036</id>
    <revision>
      <id>3608264</id>
      <parentid>3349095</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5130" sha1="6q1listdcpd7isnho3rfyr67r6kiluj" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі
 | суреті                   = [[Сурет:Medal10Parlm.png|left|100px]] [[Сурет:KZ medal 10 year Parlament.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = беріледі
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[7 қараша]] [[2005 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі|«Қазақстан Конституциясына 10 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Medal &quot;10 Years of the Parliament of Kazakhstan&quot;
 }}
'''«Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі''' — Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылғы 7 қарашадағы № 1666 Жарлығының негізінде тағайындалған Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаты.

Медальдар [[Өскемен|Өскемендегі]] [[Қазақстан теңге сарайы|Қазақстан теңге сарайында]] дайындалады.

== Ережесі ==
Мерейтойлық медаль қазақстандық [[Парламентаризм|парламентаризмнің]] дамуы мен қалыптасуына елеулі үлес қосқан, сондай-ақ [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Республикасы Парламентінің]] 10 жылдығын мерекелеуге орай Қазақстан Республикасының азаматтары мен шетелдік азаматтарды марапаттады.

== Сипаттамасы ==
«Қазақстан Республикасының Парламентiне 10 жыл» мерекелiк медалі диаметрi 34 мм дұрыс шеңбер пiшiндi [[Жез|жезден]] дайындалады. 

Медалдiң бет жағының ортасында [[Қазақстан туы|Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туы]] бейнеленген. Тудың бейнесi көк түстi эмальдан жасалған. Медалдiң төменгi бөлiгiнде шеңбердi бойлай лавр бұтақшасы орналасқан. Тудың оң жағында екi жолға жазылған «10 жыл» деген бедерлi жазу бар.

Медалдiң артқы жағының ортаңғы бөлiгiндегi жылтыр бетке үш жолдан тұратын «Қазақстан Республикасының Парламентi» деген жазу жазылған. Жазудың астындағы төменгi бөлiкте ұлттық ою-өрнек элементi орналасқан.

Медалдағы бейнелер мен жазулардың бәрi де бедерлi, алтын түстес келеді. Медалдің шеттері ернеумен жиектелген.

«Қазақстан Республикасының Парламентiне 10 жыл» мерекелiк медалi құлақша мен шығыршық арқылы жезден жасалған, енi 34, биiктiгі 50 мм алтыбұрышты тағанмен жалғанады. Таған Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туы түстес қатқыл таспамен қапталған, оның екi жақ жиегi енi 4 мм көк түстi жолақпен көмкерiлген. Таспаның ортасында әрқайсысының енi 2 мм екi сары жолақ орналасқан. Қатқыл таспаның енi 34 мм. Тағанның артқы жағында түйреуiш орналасқан, медаль соның көмегiмен киiмге тағылады.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001666_ Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылғы 7 қарашадағы № 1666 Жарлығы.]

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан медалдары]]</text>
      <sha1>6q1listdcpd7isnho3rfyr67r6kiluj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тыңға 50 жыл медалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739811</id>
    <revision>
      <id>3608263</id>
      <parentid>3349097</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4633" sha1="7dpgq0azxckfm4ggu8n1q0i436o5hxg" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «Тыңға 50 жыл» медалі
 | суреті                   = [[Сурет:Medal50Celina.png|left|100px]] [[Сурет:KZ medal 50 year Tcelina.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = Мерейтойлық [[Медаль|медал]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = беріледі
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[16 қаңтар]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл (Қазақстан)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[Астанаға 10 жыл медалі|«Астанаға 10 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Medal &quot;50 Years of the Virgin&quot;
 }}
'''«Тыңға 50 жыл» медалі''' — Қазақстан Республикасының мерейтойлық медалі.

== Медал туралы ереже ==
Медаль республикадағы тың және тыңайған жерлерді игеруге және ауыл шаруашылығын дамытуға елеулі үлес қосқан Қазақстан Республикасының азаматтарын және шетел азаматтарын мадақтау, сондай-ақ тың және тыңайған жерлерді игеруге 50 жыл толуын мерекелеу мақсатында тағайындалды.

== Сипаттамасы ==
«Тыңға 50 жыл» мерейтойлық медалi жезден дайындалып, диаметрi 34 мм шеңбер пiшiндi болады. Медалдiң бет жағында көтерiлген күн мен егiн аясында астық жинап жүрген комбайндар, оң және сол жақтарында айнала бидай масақтары бейнеленген.

Медалдiң артқы жағында ортада мемлекеттiк тiлде және орыс тiлiнде: «Қазақстан Республикасы «Тыңға 50 жыл» — «Республика Казахстан «50 лет целине» деген жазу жазылған. Медалдiң төменгi бөлiгiнде айнала лавр бұтақтары орналасқан.

Медалдағы барлық бейнелер, жазулар бедерлi, алтын түстi. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген.

Медал құлақша мен шығыршық арқылы [[Қазақстан туы|Қазақстан Республикасының мемлекеттiк туы]] түстес қатқыл таспамен тысталған енi 34 мм және биiктiгi 50 мм бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның шеттерiн бойлай сары және жасыл түстi екi жолақ жүргiзiлген.

Медаль [[Өскемен]] қаласындағы [[Қазақстан теңге сарайы|Қазақстан теңге сарайында]] дайындалады.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U040001281_ Тың және тыңайған жерлердi игерудiң басталуына 50 жыл толуы құрметiне арналған мерекелiк медаль туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 16 қаңтардағы № 1281 Жарлығы.]
* [http://www.medals.org.uk/kazakhstan/kazakhstan027.htm Republic of Kazakhstan: Jubilee Medal 50 Years of the Development of Virgin Soil]
* [https://ria.ru/economy/20040120/510581.html В Казахстане учреждена медаль &quot;50 лет целине&quot;]
* [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=51045985#activate_doc=2 Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 16 қаңтардағы № 1281 Жарлығы]

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан медалдары]]</text>
      <sha1>7dpgq0azxckfm4ggu8n1q0i436o5hxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608437</id>
      <parentid>3608263</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4646" sha1="pb55qgqtogcamy9nxt6s3yl7m0930d7" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «Тыңға 50 жыл» медалі
 | суреті                   = [[Сурет:Medal50Celina.png|left|100px]] [[Сурет:KZ medal 50 year Tcelina.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = Мерейтойлық [[Медаль|медал]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = беріледі
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[16 қаңтар]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[Астанаға 10 жыл медалі|«Астанаға 10 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Medal &quot;50 Years of the Virgin&quot;
 }}
'''«Тыңға 50 жыл» медалі''' — Қазақстан Республикасының мерейтойлық медалі.

== Медал туралы ереже ==
Медаль республикадағы тың және тыңайған жерлерді игеруге және ауыл шаруашылығын дамытуға елеулі үлес қосқан Қазақстан Республикасының азаматтарын және шетел азаматтарын мадақтау, сондай-ақ тың және тыңайған жерлерді игеруге 50 жыл толуын мерекелеу мақсатында тағайындалды.

== Сипаттамасы ==
«Тыңға 50 жыл» мерейтойлық медалi жезден дайындалып, диаметрi 34 мм шеңбер пiшiндi болады. Медалдiң бет жағында көтерiлген күн мен егiн аясында астық жинап жүрген комбайндар, оң және сол жақтарында айнала бидай масақтары бейнеленген.

Медалдiң артқы жағында ортада мемлекеттiк тiлде және орыс тiлiнде: «Қазақстан Республикасы «Тыңға 50 жыл» — «Республика Казахстан «50 лет целине» деген жазу жазылған. Медалдiң төменгi бөлiгiнде айнала лавр бұтақтары орналасқан.

Медалдағы барлық бейнелер, жазулар бедерлi, алтын түстi. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген.

Медал құлақша мен шығыршық арқылы [[Қазақстан туы|Қазақстан Республикасының мемлекеттiк туы]] түстес қатқыл таспамен тысталған енi 34 мм және биiктiгi 50 мм бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның шеттерiн бойлай сары және жасыл түстi екi жолақ жүргiзiлген.

Медаль [[Өскемен]] қаласындағы [[Қазақстан теңге сарайы|Қазақстан теңге сарайында]] дайындалады.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U040001281_ Тың және тыңайған жерлердi игерудiң басталуына 50 жыл толуы құрметiне арналған мерекелiк медаль туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 16 қаңтардағы № 1281 Жарлығы.]
* [http://www.medals.org.uk/kazakhstan/kazakhstan027.htm Republic of Kazakhstan: Jubilee Medal 50 Years of the Development of Virgin Soil]
* [https://ria.ru/economy/20040120/510581.html В Казахстане учреждена медаль &quot;50 лет целине&quot;]
* [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=51045985#activate_doc=2 Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 16 қаңтардағы № 1281 Жарлығы]

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан медалдары]]</text>
      <sha1>pb55qgqtogcamy9nxt6s3yl7m0930d7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақстан марапаттары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>740866</id>
    <revision>
      <id>3608135</id>
      <parentid>3605334</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3608135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4074" sha1="1gsmbo3j38egy5w0yeu9qeb7st9zv7l" xml:space="preserve">{{Жасырын бөлімдері бар навигациялық кесте
| name = Қазақстан марапаттары
| state = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
| title = [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары|Қазақстан марапаттары]]
| bodyclass = hlist
| group1 = [[Қазақстанның ордендері]]
| list1 = {{hlist|[[Халық қаһарманы]] | [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] | [[Алтын Қыран ордені|Алтын Қыран]] | [[Отан ордені]] | [[Назарбаев ордені]] | [[Даңқ ордені]] | [[Айбын ордені]] | [[Парасат ордені]] | [[Достық ордені]] | [[Құрмет ордені]] | [[Барыс ордені]] | [[Еңбек Даңқы ордені]] | [[Ел Бірлігі ордені]] | [[Әл-Фараби ордені]] | [[Қожа Ахмет Ясауи ордені]] | [[Мейірім ордені]] }}
&lt;hr&gt;
Орден мәртебесі бар алқалар
{{hlist| [[Алтын алқа]] | [[Күміс алқа]]}}
| group2 = [[Қазақстан медальдары]]
| list2 = {{hlist| [[Жауынгерлік epлiгi үшін медалі]] | [[Ерлігі үшін медалі]] | [[Ерен еңбегі үшін медалі]] | [[Шапағат медалі]] | [[Халық алғысы медалі]] | [[Астана медалі]] }}
&lt;hr&gt;
Мерекелік медальдар
{{hlist| [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 10 жыл медалі]] | [[Қазақстан темiр жолына 100 жыл медалі]] | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі]] | [[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі]] | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі]] | [[Тыңға 50 жыл медалі]] | [[Астанаға 10 жыл медалі]] | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл мерейтойлық медалі]] | [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының Қарулы күштеріне 20 жыл медалі]] | [[Теңгеге 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] | [[Астанаға 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі]] }}
| group3 = [[Қазақстан Республикасының құрметті атақтары]]
| list3 = {{hlist| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | [[Қазақстанның ғарышкер-ұшқышы]] | [[Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы]] | [[Қазақстанның халық әртісі]] | [[Қазақстанның халық жазушысы]] | [[Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері]] }}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Қазақстан| ]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Марапаттар|Қазақстан]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1gsmbo3j38egy5w0yeu9qeb7st9zv7l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608265</id>
      <parentid>3608135</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3608265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4348" sha1="tk5r644a4tuly1adqe349wz17r7wsgw" xml:space="preserve">{{Жасырын бөлімдері бар навигациялық кесте
| name = Қазақстан марапаттары
| state = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
| title = [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары|Қазақстан марапаттары]]
| bodyclass = hlist
| group1 = [[Қазақстанның ордендері]]
| list1 = {{hlist|[[Халық қаһарманы]] | [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] | [[Алтын Қыран ордені|Алтын Қыран]] | [[Отан ордені]] | [[Назарбаев ордені]] | [[Даңқ ордені]] | [[Айбын ордені]] | [[Парасат ордені]] | [[Достық ордені]] | [[Құрмет ордені]] | [[Барыс ордені]] | [[Еңбек Даңқы ордені]] | [[Ел Бірлігі ордені]] | [[Әл-Фараби ордені]] | [[Қожа Ахмет Ясауи ордені]] | [[Мейірім ордені]] }}
&lt;hr&gt;
Орден мәртебесі бар алқалар
{{hlist| [[Алтын алқа]] | [[Күміс алқа]]}}
| group2 = [[Қазақстан медальдары]]
| list2 = {{hlist| [[Жауынгерлік epлiгi үшін медалі]] | [[Ерлігі үшін медалі]] | [[Ерен еңбегі үшін медалі]] | [[Шапағат медалі]] | [[Халық алғысы медалі]] | [[Астана медалі]] }}
&lt;hr&gt;
Мерекелік медальдар
{{hlist| [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 10 жыл медалі]] | [[Қазақстан темiр жолына 100 жыл медалі]] | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі]] | [[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі]] | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі (Қазақстан)|1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі]] | [[Тыңға 50 жыл медалі]] | [[Астанаға 10 жыл медалі]] | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл мерейтойлық медалі (Қазақстан)|1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл мерейтойлық медалі]] | [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының Қарулы күштеріне 20 жыл медалі]] | [[Теңгеге 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] | [[Астанаға 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі]] }}
| group3 = [[Қазақстан Республикасының құрметті атақтары]]
| list3 = {{hlist| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | [[Қазақстанның ғарышкер-ұшқышы]] | [[Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы]] | [[Қазақстанның халық әртісі]] | [[Қазақстанның халық жазушысы]] | [[Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері]] }}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Қазақстан| ]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Марапаттар|Қазақстан]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tk5r644a4tuly1adqe349wz17r7wsgw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608389</id>
      <parentid>3608265</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3608389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4302" sha1="f1llblpf1hq87riwauyhikw5idmfpin" xml:space="preserve">{{Жасырын бөлімдері бар навигациялық кесте
| name = Қазақстан марапаттары
| state = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
| title = [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары|Қазақстан марапаттары]]
| bodyclass = hlist
| group1 = [[Қазақстанның ордендері]]
| list1 = {{hlist|[[Халық қаһарманы]] | [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] | [[Алтын Қыран ордені|Алтын Қыран]] | [[Отан ордені]] | [[Назарбаев ордені]] | [[Даңқ ордені]] | [[Айбын ордені]] | [[Парасат ордені]] | [[Достық ордені]] | [[Құрмет ордені]] | [[Барыс ордені]] | [[Еңбек Даңқы ордені]] | [[Ел Бірлігі ордені]] | [[Әл-Фараби ордені]] | [[Қожа Ахмет Ясауи ордені]] | [[Мейірім ордені]] }}
&lt;hr&gt;
Орден мәртебесі бар алқалар
{{hlist| [[Алтын алқа]] | [[Күміс алқа]]}}
| group2 = [[Қазақстан медальдары]]
| list2 = {{hlist| [[Жауынгерлік epлiгi үшін медалі]] | [[Ерлігі үшін медалі]] | [[Ерен еңбегі үшін медалі]] | [[Шапағат медалі]] | [[Халық алғысы медалі]] | [[Астана медалі]] }}
&lt;hr&gt;
Мерекелік медальдар
{{hlist| [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 10 жыл медалі]] | [[Қазақстан темiр жолына 100 жыл медалі]] | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі]] | [[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі]] | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)|1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі]] | [[Тыңға 50 жыл медалі]] | [[Астанаға 10 жыл медалі]] | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Қазақстан)|1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл мерейтойлық медалі]] | [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының Қарулы күштеріне 20 жыл медалі]] | [[Теңгеге 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] | [[Астанаға 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі]] }}
| group3 = [[Қазақстан Республикасының құрметті атақтары]]
| list3 = {{hlist| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | [[Қазақстанның ғарышкер-ұшқышы]] | [[Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы]] | [[Қазақстанның халық әртісі]] | [[Қазақстанның халық жазушысы]] | [[Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері]] }}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Қазақстан| ]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Марапаттар|Қазақстан]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f1llblpf1hq87riwauyhikw5idmfpin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венесуэла — Гайана дағдарысы (2023 жылдан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>749706</id>
    <revision>
      <id>3608559</id>
      <parentid>3556734</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125613" sha1="n35rsf69svljmgt0m10rswz8ihbroq0" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс|қақтығыс=Венесуэла-Гайана дағдарысы|сурет=Guyana Venezuela Locator.png|сурет атауы=Оңтүстік Американың солтүстігіндегі картада Венесуэла (қызғылт сары), Гайана (жасыл) және даулы Гуаяна-Эсекиба (ашық жасыл) аумақтары|дата=2023 жыл 1 қараша — 2024 жыл 3 сәуір|орын=[[Гуаяна-Эсекиба]]|қарсылас1={{VEN}}&lt;br&gt;'''Саяси қолдау:'''&lt;br&gt;{{IRI}}&lt;ref&gt;[https://dialogo-americas.com/articles/irans-stealthy-steps-in-the-region-latin-america-under-threat/ Iran’s Stealthy Steps in the Region: Latin America under Threat – PART I - Diálogo Américas&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ту|Никарагуа}} [[Никарагуа]]&lt;ref&gt;{{cite web |date=2023-12-04|title=Nicaragua felicitó a Venezuela tras referendo consultivo |url=https://www.prensa-latina.cu/2023/12/04/nicaragua-felicito-a-venezuela-tras-referendo-consultivo |website=[[Prensa Latina]] |access-date=2023-12-11 |archive-date=2023-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205024309/https://www.prensa-latina.cu/2023/12/04/nicaragua-felicito-a-venezuela-tras-referendo-consultivo |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|қарсылас2={{GUY}}&lt;br&gt;'''Саяси қолдау:'''&lt;br&gt;
{{BRA}}&lt;br&gt;
{{UK}}&lt;ref&gt;{{cite web|date=2023-12-07|title=UK express es support guyanas|url=https://www.reuters.com/world/americas/uk-minister-visits-guyana-amid-border-dispute-with-venezuela-2023-12-18/|access-date=2023-12-21|archive-date=2023-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219215735/https://www.reuters.com/world/americas/uk-minister-visits-guyana-amid-border-dispute-with-venezuela-2023-12-18/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{USA}}&lt;ref&gt;{{cite web|date=2023-12-07|title=USA express es support guyanas|url=https://www.reuters.com/world/americas/us-expresses-support-guyanas-sovereignty-amid-border-tensions-with-venezuela-2023-12-07/|access-date=2023-12-21|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209033318/https://www.reuters.com/world/americas/us-expresses-support-guyanas-sovereignty-amid-border-tensions-with-venezuela-2023-12-07/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|командир1={{ту|Венесуэла}} [[Николас Мадуро]]&lt;br&gt;{{ту|Венесуэла}} [[Владимир Падрино Лопес]]&lt;br&gt;{{ту|Венесуэла}} [[Иван Хиль]]|командир2={{ту|Гайана}} [[Ирфаан Али]]&lt;br&gt;{{ту|Гайана}} [[Марк Филлипс]]&lt;br&gt;{{ту|Гайана}} [[Омар Хан]]&lt;br&gt;{{ту|Гайана}} [[Роберт Персауд]]&lt;br&gt;{{ту|Гайана}} [[Хью Тодд]]&lt;br&gt;{{ту|Бразилия}} [[Луис Инасиу Лула да Силва|Лула да Силва]]&lt;br&gt;{{ту|Ұлыбритания}} [[Риши Сунак]]&lt;br&gt;{{ту|Ұлыбритания}} [[Кир Стармер]]&lt;BR&gt;{{ту|АҚШ}} [[Джо Байден]]|шығындар1=жоқ|шығындар2=Bell 412 тікұшағы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/348662 |title=Incident Bell 412EP 8R-AYA&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2023-12-07 |archive-date=2023-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234324/https://aviation-safety.net/wikibase/348662 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;5 өлді, 2 жараланды}}

'''Венесуэла-Гайана дағдарысы''' ({{Lang-es|Crisis de la Guayana Esequiba (2023-presente)}}; {{Lang-en|Guyana–Venezuela crisis (2023–present)}}) — [[Венесуэла]] мен [[Гайана]] арасындағы Гуаяна-Эсекибадағы аумақтық дауға байланысты және 2023 жылы шиеленіскен дипломатиялық дағдарыс.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/news/endi-ontustik-amerikada-zhana-sogys-orti-tutangaly-tur|title=Енді Оңтүстік Америкада жаңа соғыс өрті тұтанғалы тұр|author=Жанат Ардақ|date=2023-12-11|work=|publisher=Inbusiness.kz|accessdate=2025-04-07|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Испан империясы]] Венесуэланың генерал-капитандығын құрды, оның ішінде қазіргі уақытта даулы Гуаяна-Эсекиба территориясы Венесуэла революциялық соғыс аяқталғаннан кейін босатылды. Көп ұзамай [[Британ империясы]] Гайананы оның батыс шекарасын анықтамайтын шарттармен [[Нидерланд|Нидерландымен]] сауда келісімі арқылы отарлады, содан кейін Британ империясы 1840 жылы аумақты талап етті және 1886 жылы одан да үлкен аумақты талап етіп, 1841 жылы басып алды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2023-11-24|title=Esequibo: qué riquezas hay en el territorio que se disputan Guyana y Venezuela desde hace casi dos siglos|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cpwp4lyp902o}}&lt;/ref&gt;

[[Монро доктринасы|Монро доктринасына]] сәйкес АҚШ шекараның «жұмбақ түрде» кеңейтілгенін айыптап, жанжалды халықаралық арбитраж арқылы шешуді ұсынды. 1899 жылы Париж конференциясында 1895 жылғы дағдарысқа қатысты дипломатиялық шешім қабылданғаннан кейін аумақтардың көпшілігі Британдық Гвианаға берілді.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Taglioni |first=Augusto |title=Lula quiere evitar una guerra entre Venezuela y Guyana y manda a un hombre de confianza a mediar |url=https://www.lapoliticaonline.com/internacionales/lula-quiere-evitar-una-escalada-entre-venezuela-y-guyana-y-manda-a-un-hombre-de-confianza-a-mediar/ |website=[[La Política Online]] |access-date=2023-11-30 |archive-date=2023-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129050447/https://www.lapoliticaonline.com/internacionales/lula-quiere-evitar-una-escalada-entre-venezuela-y-guyana-y-manda-a-un-hombre-de-confianza-a-mediar/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1949 жылы Париж арбитражында Венесуэланы қорғауға қатысқан американдық заңгер Северо Маллет-Превоттың меморандумы жария болды және Британдық Гвиананың пайдасына шешкендіктен бейтарап емес судьяларды айыптады.

=== Гайана мұнай кен орындарын ашады ===

[[Сурет:Arbv GC23.jpg|нобай|2021 жылдың қаңтарында Гайана кемелерін басып алған комендант ''Уго Чавеске'' ұқсас Венесуэлалық Гуайкамакуто класындағы патрульдік қайық]]

Венесуэла президенті [[Николас Мадуро]] билігі кезінде Венесуэла Гайанаға агрессивті болды. Венесуэла Әскери-теңіз күштері 2013 жылдың 10 қазанында Гайана үкіметі атынан теңіз түбін зерттеу жүргізіп жатқан мұнай барлау кемесін ұстады, кеме мен оның экипажы сотқа тартылу үшін Венесуэланың Маргарита аралына жеткізілді.&lt;ref&gt;{{cite news |date=12 October 2013 |title=Gov't protests after Venezuela holds oil research boat |newspaper=Stabroek News |url=http://www.stabroeknews.com/2013/news/stories/10/12/govt-protests-after-venezuela-holds-oil-research-boat/ |access-date=3 December 2023 |archive-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406032234/http://www.stabroeknews.com/2013/news/stories/10/12/govt-protests-after-venezuela-holds-oil-research-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гайана Сыртқы істер министрлігі кеменің Гайана суларында болғанын айтты, бірақ оның венесуэлалық әріптесі Гайанаға дипломатиялық нота жолдап, кеменің Венесуэла суларында елдің рұқсатынсыз мұнай зерттеулерін жүргізіп жатқанын айтып, түсініктеме талап етті. Мадуро Гайанаға барып, дауды талқылады. Джорджтаун қаласында Мадуро Женева келісіміне «ескі Acción Democrática үкіметі мен ескі Британ империясы» «псиоп, менсінбеушілік пен нәсілшілдік арқылы Гайанаға басып кірудің» бөлігі ретінде қол қойғанын растады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Suñer |first=Marc |date=2023-12-01 |title=How Chávez Softened Down on the Esequibo |url=https://www.caracaschronicles.com/2023/12/01/how-chavez-softened-down-on-the-esequibo/ |access-date=2023-12-06 |website=Caracas Chronicles |language=en-US |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205071237/https://www.caracaschronicles.com/2023/12/01/how-chavez-softened-down-on-the-esequibo/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Exxon Mobil Logo.svg|нобай|Гайана эксклюзивті экономикалық аймағында ExxonMobil трансұлттық мұнай корпорациясына концессия берді.]]

Гайана 2014 жылы ExxonMobil компаниясына жаңа мұнай концессияларын берді, оның венесуэлалық активтері Чавес жеті жыл бұрын ұлттандырылған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Venezuela-Guyana: fricciones por el Esequibo – DW – 31/12/2014 |url=https://www.dw.com/es/venezuela-guyana-fricciones-por-el-esequibo/a-18164117 |access-date=2023-12-06 |website=dw.com |language=es |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812153852/https://www.dw.com/es/venezuela-guyana-fricciones-por-el-esequibo/a-18164117 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы Венесуэла ExxonMobil компаниясын Гайанадағы мұнайды бұрғылау кезінде халықаралық құқықты бұзды деп айыптады және кішігірім дағдарыс басталды, онда Гайана билігі Гайананың аумақтық суларында Венесуэла «Якуана» кемесін басып алды, екі бөлік екіншісіне түсініктеме беруді талап етті; олар кейінірек бір-бірінің аумақтық суларын делимитациялауды жақсарту үшін кездесуге келісті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2015-04-13 |title=Venezuela accuses ExxonMobil of breaching international laws over Guyana drilling |url=https://www.stabroeknews.com/2015/04/13/news/guyana/venezuela-accuses-exxonmobil-of-breaching-international-laws-over-guyana-drilling/ |access-date=2023-12-06 |website=Stabroek News |language=en-us |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080728/https://www.stabroeknews.com/2015/04/13/news/guyana/venezuela-accuses-exxonmobil-of-breaching-international-laws-over-guyana-drilling/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мадуро 2015 жылы дауды [[БҰҰ-ның халықаралық соты|Халықаралық Сотқа]] жіберетінін мәлімдеді және 2018 жылы Гайана 1899 жылғы Париж сыйлығының жарамдылығын шешу үшін Венесуэлаға қарсы арбитраждық процесті бастады.

2015 және 2021 жылдар аралығында Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығы Гайанада шамамен 8 миллиард баррель мұнай қоры табылғанын, Гайана дәлелденген мұнай қоры бойынша жетекші жиырма елдің қатарына кіргенін жазды. 2023 жылға қарай BBC News Гайана 11 миллиард баррель мұнай қорын ашты деп хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Guyana scrambles to make the most of oil wealth |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-66715777 |access-date=2023-12-03 |website=[[BBC News]] |date=10 September 2023 |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201132411/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-66715777 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гайананың табиғи ресурстар министрі Рафаэль Тротман ExxonMobil сол кездегі президент Дэвид Гренжердің айтуынша, ExxonMobil төлеген «жарияланбайтын қол қою бонусынан» басқа, Гайанаға құқықтық даулар үшін қаржылық қолдау көрсеткенін мойындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-09 |title=Former oil minister explains circumstances behind controversial Exxon 'signing bonus' {{!}} OilNOW |url=https://oilnow.gy/featured/former-oil-minister-explains-circumstances-behind-controversial-exxon-signing-bonus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080709/https://oilnow.gy/featured/former-oil-minister-explains-circumstances-behind-controversial-exxon-signing-bonus/ |archive-date=7 December 2023 |access-date=2023-12-07 |website=OilNOW |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ExxonMobil елдегі менеджері Род Хенсон төлемдер мұнай келісімдері үшін әдеттегі және әдеттегідей екенін айтты. Гайандық сарапшылар үкіметтің қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне мән бермегенін және ExxonMobil компаниясының бақылауы болмағанын және оның басшыларының жоғарғы шенеуніктермен жиі кездесетінін, ExxonMobil қоғаммен байланыс және реттеуді басып алу науқанын бастағанын атап өтті.

[[Сурет:Venezuelan Air Force Sukhoi SU-30MK2 AADPR.jpg|нобай|2021 жылдың наурыз айында Гайана әуе кеңістігіне енген екі жойғыш ұшағына ұқсас Венесуэла Сухой Су-30]]

2021 жылдың 7 қаңтарында Президент Мадуро №4415 жарлық шығарды, онда Ориноко атырауынан Венесуэла үшін 200 [[Теңіз милясы|теңіз миліясын]] теңіз түбін талап етіп, Гайана мұнай ашқан жерлерге дейін созылды. Бірнеше күннен кейін 21 қаңтарда ''Guaicamacuto'' класындағы патрульдік қайық ''Commandante Hugo Chavez GC 24'' Гайананың ЕЭА аумағында екі Гайана балық аулау қайықтарын басып алды. Бірнеше айдан кейін 2021 жылдың 2 наурызында Венесуэла Әскери-әуе күштерінің екі Су-30 жойғыш ұшағы Гайананың Этерингбанг қаласының үстінен 1500 фут (460 м) биіктікте төмен өту жасады. Гайана Сыртқы істер министрі Хью Тодд оқиғаға бір күннен кейін жауап беріп, «Венесуэланың екі жойғыш ұшағы біздің аумаққа басып кіруі Венесуэла үкіметінің заңмен орындалмайтын нәрсені жүзеге асыру үшін агрессия мен қорқытуды қолдануға дайын екендігінің айқын көрсеткіші» деп мәлімдеді. дегенді білдіреді: Гайананың өз мұрасынан бас тартуы».

2023 жылдың сәуірінде ICJ даулы аумақты қай елдің бақылайтынын анықтау үшін Гайананың 2018 жылы берген сот ісі бойынша даудың юрисдикциясы бар деп шешті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Berg |first1=Stephanie van den |last2=Buitrago |first2=Deisy |last3=Buitrago |first3=Deisy |date=2023-04-06 |title=World Court says it can rule on Guyana-Venezuela border dispute |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/americas/world-court-says-it-can-rule-guyana-venezuela-border-dispute-2023-04-06/ |access-date=2023-11-30 |archive-date=28 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128023225/https://www.reuters.com/world/americas/world-court-says-it-can-rule-guyana-venezuela-border-dispute-2023-04-06/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мұнай және газ кен орындарының одан әрі ашылуынан кейін 2023 жылдың 19 қыркүйегінде Гайана алты шетелдік мұнай компаниясына,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |date=14 November 2023 |title=Venezuela y Guyana se enfrentan en La Haya por el Esequibo |url=https://www.dw.com/es/venezuela-y-guyana-se-enfrentan-en-la-haya-por-el-esequibo/a-67401460 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201183949/https://www.dw.com/es/venezuela-y-guyana-se-enfrentan-en-la-haya-por-el-esequibo/a-67401460 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; соның ішінде ExxonMobil компаниясына Венесуэла талап еткен суларда бұрғылауға рұқсат берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Guyana se planta en zona reclamada por Venezuela y estudia presencia militar extranjera |url=https://www.swissinfo.ch/spa/afp/guyana-se-planta-en-zona-reclamada-por-venezuela-y-estudia-presencia-militar-extranjera/49005318 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125015716/https://www.swissinfo.ch/spa/afp/guyana-se-planta-en-zona-reclamada-por-venezuela-y-estudia-presencia-militar-extranjera/49005318 |archive-date=25 November 2023 |access-date=29 November 2023 |website=[[Swissinfo]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Veiga |first=Gustavo |date=2023-11-12 |title=Venezuela, Guyana y el conflicto del Esequibo {{!}} El 3 de diciembre los venezolanos votan un referéndum sobre la región en disputa |url=https://www.pagina12.com.ar/615827-venezuela-guyana-y-el-conflicto-del-esequibo |website=[[Página 12]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=25 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125054351/https://www.pagina12.com.ar/615827-venezuela-guyana-y-el-conflicto-del-esequibo |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Қазан айында ExxonMobil Guyana Limited (EMGL) президенті Алистер Роутледж журналистерге &quot;біз Венесуэладан қорықпадық... сондықтан біз Гайанада әлі де жұмыс істеп жатырмыз. Сондықтан біз оны алдағы онжылдықтарда жалғастырамыз деп күтеміз&quot; деді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dey |first=Shikema |date=2023-10-18 |title=&quot;We have not been scared away by Venezuela&quot; says head of Exxon's Guyana operations {{!}} OilNOW |url=https://oilnow.gy/featured/we-have-not-been-scared-away-by-venezuela-routledge/ |access-date=2023-12-06 |language=en-US |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080708/https://oilnow.gy/featured/we-have-not-been-scared-away-by-venezuela-routledge/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гайана сонымен қатар Венесуэланы оның орнына тікелей келіссөздер жүргізу туралы ұсынысын қабылдамаған соң, ХҚЖ-ның бұл мәселе бойынша шешім қабылдау құқығын қабылдамағаны үшін сынға алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-09-27 |title=Guyana rejects Venezuela's attempt to sideline World Court in favour of direct talks {{!}} OilNOW |url=https://oilnow.gy/featured/guyana-rejects-venezuelas-attempt-to-sideline-world-court-in-favour-of-direct-talks/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205052420/https://oilnow.gy/featured/guyana-rejects-venezuelas-attempt-to-sideline-world-court-in-favour-of-direct-talks/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=2023-12-06 |website=OilNOW |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Хронологиясы ==

=== Венесуэла референдум жариялады ===
[[Сурет:Nicolás Maduro in 2023.jpg|нобай|260x260 нүкте|Николас Мадуро, 2023 жылғы Венесуэла референдумының негізгі жақтаушысы]]
2023 жылғы 23 қазанда Ұлттық сайлау кеңесі бірнеше мәселені мақұлдады, Жоғарғы Соттың Конституциялық кеңесі оны 2023 жылғы 1 қарашада ресми түрде растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://demerarawaves.com/2023/10/23/venezuelan-electoral-council-approves-five-questions-for-referendum-on-essequibo/ |title=Venezuelan electoral council approves five questions for referendum on Essequibo |date=23 October 2023 |access-date=19 December 2023 |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103082209/https://demerarawaves.com/2023/10/23/venezuelan-electoral-council-approves-five-questions-for-referendum-on-essequibo/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Николас Мадуро үкіметі Венесуэлада 2023 жылдың 3 желтоқсанында консультативтік референдум өткізуді қолдады. азаматтарға бес сұрақ қойылды, олардың арасында «заңға сәйкес барлық жолмен қарсы тұруға Гайананың заңсыз және халықаралық құқықты бұза отырып, делимитацияны күтіп тұрған теңізге біржақты тәртіппен иелік ету туралы талабы »және олар Эссекибоның 125 000 тұрғынына Венесуэла азаматтығын беруді жақтайды ма.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=20 October 2023 |title=Venezuela fija para 3 de diciembre referendo sobre territorio en disputa con Guyana |agency=[[Reuters]] |url=https://www.vozdeamerica.com/a/venezuela-fija-diciembre-referendo-disputa-guyana-/7319868.html |access-date=29 November 2023 |archive-date=15 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115130937/https://www.vozdeamerica.com/a/venezuela-fija-diciembre-referendo-disputa-guyana-/7319868.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-11-17|title=Peligro de conflicto armado entre Venezuela y Guyana es &quot;grande y real&quot; advierten expertos|url=https://www.vozdeamerica.com/a/peligro-conflicto-armado-entre-venezuela-guyana-es-grande-real-advierten-expertos/7357626.html|website=[[Voice of America]]|access-date=29 November 2023|archive-date=22 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231122193823/https://www.vozdeamerica.com/a/peligro-conflicto-armado-entre-venezuela-guyana-es-grande-real-advierten-expertos/7357626.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Guyana se planta en zona reclamada por Venezuela y estudia presencia militar extranjera |url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20231124-guyana-plantea-bases-militares-con-apoyo-extranjero-en-una-zona-reclamada-por-venezuela |website=[[France 24]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=27 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127053523/https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20231124-guyana-plantea-bases-militares-con-apoyo-extranjero-en-una-zona-reclamada-por-venezuela |url-status=live }}&lt;/ref&gt;  Үкімет Венесуэла патриотизміне үндейтін БАҚ науқанын жүргізіп, «ExxonMobil» мен Америка Құрама Штаттарының Оңтүстік қолбасшылығын сынады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-11-21|title=Venezuela recurre a reguetón patriótico y videos para avivar disputa territorial con Guyana|url=https://apnews.com/world-news/general-news-f222185e01dfd9cc8339ccece5d579f9|website=[[Associated Press]]|access-date=29 November 2023|archive-date=27 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231127232427/https://apnews.com/world-news/general-news-f222185e01dfd9cc8339ccece5d579f9|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Оппозиция жетекшілері референдумға әртүрлі жауап берді. Оппозициялық саяси коалицияның президенттікке кандидаты Мария Корина Мачадо егемендік туралы кеңес берілмейді, керісінше жүзеге асырылады деп сендірді және ХҚКО-ға шағым беру мақсатында ұлттық команда құру үшін референдумды тоқтатуды сұрады,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Venezuela: María Corina Machado dice que el referendo por el Esequibo es un &quot;error&quot; y considera que &quot;debe suspenderse&quot; |url=https://www.vozdeamerica.com/a/venezuela-maria-corina-machado-dice-que-el-referendo-por-el-esequibo-es-un-error-y-considera-que-debe-suspenderse-/7365933.html |website=[[Voice of America]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=25 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125015641/https://www.vozdeamerica.com/a/venezuela-maria-corina-machado-dice-que-el-referendo-por-el-esequibo-es-un-error-y-considera-que-debe-suspenderse-/7365933.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мануэль Розалес пен Анрике Каприлес, бұрынғы оппозициялық президенттікке кандидаттардың екеуі де қолдады. Розалес венесуэлалықтарды референдумға дауыс беруге шақырды, Каприлес референдумға қатысатынын хабарлады. Референдум екі ел арасында дипломатиялық дағдарыс тудырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sourtech |title=Sube la tensión entre Venezuela y Guyana |url=https://eleconomista.com.ar/internacional/sube-tension-venezuela-guyana-n68741 |website=[[El Economista (Argentina)|El Economista]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130203532/https://eleconomista.com.ar/internacional/sube-tension-venezuela-guyana-n68741 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Әскери күштердің күшеюі туралы хабарлауы ===
2023 жылдың қазан айында Венесуэла әскерилері аймақты «дамыту» үшін Гайананың Эссекибо шекарасына жақын жерде [[Ұшу-қону жолағы|ұшу-қону жолағын]] салып жатқаны хабарланды. Гайана президенті Ирфаан Али ел аймақтың «бір дюймінен» де бас тартпайды деп жауап берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 October 2023 |title=Venezuela construye pista de aterrizaje cerca del Esequibo |url=https://www.dw.com/es/venezuela-construye-pista-de-aterrizaje-cerca-del-esequibo/a-67246404 |access-date=2023-11-04 |website=[[Deutsche Welle]] |language=es |archive-date=14 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114195605/https://www.dw.com/es/venezuela-construye-pista-de-aterrizaje-cerca-del-esequibo/a-67246404 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гайана Венесуэладан шекарада әскерлерін жинауды түсіндіруді сұрады, ал Венесуэла елшісі Карлос Амадор Перес Силва әскерлер аймақтағы заңсыз кен өндіруді тоқтату үшін жұмылдырылғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chabrol |first=Denis |date=2023-10-18 |title=Guyana asks Venezuela to explain troop buildup; informs international, regional partners |url=https://demerarawaves.com/2023/10/18/guyana-asks-venezuela-to-explain-troop-buildup-informs-international-regional-partners/ |access-date=2023-12-06 |website=Demerara Waves Online News- Guyana |language=en-US |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029092954/http://demerarawaves.com/2023/10/18/guyana-asks-venezuela-to-explain-troop-buildup-informs-international-regional-partners/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Екі ел арасындағы шиеленістің күшеюі аясында Гайананың негізгі оппозициялық партиясы «Өзгеріс үшін альянс» 4 қарашада Гайана азаматтығы бар венесуэлалықтардың сайлауға қатысуына тыйым салуға, сондай-ақ көрші елден көбірек адамдарға азаматтық бермеуге шақырды.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2023-12-03|date=2023-11-04|title=Oposición guyanesa pide prohibir votar a los venezolanos y no otorgarles más la ciudadanía|url=https://www.swissinfo.ch/spa/guyana-venezuela_oposici%C3%B3n-guyanesa-pide-prohibir-votar-a-los-venezolanos-y-no-otorgarles-m%C3%A1s-la-ciudadan%C3%ADa/48952726|website=[[Swissinfo]]|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205173644/https://www.swissinfo.ch/spa/guyana-venezuela_oposici%C3%B3n-guyanesa-pide-prohibir-votar-a-los-venezolanos-y-no-otorgarles-m%C3%A1s-la-ciudadan%C3%ADa/48952726|url-status=live}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=3 December 2023|date=4 November 2023|periodical=[[El Nacional (Venezuela)|El Nacional]]|title=Oposición de Guyana pide prohibir votar a los venezolanos y no otorgarles más la ciudadanía|url=https://www.elnacional.com/mundo/oposicion-de-guyana-pide-prohibir-votar-a-los-venezolanos-y-no-otorgarles-mas-la-ciudadania/|archive-date=7 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231107051321/https://www.elnacional.com/mundo/oposicion-de-guyana-pide-prohibir-votar-a-los-venezolanos-y-no-otorgarles-mas-la-ciudadania/|url-status=live}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

Венесуэланың да, Гайананың да өкілдері 2023 жылдың қараша айының ортасында [[БҰҰ-ның халықаралық соты|Халықаралық Сотта]] өткен тыңдауда Сот олардың Эссекибодағы егемендігін мойындауды сұрады. Гайана сондай-ақ Венесуэла бұл аумақты аннексиялауға ниетті деп мәлімдеп, референдумның күшін жоюды сұрады, Венесуэла үкіметі бұл өтінішті қабылдамады. Гайана премьер-министрі Марк Энтони Филлипс істі Америка мемлекеттері ұйымына (OAS) апарды, онда Венесуэланы Эссекибо шекарасына жақын жерде әскери жинақтауды айыптады және оның Гайананың егемендігі үшін салдары туралы ескертті. [[Америка мемлекеттері ұйымы|АМҰ]] Бас хатшысы Луис Альмагро, Кариб қауымдастығы (CARICOM) және Америка Құрама Штаттары үкіметі Гайанаға қолдау білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ferreira |first=Gonzalo |date=2023-11-01 |title=Guyana acusó a Venezuela ante la OEA de haber &quot;aumentado considerablemente sus fuerzas militares&quot; en la frontera |url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2023/11/01/guyana-acuso-a-venezuela-ante-la-oea-de-haber-aumentado-considerablemente-sus-fuerzas-militares-en-la-frontera/ |access-date=2023-11-04 |website=[[Infobae]] |language=es-ES |archive-date=6 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106074618/https://www.infobae.com/america/america-latina/2023/11/01/guyana-acuso-a-venezuela-ante-la-oea-de-haber-aumentado-considerablemente-sus-fuerzas-militares-en-la-frontera/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

23 қарашада Гайана қорғаныс күштері мен Бразилия қарулы күштерінің жоғары лауазымды офицерлері әскери алмасу үшін кездесті. Бразилия шекара дауында Гайананы қатты жақтады.

Қазіргі уақытта Бразилия қарулы қақтығысты болдырмау үшін екі ел арасында келіссөздер орнатуға тырысуда. Қараша айының соңында Гайанаға АҚШ-тың Қорғаныс министрлігінің екі командасы барады деп жоспарланған болатын. Гайана өз елінде шетелдік әскери базалар құруды ұсынды. Бразилия армиясы Венесуэланың ықтимал басып кіруін болжап, екі елдің шекарасына жұмылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-11-29 |title=El Ejército de Brasil se moviliza por una posible invasión de Venezuela a Guyana |url=https://www.escenariomundial.com/2023/11/29/el-ejercito-de-brasil-se-dispone-en-alerta-maxima-por-una-posible-invasion-de-venezuela-a-guyana/ |website=Escenario Mundial |access-date=29 November 2023 |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130061414/https://www.escenariomundial.com/2023/11/29/el-ejercito-de-brasil-se-dispone-en-alerta-maxima-por-una-posible-invasion-de-venezuela-a-guyana/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Желтоқсан айының басындағы Бразилия барлауының есептері Венесуэла армиясының жақын күндері Гайанаға қарсы әскери әрекетін болжады, бұл Оңтүстік Америкадағы аймақтық тұрақтылық пен аумақтық дауларға қатысты алаңдаушылық туғызды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Venezuela prepares for possible invasion into Guyana |url=https://defence-blog.com/venezuela-prepares-for-invasion-into-guyana/ |access-date=3 December 2023 |website=Defense Blog |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202035337/https://defence-blog.com/venezuela-prepares-for-invasion-into-guyana/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Бразилияның сыртқы істер министрлігі ''Итамараты'' 22 қарашада Оңтүстік Америка елдерінің сыртқы істер және қорғаныс министрлері арасында саммит өткізді, онда Венесуэла сыртқы істер министрі Феликс Осорио Венесуэланы «халық шара қолдануға мәжбүр етуі мүмкін» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Autoridades da Venezuela fizeram discurso de ameaça contra Guiana no Itamaraty |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2023/11/autoridades-da-venezuela-fizeram-discurso-de-ameaca-contra-guiana-no-itamaraty.shtml |access-date=2023-12-06 |website=Folha de S.Paulo |language=pt-BR |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203031515/https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2023/11/autoridades-da-venezuela-fizeram-discurso-de-ameaca-contra-guiana-no-itamaraty.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Селсо Аморим Каракасқа келді, онда Мадуромен тікелей сөйлесті, оған соғыс болмайтынын айтты, бірақ Бразилия үкіметі алаңдаушылық танытты, Аморим жағдай «бақылаудан шығып кетуі мүмкін» деп ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Landim |first=Raquel |date=4 December 2023 |title=Amorim alerta Maduro que situação com a Guiana pode sair de controle, dizem interlocutores |url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/amorim-alerta-maduro-que-situacao-com-a-guiana-pode-sair-de-controle-dizem-interlocutores/ |access-date=2023-12-06 |website=CNN Brasil |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206024552/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/amorim-alerta-maduro-que-situacao-com-a-guiana-pode-sair-de-controle-dizem-interlocutores/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Аморим Бразилия «бейбіт емес кез келген шешімді қабылдамайды» деп мәлімдеді.

30 қарашада Бразилияның Қорғаныс министрі Хосе Мусио Бразилия армиясы Венесуэламен шекаралық өткелдегі қауіпсіздікті күшейту үшін [[Пакарайма|Пакараймаға]] 60 әскер жіберіп, Венесуэланың Бразилия аумағынан Гайанаға әлеуетті өтуіне кедергі келтіретінін хабарлады.&lt;ref name=&quot;g1&quot;&gt;{{cite web |last1=Mosquéra |first1=Júlio |last2=Barreto |first2=Kellen |date=30 November 2023 |title=Exército reforça fronteira com Venezuela e Guiana para evitar uso do território brasileiro em disputa por petróleo, diz Múcio |url=https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/11/30/exercito-envia-reforcos-a-fronteira-com-venezuela-e-guiana-para-evitar-uso-do-territorio-brasileiro-em-disputa-por-petroleo-diz-mucio.ghtml |access-date=1 December 2023 |publisher=[[G1 (website)|G1]] |language=pt |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201162942/https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/11/30/exercito-envia-reforcos-a-fronteira-com-venezuela-e-guiana-para-evitar-uso-do-territorio-brasileiro-em-disputa-por-petroleo-diz-mucio.ghtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1 желтоқсанда [[БҰҰ-ның халықаралық соты|Халықаралық сот]] Венесуэланы Гайанамен шекарадағы даудағы статус-квоны өзгерту үшін әрекет етуден бас тартуды бұйырды. «Сот қазіргі уақытта даулы аумақта қалыптасқан жағдай Гайананың сол аумақты басқарып, бақылауды жүзеге асырып жатқанын байқайды», — деді төрағалық етуші судья Джоан Доногью. «Венесуэла бұл жағдайды өзгертетін кез келген әрекеттен бас тартуы керек», — деп қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Berg |first1=Stephanie van den |last2=Sequera |first2=Vivian |last3=Sequera |first3=Vivian |date=1 December 2023 |title=World Court orders Venezuela to refrain from action in border dispute with Guyana |url=https://www.reuters.com/world/americas/world-court-orders-venezuela-refrain-action-border-dispute-with-guyana-2023-12-01/ |website=[[Reuters]] |via= |access-date=2 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202042521/https://www.reuters.com/world/americas/world-court-orders-venezuela-refrain-action-border-dispute-with-guyana-2023-12-01/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 4 желтоқсанда бразилиялық Defesa Net қорғаныс порталы Гайана офицерінің анонимді дереккөзінің мәлімдеуінше, 200-ге жуық Венесуэла арнайы жасақтары диверсия және басқа да дайындық операцияларын жүргізу үшін Гайана аумағына бейбіт тұрғындардың киімін киіп кіргені туралы мақала жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2023-12-04 |title=Exclusivo – Venezuela inicia operações com Forças Especiais junto à fronteira com o Brasil e Guiana |url=https://www.defesanet.com.br/ghl/exclusivo-venezuela-inicia-operacoes-com-forcas-especiais-junto-a-fronteira-com-o-brasil-e-guiana/ |access-date=2023-12-06 |website=DefesaNet |language=pt-BR |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204130110/https://www.defesanet.com.br/ghl/exclusivo-venezuela-inicia-operacoes-com-forcas-especiais-junto-a-fronteira-com-o-brasil-e-guiana/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

6 желтоқсанда Венесуэла Сыртқы істер министрі Иван Хиль мен Гайананың Сыртқы істер және халықаралық ынтымақтастық министрі Хью Тодд Гайананың өтініші бойынша телефон арқылы сөйлесті және Венесуэла үкіметінің айтуынша, елдер «байланыс арналарын ашық ұстауға» келісті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Presse |first=AFP-Agence France |title=Venezuela, Guyana Ministers Talk Amid Border Region Tensions: Statement |url=https://www.barrons.com/news/venezuela-guyana-ministers-talk-amid-border-region-tensions-statement-8b4c6a04 |access-date=2023-12-07 |website=barrons.com |language=en-US |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224827/https://www.barrons.com/news/venezuela-guyana-ministers-talk-amid-border-region-tensions-statement-8b4c6a04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Гайана және Венесуэла жалауларын көтеру ===
2023 жылдың қараша айының соңында [[Гайана президенттерінің тізімі|Гайана президенті]] Ирфаан Али екі елдің шекарасын күзететін сарбаздармен кездесті. Үкімет жариялаған бейнеде Али Венесуэланың Боливар штатының жанындағы Эссекибодағы Пакарампа тауындағы іс-шарада Гайана туын көтерді, онда ұлттық адалдық туралы ант берді. Осы әрекеттерден кейін Венесуэланың қорғаныс министрі Владимир Падрино Лопес Венесуэла Қарулы Күштері «аумақтық тұтастыққа қауіп төндіретін кез келген әрекетке» «тұрақты қырағы» болатынын мәлімдеп, халықты референдумда дауыс беруге шақырды және қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 November 2023 |title=&quot;Por ahora, no es guerra&quot;: Ministro de Defensa de Venezuela |url=https://urgente24.com/mundo/por-ahora-no-es-guerra-ministro-defensa-venezuela-n564263 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129112444/https://urgente24.com/mundo/por-ahora-no-es-guerra-ministro-defensa-venezuela-n564263 |archive-date=29 November 2023 |access-date=29 November 2023 |website=Urgente24}}&lt;/ref&gt; Зулия губернаторы Мануэль Росалес Гайананың әрекеттерінің 1966 жылғы Женева келісімін бұзғанын алға тартып, «Гаяна Эсекиба — жүз пайыз Венесуэла территориясы» деп мәлімдеп, БҰҰ мен [[Америка мемлекеттері ұйымы|АМҰ]]-тың бұл мәселеге қатысты үн қатпағанын сынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 November 2023 |title=Gobernador venezolano cuestiona silencio de ONU y OEA tras presunta provocación de Guyana |url=https://www.veintitres.com.ar/internacionales/Gobernador-venezolano-cuestiona-silencio-de-ONU-y-OEA-tras-presunta-provocacion-de-Guyana-20231128-0012.html |website=[[Veintitrés]]}}&lt;/ref&gt;

Артынша Венесуэла үкіметінің шенеуніктері жергілікті байырғы халық Гайана туын Венесуэла туына айырбастағаны туралы бейнежазба жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2023-12-04 |title=Presidente de Guyana negó que fuera izada la bandera de Venezuela en el Esequibo |url=https://talcualdigital.com/presidente-de-guyana-nego-que-fuera-izada-la-bandera-de-venezuela-en-el-monte-roraima/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212154827/https://talcualdigital.com/presidente-de-guyana-nego-que-fuera-izada-la-bandera-de-venezuela-en-el-monte-roraima/ |archive-date=12 December 2023 |access-date=19 December 2023 |website=TalCual}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt; Президент Ирфаан Али мұндай ауыстыру орын алмағанына сендірді. Желтоқсан айында геолокация арқылы Bellingcat журналистік зерттеу тобы бейненің бастапқыда мәлімделгендей Эссекибо аумағында емес, Гайана өз туын көтерген жерден 185 шақырым жерде, Боливар штатындағы Санта Елена-де-Уайрен маңында түсірілгенін анықтады.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2023-12-19|date=2023-12-13|first=Miguel|language=en-GB|last=Ramalho|title=A War of Flags Between Guyana and Venezuela|url=https://www.bellingcat.com/news/2023/12/13/a-war-of-flags-between-guyana-and-venezuela/|website=bellingcat|archive-date=19 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219102627/https://www.bellingcat.com/news/2023/12/13/a-war-of-flags-between-guyana-and-venezuela/|url-status=live}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt; Венесуэлалық ''Cazadores de Fake News'' факт-тексеру тобы өз тергеуінде осындай қорытындыға келіп, аймақтағы төрт дереккөзбен видеоның даулы аймақта жазылмағанын растады.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2023-12-19|date=2023-12-13|title=Engañoso: ¿Reemplazo de la bandera guyanesa por la venezolana ocurrió en el estado Guayana Esequiba?|url=https://www.cazadoresdefakenews.info/enganoso-reemplazo-de-la-bandera-guyanesa-por-la-venezolana-ocurrio-en-el-estado-guayana-esequiba/|website=[[Cazadores de Fake News]]|archive-date=19 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219102628/https://www.cazadoresdefakenews.info/enganoso-reemplazo-de-la-bandera-guyanesa-por-la-venezolana-ocurrio-en-el-estado-guayana-esequiba/|url-status=live}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

=== Референдум ===
3 желтоқсанда Венесуэла үкіметі даудағы өз ұстанымын қолдауды сұрап референдум ұйымдастырды. Ұлттық сайлау кеңесі бастапқыда венесуэлалықтардың бюллетендегі бес сұрақтың әрқайсысына уақыттың 95% астамы «иә» деп дауыс бергенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shortell |first=David |date=2023-12-04 |title=Venezuelans approve takeover of oil-rich region of Guyana in referendum |url=https://www.cnn.com/2023/12/04/americas/venezuelans-approve-takeover-of-oil-rich-region-of-guyana-in-referendum/index.html |access-date=2023-12-04 |website=CNN |language=en |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204043413/https://www.cnn.com/2023/12/04/americas/venezuelans-approve-takeover-of-oil-rich-region-of-guyana-in-referendum/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web |last=Shortell |first=David |date=2023-12-04 |title=Venezuelans approve takeover of oil-rich region of Guyana in referendum |url=https://www.cnn.com/2023/12/04/americas/venezuelans-approve-takeover-of-oil-rich-region-of-guyana-in-referendum/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204043413/https://www.cnn.com/2023/12/04/americas/venezuelans-approve-takeover-of-oil-rich-region-of-guyana-in-referendum/index.html |archive-date=4 December 2023 |access-date=2023-12-04 |website=CNN |language=en |quote=In a news conference announcing preliminary results from the first tranche of counted votes, the Venezuelan National Electoral Council said voters chose “yes” more than 95% of the time on each of five questions on the ballot.}}&lt;/ref&gt; Халықаралық сарапшылар мен БАҚ сайлауға қатысудың айтарлықтай төмен болғанын және Венесуэла үкіметінің нәтижелерді бұрмалағанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;:83&quot;&gt;{{citation |last=Taylor |first=Luke |title=Maduro vote to claim Guyana's territory backfires as Venezuelans stay home |date=4 December 2023 |newspaper=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/04/maduro-venezuela-guyana-essequibo-referendum-vote-turnout |access-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205053546/https://www.theguardian.com/world/2023/dec/04/maduro-venezuela-guyana-essequibo-referendum-vote-turnout |archive-date=5 December 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сарапшылар сондай-ақ үкімет референдумды халықтың қолдауын жұмылдыру және оппозицияның праймериздегі табысын бейтараптандыру үшін пайдалана алатынын, сондай-ақ оның кандидаты Мария Корина Мачадоның танымалдылығының артатынын атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fergusson |first=Alex |date=2023-12-03 |title=El referéndum sobre el Esequibo en Venezuela: ¿útil para qué? |url=https://www.eldebate.com/internacional/latinoamerica/20231203/referendum-sobre-esequibo-venezuela-util_157720.html |access-date=2023-12-09 |website=El Debate|archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204095513/https://www.eldebate.com/internacional/latinoamerica/20231203/referendum-sobre-esequibo-venezuela-util_157720.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гайана вице-президенті Бхаррат Джагдео сұхбатында ең нашарға дайындалып жатқанын және үкімет серіктестермен «қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты» нығайту үшін жұмыс істеп жатқанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-04 |title=Maduro diz que Venezuela vai conseguir 'recuperar Essequibo'; vice-presidente da Guiana diz que país precisa estar preparado para se defender |url=https://g1.globo.com/mundo/noticia/2023/12/04/vice-presidente-da-guiana-pais-precisa-estar-preparado-para-se-defender-maduro-diz-que-venezuela-vai-conseguir-recuperar-essequibo.ghtml |access-date=2023-12-05 |website=[[G1 (website)|G1]] |language=pt-br |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205173551/https://g1.globo.com/mundo/noticia/2023/12/04/vice-presidente-da-guiana-pais-precisa-estar-preparado-para-se-defender-maduro-diz-que-venezuela-vai-conseguir-recuperar-essequibo.ghtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/venezuelas-maduro-push-oil-exploration-disputed-territory-2023-12-06/|title=Venezuela's Maduro pledges to permit oil, mines development in disputed territory|publisher=Reuters|access-date=6 December 2023|archive-date=6 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231206101904/https://www.reuters.com/world/americas/venezuelas-maduro-push-oil-exploration-disputed-territory-2023-12-06/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Референдум қарсаңында [[Ұлттар достастығы|Ұлттар Достастығыда]] Гайананы «толық қолдайтынын» білдіретін мәлімдеме жасап, «Біріккен Ұлттар Ұйымының барлық мүшелерін» ХСЖ шешімін құрметтеуге шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statement by the Commonwealth Secretary-General on the ICJ process regarding the Guyana-Venezuela border dispute |url=https://thecommonwealth.org/news/statement-commonwealth-secretary-general-icj-process-regarding-guyana-venezuela-border-dispute |access-date=2023-12-08 |website=Commonwealth |language=en |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202093322/https://thecommonwealth.org/news/statement-commonwealth-secretary-general-icj-process-regarding-guyana-venezuela-border-dispute |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 8 желтоқсанда Мадуро саяси митингіде Эсекибоны біріктіру үшін бірнеше персоналды тағайындағанын және бірнеше жарлыққа қол қойғанын мәлімдеді, бірақ бұл процестің «2030 жылға дейін» мерзімде аяқталатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Medeiros |first=Maria Valéria Jacques de |date=2023 |title=Um novo ensino médio para os jovens de Santana do Rio no estado de Esperança/ |journal=Casos de políticas de educação |pages=80–106 |doi=10.4322/978-65-998181-7-2.cas2 |isbn=978-65-998181-7-2 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maduro assina decretos para anexar parte da Guiana e transformar região em estado venezuelano - Metro 1 |url=https://www.metro1.com.br/noticias/internacional/144031,maduro-assina-decretos-para-anexar-parte-da-guiana-e-transformar-regiao-em-estado-venezuelano |access-date=2023-12-08 |website=Maduro assina decretos para anexar parte da Guiana e transformar região em estado venezuelano - Metro 1 |language=pt-br |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209184835/https://www.metro1.com.br/noticias/internacional/144031,maduro-assina-decretos-para-anexar-parte-da-guiana-e-transformar-regiao-em-estado-venezuelano |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Бразилия шекарасын милитаризациялау ===
5 желтоқсанда Бразилия армиясы 20 Iveco LMV көлігін [[Боа-Виста (Рорайма)|Боа-Вистада]] орналасқан жаңадан іске қосылған 18-ші механикаландырылған атты әскер полкіне қосу үшін жұмылдырды, қаңтар айының басында келеді деп күтілуде.&lt;ref name=&quot;guaicuru&quot;&gt;{{cite web |last=Gugliano |first=Monica |date=5 December 2023 |title=Exército brasileiro envia 20 blindados para Roraima, em meio às tensões entre Venezuela e Guiana |url=https://www.estadao.com.br/politica/monica-gugliano/exercito-brasileiro-envia-20-blindados-para-roraima-em-meio-as-tensoes-entre-venezuela-e-guiana/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205173710/https://www.estadao.com.br/politica/monica-gugliano/exercito-brasileiro-envia-20-blindados-para-roraima-em-meio-as-tensoes-entre-venezuela-e-guiana/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=5 December 2023 |publisher=[[O Estado de S. Paulo]] |language=pt}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда 2026 жылы іске қосылуы жоспарланған полк 29 қарашада бұрыннан бар 12-ші механикаландырылған кавалериялық эскадрильядан құрылды.&lt;ref name=&quot;18rcm&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.forte.jor.br/2023/12/02/exercito-brasileiro-ativa-o-18o-regimento-de-cavalaria-mecanizado-em-boa-vista-rr/|title=Exército Brasileiro ativa o 18º Regimento de Cavalaria Mecanizado em Boa Vista (RR)|publisher=Forças Terrestres|language=pt|date=2 December 2023|access-date=5 December 2023|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205173624/https://www.forte.jor.br/2023/12/02/exercito-brasileiro-ativa-o-18o-regimento-de-cavalaria-mecanizado-em-boa-vista-rr/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңадан құрылған 18-ші атты әскер полкіне қосымша 600 сарбаз қосылып,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=5 December 2023 |title=Brazil reinforces border with Venezuela and Guyana over Esequibo tensions |newspaper=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/brazil-reinforces-border-with-venezuela-guyana-over-esequibo-tensions-2023-12-05/?taid=656f6074d6bae000019e7b2e |url-status=live |access-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206063258/https://www.reuters.com/world/americas/brazil-reinforces-border-with-venezuela-guyana-over-esequibo-tensions-2023-12-05/?taid=656f6074d6bae000019e7b2e&amp;utm_campaign=trueAnthem:+Trending+Content&amp;utm_medium=trueAnthem&amp;utm_source=twitter |archive-date=6 December 2023}}&lt;/ref&gt; 28 броньды техникадан тұратын броньды жедел топ жиналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-05 |title=Brasil vai enviar 28 blindados para defender a fronteira com a Venezuela; conheça os modelos |url=https://g1.globo.com/politica/blog/julia-duailibi/noticia/2023/12/05/brasil-vai-enviar-28-blindados-para-defender-a-fronteira-com-a-venezuela-conheca-os-modelos.ghtml |access-date=2023-12-06 |website=G1 |language=pt-br |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205212129/https://g1.globo.com/politica/blog/julia-duailibi/noticia/2023/12/05/brasil-vai-enviar-28-blindados-para-defender-a-fronteira-com-a-venezuela-conheca-os-modelos.ghtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бразилияның қорғаныс министрі Хосе Мусио президенттік оған «шекараны оқ өткізбейтін» бұйрық бергенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Daniela |date=2023-12-05 |title=Lula deu ordem para blindar fronteiras ante impasse da Venezuela com a Guiana |url=https://g1.globo.com/politica/blog/daniela-lima/post/2023/12/05/lula-deu-ordem-para-blindar-fronteiras-ante-impasse-da-venezuela-com-a-guiana.ghtml |access-date=2023-12-06 |website=G1 |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206052816/https://g1.globo.com/politica/blog/daniela-lima/post/2023/12/05/lula-deu-ordem-para-blindar-fronteiras-ante-impasse-da-venezuela-com-a-guiana.ghtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;  Бразилия әскерилері де жағдай аймақта қосымша американдық әскери базалардың құрылуына әкеліп соғады деп алаңдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-06 |title=Tales Faria: Brasil teme nova base militar dos EUA por causa do conflito na Guiana |url=https://noticias.uol.com.br/colunas/tales-faria/2023/12/06/brasil-teme-nova-base-militar-dos-eua-por-causa-do-conflito-na-guiana.htm |access-date=2023-12-06 |website=UOL |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234317/https://noticias.uol.com.br/colunas/tales-faria/2023/12/06/brasil-teme-nova-base-militar-dos-eua-por-causa-do-conflito-na-guiana.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Әскери күштердегі дереккөздер журналистерге Бразилия шекарасында ешқандай күдікті қозғалысты байқамағанын айтты, бұл жерде алдын алу шаралары жұмыс істейді, бірақ олар Венесуэланың теңізден басып кіру ықтималдығы жоғары деп сенеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-06 |title=Cúpula militar brasileira prevê que Maduro invadirá a Guiana pelo mar {{!}} Metrópoles |url=https://www.metropoles.com/colunas/igor-gadelha/militar-maduro-guiana-mar |access-date=2023-12-07 |website=metropoles.com |language=pt-BR |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080741/https://www.metropoles.com/colunas/igor-gadelha/militar-maduro-guiana-mar |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бразилия шекарадағы әскери қатысуын үш есе ұлғайтады деп күтілуде, көптеген материалдар оңтүстік және орталық-батыс аймақтарынан мыңдаған шақырымға тасымалданады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Em meio à tensão entre Venezuela e Guiana, Brasil deve triplicar Exército na fronteira com Roraima |url=https://bandnewstv.uol.com.br/conteudo/em-meio-a-tensao-entre-venezuela-e-guiana-brasil-deve-triplicar-exercito-na-fronteira-com-roraima |access-date=2023-12-08 |website=bandnewstv.uol.com.br |language=pt-BR |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224827/https://bandnewstv.uol.com.br/conteudo/em-meio-a-tensao-entre-venezuela-e-guiana-brasil-deve-triplicar-exercito-na-fronteira-com-roraima |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

8 желтоқсанда Бразилия президенті Лула Мадуроны Эссекибоға қатысты Венесуэланың «біржақты шараларына» қарсы ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-12-09 |title=Guyana: Lula warns Maduro against 'unilateral measures' |language=en |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/12/09/guyana-lula-warns-maduro-against-unilateral-measures_6327464_4.html |access-date=2023-12-09 |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209194202/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/12/09/guyana-lula-warns-maduro-against-unilateral-measures_6327464_4.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 11 желтоқсанда Мусио дағдарысты «саяси маневр» деп сипаттады және Бразилия Венесуэла әскерлеріне өз территориясын «кез келген гипотеза бойынша» пайдалануға рұқсат етпейтінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-11 |title=Múcio vê 'manobra política' de Maduro e diz que Brasil não permitirá uso de território para Venezuela invadir Guiana |url=https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/12/11/mucio-ve-manobra-politica-de-maduro-e-diz-que-brasil-nao-permitira-uso-de-territorio-para-venezuela-invadir-guiana.ghtml |access-date=2023-12-12 |website=G1 |language=pt-br}}&lt;/ref&gt;

18 желтоқсанда Бразилия армиясы Венесуэламен шекараны нығайту үшін жүздеген MSS-1.2 танкке қарсы зымырандар жібергені жарияланды, қару-жарақ жіберу Венесуэла броньды күштерінің ықтимал қаупін болдырмаудың бір жолы болады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.defesaaereanaval.com.br/geopolitica/exercito-envia-misseis-contra-ameaca-blindada-para-defesa-de-roraima |title=Exército Envia Mísseis Contra Ameaça Blindada para Defesa de Roraima |date=18 December 2023 |access-date=19 December 2023 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219031328/https://www.defesaaereanaval.com.br/geopolitica/exercito-envia-misseis-contra-ameaca-blindada-para-defesa-de-roraima |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Венесуэла Эссекибодағы дамуға рұқсат береді ===
[[Сурет:Official map of the Bolivarian Republic of Venezuela after the 2023 referendum.png|нобай|Референдумнан кейін көп ұзамай өз жарлықтарының арасында Мадуро «барлық мектептерде, мемлекеттік мекемелерде, университеттерде және елдегі «барлық үйлерде» Эсекибо аумағын қамтитын жаңа картаны жариялауға бұйрық берді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Así quedaría el &quot;nuevo&quot; mapa de Venezuela con el Esequibo, según Maduro |url=https://www.elheraldo.co/mundo/asi-quedaria-el-nuevo-mapa-de-venezuela-con-el-esequibo-segun-nicolas-maduro-1053355 |access-date=7 December 2023 |agency=El Heraldo |date=5 December 2023 |language=es |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224826/https://www.elheraldo.co/mundo/asi-quedaria-el-nuevo-mapa-de-venezuela-con-el-esequibo-segun-nicolas-maduro-1053355 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
4 желтоқсанда Венесуэланың Ұлттық Боливар Қарулы Күштерінің стратегиялық қолбасшысы Доминго Эрнандес Ларес әлеуметтік желілерде Эсекибо аймағымен «біздің Гайана маршруттары» шекарада жаңа жолдарды, көпірлерді, әуе жолақтарын және басқа инфрақұрылымдарды жөндеу немесе салу бойынша жұмыс істеп жатқан Венесуэла әскерилерінің бірнеше жазбаларын жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perdigón |first=Ana |date=2023-12-06 |title=Venezuela: FANB Deployed in Territory Bordering Essequibo |url=https://orinocotribune.com/fanb-deployed-in-territory-bordering-essequibo/ |access-date=2023-12-07 |website=Orinoco Tribune - News and opinion pieces about Venezuela and beyond |language=en-US |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080716/https://orinocotribune.com/fanb-deployed-in-territory-bordering-essequibo/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 5 желтоқсанда Венесуэла президенті [[Николас Мадуро]] жақын арада Эссекибодағы газ, мұнай және пайдалы қазбалар кен орындары сияқты ресурстарды пайдалануға рұқсат беретінін мәлімдеді. Ол сонымен қатар Венесуэла мемлекеттік PDVSA және CVG компанияларының жергілікті Essequibo еншілес компанияларын жариялады.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |date=2023-12-06 |title=Venezuela's Maduro pledges to permit oil, mines development in disputed territory |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/venezuelas-maduro-push-oil-exploration-disputed-territory-2023-12-06/ |access-date=2023-12-06 |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206101904/https://www.reuters.com/world/americas/venezuelas-maduro-push-oil-exploration-disputed-territory-2023-12-06/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-12-06 |title=Venezuela orders state companies to exploit oil and gas mines in Guyana territory |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/06/venezuela-guyana-takeover-mines-oil-gas-exploit |access-date=2023-12-06 |issn=0261-3077 |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206051751/https://www.theguardian.com/world/2023/dec/06/venezuela-guyana-takeover-mines-oil-gas-exploit |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Сол күні Бразилия президенті Лула келесі жылы Гайанаға президенттік сапармен баратынын мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-05 |title=Lula diz que em 2024 visitará Etiópia e Guiana, país em que território é alvo de disputa com a Venezuela |url=https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/12/05/lula-diz-que-em-2024-visitara-etiopia-e-guiana-pais-em-que-territorio-e-alvo-de-disputa-com-a-venezuela.ghtml |access-date=2023-12-06 |website=G1 |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042938/https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/12/05/lula-diz-que-em-2024-visitara-etiopia-e-guiana-pais-em-que-territorio-e-alvo-de-disputa-com-a-venezuela.ghtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; оны сарапшылар Бразилия Венесуэланың әскери әрекетіне шыдамайтынын білдіреді деп түсінді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-06 |title=Josias: Lula sinaliza que Brasil não vai apoiar aventuras bélicas de Maduro |url=https://noticias.uol.com.br/internacional/ultimas-noticias/2023/12/06/josias-lula-sinaliza-que-brasil-nao-vai-apoiar-aventuras-belicas-de-maduro.htm |access-date=2023-12-06 |website=UOL |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234213/https://noticias.uol.com.br/internacional/ultimas-noticias/2023/12/06/josias-lula-sinaliza-que-brasil-nao-vai-apoiar-aventuras-belicas-de-maduro.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 6 желтоқсанда Лула арнайы өкіл Селсо Аморим және сыртқы істер министрі Мауро Виейрамен саммит өткізетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-06 |title=Lula discutirá crise entre Guiana e Venezuela em reunião com Amorim e Mauro Vieira |url=https://valor.globo.com/brasil/noticia/2023/12/06/lula-discutir-crise-entre-guiana-e-venezuela-em-reunio-com-amorim-e-mauro-vieira.ghtml |access-date=2023-12-06 |website=Valor Econômico |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234318/https://valor.globo.com/brasil/noticia/2023/12/06/lula-discutir-crise-entre-guiana-e-venezuela-em-reunio-com-amorim-e-mauro-vieira.ghtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бразилия армиясы CNN Brasil арнасына Гайанамен шекарада Венесуэла әскерилерінің көбейгенін байқағанын хабарлады, дегенмен ол жинақтау әлі де жақын арада басып алуды көрсетпейді деп бағалады.&lt;ref name=&quot;detecta&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/exercito-brasileiro-detecta-aumento-de-tropas-venezuelanas-na-fronteira-com-guiana/|title=Exército brasileiro detecta aumento de tropas venezuelanas na fronteira com Guiana|language=pt|publisher=[[CNN Brasil]]|last=Junqueira|first=Caio|date=6 December 2023|access-date=6 December 2023|archive-date=7 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207001838/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/exercito-brasileiro-detecta-aumento-de-tropas-venezuelanas-na-fronteira-com-guiana/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Гайана президенті бразилиялық БАҚ-қа президент Лула Бразилияның Гайананы қолдайтынына сендірді және оған Бразилияның «жетілген» ұстанымы үшін алғыс айтты, сонымен бірге Венесуэланы «ойсыз» және «болжауға болмайтын» деп сипаттады. АҚШ-тың Оңтүстік қолбасшылығымен жұмыс істеп жатқанын және алдағы 24 сағат ішінде «күшті мәлімдемелер» жасалатынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=DQhh5ttg1QE |title=Presidente da Guiana: Lula garantiu apoio ao nosso país {{!}} CNN PRIME TIME |date=7 December 2023 |type=Television production |language=en |access-date=8 December 2023 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224907/https://www.youtube.com/watch?v=DQhh5ttg1QE |url-status=live }}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Гайана күштерімен әскери жаттығулар жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-07 |title=US to hold military exercises with Guyana amid border tensions with Venezuela |url=https://www.france24.com/en/americas/20231207-us-to-hold-military-exercises-in-guyana-amid-border-tensions-with-venezuala |access-date=2023-12-08 |website=France 24 |language=en |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224828/https://www.france24.com/en/americas/20231207-us-to-hold-military-exercises-in-guyana-amid-border-tensions-with-venezuala |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Венесуэлалық қарсыластарын қамауға алу ордері және қамауға алынуы ===
Сол күні Венесуэла үкіметі оппозиция мүшелеріне, оның ішінде оппозициялық саяси кандидат Мария Корина Мачадо командасының үш мүшесіне қатысты, оларды Exxon Mobil қаржыландырған 3 желтоқсандағы референдумға саботаж жасау жоспарына қатысты деп айыптап, он төрт тұтқындауға ордер берді. Сондай-ақ оларды қаржыландырды деп айыпталған америкалық азамат Савой Янсон Райттың ұсталғанын растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Antolínez |first=Héctor |date=2023-12-06 |title=Chavismo incrementa persecución con órdenes de arresto contra equipo de María Corina Machado |trans-title=Chavismo increases persecution with arrest warrants against María Corina Machado's team |url=https://cronica.uno/chavismo-incrementa-persecucion-con-ordenes-de-arresto-contra-equipo-de-maria-corina-machado/ |access-date=2023-12-06 |website=Crónica Uno |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234341/https://cronica.uno/chavismo-incrementa-persecucion-con-ordenes-de-arresto-contra-equipo-de-maria-corina-machado/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Сол түні оппозициялық президенттік праймеризді ұйымдастыруға көмектескен Венесуэла үкіметтік емес ұйымы Súmate президенті Роберто Абдулды Боливариандық барлау қызметінің қызметкерлері ұстады.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |date=6 December 2023 |title=Presidente de la ONG Súmate, Roberto Abdul, fue detenido por funcionarios del Sebin |work=[[El Nacional (Venezuela)|El Nacional]] |url=https://www.elnacional.com/venezuela/presidente-de-la-ong-sumate-roberto-abdul-detenido-por-funcionarios-del-sebin/ |access-date=7 December 2023 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224828/https://www.elnacional.com/venezuela/presidente-de-la-ong-sumate-roberto-abdul-detenido-por-funcionarios-del-sebin/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sarabia |first=Irene |date=2023-12-07 |title=Detienen a presidente de Súmate, Roberto Abdul-Hadi, dice Foro Penal |url=http://efectococuyo.com/politica/detienen-a-presidente-de-sumate-roberto-abdul-hadi-dice-foro-penal/ |access-date=2023-12-07 |website=[[Efecto Cocuyo]] |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207032656/https://efectococuyo.com/politica/detienen-a-presidente-de-sumate-roberto-abdul-hadi-dice-foro-penal/ |url-status=live |quote = Saab anunció asimismo solicitud de órdenes de aprehensión para un grupo de dirigentes opositores y chavistas disidentes que se encuentran en el exilio: Yon Goicoechea, Juan Guaidó, Julio Borges, Andrés Izarra, David Smolansky, Lester Toledo, Carlos Vecchio, Leopoldo López y Rafael Ramírez. A todos ellos se les imputarán los delitos de traición a la patria, conspiración, legitimación de capitales y asociación para delinquir, por participar en una supuesta conspiración nacional e internacional destinada a boicotear el referendo consultivo por el Esequibo, que se llevó a cabo el domingo.}}&lt;/ref&gt;

Венесуэла үкіметі сондай-ақ оппозиция жетекшілері мен диссидент Чавистастарға, соның ішінде Йон Гойкочеа, Хуан Гуайдо, Хулио Борхес, Андрес Изарра, Давид Смолански, Лестер Толедо, Карлос Веккио, Леопольдо Лопес және Рафаэль Рамиреске қарсы бұйрықтар шығарып, оларды балаларды қудалады және референдумға саботаж жасау деп айыптады.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;

=== Гайана тікұшағының апатқа ұшырауы ===
6 желтоқсанда Гайана қорғаныс күштерінің (ГҚК) Bell 412 тікұшағы Джорджтаун-Кэмп Аянганнадан Арауға бара жатып, Эссекибодағы Венесуэла шекарасының бойында тікелей Араудан шығысқа қарай 30 миль (48 км) төмен түсіп келе жатқанда құлады. Онда үш экипаж мүшесі мен төрт жолаушы болды және ГҚК подполковнигі Майкл Чарльз басқарды.&lt;ref name=&quot;AP&quot;&gt;{{Cite web |date=7 December 2023 |title=Guyana military helicopter crash kills 5 officers and leaves 2 survivors |url=https://apnews.com/article/guyana-helicopter-crash-venezuela-afd2363adeae3f5afaf8f0650a77de67 |access-date=7 December 2023 |website=AP News |language=en |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207221602/https://apnews.com/article/guyana-helicopter-crash-venezuela-afd2363adeae3f5afaf8f0650a77de67 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гайандық әскерилер штабының басшысы Омар Ханның айтуынша, ұшақтың аспаннан атып түсірілгені туралы ешқандай белгі жоқ. Билік бұл аймақта «ауа-райы қолайсыз» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wilkinson |first=Bert |title=Helicopter carrying 5 senior Guyana military officials is missing near tense border with Venezuela |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/helicopter-5-senior-military-officials-guyana-missing-border-105444028 |website=ABC News |publisher=[[ABC News (United States)|ABC News]] |access-date=7 December 2023 |language=en |date=7 December 2023 |url-status=live |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207081208/https://abcnews.go.com/International/wireStory/helicopter-5-senior-military-officials-guyana-missing-border-105444028 }}&lt;/ref&gt; Бес ГҚК сарбазы қаза тапты:

* Бригадир (зейнеткер) Гари Битон
* Полковник Майкл Шаход
* Подполковник Майкл Чарльз
* Подполковник Шон қош келдіңіз
* Штаб-сержант Джейсон Хан

Подполковник Андио Майкл Кроуфорд пен ефрейтор Дуэйн Джексон аман қалды.

=== АҚШ-тың әскери қатысуы ===
АҚШ-тың Оңтүстік қолбасшылығы 7 желтоқсанда оның күштері қауіпсіздік шараларымен ынтымақтастықты жақсарту мақсатында Гайана қорғаныс күштерімен (ГҚК) бірге бірлескен операцияларға қатысатынын мәлімдеді. АҚШ мәлімдемелері сондай-ақ Құрама Штаттардың «апатқа дайындық, әуе және теңіз қауіпсіздігі және трансұлттық қылмыстық ұйымдарға қарсы тұру салаларында ГҚК-пен ынтымақтастығын жалғастыратыны» және Солтүстік Американың «Гайананың сенімді қауіпсіздік серіктесі ретіндегі міндеттемесін жалғастыратыны» айтылған. және аймақтық ынтымақтастық пен өзара әрекеттестікке жәрдемдесу».&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 December 2023 |title=US conducts flight operations in Guyana after Venezuela's referendum on the Essequibo region |url=https://english.elpais.com/international/2023-12-07/us-conducts-flight-operations-in-guyana-after-venezuelas-referendum-on-the-essequibo-region.html |website=[[El País]] |access-date=8 December 2023 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211225355/https://english.elpais.com/international/2023-12-07/us-conducts-flight-operations-in-guyana-after-venezuelas-referendum-on-the-essequibo-region.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Венесуэла қорғаныс министрі Владимир Падрино Лопес АҚШ-тың әрекетін «арандатушылық» деп сипаттап, Венесуэланың «Эссекибоны қалпына келтіру жөніндегі болашақ әрекеттерімізден тайдырмайтынын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-07 |title=US to hold military exercises with Guyana amid border tensions with Venezuela |url=https://www.france24.com/en/americas/20231207-us-to-hold-military-exercises-in-guyana-amid-border-tensions-with-venezuala |access-date=2023-12-08 |website=[[France 24]] |language=en |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224828/https://www.france24.com/en/americas/20231207-us-to-hold-military-exercises-in-guyana-amid-border-tensions-with-venezuala |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Дипломатиялық талқылаулар ===
[[Сент-Винсент және Гренадиндер|Сент-Винсент және Гренадиндердің]] премьер-министрі Ральф Гонсалвес 9 желтоқсанда президенттер Али мен Мадуроға хат жолдап, оның елінің президент Лула мен БҰҰ Бас хатшысы Гутерришпен бірге қақтығысты талқылауды өткізетінін айтып, «Барлығымыз осы тарихи оқиғаны жасауға бел буайық» деп жазды және табысты жинау біздің Кариб теңізі мен Латын Америкасы өркениетіне қауіп төндіреді». Талқылауларға Кариб қауымдастығы (CARICOM) және Латын Америкасы және Кариб бассейні мемлекеттері қауымдастығы (CELAC) делдал болатыны жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Leaders of Venezuela and Guyana to meet amid border dispute |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/10/leaders-of-venezuela-and-guyana-to-meet-amid-border-dispute |access-date=2023-12-10 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210191109/https://www.aljazeera.com/news/2023/12/10/leaders-of-venezuela-and-guyana-to-meet-amid-border-dispute |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Али мен Мадуро келіссөзге келісті, ұсынылған күн 14 желтоқсанда жарияланды. Луламен телефон арқылы сөйлескеннен кейін президент Мадуро «бейбітшілік пен түсіністік» іздейтінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-09 |title=Após falar com Lula, Maduro diz que Guiana terá que &quot;sentar e conversar&quot; sobre Essequibo |url=https://exame.com/mundo/maduro-admite-dialogo-com-guiana-mas-depois-volta-a-elevar-o-tom/ |access-date=2023-12-10 |website=Exame |language=pt-br |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210175406/https://exame.com/mundo/maduro-admite-dialogo-com-guiana-mas-depois-volta-a-elevar-o-tom/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Екі елдің өкілдері дауға қатысты өз сенімдерін қуаттады; Венесуэла Эсекиба аймағына егемендік туралы талаптарын жалғастырды, ал Гайана [[БҰҰ-ның халықаралық соты|БХС]] шешімін қабылдау керек деп мәлімдеді.

14 желтоқсанда Венесуэла мен Гайананың жоғары өкілдері (соның ішінде президенттері) Сент-Винсент және Гренадиндерде кездесіп, ешқандай күш қолданбауға және Эсекибаға қатысты шиеленісті күшейтпеуге келісті. Бірлескен мәлімдемеде Венесуэланың ICJ юрисдикциясын мойындамайтынын қосқанына қарамастан, екі ел де дауды халықаралық құқыққа сәйкес реттейтіні айтылған. Кездесуге CARICOM, Бразилия, Колумбия, Біріккен Ұлттар Ұйымы және CELAC ресми өкілдері де қатысты. Одан кейінгі келіссөздер кездесуден кейін үш ай ішінде Бразилияда өтеді деп жоспарланған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wilburg; Sequera; Symmes Cobb |first=Kiana; Vivian; Julia |date= |title=Guyana, Venezuela Agree to Not Use Force or Escalate Tensions in Esequibo Dispute |work=US News |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2023-12-14/venezuela-guyana-presidents-to-meet-amid-territorial-dispute}}&lt;/ref&gt;

15 желтоқсанда Бразилияның Қорғаныс министрі Хосе Мусио Бразилияның аумақтық тұтастығына кепілдік беру үшін «қажет болса, көбірек жігерлі шаралар қабылдауға» дайын екенін айтты. ''O Estado de S. Paulo'' хабарлағандай, [[Боа-Виста (Рорайма)|Боа Вистада]] орналасқан 1-Джунгли жаяу әскер бригадасы бразилиялық MSS-1.2 [[Басқарылатын танкке қарсы ракеталар|басқарылатын танкке қарсы ракеталардың]] ондаған бірлігін алған.&lt;ref name=&quot;atgm&quot;&gt;{{cite web |last=Godoy |first=Marcelo |date=18 December 2023 |title=Exército manda dezenas de mísseis para defesa de Roraima contra ameaça blindada |url=https://www.estadao.com.br/politica/marcelo-godoy/exercito-manda-dezenas-de-misseis-para-defesa-de-roraima-para-enfrentar-ameacas/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218160501/https://www.estadao.com.br/politica/marcelo-godoy/exercito-manda-dezenas-de-misseis-para-defesa-de-roraima-para-enfrentar-ameacas/ |archive-date=18 December 2023 |access-date=18 December 2023 |publisher=[[O Estado de S. Paulo]] |language=pt}}&lt;/ref&gt; ATGM-ді ертерек қабылдау, әлі де бағалау сатысында, шекара дағдарысы кезінде Бразилия армиясында арнайы танкке қарсы мүмкіндіктердің жетіспеушілігін шешуге тырысады.&lt;ref name=&quot;pega&quot;&gt;{{cite web |last=Godoy |first=Marcelo |date=11 December 2023 |title=Crise entre Maduro e Guiana pega o Brasil sem caça-tanques, estoques de munições e aposentando navio |url=https://www.estadao.com.br/politica/marcelo-godoy/crise-entre-maduro-e-guiana-pega-o-brasil-sem-caca-tanques-estoques-de-municoes-e-aposentando-navio/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215022244/https://www.estadao.com.br/politica/marcelo-godoy/crise-entre-maduro-e-guiana-pega-o-brasil-sem-caca-tanques-estoques-de-municoes-e-aposentando-navio/ |archive-date=15 December 2023 |access-date=18 December 2023 |publisher=[[O Estado de S. Paulo]] |language=pt}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлыбританияның әскери қатысуы ===
[[Сурет:HMS Trent (P224) entered Portsmouth for the first time - 1.jpg|нобай|Желтоқсан айының соңында Біріккен Корольдік Гайанаға HMS ''Trent'' (P224) ұшағын орналастыратынын жариялады.]]
17 желтоқсанда Біріккен Корольдіктің Америка және Кариб бассейні бойынша министрі Дэвид Рутли Гайанаға барып, «Мен Гайанадамын... Ұлыбританияның Гайаналық достарымызға сөзсіз қолдау көрсетуін ұсыну үшін» деді. Рутли сонымен қатар АҚШ, Франция, Канада және Еуропалық Одақтың елшілерімен кездесіп, Гайанаға халықаралық қолдау көрсету туралы сөйлесті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Smout |first=Alistair |date=2023-12-17 |title=UK minister visits Guyana amid border dispute with Venezuela |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/uk-minister-visits-guyana-amid-border-dispute-with-venezuela-2023-12-18/ |access-date=2023-12-24 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219215735/https://www.reuters.com/world/americas/uk-minister-visits-guyana-amid-border-dispute-with-venezuela-2023-12-18/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания 24 желтоқсанда Венесуэланы айтпастан Гайана жағалауына бір әскери кемені (HMS ''Trent'') жіберетінін жариялады. Венесуэла Қорғаныс министрі Владимир Падрино әлеуметтік желіде Венесуэла «Кариб теңізі мен Американың тыныштығы мен тұрақтылығына қауіп төндіретін арандатушылықтардан кейін сақ болатындығын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ravikumar; Sequera |first=Sachin; Vivian |date=2023-12-24 |title=UK to send naval ship to Guyana amid Venezuela border dispute |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/uk-send-naval-ship-guyana-amid-venezuela-border-dispute-2023-12-24/ |access-date=2023-12-24}}&lt;/ref&gt;

28 желтоқсанда Венесуэла президенті Николас Мадуро 5600-ден астам венесуэлалық әскери қызметкерге Гайанаға HMS ''Trent''-ті орналастыруға жауап ретінде «қорғаныс» әскери жаттығуларын өткізуге бұйрық берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-28 |title=Venezuela holds military exercise after UK sends warship to waters off Guyana |url=https://www.france24.com/en/americas/20231228-venezuela-holds-military-exercise-after-uk-sends-warship-to-waters-off-guyana |access-date=2023-12-28 |website=France 24 |language=en |archive-date=28 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228214607/https://www.france24.com/en/americas/20231228-venezuela-holds-military-exercise-after-uk-sends-warship-to-waters-off-guyana |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2024 Венесуэла әскерінің жасақталуы ===
Венесуэла әскерінің күшеюіне жауап ретінде Бразилия 2024 жылдың 2 ақпанында Боа-Вистадағы гарнизонын 600 адам және 20 брондалған техникамен нығайтты.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kelly |first1=Bruno |title=Brazil's military reinforces border with Venezuela and Guyana due to Esequibo |url=https://www.reuters.com/world/americas/brazils-military-reinforces-border-with-venezuela-guyana-due-esequibo-2024-02-02/ |website=[[Reuters]] |access-date=23 February 2024}}&lt;/ref&gt; 9 ақпанда Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығы Венесуэла мен Анкара аралындағы Венесуэла аралындағы шекарадағы Венесуэла әскери базасында құрылыс жұмыстары мен әскерді жинақтау туралы хабарлады. Венесуэланың әскери әлеуметтік медиа аккаунттарынан алынған бейнелер және 25 қаңтардағы Бразилиядағы кездесуге дейінгі апталардағы Максар спутниктік суреттері жаңа джунгли танк базасының құрылысы жүріп жатқанын, сондай-ақ IAI Arava және Ми-17 ұшағы сияқты бірнеше активтердің болуын көрсетті; EE-11 Urutu, Scorpion 90 және Cadillac Gage Commando AFV; және Mabey Compact 200 көпірі. CSIS қызметкері Кристофер Эрнандес-Рой Венесуэла әскерлерінің көбеюін Мадуроның «екі жақты саясат жүргізіп жатқанын» көрсетеді деп атады.&lt;ref name=&quot;csis&quot;&gt;{{Cite web|author=Christopher Hernandez-Roy, Henry Ziemer, Rubi Bledsoe, Joseph S. Bermudez Jr., Jennifer Jun|date=9 February 2024|title=Miscalculation and Escalation over the Essequibo: New Insights into the Risks of Venezuela's Compellence Strategy|publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]|url=https://www.csis.org/analysis/miscalculation-and-escalation-over-essequibo-new-insights-risks-venezuelas-compellence|access-date=11 February 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210035630/https://www.csis.org/analysis/miscalculation-and-escalation-over-essequibo-new-insights-risks-venezuelas-compellence|archive-date=10 February 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;buildup1&quot;&gt;{{Cite web|author=Luke Taylor|date=9 February 2024|title=Venezuela building up troops on Guyana border, satellite images show|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/09/venezuela-troops-guyana-border-essequibo-satellite-images|access-date=11 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210025905/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/09/venezuela-troops-guyana-border-essequibo-satellite-images|archive-date=10 February 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Венесуэлалық генерал Доминго Эрнандес Ларес,&lt;ref name=&quot;csis&quot;/&gt;  Ұлттық Боливариан Қарулы Күштерінің стратегиялық операциялық науқанының қолбасшысы CSIS есебіндегі спутниктік суреттерді «Солтүстік Американың империялық тыңшылық [...] өз сепойларына қызмет ету» деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=dhernandezlarez |number=1756469975861133406 |author=Domingo Hernández Lárez |title=La espía imperial norte americana en acción ! Trabajando en su laboratorio para los guyaneses, poniendo su tecnología al servicio de sus cipayos. Aquí observamos en el &quot;Center for strategic and international studies&quot; divulgando informaciones soberanas, con su actitud injerencista en pleno territorio nacional soberano de nuestras unidades y medios. Qué pasaría si un satélite venezolano toma fotos sobre una base Norteaméricana ????#JuntosVencemosLosRetos |language=es |trans-title=The North American imperial espionage in action! Working in her laboratory for the Guyanese, putting her technology at the service of her sepoys. Here we observe the “Center for strategic and international studies” disseminating sovereign information, with its interventionist attitude in sovereign national territory of our units and means. What would happen if a Venezuelan satellite takes photos over a North American base????#TogetherWeBeatTheChallenges  |date=10 February 2024}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қабілеттілікті талдау және бағалау ==
Сарапшылар Мадуро әкімшілігінің референдум тағайындау туралы шешімін экономиканың әлсіздігі мен үкіметтегі жемқорлықтың жоғары деңгейі сияқты Венесуэланың ішкі мәселелерін назарды аудару әрекеті болуы мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-04 |title=Venezuelans back government's claim over oil-rich region of Guyana in referendum |url=https://news.yahoo.com/venezuelans-back-government-claim-over-114504707.html |access-date=2023-12-04 |website=Yahoo News |language=en-US |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204153758/https://news.yahoo.com/venezuelans-back-government-claim-over-114504707.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-12-04 |title=O Mundo Agora - Disputa entre Venezuela e Guiana pelo Essequibo coloca Brasil em situação desconfortável |url=https://www.rfi.fr/br/podcasts/o-mundo-agora/20231204-disputa-entre-venezuela-e-guiana-pelo-essequibo-coloca-brasil-em-situa%C3%A7%C3%A3o-desconfort%C3%A1vel |access-date=2023-12-04 |website=RFI |language=pt-BR |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204153750/https://www.rfi.fr/br/podcasts/o-mundo-agora/20231204-disputa-entre-venezuela-e-guiana-pelo-essequibo-coloca-brasil-em-situa%C3%A7%C3%A3o-desconfort%C3%A1vel |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Саясаттанушылар референдумды Мадуро үкіметінің 2024 жылғы [[Венесуэладағы президент сайлауы (2024)|Венесуэла президенттік сайлауы]] қарсаңында қолдау көрсетуге бағытталған ұлтшылдық стратегиясы деп санайды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-12-07 |title=Lula Reluctantly Adopts Mediator Role in Venezuela-Guyana Crisis |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-07/lula-reluctantly-adopts-mediator-role-in-venezuela-guyana-crisis |access-date=2023-12-07 |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207040933/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-07/lula-reluctantly-adopts-mediator-role-in-venezuela-guyana-crisis |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Венесуэланың Эссекибоны аннексиялауға бағытталған әрекеттері [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің Украинаға басып кіруімен]], соның ішінде Қырымды Ресей Федерациясының [[Қырым аннексиясы|аннексиялауының]] алдындағы оқиғалармен және 2014 жылғы Қырым мәртебесі туралы референдуммен салыстырылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cook |first=Ellie |date=2023-12-07 |title=US risks being dragged into third war |url=https://www.newsweek.com/us-military-venezuela-guyana-essequibo-nicolas-maduro-1850475 |access-date=2023-12-20 |website=[[Newsweek]] |language=en |archive-date=20 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220225541/https://www.newsweek.com/us-military-venezuela-guyana-essequibo-nicolas-maduro-1850475 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |last=Galão |first=Fábio |date=4 December 2023 |title=Referendo na Venezuela traz ameaça de guerra à América do Sul após 28 anos |url=https://www.gazetadopovo.com.br/mundo/referendo-na-venezuela-traz-ameaca-de-guerra-a-america-do-sul-apos-28-anos/ |access-date=2023-12-20 |website=[[Gazeta do Povo]] |language=pt-BR |archive-date=20 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220225541/https://www.gazetadopovo.com.br/mundo/referendo-na-venezuela-traz-ameaca-de-guerra-a-america-do-sul-apos-28-anos/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Stavridis |first=James |date=9 December 2023 |title=Venezuela's Threats to Guyana Follow Putin's Ukraine Playbook |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2023-12-09/us-brazil-can-t-let-venezuela-invade-guyana-like-russia-did-ukraine |access-date=2023-12-20 |website=[[Bloomberg.com|Bloomberg]] |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209153825/http://www.bloomberg.com/opinion/articles/2023-12-09/us-brazil-can-t-let-venezuela-invade-guyana-like-russia-did-ukraine |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Klyszcz |first=Ivan U. |date=2023-12-08 |title=Venezuela's Guyana intentions |url=https://www.ips-journal.eu/topics/foreign-and-security-policy/venezuelas-guyana-intentions-7183/ |access-date=2023-12-20 |website=International Politics and Society |language=en-GB |archive-date=20 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220225542/https://www.ips-journal.eu/topics/foreign-and-security-policy/venezuelas-guyana-intentions-7183/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[НАТО]] Еуропадағы одақтас күштерінің бұрынғы Жоғарғы Бас қолбасшысы Джеймс Г. Ставридис Венесуэланың әрекеті, соның ішінде оның референдумы «екі жыл бұрын Путиннің Украинаға басып кіруінің жаңғырығы: әлдеқайда үлкен көрші заңды халықаралық құқықтық негіздерсіз аумақтық талап қойып, аннексиялауға дайындалып, оның табиғи ресурстарын басып алып, жаңа карталарды жасап жатыр» деп мәлімдеді. Chatham House өкілі Игорь Македо де Лусена: &quot;Путин Қырымдағы Ресей әкімшілігіне кіріп, [азаматтар] өз орыстарын тастап кеткен кез келген адамға ашық түрде төлқұжат берді. Мадуро [Эссекибода] нео-венесуэлалықтардың көп халқы бар деп айта алады және Гайана үкіметінің шабуылынан оларды қорғау үшін барады. Сарапшылар Америкада жаңа қақтығыс Ресейге пайда әкелетінін, өйткені бұл АҚШ-тың назарын аластауы мүмкін екенін айтты. Ресейдің қатысуы Мадуроға әскери техника сатумен ғана шектелмейді, өйткені Венесуэла аумағында ресейлік екі әскери база, сондай-ақ Венесуэла элиталық әскерлерін оқытумен,&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2022-01-18 |title=Venezuela - Ex-chefe de espionagem de Maduro denuncia bases russas na Venezuela |url=https://www.defesanet.com.br/armas/venezuela-ex-chefe-de-espionagem-de-maduro-denuncia-bases-russas-na-venezuela/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209020748/https://www.defesanet.com.br/armas/venezuela-ex-chefe-de-espionagem-de-maduro-denuncia-bases-russas-na-venezuela/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2023-12-08 |website=DefesaNet |language=pt-BR}}&lt;/ref&gt; Мадуроның жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етумен айналысатын «[[Вагнер ЖӘК|Вагнер ЖӘК]]» жеке әскери компаниясының отряды бар деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Russia's Wagner Group: Where is it active? – DW – 06/25/2023 |url=https://www.dw.com/en/russias-wagner-group-where-is-it-active/a-66027220 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126023153/https://www.dw.com/en/russias-wagner-group-where-is-it-active/a-66027220 |archive-date=26 November 2023 |access-date=2023-12-08 |website=dw.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Бразилиялық сарапшы Тиаго де Араганоның айтуынша, Венесуэланың әскери мүмкіндіктері Гайанаға қарағанда әлдеқайда жоғары, бұл елде 3000-ға жуық әскери жеңіл жауынгерлік көліктер бар. Венесуэлада бірнеше полктерге бөлінген 123 000 құрлық әскері, сондай-ақ AMX-30 және T-72B1 сияқты 173 негізгі ұрыс танктері, барлау машиналары, жаяу әскерлер мен [[Бронетранспортер|бронетранспортерлер]], сондай-ақ 3 миллионнан астам әскерилендірілген жасақ бар. Гайана жағындағы таңбалы әуе күштерімен салыстырғанда айтарлықтай әуе және теңіз күштеріне ие. Дегенмен, Гайанаға қарсы кез келген агрессия Бразилия немесе Америка Құрама Штаттары сияқты аймақтық державалардың араласуын тудыруы мүмкін.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[Лондон Корольдік колледжі|Лондондағы Корольдік колледждің]] профессоры Аугусто Тейшейраның айтуынша, Эссекибо аймағы негізінен таулар мен қалың тропикалық ормандардан тұрады, жолдар аз немесе мүлдем жоқ. Венесуэла үшін жалғыз мүмкін болатын нұсқа өз әскерлерін Бразилия жерінде, Рорайма штатында жылжыту болады. Рорайма арқылы әскери қозғалыстарға аймақтық география айтарлықтай аз кедергі келтіреді, өйткені Рапоса-Серра-ду-Сол аймағы негізінен серрадо рельефінен тұрады, ал қалған орманды аумақтар негізінен ормансыздандырылған. Алайда Бразилия Венесуэлаға өз аумағынан кез келген басып кіруге рұқсат бермеді. Венесуэла әскері Каракас төңірегінде және Кариб теңізі жағалауындағы Гайанамен солтүстік шекарада шоғырланған.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Braun |first=Julia |date=2023-12-06 |title=Essequibo: qual seria o papel do Brasil em uma eventual invasão da Guiana pela Venezuela |url=https://www.bbc.com/portuguese/articles/c0v23grxq93o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234204/https://www.bbc.com/portuguese/articles/c0v23grxq93o |archive-date=6 December 2023 |access-date=2023-12-06 |website=BBC News Brasil |language=pt-br}}&lt;/ref&gt; Гайана аумағының шамамен 70% тұратын Эсекибо аумағына қарамастан, онда Гайананың 790 000 аз ғана халқының 125 000-ы ғана тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Venezuela vai anexar parte da Guiana? O que significa a vitória do sim no plebiscito sobre Essequibo |url=https://www.estadao.com.br/internacional/venezuela-vai-anexar-parte-da-guiana-o-que-significa-a-vitoria-do-sim-no-plebiscito-sobre-essequibo/ |access-date=2023-12-08 |website=Estadão |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206180008/https://www.estadao.com.br/internacional/venezuela-vai-anexar-parte-da-guiana-o-que-significa-a-vitoria-do-sim-no-plebiscito-sobre-essequibo/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Реакциялар ==

=== Үкіметтік ===

* {{ту|Бразилия}} Бразилия президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] дағдарысқа алаңдаушылық білдіріп, «Біз Оңтүстік Америкада соғысты қаламаймыз және қажет емеспіз» деді.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{Cite news |date=2023-12-07 |title=U.S. to conduct flight operations in Guyana as concerns mount over border spat |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/americas/us-conduct-flight-operations-guyana-concerns-mount-over-border-spat-2023-12-07/ |access-date=2023-12-08}}&lt;/ref&gt;
* {{ту|Үндістан}} Үндістанның Сыртқы істер министрлігі бейбіт жолмен шешуге және шиеленісті болдырмауға шақырды, әрі ел Эсекибодағы «шекара мәселесін мұқият қадағалап отыр» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=La India se pone al margen en la disputa Guyana-Venezuela con sus intereses de fondo |trans-title=India stands aside in the Guyana-Venezuela dispute with underlying interests |url=https://www.swissinfo.ch/spa/venezuela-guyana-india_la-india-se-pone-al-margen-en-la-disputa-guyana-venezuela-con-sus-intereses-de-fondo/49052226 |access-date=12 December 2023 |agency=SwissInfo |date=12 December 2023 |language=es |archive-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214092409/https://www.swissinfo.ch/spa/venezuela-guyana-india_la-india-se-pone-al-margen-en-la-disputa-guyana-venezuela-con-sus-intereses-de-fondo/49052226 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{ту|Ямайка}} Ямайка Сыртқы істер және сыртқы сауда министрі Камина Джонсон-Смит Гайанаға қолдау білдірді және «Гайана өзінің егемендік құқықтары мен аумақтық тұтастығын қорғауда Кариб қауымдастығы ұстанымын Ямайканың қолдауына сенуді жалғастыра алады» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brown |first=Oswald T. |date=2023-12-06 |title=Guyana Can Count on Jamaican Support in Border Dispute With Venezuela |url=http://www.washingtoninformer.com/jamaica-guyana-venezuela-icj-ruling/ |access-date=2023-12-09 |website=The Washington Informer |language=en-US |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209022147/https://www.washingtoninformer.com/jamaica-guyana-venezuela-icj-ruling/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{ту|Никарагуа}} Никарагуа президенті Даниэль Ортега Венесуэланы өткен референдуммен құттықтап, бұл Венесуэланың «әлем халықтарының бауырластығындағы бейбітшілік пен болашаққа адалдығын» көрсеткенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 December 2023 |title=Nicaragua felicitó a Venezuela tras referendo consultivo - Prensa Latina |url=https://www.prensa-latina.cu/2023/12/04/nicaragua-felicito-a-venezuela-tras-referendo-consultivo |accessdate=10 December 2023 |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205024309/https://www.prensa-latina.cu/2023/12/04/nicaragua-felicito-a-venezuela-tras-referendo-consultivo |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{ту|Суринам}} Суринам Сыртқы істер министрі Альберт Рамдин Тигр аймағына байланысты Суринамның Гайанамен келіспеушілігіне қарамастан «Гайананың аумақтық тұтастығын қолдайтынын» айтып, Суринамның «аймақтағы бейбітшілікті жақтайтынын және қарулы қақтығысты қаламайтынын» баса айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Surinam apoya a Guyana en su conflicto con Venezuela pese a problema fronterizo bilateral |trans-title=Suriname supports Guyana in its conflict with Venezuela in spite of its own border bilateral problem |url=https://www.infobae.com/america/agencias/2023/12/13/surinam-apoya-a-guyana-en-su-conflicto-con-venezuela-pese-a-problema-fronterizo-bilateral/ |access-date=13 December 2023 |work=[[Infobae]] |date=13 December 2023 |language=es |archive-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214092409/https://www.infobae.com/america/agencias/2023/12/13/surinam-apoya-a-guyana-en-su-conflicto-con-venezuela-pese-a-problema-fronterizo-bilateral/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{ту|Украина}} Украина Сыртқы істер министрлігі Венесуэланы ХСЖ-ның 1 желтоқсандағы шешімінің беделін құрметтеуге шақырды және Гайана мен Венесуэланың «Халықаралық Соттың уақытша шаралар туралы заңдық күші бар бұйрығын орындауы керек және жағдайды ушықтыруы мүмкін біржақты әрекеттерге бармауы керек» деді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 December 2023 |title=Comment of the Ministry of Foreign Affairs of Ukraine regarding the International Court of Justice's Order on provisional measures in the case &quot;Guyana v. Venezuela&quot; |url=https://mfa.gov.ua/en/news/komentar-mzs-ukrayini-u-zvyazku-iz-nakazom-mizhnarodnogo-sudu-oon-pro-zastosuvannya-timchasovih-zahodiv-u-spravi-gayana-proti-venesueli |website=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine}}&lt;/ref&gt;
* {{ту|Ұлыбритания}} Біріккен Корольдік Сыртқы істер, Достастық және даму басқармасы арқылы Венесуэланың әрекеттерін айыптап, оларды «ақталмаған» деп сипаттап, «тоқтату керек» деп мәлімдеді. 2023 жылдың 18 желтоқсанында Америка және Кариб бассейні бойынша Парламенттік Мемлекеттік хатшының орынбасары Дэвид Рутли Гайанаға келіп, Біріккен Корольдік «біздің Гайандық достарымызға сөзсіз қолдау көрсетті» және «шекара мәселесі 120 жылдан астам уақыт бойы реттеліп келеді... эскалация». 24 желтоқсанда Корольдік Әскери-теңіз күштері Гибралтардағы үй портынан Гайанаға HMS ''Trent-ті'' орналастырды. Атлантикалық патрульдік кемесі Джорджтауннан тіреліп, жаттығу жұмыстарын жүргізеді.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Rueda |first=Manuel |title=British warship arrives in Guyana as Venezuela holds military exercises in response |url=https://www.pbs.org/newshour/world/british-warship-arrives-in-guyana-as-venezuela-holds-military-exercises-in-response |access-date=1 January 2024 |agency=AP News |date=30 December 2023 |via=PBS.org |archive-date=1 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101012333/https://www.pbs.org/newshour/world/british-warship-arrives-in-guyana-as-venezuela-holds-military-exercises-in-response |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{ту|АҚШ}} [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы|АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы]] Энтони Блинкен 6 желтоқсанда Гайана президенті Мохамед Ирфаан Әлиге телефон арқылы сөйлесіп, Гайана Құрама Штаттардың «сөзсіз қолдауына» ие екеніне сендірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liy |first=Macarena Vidal |date=2023-12-07 |title=US conducts flight operations in Guyana after Venezuela's referendum on the Essequibo region |url=https://english.elpais.com/international/2023-12-07/us-conducts-flight-operations-in-guyana-after-venezuelas-referendum-on-the-essequibo-region.html |access-date=2023-12-09 |website=[[El País]] |language=en-us |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211225355/https://english.elpais.com/international/2023-12-07/us-conducts-flight-operations-in-guyana-after-venezuelas-referendum-on-the-essequibo-region.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Пентагонның баспасөз хатшысы Джон Кёрби АҚШ 7 желтоқсанда «Гайананың егемендігіне мызғымас қолдауымызды толығымен қолдайтынын» айтты.

=== Халықаралық ұйымдар ===
* [[Сурет:Flag of CARICOM.svg|20px]] Кариб теңізі қауымдастығы бірлескен мәлімдемеде CARICOM &quot;Венесуэла аумаққа қатысты осы дау-дамайда өз жолын табу үшін күш немесе әскери құралдарды қолдану перспективасын көтермейді деп шын жүректен үміттенеді. Өйткені, бұл Латын Америкасы мен Кариб бассейні округтерінің, соның ішінде Венесуэланың көптен бері ұстанған ұстанымы біздің аймақ бейбітшілік аймағы болып қалуы керек&quot; деп мәлімдеді.&lt;ref name=CARICOMsup&gt;{{cite web|access-date=9 December 2023|date=26 October 2023|language=en|title=Caricom urges respect for international law|url=https://www.jamaicaobserver.com/news/caricom-urges-respect-for-international-law/|website=Jamaica Observer|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103082208/https://www.jamaicaobserver.com/news/caricom-urges-respect-for-international-law/|url-status=live}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt; Венесуэладағы референдумға қатысты CARICOM «халықаралық құқық бір мемлекеттің үкіметіне басқа мемлекеттің аумағын біржақты түрде басып алуға, аннексиялауға немесе қосуға қатаң тыйым салады. Жоғарыда айтылғандай, мақұлдау дауысы халықаралық құқықтың осы негізгі қағидасын ықтимал аумақты «барлық жолмен» талап етіп, Венесуэла күш қолданады деп болжайды деп бұзуға есік ашады» деп мәлімдеді.&lt;ref name=CARICOMsup/&gt;
*  [[Сурет:Commonwealth Icon.svg|20px]] Ұлттар Достастығы Венесуэладағы референдумға жауап бере отырып, [[Ұлттар достастығы|Ұлттар Достастығы]] Бас хатшысы Патрисия Скотланд Достастық «Гайананың егемендігі мен аумақтық тұтастығын сақтау мен сақтауды нық және табанды түрде қолдайтынын және оның барлық құқықтарын жүзеге асыруға кедергі келтіретін барлық құқықтарын жүзеге асыруды қуаттайды» деді.&lt;ref name=&quot;COMMONsup2&quot;&gt;{{Cite web |title=Statement by the Commonwealth Secretary-General on the escalation of the Guyana-Venezuela border dispute |url=https://thecommonwealth.org/news/statement-commonwealth-secretary-general-escalation-guyana-venezuela-border-dispute |accessdate=10 December 2023 |website=Commonwealth |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103082209/https://thecommonwealth.org/news/statement-commonwealth-secretary-general-escalation-guyana-venezuela-border-dispute |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
* {{ту|Еуропа одағы}} Жозеп Боррель мәселені бейбіт жолмен шешуге және біржақты әрекеттерден аулақ болуға шақырып, мұндай әрекеттердің «аймақ тұрақтылығына қауіп төндіретінін» баса айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |title=La UE instó a encontrar una solución pacífica al conflicto por el Esequibo entre Venezuela y Guyana|trans-title=The EU urged to find a peaceful solution to the conflict over the Esequibo between Venezuela and Guyana|url=https://www.infobae.com/venezuela/2023/12/13/la-ue-insto-a-encontrar-una-solucion-pacifica-al-conflicto-por-el-esequibo-entre-venezuela-y-guyana/ |access-date=13 December 2023 |work=[[Infobae]] |date=13 December 2023|language=es}}&lt;/ref&gt;
* [[Сурет:Flag of Mercosur Mercosul.svg|20px]] 7 желтоқсанда [[МЕРКОСУР|Меркосур]] сауда блогына мүше мемлекеттер саммит өткізіп, дағдарысты талқылады. Венесуэла қатысқан жоқ, өйткені 2016 жылы блоктың демократиялық баптарын бұзғаны үшін уақытша тоқтатылған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Porto |first=Douglas |title=Mercosul pede diálogo contra &quot;iniciativas unilaterais&quot; que possam agravar situação entre Venezuela e Guiana |url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/mercosul-pede-dialogo-contra-iniciativas-unilaterais-que-possam-agravar-situacao-entre-venezuela-e-guiana/ |access-date=2023-12-08 |website=CNN Brasil |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208132001/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/mercosul-pede-dialogo-contra-iniciativas-unilaterais-que-possam-agravar-situacao-entre-venezuela-e-guiana/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Лула Бразилияның бейбіт шешім іздеп жатқанын айтып, Бразилияға жағдайды реттеуді ұсынды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Landim |first=Raquel |title=Lula se oferece como mediador da crise com a Guiana para evitar presença dos EUA na região, dizem fontes |url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/lula-se-oferece-como-mediador-da-crise-com-a-guiana-para-evitar-presenca-dos-eua-na-regiao-dizem-fontes/ |access-date=2023-12-08 |website=CNN Brasil |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208132033/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/lula-se-oferece-como-mediador-da-crise-com-a-guiana-para-evitar-presenca-dos-eua-na-regiao-dizem-fontes/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дереккөздер блоктың бірлескен мәлімдемесі дайындалып жатқанын айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Prado |first=Gabriela |title=Mercosul deve divulgar &quot;breve comunicado&quot; sobre crise entre Venezuela e Guiana, dizem fontes |url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/mercosul-deve-divulgar-breve-comunicado-sobre-crise-entre-venezuela-e-guiana-dizem-fontes/ |access-date=2023-12-08 |website=CNN Brasil |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208131959/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/mercosul-deve-divulgar-breve-comunicado-sobre-crise-entre-venezuela-e-guiana-dizem-fontes/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Венесуэла — Гайана қатынастары]]
[[Санат:Саяси дағдарыс]]
[[Санат:2023 жылдағы Венесуэла]]
[[Санат:2023 жылдағы Гайана]]
[[Санат:2023 жылдағы Оңтүстік Америка]]
[[Санат:2023 жылдың желтоқсаны]]</text>
      <sha1>n35rsf69svljmgt0m10rswz8ihbroq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751486</id>
    <revision>
      <id>3608054</id>
      <parentid>3550634</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T13:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3608054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8965" sha1="asp12hi84nk553hi7huezw1hiox4wm1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі    = Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев
| Шынайы есімі     = 
| Суреті           = Erlan Särsembaev (2025-07-07).jpg
| Сурет ені        = 
| Атауы            = Сәрсембаев, 2025 жыл

| Титулы               = [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] 
| Ту                   = Ministry of Justice of Kazakhstan logo, 2023.png
| Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады      = 9 қаңтар 2025 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    =
| Премьер              = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
| Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізашары              = [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]]
| Ізбасары             = 

| Титулы_2               = [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сот]] судьясы
| Ту_2                   = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Ту2_2                  = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_2      = 1 қаңтар 2023
| Басқаруын аяқтады_2    = 9 қаңтар 2025
| Премьер_2              = 
| Президент_2            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізашары_2              = ''Конституциялық сот құрылды''
| Ізбасары_2             = 
| тақырыпша1_2         = Төрағасы
| мәтін1_2             = [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Азимова]]

| Туған күні         = 1975
| Туған жері         = [[Нұра (Талғар ауданы)|Октябрь]] ауылы, {{туғанжері|Талғар ауданы|Талғар ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://zhasalash.kz/news/erlan-sarsembaev-adlet-ministr-bolip-tagayindaldi-a50384/ |title= Ерлан Сәрсембаев Әділет министрі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= Жас Алаш |date= 2025-01-09 |accessdate= 2025-01-09}}&lt;/ref&gt;
| Қайтыс болған күні = 
| Қайтыс болған жері = 
| Жерленді           = 
| Діні               =
| Әкесі              = 
| Анасы              = 
| Жұбайы             = 
| Балалары           = 

| Партиясы           = 
| Білімі             = [[Алматы энергетика және байланыс университеті|Алматы энергетика және байланыс институты]] (1997) &lt;br/ &gt;Д.Қонаев атындағы гуманитарлық университет (2000)
| Ғылыми дәрежесі    = 
| Мамандығы          = {{hlist|радиоинженер|заңгер}}
| Қолтаңбасы         = 
| Сайты              = 


| Атағы                = [[аға офицер]]
| Қызмет еткен жылдары = 1998–2002
| Құрамында болды      = {{байрақ|Қазақстан}}
| Әскер түрі           = [[Сурет:Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|18px]] [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]]
| Басқарды             = 
| Шайқасы              = 

| Commons            = 
| Марапаттары        = {{Құрмет ордені}}
}}
'''Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев''' ([[1975 жыл]], [[Талғар ауданы]], [[Алматы облысы]]) — [[қазақстан]]дық заңгер және саясаткер, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]]. Бұрын Сәрсембаев [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сот]] судьясы еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/kk/2025-01-09/sbn-sarsembayev/ |title= Ерлан Сәрсембаев министр болып тағайындалды |lang= kk |work= kz.kursiv.media |last= Зәкіржанқызы |first= Сабина |date= 2025-01-09 |accessdate= 2025-01-09}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1997 жылы [[Алматы энергетика және байланыс университеті|Алматы энергетика және байланыс институты]]н радиоинженер мамандығы бойынша, ал 2000 жылы Д.Қонаев атындағы гуманитарлық университетті [[заңгер]] мамандығы бойынша бітірген.

== Еңбек жолы ==
2002 жылдан 2005 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-министр кеңсесі]]нің қорғаныс және құқықтық тәртіп бөлімінің кеңесшісі, сектор меңгерушісі қызметін атқарды.

2005 жылдан 2011 жылға дейін [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] аппаратында жұмыс істеді. Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетімен өзара іс-қимыл жөніндегі бөлім меңгерушісінің орынбасары, сондай-ақ әлеуметтік-мәдени даму комитетімен өзара іс-қимыл жөніндегі бөлім меңгерушісі лауазымдарын атқарды.

2011 жылдан 2016 жылға дейін Ұлттық қауіпсіздік органдарында қызмет атқарды. Онда [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] (ҰҚК) Заң департаменті бастығының орынбасары және бастығы лауазымдарын атқарды.

2016–2017 жылдар аралығында Парламент Сенатының аппаратына қайта ауысып, Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитетімен өзара іс-қимыл бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды.

2017 жылдан 2019 жылға дейін Сенат аппараты басшысының орынбасары болды.

2019–2022 жылдары Сенат аппаратының Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитетімен өзара іс-қимыл жөніндегі бөлімді басқарды.

2023 жылғы 1 қаңтардан бастап [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сот]]тың судьясы болып жұмыс істеді.

2025 жылғы 9 қаңтарда [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] лауазымына тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/erlan-zhaksylykuly-sarsembaev|title=Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев|lang=kk|publisher=inbusiness.kz|accessdate=2025-01-09}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның мүшесі болды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}}
{{DEFAULTSORT:Сәрсембаев, Ерлан Жақсылықұлы}}
[[Санат:Алматы энергетика және байланыс университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан заңгерлері]]
[[Санат:Қазақстан Конституциялық Соты судьялары]]
[[Санат:Қазақстан әділет министрлері]]</text>
      <sha1>asp12hi84nk553hi7huezw1hiox4wm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Масуд Пезешкиан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754519</id>
    <revision>
      <id>3608058</id>
      <parentid>3607538</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3608058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20941" sha1="h9tfxtzbmleunc4kenzwrolu7ss3i04" xml:space="preserve">{{Машиналық аударма}}
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                  = елбасы
| Қазақша есімі        = Масуд Пезешкиан
| Шынайы есімі         = {{lang-fa|مسعود پزشکیان}}&lt;br&gt;{{lang-az|مسعود پزشکیان}}
| Суреті               = Masoud Pezeshkian in 2025 (cropped).jpg
| Атауы                = 
| Титулы               = [[Иран|Иранның 9-Президенті]]
| Ту                   = Office of the President of the Islamic Republic of Iran Seal.svg
| Ту2                  = Flag of Iran.svg
| Басқара бастады      = 22 шілден 2024 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Иран жоғарғы көсемі  = Иран жоғарғы көсемі
| Ізашары              = [[Ибрахим Раиси]]&lt;br&gt;[[Мохаммад Мохбер]] ({{м.а.}})
| Титулы_2             = Уақытша басқарушы кеңестің мүшесі
| Ту_2                 = Emblem of Iran.svg
| Ту2_2                = Flag of Iran.svg
| Басқара бастады_2    = 1 наурыз
| Басқаруын аяқтады_2  = 8 наурыз 2026
| Ізашары_2            = Лауазым құрылды
| Ізбасары_2           = [[Моджтаба Хаменеи]] (Иран жоғарғы көсемі)
| Титулы_3             = Исламдық консультативтік кеңестің мүшесі
| Ту_3                 = Islamic Parliament of Iran Seal.svg
| Ту2_3                = Flag of Iran.svg
| Басқара бастады_3    = 27 мамыр 2008
| Басқаруын аяқтады_3  = 28 шілде 2024
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           =
| Титулы_4             = Денсаулық сақтау және медициналық білім министрі
| Ту_4                 = Emblem of Iran (red).svg
| Ту2_4                = Flag of Iran.svg
| Басқара бастады_4    = 22 тамыз 2001
| Басқаруын аяқтады_4  = 24 тамыз 2005
| Ізашары_4            = [[Мохаммад Фархади]]
| Ізбасары_4           = [[Камран Багери Ланкарани]]
| Титулы_5             = 
| Ту_5                 = 
| Ту2_5                = 
| Басқара бастады_5    = 
| Басқаруын аяқтады_5  = 
| Ізашары_5            = 
| Ізбасары_5           = 
| Титулы_6             = 
| Ту_6                 =
| Ту2_6                = 
| Басқара бастады_6    = 
| Басқаруын аяқтады_6  = 
| Президент_6          = 
| Ізашары_6            = 
| Ізбасары_6           = 
| Басқара бастады_7    = 
| Басқаруын аяқтады_7  =
| Президент_7          = 
| Ізашары_7            = 
| Ізбасары_7           = 
| Титулы_8             = 
| Ту_8                 = 
| Ту2_8                = 
| Басқара бастады_8    = 
| Басқаруын аяқтады_8  = 
| Ізашары_8            = 
| Ізбасары_8           = 
| тақырыпша1_8         = 
| мәтін1_8             = 
| Туған күні           = 29.09.1954
| Туған жері           = {{туғанжері|Мехабад|Мехабадта}}, [[Иран шаһаншаһ мемлекеті|Иран]]
| Азаматтығы           = 
| Атағы                = 
| Әскер түрі           = [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]]&lt;br&gt;[[Әскери медицина]]
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = [[Ислам]]
| Әкесі                = 
| Анасы                = 
| Жұбайы               = Фатемех Маджиди (Қайтыс болды)
| Балалары             = Захра Пезешкиан&lt;br&gt;Мехди Пезешкиан&lt;br&gt;Юзеф Пезешкиан
| Династия             = 
| Партиясы             = [[Партиясыз]] 
| Білімі               = [[Тебриз медицина ғылымдары университеті]]&lt;br&gt;[[Иран медицина ғылымдары университеті]]
| Ғылыми дәрежесі      = 
| Қолтаңбасы           = Masoud Pezeshkian signature.svg
| Commons              = Masoud Pezeshkian
| Марапаттары          = 
| Сайты            = 
| Қызмет еткен жылдары  = 1978
 | Атағы                 = Әскері дәрігер
| Әскер түрі            = [[Ислам революциясы сақшылар корпусы]]&lt;br&gt;[[Әскери медицина]]
| Басқарды             = 
| Шайқасы              = [[Иран-Ирак соғысы]]&lt;br&gt;[[Сирия азаматтық соғысы]]&lt;br&gt;[[Израиль-Иран соғысы]]&lt;br&gt;[[Ирандағы соғыс (2026)]]
}}
'''Масуд Пезешкиан''' ({{lang-fa|مسعود پزشکیان}}; [[29 қыркүйек]] [[1954 жыл]], [[Мехабад]]) — [[иран]]дық  [[Кардиохирургия|кардиохирург]], саяси және мемлекеттік қайраткер, 2024 жылғы 28 шілдеден бастап [[Иран|Иран Ислам Республикасының]] [[Иран президенті|9-шы президенті]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://massaget.kz/news/reformator-masud-pezeshkian-irannyin-jana-prezident-bolyip-111214/|title=Реформатор Масуд Пезешкиан Иранның жаңа президенті болып сайланды}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Масуд Пезешкиан 1956 жылы 29 қырқүйекте Махабад қаласында дүниеге келген. Өзін түрік деп санайды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://tr.euronews.com/2024/07/06/iranin-yeni-cumhurbaskani-mesud-pezeskiyan-kimdir |title=İran'ın yeni Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan kimdir? |lang=tr |website=[[Euronews]] |quote=&quot;Evde çocuklarımla Farsça yerine Türkçe konuşuyorum. Annem de babam da Türk. Türklüğümle gurur duyuyorum&quot; diyen Mesud Pezeşkiyan, Cuma günü düzenlenen Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turunda Said Celili'den daha fazla oy alarak İran'ın 9'uncu Cumhurbaşkanı oldu. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://olke.az/siyaset/383863/atam-da-turkdur-anam-da-turk-olmaimla-fexr-edirem-pezeskian/test|title=Atam da türkdür, anam da. Türk olmağımla fəxr edirəm — Pezeşkian|lang=az|website=olke.az|date=2024-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240709123918/https://olke.az/siyaset/383863/atam-da-turkdur-anam-da-turk-olmaimla-fexr-edirem-pezeskian/test|archive-date=2024-07-09|access-date=2024-07-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranwire.com/en/politics/131251-pezeshkians-ethnicity-and-jalilis-campaign-fail-to-mobilize-turk-voters/|title=Pezeshkian's Ethnicity and Jalili's Campaign Fail to Mobilize Turk Voters|lang=en|author=Ata Mahamad|website=IRANWIRE|date=2024-06-30|archive-date=2024-07-30|access-date=2025-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240730085456/https://iranwire.com/en/politics/131251-pezeshkians-ethnicity-and-jalilis-campaign-fail-to-mobilize-turk-voters/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ана тілі деңгейінде парсы және әзербайжан тілдерінен бөлек, күрд тілін де меңгерген&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Who Is Masud Pezeshkian, Iran's President-Elect?|first=Kian|last=Sharifi|url=https://www.rferl.org/a/iran-pezeshkian-profile-election-winner/33012192.html|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|access-date=2024-09-11|lang=en|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911025440/https://www.rferl.org/a/iran-pezeshkian-profile-election-winner/33012192.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1973 жылы Урмия ауыл шаруашылығы академиясын бітірді. Тамақ өнеркәсібі саласы бойынша диплом алды.

Әскерге шақырылып, Заболь қаласына қызмет етуге барған. Дәл осы кезеңде ол медицинаға қызығушылық танытты. Әскери қызметін аяқтағаннан кейін туған өңіріне оралып, медициналық институтқа түсіп, жалпы медицина бойынша білім алды.
Иран-Ирак соғысы кезінде Пезешкиан жиі алғы шепте болып, медициналық бригадаларды жіберуді ұйымдастырып, дәрігер ретінде жұмыс істеді.

1985 жылы Тебриз университетінің медицина факультетінде профессор қызметін атқарды.

1993–1999 жылдары Тебриз медициналық ғылымдар университетін басқарды.

2000 жылы жарты жыл бойы Иранның Денсаулық сақтау, емдеу және медициналық білім министрінің орынбасары болды.

2000–2004 жылдары Денсаулық сақтау, емдеу және медициналық білім министрі қызметін атқарды.

2024 жылғы 28 маусымда өткен президент сайлауының бірінші турында Масуд Пезешкиан 10 415 991 дауысқа (42,5%) ие болып, екінші турға өтті.

== Президенттігі ==
Пезешкиан президент ретіндегі алғашқы баспасөз мәслихатында Иранның «әдеп полициясы» әйелдерді міндетті [[хиджаб]] тағу мәселесі бойынша бұдан былай «мазаламайтынын» уәде етті. Ол сондай-ақ Иранның ядролық келісімі бойынша келіссөздер арқылы елге шетелдік инвестиция тартуға ниетті екенін білдірді.
Алайда 2025 жылы [[АҚШ]] президенті болып қайтадан [[Дональд Трамп]] сайланып, Иранға қатысты «ең жоғары қысым» саясатын жариялап, жаңа санкциялар енгізді, бұл елдегі экономикалық жағдайды күрделендірді&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/person/696a0af99a7947c8555ecd40|title=Пезешкиан Масуд|lang=ru-RU|website=[[РБК]]|access-date=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;.

=== Дін ===
Пезешкиан — Құран оқытушысы әрі Нахдж әл-Балаға (шиа мұсылмандары үшін маңызды мәтін) тәпсірін оқушы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ft.com/content/95896b95-85aa-40d0-9aa5-f06c8a769e3e |title=Reformist candidate Masoud Pezeshkian shakes up Iran presidential election |access-date=2024-06-28 |archive-date=2024-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613042850/https://www.ft.com/content/95896b95-85aa-40d0-9aa5-f06c8a769e3e |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ол сондай-ақ Иран–Түркия достық қоғамы мүшесі болып табылады&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140724073506/http://www.parliran.ir/index.aspx?fkeyid=&amp;siteid=1&amp;pageid=4467 اسامي اعضاء گروه دوستي پارلماني مجلس نهم]&lt;/ref&gt;.

=== Он екі күндік соғыс ===
2025 жылғы 13 маусымда Израиль Иранға әуе соққыларын бастап, Он екі күндік соғыстың басталуына түрткі болды&lt;ref&gt;[https://edition.cnn.com/2025/06/12/middleeast/israel-iran-strikes-intl-hnk Israel hits Iran's nuclear program and military leadership in unprecedented strikes]&lt;/ref&gt;. Бұған жауап ретінде Пезешкиан Иранның [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом қуаты халықаралық агенттігімен]] ынтымақтастығын тоқтата тұруды бұйырды&lt;ref&gt;[https://apnews.com/article/iran-nuclear-iaea-cooperation-8bbdc81b9199d8d179d0fb2e1b8dac2a Iran's president orders country to suspend cooperation with UN nuclear watchdog IAEA]&lt;/ref&gt;. «Фарс» агенттігі мен [[АҚШ]] барлау дереккөздері 16 маусымда израильдік күштердің Пезешкианды өлтіруге әрекет жасағанын растады&lt;ref&gt;[https://www.cbsnews.com/news/irans-president-injured-during-israeli-strikes-u-s-intelligence-sources-say/ Iran's president injured during Israeli strikes, U.S. intelligence sources say]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.middleeasteye.net/news/iran-president-masoud-pezeshkian-tells-tucker-carlson-israel-tried-assassinate-him Iran's President Masoud Pezeshkian says Israel tried to assassinate him]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-860301 Iranian President Masoud Pezeshkian claims Israel tried to kill him]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.indiatoday.in/world/story/irans-president-claims-israel-tried-to-assassinate-him-during-12-day-war-glbs-2752304-2025-07-08 Iran's president claims Israel tried to assassinate him during 12-day war]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/articles/cn0z8n037p6o Iran President Pezeshkian was reportedly injured in Israeli strikes]&lt;/ref&gt;.

Қастандық әрекеті Пезешкиан басқа жоғары лауазымды ирандық шенеуніктермен кездесу өткізіп жатқан ғимаратқа соққы беруді қамтыды. Шабуыл кезінде эвакуация жолдарын бұғаттау және ауа айналымын бұзу үшін ғимараттың кіреберістері мен шығаберістеріне бағытталған алты зымыран немесе бомба қолданылған&lt;ref&gt;[https://www.ndtv.com/world-news/iran-president-masoud-pezeshkian-injured-in-israels-nasrallah-style-assassination-plot-report-8867547 Iran's President Was Injured In Israel's Nasrallah-Style Assassination Plot: Report]&lt;/ref&gt;. Нысаналы қабатта электр қуаты өшірілгеніне қарамастан, Пезешкианды қоса алғанда ирандық шенеуніктер алдын ала жоспарланған төтенше шығу жолы арқылы қашып үлгерді&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2025/7/13/iranian-president-lightly-wounded-while-escaping-israeli-attack Iranian president lightly wounded while escaping Israeli attack]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/07/13/iranian-president-injured-during-israeli-airstrike/ Wounded Iranian president forced to escape through emergency hatch during Israeli air strike]&lt;/ref&gt;.

=== 2026 жылы Иранға қатысты болған әскери қақтығыстар ===
Пезешкиан 2026 жылғы 28 ақпанда басталған [[Ирандағы соғыс (2026)|АҚШ-Израильдің Иранға бірлескен соққыларын]] айыптап, бұл шабуылдарды «гуманитарлық қағидаттардың өрескел бұзылуы және мұсылмандарға қарсы ашық соғыс жариялау» деп сипаттады&lt;ref&gt;[https://www.npr.org/2026/03/07/g-s1-112858/iran-president-statement Iran's president apologizes for strikes on neighbors as strikes pound their cities]&lt;/ref&gt;. 1 наурызда [[Иран жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] өлтірілгеннен кейін, президент Пезешкиан Уақытша жетекшілік кеңес құрамына [[Әлиреза Арафи]] (Сарапшылар кеңесі төрағасының екінші орынбасары) және [[Ғолам Хоссейн Мохсени-Эджеи]] (сот жүйесінің басшысы) бірге кірді&lt;ref&gt;[https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/ Iran names three men for interim Leadership Council to pick next supreme leader]&lt;/ref&gt;.

7 наурызда Пезешкиан Иранның жауап ретінде жасаған зымыран соққылары үшін көрші елдерден кешірім сұрап, мемлекеттік телеарна арқылы егер бұл елдер Иранға қарсы шабуылдар үшін плацдарм ретінде пайдаланылмаса, Иран аймақ елдеріне жасалатын шабуылдарды тоқтататынын мәлімдеді. Соған қарамастан, шабуылдар жалғаса берді, бұл ирандық басшылықтың Ислам революциясы сақшылары корпусы үстінен бақылауы шектеулі екенін көрсетті. Пезешкиан сондай-ақ [[АҚШ]] президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранның «сөзсіз капитуляциясы» туралы талабын ашық түрде қабылдамады&lt;ref&gt;[https://indianexpress.com/article/world/iran-president-pezeshkian-apology-neighbours-trump-surrender-demand-10569646/ Iran President Pezeshkian apologises to neighbours for attacks, tells Trump to take 'Tehran surrender dream to grave]&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
Масуд Пезешкиан бұрын Фатеме Маджидиге үйленген болатын&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-43300331 |title=مقام‌های جمهوری اسلامی و همسرانشان؛ مردان نام‌دار و زنان 'بی‌نام' |access-date=2024-06-28 |archive-date=2024-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610055741/https://www.bbc.com/persian/iran-features-43300331 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1993 жылы Пезешкиан автокөлік апатынан жұбайы мен бір баласынан айырылды. Ол қалған екі ұлы мен қызын жалғыз өзі тәрбиелеп өсірді және қайтадан ешқашан үйленбеді. Оның қызы Захра Пезешкиан Шариф технологиялық университетінде химия мамандығы бойынша магистр дәрежесін алған және Рухани үкіметі билікке келгенге дейін Jam Petrochemical компаниясында жұмыс істеген.

Масуд Пезешкиан парсы, күрд және әзербайжан тілдерінде еркін сөйлейді.

Пезешкиан «Трактор» футбол клубының жанкүйері.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.khabaronline.ir/news/1919716/پزشکیان-اکثر-بازی-های-تراکتور-را-با-محمدحسینم-به-استادیوم-می/ |title=پزشکیان: اکثر بازی های تراکتور را با نوه‌ام محمدحسین به استادیوم می رویم /باهم بحث می کنیم، نقدم می کند اما هیچوقت دعوا نمی کنیم |access-date=2024-06-28 |archive-date=2024-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707042204/https://www.khabaronline.ir/amp/1919716/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары == 
* {{байрақ|Түрікменстан}} «Magtymguly Pyragy» медалі (2024)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.parahat.info/edict/2949 |title=Указ Президента Туркменистана от 11 октября 2024 года «О награждении юбилейной медалью Туркменистана „Magtymguly Pyragynyň 300 ýyllygyna“ Президента Исламской Республики Иран ПЕЗЕШКИАНА Масуда» |archive-date=2024-11-07 |access-date=2024-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107165748/https://www.parahat.info/edict/2949 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз == 
* [[Ирандағы соғыс (2026)]]
* [[Иран]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Пезешкиан, Масуд}}
[[Санат:Иран саясаткерлері]]
[[Санат:Иран президенттері]]
[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]</text>
      <sha1>h9tfxtzbmleunc4kenzwrolu7ss3i04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франсуа Байру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>756147</id>
    <revision>
      <id>3608057</id>
      <parentid>3606231</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3608057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12837" sha1="ryysleri6z9t24vjdo0a7sf9b6ovn3j" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Мемлекеттік қайраткер
|Шынайы есімі   = {{lang-fr|François Bayrou}}
|Есімі          = 
|Қазақша есімі  =
|Сурет ені      = 250
|Суреті         = François Bayrou (Législatives 2024).jpg
|Титулы          = [[Франция]]ның [[Францияның премьер-министрі|Премьер-министрі]]
|Ту              = Armoiries république française.svg
|Ту2             = Flag of France.svg
|Басқара бастады = 13 желтоқсан 2024
|Басқаруын аяқтады = 9 қырқүйек 2025
|Президент = [[Эммануэль Макрон]]
|Ізашары       = [[Мишель Барнье]]
|Ізбасары       = 	[[Себастьен Лекорню]]
|Титулы_2       = Францияның әделілет министрі
|Ту_2           = Armoiries république française.svg
|Ту2_2          = Flag of France.svg
|Басқара бастады_2 = 17 мамыр
|Басқаруын аяқтады_2 = 21 маусым 2017
|Президент_2 = 
|Ізашары_2        = Жан-Жак Юрвоас
|Ізбасары_2       = Николь Беллубэ
|Титулы_3         = Ұлттық білім министрі
|Ту_3             = Armoiries république française.svg
|Ту2_3            = Flag of France.svg
|Басқара бастады_3 = 29 наурыз 1993
|Басқаруын аяқтады_3= 4 маусым 1997
|Ізашары_3         = Жак Ланг
|Ізбасары_3        = Клод Алегр
|Басқара бастады_4 =
|Басқаруын аяқтады_4=
|Ізашары_4         = 
|Ізбасары_4        = 
|Титулы_5           = Демократиялық қозғалыс партияның басшысы
|Ту_5               = Flag of France.svg
|Ту2_5              = Flag of France.svg
|Басқара бастады_5  = 30 қараш 2007 бастап
|Басқаруын аяқтады_5=
|Діні           = [[Католицизм]]
|Партиясы       = [[Демократиялық қозғалыс]] (2006 жылдан бастап)
|Балалары       = 4 бала
|Анасы          = Эмма Сарту
|Жұбайы         = Элизабет Байру
|Әкесі          = Калист Байру
|Туған күні     = 25.05.1951
|Туған жері     = Бордер [[Франция]]
|Сайты          = 
|Қолтаңба ені   = 
|Қолтаңбасы     = François Bayrou signature.svg
|Commons        =
}} 
'''Франсуа Байру''' ({{lang-fr|François Bayrou}}) — [[Франция|Францияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. Демократиялық қозғалыс партияның басшысы.

[[Франция|Францияның]] Премьер-министрі (2024-2025). [[Францияның Әділет министрі]] (2017-2019) және бір кезде [[Францияның Ұлттық білім министрі]] (1993-1997) қызметтерін атқарған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/2200398-makron-frantsuz-ukimetin-73-zhastagy-bairuga-senip-tapsyrdy/|title=Макрон француз үкіметін 73 жастағы Байруға сеніп тапсырды}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Франсуа Байру кедей фермер отбасында дүниеге келген. Бордо III университетінде классикалық әдебиет мамандығы бойынша білім алып, оны 23 жасында тәмамдаған. 1982 жылы оңшыл-либералдық Француз демократиясы одағына кіріп, осы партия атынан Атлантикалық Пиреней департаменті бас кеңесінің депутаты болып сайланды.

Байру христиан-демократиялық көзқарасты ұстанады және өзін діндар католик деп атайды. Сонымен қатар ол дін мен мемлекеттің бөліну қағидатын қолдайды.

1979–1981 жылдары Ауыл шаруашылығы министрлігінде жоғары лауазымды қызмет атқарып, сауатсыздықпен күрес мәселелерімен айналысты. Кейін Сенат төрағасы Ален Поэрдің аппаратында жұмыс істеді. 1984–1986 жылдары Еуропарламент төрағасы Пьер Пфлимленнің кеңесшісі болды. 1993 жылға дейін парламенттегі сауатсыздыққа қарсы күрес тобына жетекшілік етті.

1993 жылы Эдуар Балладюр жетекшілік еткен оңшыл либералдардың сайлаудағы жеңісінен кейін Франсуа Байру Франция үкіметіне білім министрі ретінде шақырылды. Оның министрлік кезеңінде француз білім беру жүйесінде бірқатар реформалар жүргізілді. 1995 жылы премьер-министр болып Ален Жюппе тағайындалғаннан кейін де өз қызметін сақтап қалып, ғылым саласына да жауапты болды.

Байрудың басты саяси мақсаты — голлистік күштерге тең дәрежеде қарсы тұра алатын центристік саяси күш қалыптастыру еді. Ол білім және ғылым министрі қызметін 1997 жылғы 4 маусымға дейін атқарды. Оның орнына Клод Аллегр келді.

1998 жылы Француз демократиясы одағының төрағасы болып сайланды. Партия әлеуметтік бағыттағы нарықтық экономиканы, жеке еркіндікті қорғауды, әлеуметтік төзімділікті күшейтуді, орталықсыздандыруды және ультраоңшыл күштермен ынтымақтастықтан бас тартуды қолдады.

1999 жылы Еуропарламент сайлауына қатысып, Страсбургтегі парламент депутаты болды. 2002 жылғы Франция президенті сайлауында партия атынан кандидат ретінде қатысып, 6,8 % дауыс жинап, төртінші орын алды.

Сол жылы либерал-центристер арасында жік пайда болды. Партияның бір бөлігі Жак Ширакты қолдау үшін Халықтық қозғалыс одағына қосылуға дайын болса, Байру Француз демократиясы одағының тәуелсіздігін сақтауды жақтады. Осыдан кейін ол Еуропарламент депутаты мандатынан бас тартып, Франция парламентінің депутаты болды.

2007 жылғы президенттік сайлау қарсаңында Байру рейтингте айтарлықтай өсім көрсетіп, басты үміткерлердің біріне айналды. Ол өзін солшыл кандидат Сеголен Руаяль мен консерватор Николя Саркозиге балама центристік кандидат ретінде таныстырды. Сайлауалды науқан кезінде Еуропалық одақты «адамзаттың ең әдемі құрылысы» деп атады. Сонымен қатар Түркияның ЕО-ға кіруіне қарсы болып, еуропалық конституцияны қолдады. Конституцияда Құдай туралы ескертуге қарсы шығып, дін мен заң араласпауы тиіс екенін мәлімдеді.

2008 жылы По қаласының мэрі сайлауына қатысқанымен, социалистер кандидаты Мартин Кассудан жеңілді.

2012 жылғы президент сайлауында 9,13 % дауыс жинап, бесінші орын алды. Екінші турда Франсуа Олландты қолдайтынын мәлімдеді. Алайда өз жақтастарын нақты бір кандидатқа дауыс беруге шақырмады.

2017 жылғы 17 мамырда Эдуар Филипптің алғашқы үкіметінде әділет министрі қызметіне тағайындалды. Алайда сол жылғы 21 маусымда парламент сайлауынан кейін жасақталған екінші үкімет құрамына кіруден бас тартты.

2024 жылғы 13 желтоқсанда Францияның премьер-министрі болып тағайындалды&lt;ref&gt;{{cite news|title=Job Facing France's New PM François Bayrou is Imposing at Best|lang=en|url=https://news.sky.com/story/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|website=Sky News|access-date=2024-12-13|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214180151/https://news.sky.com/story/amp/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 23 желтоқсанда Байру үкіметі құрылды&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |title= Valls, Retailleau, Borne… Découvrez la liste du gouvernement de François Bayrou |author= Juliette Vignaud |date= 2024-12-23 |work=  |publisher= Le Point |access-date= 2024-12-25 |lang= fr |archive-url= https://web.archive.org/web/20241223181428/https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |archive-date= 2024-12-23 |url-status= live }}&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 16 ақпанда Социалистік партияның бірінші хатшысы Оливье Фор Франсуа Байруды кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылық оқиғаларын жасыруға қатысы болуы мүмкін деп айыптады. Әңгіме Лестель-Бетаррам қаласындағы жеке католик мектебіндегі 1970–1990 жылдар аралығындағы оқиғалар туралы болды. Байру бұл іске қатысты ешқандай ақпарат алмағанын мәлімдеді.

2025 жылғы 8 қыркүйекте Франция Ұлттық жиналысы Байру үкіметіне сенімсіздік вотумын жариялады. Бұған 2026 жылға арналған бюджетті қабылдау әрекетінің сәтсіз аяқталуы себеп болды. Келесі күні Байру президент Эмманюэль Макрон атына үкіметтің отставкасы туралы өтініш берді.

2025 жылғы 9 қыркүйекте Франция премьер-министрі қызметінде оның орнын қорғаныс министрі Себастьен Лекорню басты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-09-09/macron-appoints-ally-lecornu-as-france-s-new-prime-minister |title= Macron Appoints Ally Lecornu as France’s New Prime Minister |author=  |date= 2025-09-09 |work=  |publisher= Bloomberg |access-date= 2025-09-09 |lang= en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/217145|title=Францияда жаңа премьер-министр тағайындалды|date= 2025-09-09|access-date= 2026-09-10|lang= kz}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Эммануэль Макрон]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

&lt;references /&gt;
[[Санат:Франция]]</text>
      <sha1>ryysleri6z9t24vjdo0a7sf9b6ovn3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алекс Фримен (футболшы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762150</id>
    <revision>
      <id>3608253</id>
      <parentid>3488186</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sleepycatinacap</username>
        <id>163536</id>
      </contributor>
      <origin>3608253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1232" sha1="t4bmo4c44c126nocf9learnalbgupaw" xml:space="preserve">{{Футболшы
|туған күні = 9.8.2004
|азаматтығы = {{USA}}
|бойы = 188
|позиция = қорғаушы
|қазіргі клуб = {{ту|АҚШ}} [[Орландо Сити]]
|номер = 30
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2023—|{{ту|АҚШ}} [[Орландо Сити]]|19 (3)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2025—|{{футбол|АҚШ}}|5 (0)
}}
}}
'''Александр Майкл Фримен''' ({{lang-en|Alexander Michael Freeman}}; 9 тамыз 2004, [[Флорида|Флорида штаты]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық футболшы, қорғаушы. 2005 жылғы КОНКАКАФ Алтын кубогының финалисі. 2023 жылы карьерасын &quot;Орландо Сити&quot; клубында бастады. АҚШ-тың 17, 19, 23 жастағы құрамаларында да ойнады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}
{{сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:АҚШ футболшылары]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]</text>
      <sha1>t4bmo4c44c126nocf9learnalbgupaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бренден Эронсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762351</id>
    <revision>
      <id>3608256</id>
      <parentid>3489467</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sleepycatinacap</username>
        <id>163536</id>
      </contributor>
      <origin>3608256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2032" sha1="lvvigvksfdziqxsnt22u09d093vnwhg" xml:space="preserve">{{Футболшы
| туған күні =22.10.2000
| рост = 178
| позиция = жартылай қорғаушы
| азаматтығы= {{Байрақ|АҚШ}} 
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2017—2020|{{ту|АҚШ}} [[Филадельфия Юнион]]|48 (7)
|2021—2022|{{ту|Аустрия}} [[Ред Булл Зальцбург|Ред Булл (Зальцбург)]]|46 (9)
|2022—|{{ту|Англия}} [[Лидс Юнайтед]]|82 (10)
|2023—2024|{{аренда}}{{ту|Германия}} [[Унион (футбол клубы, Берлин)|Унион (Берлин)]]|30 (2)
}}
|ұлттық құрамы= {{футбол карьерасы
|2020—|{{ту|АҚШ}}|47 (8)
}}
}}
'''Бренден Расселл Эронсон''' ({{lang-en|Brenden Russell Aaronson}}; [[22 қазан]] [[2000 жыл|2000]], Медфорд, [[Нью-Джерси]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық футболшы, жартылай қорғаушы. 2022 жылы әлем чемпионатына қатысты.

== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===
'''«Филадельфия Юнион»'''

* Supporters’ Shield — 2020

'''«Ред Булл» (Зальцбург)'''

* Аустрия чемпионы — 2020/21, 2021/22
* Аустрия кубогы — 2020/21, 2021/22

'''«Лидс Юнайтед»'''

* Чемпионшип: 2024/25

=== Халықаралық ===
'''АҚШ'''

* [[КОНКАКАФ ұлттар лигасы]]: 2019/20, 2022/23

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}
{{сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:АҚШ футболшылары]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Ред Булл Зальцбург ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лидс Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Унион Берлин ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>lvvigvksfdziqxsnt22u09d093vnwhg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>763562</id>
    <revision>
      <id>3608112</id>
      <parentid>3582161</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Қаруландырылуы, штаттық құрылымы, қамтамасыз етілуі */</comment>
      <origin>3608112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48192" sha1="eo9e8k7qt4gkbt76i2maic5rbzect7v" xml:space="preserve">{{Жауынгерлік құралым
 | Атауы               = Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің десанттық-шабуылдаушы әскерлері
 | Шынайы атауы        = 
 | Сурет               = Нарукавный шеврон Десантно-штурмовых Войск ВС РК - 1.jpg
 | Сурет ені           = 
 | Сурет атауы         = 
 | Күндер              = 2000 жылдан бастап
 | Таратылды           = 
 | Елі                 = {{KAZ}}
 | Бағынышты           = ДШӘ қолбасшылығы
 | Кіреді              = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]]
 | Түрі                = жеке әскери бөлім (2023 бастап)
 | Тармағы             = 
 | Рөлі                = [[Әуе-десант әскері|әуе-десант әскерлері]]
 | Көлемі              = 
 | Штаб-пәтері         = 
 | Штаб-пәтерінің түрі = 
 | Лақап аты           = 
 | Сәруары             = 
 | Ұраны               = 
 | Реңкі               =
 | Маршы               = 
 | Бойтұмары           = 
 | Жабдығы             = 
 | Жабдық түрі         = 
 | Шайқастары          = 
 | Шайқас түрі         = 
 | Ізашары             =
 | Ізбасары            = 
 | Марапаттары         = 
 | Сайты               = 
 | ортаққордағы санаты =
&lt;!-- Басшылығы --&gt;
 | Командирі1           = Махсут Гусейнов
 | Командир атағы1      = 
 | Командирі2           = 
 | Командир атағы2      = 
 | Командирі3           = 
 | Командир атағы3      = 
 | Командирі4           = 
 | Командир атағы4      = 
 | Командирі5           = 
 | Командир атағы5      = 
 | Командирі6           = 
 | Командир атағы6      = 
 | Командирі7           = 
 | Командир атағы7      = 
 | Командирі8           = 
 | Командир атағы8      = 
 | Командирі9           = 
 | Командир атағы9      = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің десанттық-шабуылдаушы әскерлері''' — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштерінің]] жеке әскер бөлімі.

Жоғарғы Бас Қолбасшының резерві болып табылады және әскери тәртіптерде де, негізгі күштерден оқшауланған жағдайда да, оның ішінде жау тылында да тапсырмаларды орындауға арналған әскери бөлім&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/585514?lang=kk|title=Қарулы күштердің Десанттық-шабуылдау әскерлеріне 23 жыл|publisher=GOV.kz|date=2023-07-06|accessdate=2025-08-20}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
=== Кеңес заманында ===
[[Сурет:Боевое Знамя 35-й огдшбр.JPG|thumb|right|250px|35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының кеңестік жауынгерлік байрағы]]
КСРО-ның кейінгі кезеңдерінде [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] аумағында бір ғана парашюттік бөлімше — [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысының]] [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] кентінде орналасқан 57-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы орналасты. Бұл бригада кадрлық (қызметкерлері толық емес) болды және 1979 жылы құрылды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Шайкин В. И.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «История создания и пути развития Воздушно-десантных войск»|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Рязань|баспасы= Типография РВВДКУ|жыл= 2013|томы= |беттері= |барлық беті= 299|сериясы= |isbn= УДК 355.23 ББК Ц 4,6(2) 3 Ш17|тиражы= }}&lt;/ref&gt;. 1990 жылдың тамызына дейін десанттық-шабуылдаушы құрамалар Әуе-десанттық күштердің емес, Құрлық әскерлерінің бөлігі болды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Феськов В.И., Голиков В.И., Калашников К.А., Слугин С.А.|бөлімі= Глава 6. Часть II. «Десантно-штурмовые формирования Сухопутных войск»|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Вооруженные Силы СССР после Второй мировой войны: от Красной Армии к Советской. Часть 1: Сухопутные войска»|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Томск|баспасы= Издательство Томского университета|жыл= 2013|томы= |беттері= 243—245|барлық беті= 640|сериясы= |isbn= 978-5-89503-530-6|тиражы=500}}&lt;/ref&gt;.

1988 жылы 56-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы [[Ауғанстан|Ауғанстаннан]] шығарылып, Түрікмен КСР-нің Иолотан қаласында жаңа орын тапты. Келесі 1989 жылы кейбір әскери округтерді тарату реформасы кезінде [[Орта Азия әскери округі]] таратылып, [[Түркістан әскери округі|Түркістан әскери округінің]] құрамына енгізілді. Кеңестік әскери нормалар бойынша мемлекеттік шекараға шығатын әскери округте бір ғана десанттық-шабуылдау бригадасы болуы тиіс болғандықтан, [[Ауған соғысы (1979–1989)|Ауған соғысына]] қатысқан 56-бригада қалды, ал 1990 жылы 57-десанттық-шабуылдау бригадасы таратылды. Осы кезден бастап Қазақ КСР аумағында бірде-бір әуе-десанттық бөлімше болмады.

1991 жылы, [[КСРО ыдырауы|КСРО ыдырамай]] тұрып, [[35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] Германиядағы Кеңес әскерлері тобынан Қазақ КСР [[Алматы облысы|Алматы облысының]] [[Қонаев (қала)|Қапшағай]] қаласына қайта орналастырылды. Жаңа орналасқан жерінде бригада 32363 әскери бөлімі деген шартты атауын алды. Қайта орналастыруды таңдау елдің әскери басшылығының 1979 жылы таратылған және таулы шөлді жерлерде ұрыс қимылдарын жүргізуге бағытталған 105-гвардиялық әуе-десанттық дивизиясын қайта құру жоспарларымен айқындалды. 35-бригада 1979 жылы қарашада 111-парашютті-десанттық полкінің құрамындағы дивизия негізінде құрылғандықтан, 105-дивизиямен тікелей байланысты болды. Ал Қапшағай гарнизонында 546-жеке арнайы мақсаттағы полк (1984 жылы Ауғанстанға аттанған 22-жеке арнайы мақсаттағы бригаданың қалдықтарынан құрылған) болды, осының материалдық базасы әуе-десанттық жаттығуларға мүмкіндік берді. 105-дивизияны қалпына келтіру жоспарына сәйкес 35-бригада 111-парашютті-десанттық полк болып қайтадан жаңадан жасақталуы тиіс еді. 105-әуе-десанттық дивизияны қайта құру кезінде 35-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы 35-жеке әуе-десанттық бригада деп аталып, 546-полктің әскери қалашығын иеленді, ал ол өз кезеңінде 40-армияның 524-жеке арнайы мақсаттағы рота деп жаңадан жасақталып, Қапшағай гарнизонының басқа әскери қалашығына орналастырылды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://desantura.ru/articles/33636/ |title=Неизвестная дивизия. 105-я гвардейская воздушно-десантная Краснознамённая дивизия (горно-пустынная) |access-date=2014-09-06 |archive-date=2016-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160516185902/http://desantura.ru/articles/33636 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

КСРО-ның кейінгі ыдырауы 105-әуе-десанттық дивизияны қайта құру жоспарын үзді, өйткені оның құрамына енгізу жоспарланған әскери бөлімдер үш тәуелсіз мемлекеттің (Өзбекстан, Түрікменстан және Қазақстан) аумағында болып шықты.

[[КСРО Қарулы Күштерін бөлісу|КСРО Қарулы Күштері бөлісіп алған]] кезде, 1992 жылы 7 мамырда Алматыда жасалған Ресей-Қазақстан келісімдеріне сәйкес, 35-жеке гвардиялық әуе-десанттық бригадасы бұрынғы – 35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы атауын қайтарып, толығымен Қазақстанның құзыретіне өтті.

=== Қазақстан әскеріндегі 35-бригада. 1992—2000 ===
[[Сурет:Десантники в грузовой кабине Ан-12.jpg|thumb|right|250px|Ан-12 ұшағының жүк кабинасы. 35-бригаданың жауынгерлері Қапшағайдың төңірегінде парашютпен қонуға дайындалуда. 1996 ж. мамыр]]
Жаңадан құрылған Қазақстан армиясы жалғыз парашюттік бөлімді жеке әскери бөлімге бөлуді мақсат етпегендіктен, 1993 жылы 9 сәуірде құрылған [[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері|ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің]] құрамына 35-десанттық-шабуылдаушы бригадасы енгізілді. 35-бригададағы барлық жауынгерлік дайындықтар [[КСРО Құрлық әскерлерінің десанттық-шабуылдаушы құрылымдары|КСРО ҚК Құрлық әскерлерінің десанттық-шабуылдаушы құрылымдарына]] арналған кеңестік әдістемеге сәйкес жүргізілді.

Славян ұлттарының офицерлері мен прапорщиктерінің кетуіне және [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдеріндегі жалпы экономикалық құлдырауға байланысты жеткіліксіз қаржыландыруға байланысты жаңадан құрылған [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде]] кадрлық дағдарыс орын алды. Барлық армия бөлімдерінде бөлімшелердің штат санын қысқарту бойынша реформалар жүргізілді. Офицерлердің тапшылығы әскери басшылықты барлық дерлік жауынгерлік дайын бөлімшелерде кадрлық қысқарту жұмыстарын жүргізуге мәжбүр еткізді. 35-бригадада 1994 жылға қарай 4-десанттық-шабуылдаушы батальон мен барлау ротасы таратылды, артиллериялық дивизия штаты қысқартылды, әрбір десанттық-шабуылдаушы батальонға бір парашютті-десанттық ротадан жасақталып, миномет батареялары таратылды. 1995 жылдың жазына қарай бригаданың жеке құрамы шамамен 1500 адамды құрады&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://desantura.ru/articles/23/ |title=История создания Аэромобильных войск Республики Казахстан|access-date=2013-09-02 |archive-date=2014-01-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6DnlW5QPD?url=http://desantura.ru/articles/23/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2000 жылы 11 тамызда 35-бригада ҚР ҚК Оңтүстік әскери округі әскерлерінің құрамына енді.

=== Әскер түрлерінің құрылуы ===
[[Сурет:Нарукавный шеврон Десантно-штурмовых Войск ВС РК - 2.jpg|thumb|right|200px|ҚР ҚК десанттық-шабуылдаушы әскерлерінің түздік нысанды киімге арналған жең белгісі]]
2000 жылы 6 шілдеде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] «Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің құрылымы туралы» № 417 Жарлығы шықты, оған сәйкес әскер түрлерінің жаңа саласы – '''ҚР ҚК Ұтқыр әскерлері''' құрылды.

2001 жылдың 1 ақпанында 35-бригада Оңтүстік әскери округінен шығарылып, ҚР ҚК Ұтқыр әскерлерінің құрамына енгізілді. Бастапқыда 35-бригада әскер түрінің өзі болды.

2003 жылы 12 қарашада Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің нұсқауының негізінде Ұтқыр әскерлер Аэроұтқыр әскерлері болып өзгертілді. Бірақ ҚР ҚК '''Аэроұтқыр әскерлерінің''' құрылған күні 2000 жылдың 6 шілдесі деп саналады&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.sarbaz.kz/volno/6-shіlde---aeroutqyr-aeskerlerіnіng-kuenі-161881145/|title=6-шілде - Аэроұтқыр әскерлерінің күні|publisher=«САРБАЗ» әскери порталы|date=2016-07-07|accessdate=2025-08-20}}&lt;/ref&gt;.

2003 жылдың көктемінен күзіне дейін ұйымдастырушылық және штаттық іс-шаралар Аэроұтқыр әскерлерінің жаңа десанттық-шабуылдау бригадаларын құруға кірісті. Олардың барлығы 35-бригададан кейінгі тәртіп бойынша жалпы әскери нөмірлер алды. Оларды құрудың негізі құрлық әскерлерінің мотоатқыштар бөлімдері болды. 2003 жылы келесі десанттық-шабуылдаушы құрамалар құрылды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Захаров В. М.|бөлімі= Часть II. «Военные организации постсоветских государств». Глава 3. «Раздел советских вооружённых сил»|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Военное строительство в государствах постсоветского пространства»|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Издательство РИСИ|жыл= 2011|томы= |беттері= 285—289|барлық беті= 380|сериясы= |isbn= 978-5-7893-0118-0|тиражы= 300}}&lt;/ref&gt;:
* 36-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы (68665 ә/б) — [[Астана]] қ. 2-мотоатқыштар бригадасын жаңадан жасақтау арқылы құрылды, ол өз кезегінде [[Қарағанды|Қарағандыда]] орналасқан бұрынғы [[7-жеке механикаландырылған бригада|203-мотоатқыштар дивизиясының]] бөлімшелері негізінде құрылды. Басқа деректер бойынша, бригада Вячеславка елді мекенінде орналасқан 429-арнайы мақсаттағы «Қалқан» жасағының (43663 ә/б) негізінде құрылды;
* 37-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы (18404 ә/б) — [[Талдықорған]] қ., сол кезде Алматы облысы, қазір [[Жетісу облысы]]. [[9-жеке механикаландырылған бригада|68-мотоатқыштар дивизиясының]] 517-мотоатқыштар полкін жаңадан жасақтау арқылы құрылған;
* 38-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы (61993 ә/б) — Алматы қ. 1997 жылы 68-мотоатқыштар дивизиясы 385-мотоатқыштар полкінің негізінде құрылған 46-мотоатқыштар бригадасын жаңадан жасақтау арқылы құрылды;
* 4-жеке барлау батальоны (48386 ә/б) – Талдықорған қ. 68-мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 106-жеке барлау батальоны;
* 4-жеке инженерлік-сапер батальоны (89427 ә/б) – [[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]] ауылы, Кербұлақ ауданы, Алматы облысы. 68-мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 227-жеке инженерлік-сапер батальоны;
* 4-жеке байланыс батальоны (77035 ә/б) — Сарыөзек ауылы, Кербұлақ ауданы, Алматы облысы. Бұрынғы 68-мотоатқыштар дивизиясының 549-жеке байланыс батальоны.

Алматы облысына десанттық-шабуылдаушы әскерлерінің негізгі шоғырлануына байланысты Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Аэроұтқыр әскерлері қолбасшысы басқармасының орналасқан жері [[Алматы]] қаласы болып белгіленді. Басқарма [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әскери-әуе күштері]] штаб-пәтерінің қасында орналасты&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің &quot;Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Десанттық-шабуылдау әскерлері қолбасшысының басқармасы&quot; Республикалық мемлекеттік мекеме [https://niac.kz/kz/010240002847 Ұлттық ақпараттық-талдау орталығы сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240213174829/https://niac.kz/kz/010240002847 |date=2024-02-13 }}&lt;/ref&gt;.

2017 жылдың шілдесінде ҚР Қорғаныс министрінің бұйрығымен Аэроұтқыр әскерлері '''Десанттық-шабуылдаушы әскерлері''' деп өзгертілді.

=== Қаруландырылуы, штаттық құрылымы, қамтамасыз етілуі ===
[[Сурет:Боец инженерно-сапёрного подразделения.JPG|thumb|right|240px|35-бригадасындағы инженерлік-сапер ротасының жауынгерлері. 2009 ж. тамыз]]
[[Сурет:Бойцы АэроМобильных Войск в полевой экипировке.JPG|thumb|right|240px|35-бригаданың түздік жабдықтағы мерзімді қызмет жауынгерлері. 2009 ж. тамыз]]
[[Сурет:А400М + С-295 (1).jpg|thumb|right|240px|Әскери-көлік ұшақтары – [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Әуе қорғанысы күштерінің]] ауыр [[Airbus A400M]] және орташа [[EADS CASA C-295|CASA С-295]] ұшағы, сондай-ақ Десанттық-шабуылдаушы әскерлерінің әуе-десанттық жаттығулары үшін пайдаланылады.&lt;br /&gt; Астана. 2025 ж. мамыр]]
Құрылған десанттық-шабуылдау бригадалары бастапқыда мотоатқыштар бөлімшелеріне арналған штаттық қару-жарақ стандартын алып, келесі ұйымға ие болды:
* Бригаданың штабы және басқармасы;
* [[БТР-80]]/[[БМП-1]]/[[БМП-2]] бар 3 десанттық-шабуылдаушы батальон;
* [[2С1]] және [[122-мм гаубица Д-30|Д-30А]] бар артиллериялық дивизия;
* [[Т-72]] бар танк ротасы;
* зениттік зымыранды-артиллериялық батарея;
* [[Басқарылатын танкке қарсы ракеталар|БТҚР]] және [[МТ-12]] бар танкке қарсы батарея;
* [[БМ-21 (Град)|БМ-21]] бар реактивті артиллериялық батарея;
* барлау ротасы;
* инженерлік-сапер ротасы;
* химиялық қорғау ротасы;
* байланыс ротасы;
* десанттық қолдау ротасы;
* материалдық қамтамасыздандыру ротасы;
* медициналық рота;
* жөндеуші рота;
* оркестр;
* коменданттық взвод.

36-десанттық-шабуылдау бригадасы сәл өзгеше қарулануымен ерекшеленді, өйткені ол үшін 2012 жылдың ақпан айында тәжірибе ретінде түрік өндірісінің 17 [[Otokar Cobra]] құрыштытасымалдағыш сатып алынды.

Сондай-ақ 36-десанттық-шабуылдау бригадасы 2012 жылдың ақпан айында зеңбірекпен қаруланған [[БТР-82|БТР-82А]] ТМД елдері әскерлері арасында бірінші болып алды (Қазақстан Ресейден бір жыл бұрын БТР-82А-ны пайдалануға алды).

2016 жылдан бастап кейбір бригадалар оңтүстік африкалық Paramount Group компаниясы әзірлеген «[[Мараудер (құрыштытасымалдағыш)|Мараудер]]» құрыштытасымалдағыштарының лицензиялық көшірмесі болып табылатын Қазақстанда жасалған «Арлан» құрыштытасымалдағыштарымен жабдықталды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azattyq.org/a/31953001.html|title=Қазақстан армиясына 168 &quot;Арлан&quot; беренді автокөлігін сатып алуға 82 млрд жұмсалады|publisher=АЗАТТЫҚ РАДИОСЫ|date=2022-07-21|accessdate=2025-08-20}}&lt;/ref&gt;.

Шындығында десанттық-шабуылдау бригадаларының қазақстан армиясындағы механикаландырылған (мотоатқыштар) бригадаларынан айырмашылығы әскери қызметкерлерді парашютпен секіру бойынша міндетті әуе-десанттық жаттығулары болды және болып табылады. Парашютпен секіру негізінен [[Ми-8]]/[[Ми-8|Ми-17]] тікұшақтарынан және [[Ан-12]] ұшағынан (соңғысы 2022 жылы қолданыстан шығарылған) жасалды. Десанттық-шабуылдаушы әскерлерінде әуедесанттық техника болмады.

Жеке құрамын десанттау үшін десанттық-шабуылдаушы әскерлердің негізгі парашют жүйесі ретінде уақыт бойынша сынақтан өткен Д-6-4 және Д-1-5у кеңестік жүйелерін пайдаланды. 2014 жылдан бастап әскерлерде «Бүркіт-2» және «Мальва-Аксиома» сияқты арнайы парашют жүйелері алынып, игерілді.

2012 жылдан бастап Қазақстан десанттық-шабуылдаушы әскерлерді бір жерден екінші жерге жіберуге және парашюттік десанттау әрекеттері үшін испандық С-295 орташа әскери-көлік ұшағын сатып алынды. 2023 жылға қарай [[EADS CASA C-295|С-295]] ұшақтарының саны 10 бірлікке жетті. Олардың барлығы [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Қазақстан Әуе қорғанысы күштерінің]] 281-жеке авиациялық эскадрильясына біріктірілген. Бұл машиналар ПГС-500 алаңқайында жабдықталған жауынгерлердің де, салмағы 500 келіге дейінгі жүктердің де парашюттік шығарылымдарын жаттықтыру үшін белсенді қолданылады.

2024 жылдың желтоқсан айында ҚР ҚК тапсырыс берілген жүк көтергіштігі 37 тоннаға дейінгі [[Airbus A400M]] екі ауыр әскери-көлік ұшағын алды, оны десанттық-шабуылдаушы әскерлердің парашюттік шығарылымдары үшін де, [[Мараудер (құрыштытасымалдағыш)|Арлан ҚДМ]] сияқты жауынгерлік техниканың парашюттік шығарылымдары үшін де пайдалану жоспарлануда.

=== Әскер түрінің мәртебесін көтеру ===
2022 жылдың сәуірінде Қазақстан Президентінің Жарлығы шықты, оған сәйкес десанттық-шабуылдаушы әскерлер Құрлық әскерлерінің құрамынан шығарылып, әскер түрлерінің жеке саласы мәртебесін алды. Десанттық-шабуылдаушы әскерлер Жоғарғы Бас қолбасшының резервіне айналды.

=== Жауынгерлік және бітімгершілік әрекеттерге қатысуы ===
[[Сурет:Боевое знамя 38-й десантно-штурмовой бригады ВС РК.jpg|thumb|right|250px|38-десанттық-шабуылдаушы бригадасының жауынгерлік туы («Қазбриг»). Астана. 2025 ж. мамыр]]
[[Сурет:Парадная коробка 38-й отдельной десантно-штурмовой бригады (Казбриг).jpg|thumb|right|250px|38-жеке десанттық-шабуылдаушы бригадасының (Қазбриг) шеруі, осы құраманың алдыңғы қатарлы — 46-мотоатқыштар бригадасының жауынгерлік туы.&lt;br /&gt;Астана. 2017 ж. мамыр]]
Ресми түрде десанттық-шабуылдаушы әскерлер ұрыс қимылдарына қатыспады.

1992 жылдың қыркүйегінен 1993 жылдың қаңтарына дейін [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|Тәжікстандағы азамат соғысының]] қызып тұрған шағында 35-десанттық-шабуылдау бригадасының құрама батальоны Мәскеу және Пандж шекарасы аймағында [[Таулы Бадахшан автономиялы облысы|Таулы Бадахшандағы]] тәжік-ауған шекарасын күзетуге қатысқан Ресей шекара әскерлерін күшейтуге қатысты. 1993 жылы сәуірде жеке құрама атқыштар батальоны құрылды, оның құрамына 35-десанттық-шабуылдау бригадасынан, [[Қазақстан ІІМ iшкi әскерлері|ҚР ІІМ ішкі әскерлерінен]] және [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі|ҚР ҰҚК шекара әскерлерінен]] бір-бір ротадан кірді. Бұл батальон Қалай-Хумб және Хорог шекара жасақтары аймағындағы ресейлік шекарашыларды күшейтті. 35-бригададан құрама рота үш айлық айналымға 1994 жылдың шілдесіне дейін жіберілді, содан кейін десантшылар ротасының орнына 68-мотоатқыштар дивизиясының мотоатқыштарының құрама ротасы келді. Тәжік-ауған шекарасын күзету кезінде 35-бригада жауынгерлері тәжік оппозициясымен де, ауған содырларымен де бірнеше рет атысқа түсіп, жараланғандармен де, хабар-ошарсыз кеткендермен де шығынға ұшырады.

2002 жылы 35-десанттық-шабуылдау бригадасындағы 3-батальонының негізінде келісім-шарт бойынша әскери қызметшілер қатарынан [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік күштері|БҰҰ-ның қамқорлығымен бітімгершілік әскери қимылдарды]] қолданылуы тиіс қазақстандық бітімгершілік батальоны («Қазбат» немесе 28079 ә/б) құрылды.

2003 жылы жаңа бригадалар құрылған кезде аэроұтқыр әскерлерінің қатарына Кербұлақ ауданы Сарыөзек ауылынан Қапшағай қаласына ауыстырылған 4-жеке инженерлік-сапер батальоны (89427 ә/б) қосылды. Бұл бөлімше 68-мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 227-жеке инженерлік-сапер батальоны болды. 2003 жылы 35-бригаданың негізінде «Қазбат» бітімгершілік батальоны құрылғанда, бұл инженерлік-сапер батальоны Қазбаттың жанына орналаса отырып, аэроұтқыр әскерлерінің жеке инженерлік-сапер жасағына (89427 ә/б) қайта құрылды. 2005 жылы «Қазбат» жеке инженер-сапер жасағына қосылуына байланысты «Қазбригке» біріктірілді. Бұл әскери басшылықтың бітімгершілік бригадасын құрудағы алғашқы әрекеті болды. Бұл ретте Қазбригке саперлік бөлімшенің (89427 ә/б) шартты белгісі берілді. 2008 жылы Қазбригте ұзақ уақыт бойы ірі көлемде қаржы жымқыру фактісінің ашылуына байланысты әскери бөлім қайтадан «Қазбат» бітімгершілік батальонына (28079 ә/б) қысқартылды.

Халықаралық бітімгершілік әскери қимылдарда пайдалану үшін 2007 жылға қарай Алматыда 38-десанттық-шабуылдау бригадасы дайындалды, оның құрамына бұрын құрылған «Қазбат» (28079 ә/б) енгізілді. Бұл бригада кейінірек «Қазбриг» екінші ресми атауын алды, бұл әскери басшылықтың бітімгершілік бригадасын құрудағы екінші, сәтті әрекеті болды. Бұл бригаданың бөлімшелері [[НАТО]] елдері, [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Үндістан]] және басқа да елдердің бөлімшелерімен бірге 2003-2019 жылдар аралығында Алматы облысында тұрақты түрде өткізілетін «Дала қыраны» халықаралық бітімгершілік жаттығуларына қатысты.

2003 жылдың тамызынан 2008 жылдың қарашасына дейін 27 адамнан тұратын инженерлік-сапер жасағы (штаб бойынша инженер-сапер миналардан тазарту взводы) алты айлық айналымда Бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық коалиция күштерінің құрамында [[Ирак|Иракта]] болды, сондай-ақ Ирактағы әртүрлі нысандарды минасыздандыру және ирактық әскери қызметкерлерді дайындықтан өткізді. Миналардан тазарту бойынша жауынгерлік тапсырмаларды орындау кезінде капитан Қайрат Құдабаев қаза тапты.

2018 жылдың қазан айынан бастап Қазбригтің 120 адамдық құрама ротасы [[Ливан|Ливандағы]] Үндістанның бітімгершілік батальонының құрамында алты айлық айналым негізде бітімгершілік әскери қимылдарын жүргізіп келеді.

2022 жылдың қаңтарында Алматы мен Талдықорғандағы [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|жаппай наразылық шараларын]] басу кезінде билік десанттық-шабуылдаушы бөлімшелерді де іске қосты. Алматы қаласы әкімдігінің ғимаратын күзету бойынша жауынгерлік тапсырманы орындау кезінде 35-десанттық-шабуылдау бригада қолбасшысының жауынгерлік даярлық жөніндегі орынбасары, подполковник Сәндібек Хаиров ойрандаушылардың қолынан қаза тапты. [[Талдықорған|Талдықорғанда]] төрт бейбіт тұрғынның өліміне әкеп соқтырған қаруды заңсыз қолданғаны үшін 37-десанттық-шабуылдау бригадасының екі әскери қызметкері сотталды. БҰҰ өкілдері Алматыда конституциялық тәртіпті қалпына келтіру кезінде 38-десанттық-шабуылдау бригадасы («Қазбриг») әскери қызметшілерінің [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік күштері|БҰҰ бітімгершілік күштерінің]] айрықша атрибуттары болып саналатын «UN» әріптері бар көк дулығаларды пайдаланғаны үшін республика басшылығына наразылық білдірді.

== Десанттық-шабуылдаушы әскерлердің қазіргі құрамы мен орналасуы ==
[[Сурет:Боевое знамя 36-й десантно-штурмовой бригады.jpg|thumb|right|250px|36-жеке десанттық-шабуылдаушы бригадасының жауынгерлік байрағы.&lt;br /&gt; Астана. 2017 ж. мамыр]]
[[Сурет:Боевое знамя 37-й десантно-штурмовой бригады Казахстана.jpg|thumb|right|250px|Кеңес Одағының Батыры генерал-майор И. В. Панфилов атындағы 37-десанттық-шабуылдау бригадасының жауынгерлік байрағы. 2025 ж. шілде]]
[[Сурет:Боевое знамя 472-го отдельного полка связи.jpg|thumb|right|250px|Десанттық-шабуылдаушы әскерлеріндегі 472-жеке байланыс полкінің жауынгерлік байрағы]]
Қазіргі уақытта десанттық-шабуылдаушы әскерлеріне мыналар кіреді:
* Десанттық-шабуылдаушы әскерлерінің қолбасшылық басқармасы — Алматы қаласы, Тимирязев көшесі, 48-үй;
* [[35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] (32363 ә/б) — [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы, Алматы облысы;
* Кеңес Одағының Батыры генерал-майор [[Иван Васильевич Панфилов|И. В. Панфилов]] атындағы 37-десанттық-шабуылдау бригадасы (18404 ә/б) — [[Талдықорған]] қаласы, [[Жетісу облысы]];
* [[Райымбек батыр]] атындағы [[38-десанттық-шабуылдау бригадасы]] («Қазбриг») (61993 ә/б) — Алматы қаласы;
* 472-жеке байланыс полкі (бұрынғы 107-жеке байланыс бригадасы — 16194 ә/б) — [[Боралдай (Алматы облысы)|Боралдай]] кенті, Іле ауданы, Алматы облысы. Бөлім 2012 жылы Аэроұтқыр әскерлерінің құрамына енді;
* 65-барлау полкі (48386 ә/б) — Талдықорған қаласы;
* 57-материалдық-техникалық қамтамасыз ету полкі (12881 ә/б) – Алматы қаласы;
* жөндеу-қалпына келтіру базасы (68602 ә/б) — Алматы қаласы;
* штаб батальоны (44013 ә/б) — Алматы қаласы;
* РХБҚ батальоны (26363 ә/б) — Қонаев қаласы.

2023 жылдың ақпан айына дейін десанттық-шабуылдаушы әскерлердің құрамына Астана қаласында және Ақмола облысының [[Арнасай (Ақмола облысы)|Арнасай]] ауылында орналасқан 36-десанттық-шабуылдау бригадасы (68665 ә/б) кірді. 2023 жылдың ақпанында оның 36-арнайы мақсаттағы бригада болып өзгертіліп, ДШӘ құрамынан Қорғаныс министрлігіне тікелей бағынуға берілетіні жарияланды. Бригаданың бұрынғы мақсаты өзгерді, енді ол еліміздегі маңызды стратегиялық нысандарды, соның ішінде [[Ақорда (резиденция)|Ақорданы]] күзету мен қорғау қызметін атқарады. Басқа деректерге қарағанда, 36-бригада 2015 жылы Қорғаныс министрлігіне тікелей бағынуға берілген.

38-жеке десанттық-шабуылдау бригадасының (Қазбриг) тірегі қазіргі кезеңде шартты түрде «Қазбат-1», «Қазбат-2» және «Қазбат-3» деп атауға болатын 3 десанттық-шабуылдаушы батальоннан тұрады. «Қазбат-1» [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік күштері|БҰҰ қамқорлығымен бітімгершілік миссияларына]] қатысуға арналған. «Қазбат-2» [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымы]] (ҰҚШҰ) аясындағы бітімгершілік әскери қимылдарға қатысуға арналған. «Қазбат-3» — Қазбригтің резервтік бөлімшесі болып келеді.

Десанттық-шабуылдаушы әскерлер Құрлық әскерлерінен бөлініп, 2022 жылғы сәуірде Қарулы Күштердің жеке бөлімшесі мәртебесін алғанға дейін ''«Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығының'' келесі құрамалары десанттық-шабуылдаушы әскерлер қолбасшылығына (2017 жылдың шілдесіне дейін – Аэроұтқыр әскері) бағынысты:
* 9-механикаландырылған бригада (74261 ә/б) — [[Жаркент]] қаласы, Панфилов ауданы, Алматы облысы;
* 43-танк бригадасы (12740 ә/б) — [[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]] ауылы, Кербұлақ ауданы, Алматы облысы;
* 44-артиллериялық бригада (29108 ә/б) — Сарыөзек ауылы.

АэҰӘ/ДШӘ құрамына енгізілген кезде 43-танк бригадасы 10-механикаландырылған бригада ретінде жаңадан жасақталып, біраз уақыт 10-шабуылдаушы бригада деп аталды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/zhetysu-kerbulak/press/news/details/638846?lang=kk|title=Сарыөзектегі шабуылдаушылар бөлім күнін атап өтті|publisher=GOV.kz|date=2023-10-19|accessdate=2025-08-20}}&lt;/ref&gt;.

Құрлық әскерлерінен ДШӘ шығарылған соң аталған үш бөлімше «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығына қайтарылды.

== Десанттық-шабуылдаушы әскерлерінің қолбасшылары ==
Әртүрлі жылдар ішінде Десанттық-шабуылдаушы күштерді (Ұтқыр күштері, Аэроұтқыр әскерлері) келесі генералдар басқарды:

* генерал-майор [[Уәли Бисақанұлы Еламанов|Еламанов Уәли Бисақанұлы]] — 2001 ж. қазан — 2002 ж. қаңтар;
* генерал-лейтенант [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Жасұзақов Сәкен Әділханұлы]] — 2002 ж. қаңтар — 2003 ж. қыркүйек;
* генерал-лейтенант [[Мұрат Жәлелұлы Майкеев|Майкеев Мұрат Жәлелұлы]] — 2003 ж. қыркүйек — 2009 ж. тамыз;
* генерал-майор [[Әділбек Қалибекұлы Алдабергенов|Алдабергенов Әділбек Қалибекұлы]] — 2009 ж. тамыз — 2013 ж. ақпан;
* генерал-майор [[Дәулет Рысқұлбекұлы Оспанов|Оспанов Дәулет Рысқұлбекұлы]] — 2013 ж. ақпан — 2015 ж. қазан;
* генерал-майор [[Алмаз Жеңісұлы Жұмакеев|Жұмакеев Алмаз Жеңісұлы]] — 2015 ж. қазан — 2018 ж. сәуір;
* генерал-майор [[Қайдар Сәмиғоллаұлы Қарақұлов|Қарақұлов Қайдар Сәмиғоллаұлы]] — 2018 ж. сәуір — 2019 ж. мамыр;
* генерал-майор Әбубәкіров Қаныш Асанханұлы — 2019 ж. мамыр — 2021 ж. маусым;
* генерал-майор Көшекбаев Мереке Мәтімұлы — 2021 ж. маусым — 2022 ж. наурыз;
* генерал-майор [[Алмаз Жеңісұлы Жұмакеев|Жұмакеев Алмаз Жеңісұлы]] — 2022 ж. наурыз — 2026 ж. 11 наурыз;
* полковник Гусейнов Махсут Курманалиевич — 2026 ж. 3 сәуірден бастап

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан ІІМ iшкi әскерлері]]
* [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі|ҚР ҰҚК шекара қызметі]]
* [[Қазақстан Республикасының Әскери полициясы|ҚР ҚК әскери полициясы]]
* [[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері|ҚР ҚК Құрлық әскерлері]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Қарулы күштері]]</text>
      <sha1>eo9e8k7qt4gkbt76i2maic5rbzect7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Винер-Штадтхалле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>763594</id>
    <revision>
      <id>3608218</id>
      <parentid>3606456</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg|Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg|жойған]], себебі: [[:c:COM:VRT|No permission]] sinc</comment>
      <origin>3608218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8092" sha1="rhuh87z33may36zwt4xr8txro03ngam" xml:space="preserve">{{Стадион
 |атауы               = Винер-Штадтхалле
 |толық атауы         = 
 |шынайы атауы        = Wiener Stadthalle
 |бұрынғы атаулары    = 
 |бейресми атауы      = 
 |логотипі            = Stadthalle logo2.png
 |логотип ені         = 
 |суреті              =
 |ені                 = 
 |сурет атауы         = Басты зал сырты, 2008 жыл
  |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 12|lat_sec = 07
  |lon_dir = E|lon_deg = 16|lon_min = 19|lon_sec = 58
  |region             = 
  |CoordScale         = 2000
 |санат               = 
 |орналасуы           = Roland Rainer Platz 1, 1150 [[Рудольфсхайм-Фюнфхаус]], [[Вена]], [[Аустрия]]
 |қаланғаны           = 
 |салынған            = 1953–1958
 |жаңартылған         = 1958, 1974, 1994, 2006
 |иесі                = 
 |басқарушы компания  = 
 |мердігер            = 
 |құрылыс құны        = 
 |жаңартылған құны    = 
 |ашылған             = {{Unbulleted list
  |19 қазан 1957 (A және B залдары)
  |1 наурыз 1958 (C залы)
  |21 маусым 1958 (D залы)
  |1994 (E залы)
  |2006 (F залы)
}}
 |жабылды             = 
 |қиратылды           = 
 |сәулетші            = 
 |команда             = 
 |сыйымдылығы         = {{Unbulleted list
  |16,152 (D залы)
  |1,482 (E залы)
  |2,036 (F залы)
}}
 |рекордтық келушілер саны  = 
 |габариттері               = 
 |алаң беті                 = 
 |жүгіретін жол ұзындығы    = 
 |материалы           = 
 |сайты               = {{URL|http://www.stadthalle.com/}}
 |ортаққор            = Wiener Stadthalle
 |позициялық карта    = Аустрия
  |карта ені          = 
}}
'''Винер-Штадтхалле''' ({{lang-de|Wiener Stadthalle}}, {{IPA|[ˈviːnɐ ˈʃtathalə]}}, ''Вена қалалық залы'') — [[аустрия]]лық [[Вена]] қаласының [[Рудольфсхайм-Фюнфхаус|15-ауданы]]нда орналасқан көп мақсатты [[арена]] және [[конференц-зал]].

Шамамен 16 152 адам сыйдыратын Винер-Штадтхалленің негізгі залы — Аустрияның ең үлкен жабық аренасы.

== Сипаттамасы ==
[[Сурет:Stadthalle Wien ca 1972.jpg|нобай|солға|Винер-Штадтхалле ғимараты, {{шамамен}} 1972 жыл]]

2006 жылдан бері Винер-Штадтхалленің алты басты залы бар (әрбіреуі қосылса да, бөлінсе де болады): [[мұз айдыны]], ғимарат ішіндегі ірі залы, кішкентай көп мақсатты залы, сахнасы бар дәрісхана, [[бассейн]]ы және екі гимназиясы бар.

Ғимаратта түрлі іс-шаралар, соның ішінде [[концерт]]тер, көрмелер, [[конференция]]лар, дәрістер, театр, телевизия мен спорт іс-шаралары өтеді.

Винер-Штадтхалле — [[Wien Holding]] компаниясының еншілес ұйымы.  Ғимаратқа жыл сайын миллион шақты қонақ келеді.&lt;ref name=VCB&gt;{{cite web|url=http://www.vienna.convention.at/Venues/Wiener-Stadthalle,-Betriebs--und-Veranstaltungsges/Detailed-Information.aspx |title=Wiener Stadthalle, Betriebs- und Veranstaltungsges.m.b.H. |language=en |publisher=Vienna Convention Bureau |accessdate=2014-12-24}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20141224213600/http://www.vienna.convention.at/Venues/Wiener-Stadthalle,-Betriebs--und-Veranstaltungsges/Detailed-Information.aspx |date=2014-12-24}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
1953 және 1958 жылдары құрылған бастапқы залдар дизайнын аустриялық архитектор {{iw|Роланд Райнер|Роланд Райнер|de|Roland Rainer}} жасаған болатын. Ғимарат кейін 1974, 1994 және 2006 жылдары кеңейтілді.

Ғимаратта түрлі спорт іс-шаралары, соның ішінде [[Austrian International]] бадминтон сайысы және [[Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 1967|1967]], [[Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 1977|1977]], [[Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 1987|1987]], [[Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 1996|1996]] және [[Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты 2005|2005]] жылдардағы [[Шайбалы хоккейден әлем чемпионаты]] өткен.

2014 жылғы 6 тамызда [[Österreichischer Rundfunk]] (ORF) аустриялық хабар тарату ұйымы Штадтхалледегі [[Eurovision ән байқауы 2015|2015 жылғы Eurovision ән байқауы]]ның өтетінін жариялады. Бұл [[Копенгаген]], [[Дания]]дағы 2014 жылғы сайыстағы [[Кончита Вурст]]тың жеңісінен кейін шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wiwibloggs.com/2014/08/06/host-city-announcement-vienna/54631/#comment-250077 |title=Host city announcement: We're off to Vienna for Eurovision 2015! |first=Noel |last=Zarb |publisher=[[Eurovision ән байқауы 2015|Eurovision 2015]] Predictions, Polls, Odds, Rankings – wiwibloggs |accessdate=2014-12-24 |date=2014-08-06}}&lt;/ref&gt; Байқаудың 60-іс-шарасы осылайша Штадтхалледе өтті; жартылай финал 19 және 21 мамырда, финал 23 мамырда. Ән байқауы нәтижесінде швециялық [[Монс Сельмерлёв]] жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.yahoo.com/vienna-chosen-host-2015-eurovision-song-contest-203838576.html |title=Vienna chosen to host 2015 Eurovision Song Contest |language=en |date=2014-08-06 |agency=[[Agence France-Presse]] |work=[[Yahoo! News]] |accessdate=2014-12-24}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 20 тамызда [[Eurovision ән байқауы 2026|2026 жылғы Eurovision ән байқауы]]ның да Штадхталледе өтетіні жария болды. [[Eurovision ән байқауы 2025|2025 жылғы байқау]]да жеңген «[[Wasted Love]]» әнін шырқаған аустриялық әнші [[JJ (әнші)|JJ]] болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-08-20 |title=Eurovision, the world’s largest live music event, will take place in Vienna next year |language=en |url=https://apnews.com/article/austria-eurovision-2026-jj-239b4d7b2d36fc85237626a3fac85ec0 |accessdate=2025-08-20 |publisher=AP News}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Wiener Stadthalle 2013 Halle F a.jpg|Штадхталленің F залы, 2013 жыл
Stadthallenbad Vienna inside 2008.jpg|Ғимараттың бассейні, 2008 жыл
20150520 ESC 2015 Moderatorinnen 3112.jpg|Штадтхалледегі [[Eurovision ән байқауы 2015]]
Wiener Stadthalle before Eurovision 2026 – BT0A9051.jpg|Штадтхалледегі [[Eurovision ән байқауы 2026]]
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша стадиондар]]
[[Санат:1958 жылы құрылған стадиондар]]
[[Санат:Вена спорт құрылыстары]]
[[Санат:Жабық стадиондар]]
[[Санат:Көп мақсатты стадиондар]]
[[Санат:Аустрия стадиондары]]
[[Санат:Рудольфсхайм-Фюнфхаус]]</text>
      <sha1>rhuh87z33may36zwt4xr8txro03ngam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сирил Рамафоса мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>763866</id>
    <revision>
      <id>3608543</id>
      <parentid>3520563</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3608543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23856" sha1="q75ap0ejqzehup90xp5lrm5a89f5wpr" xml:space="preserve">{{Конференция|Атауы=Ақ үйдегі кездесуі|Сурет=President Donald Trump meets with President of South Africa Cyril Ramaphosa (54537776189).jpg|Сурет сипаттамасы=Кирил Рамафоса мен Дональд Трамп Ақ үйдегі Овал кабинетінде пікір алмасуда.|Дата=2025 жыл 21 мамыр|Орын=Овал офисі, Ақ үй|Қатысушылар=: {{Ту|АҚШ}} АҚШ тарапынан:
: • [[Дональд Трамп]] (президент)
: • [[Джей Ди Вэнс]] (вице-президент)
: • [[Марко Рубио]] (мемлекеттік хатшы)
: • [[Говард Лютник]] (сауда министрі)
: • [[Сьюзан Уайлс]] (Ақ үй аппарат басшысы)
: • [[Илон Маск]] (АҚШ президентінің аға кеңесшісі)
: {{Ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} Оңтүстік Африка Республикасы тарапынан:
: • [[Сирил Рамафоса]] (президент)
: • [[Рональд Ламола]] (сыртқы істер министрі)
: • [[Хумбудзо Нтшавхени]] (президент әкімшілігі министрі)
: • [[Паркс Тау]] (сауда, өнеркәсіп және бәсекелестік министрі)
: • [[Джон Стенхёйзен]] (ауыл шаруашылығы министрі)|Ортаққор=Cyril Ramaphosa visit to the White House (May 21, 2025)}}

'''Сирил Рамафоса мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)''' ({{Lang-en|2025 Trump–Ramaphosa Oval Office meeting}}) — 2025 жылғы 21 мамырда Америка Құрама Штаттарының президенті [[Дональд Трамп]] пен Оңтүстік Африка президенті Сирил Рамафоса [[Вашингтон]], Колумбия округіндегі [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ Үйдің]] Овал офисінде тікелей эфирде көрсетілген даулы екіжақты кездесу өткізді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Көтерілген тақырыптардың қатарында Оңтүстік Африкадағы жер реформасы мен фермерлерге жасалған шабуылдар сияқты даулы мәселелер болды, олардың соңғысы Трамптың айтуынша, ақ нәсілді фермерлерге пропорционалды емес түрде әсер еткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trump ambushes South African president in Oval Office with claims of 'white persecution': live updates |url=https://www.bbc.com/news/live/cpqe7rp388vt |accessdate=May 21, 2025 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Трамп Оңтүстік Африкадағы африканерлерге қатысты &quot;ақ нәсілділерге жасалып жатқан геноцид&quot; туралы мәлімдемелермен Рамафосаны бетпе-бет келтірді, бұл мәлімдемелерді Рамафоса және Оңтүстік Африка делегациясының басқа мүшелері қатты түрде жоққа шығарды.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite news |last1=Imray |first1=Gerald |last2=Madhani |first2=Aamer |date=May 21, 2025 |title=Trump confronts South African leader with baseless claims of the systematic killing of white farmers |url=https://apnews.com/article/trump-ramaphosa-south-africa-9ce43dd5a9cd58e912653c99a8ab1944 |access-date=May 21, 2025 |work=AP NEWS}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite news |last1=Bose |first1=Nandita |last2=Mason |first2=Jeff |date=May 21, 2025 |title=Trump confronts South Africa's Ramaphosa with claims of white genocide |url=https://www.reuters.com/world/africa/under-attack-by-trump-south-africas-ramaphosa-responds-with-trade-deal-offer-2025-05-21/ |accessdate=May 21, 2025 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 21, 2025 |title=Watch moment Trump ambushes Ramaphosa with video |url=https://www.bbc.com/news/videos/cdedd1kn3ewo |accessdate=May 21, 2025 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Кездесу Оңтүстік Африка Республикасы мен Америка Құрама Штаттары арасындағы нашарлап бара жатқан дипломатиялық қатынастар аясында өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Usman |first=Zainab |last2=Carroll |first2=Anthony |date=2025-04-29 |title=U.S.–South Africa Relations Are on the Brink of Collapse |url=https://carnegieendowment.org/emissary/2025/04/trump-south-africa-tariffs-trade-aid-collapse |accessdate=2025-08-13 |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]]}}&lt;/ref&gt; 2025 жылы Трамп қызметке кіріскеннен кейін, Оңтүстік Африкаға сыртқы көмекті тоқтату туралы жарлыққа қол қойып, ақ нәсілді оңтүстік африкалықтарға арналған босқындар бағдарламасын іске қосты. Бұл қадам Рамафоса қол қойған, үкіметке этникалық азшылықтарға тиесілі — яғни елдегі ауыл шаруашылығы жерлерінің көп бөлігіне иелік ететін ақ нәсілді [[африканерлер]]ден — жерлерді тартып алуға мүмкіндік беретін даулы жер заңының қабылдануынан кейін жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brennan |first=Eve |last2=Jaramillo |first2=Alejandra |date=2025-02-08 |title=Trump freezes aid to South Africa over controversial land law, claiming discrimination against White farmers |url=https://www.cnn.com/2025/02/08/africa/trump-executive-order-freeze-aid-south-africa-intl |accessdate=2025-08-13 |publisher=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-24 |title=Cyril Ramaphosa signs expropriation bill in South Africa |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg9w4n6gp5o |access-date=2025-08-14 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Green |first1=Erica L. |last2=Kanno-Youngs |first2=Zolan |date=May 21, 2025 |title=Trump Lectures South African President in Televised Oval Office Confrontation |url=https://www.nytimes.com/2025/05/21/us/politics/trump-ramaphosa-south-africa-visit.html |accessdate=May 22, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Трамп әкімшілігі Оңтүстік Африка үкіметін «ақ нәсілділерге жасалып жатқан геноцидке» қатысы бар деп бірнеше рет айыптады, алайда бұл пікірді Оңтүстік Африка үкіметі мен сот органдары жоққа шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-06-02 |title=Are white South Africans facing a genocide as Donald Trump claims? |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9wg5pg1xp5o |accessdate=2025-08-13 |work=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-02-25 |title=White genocide in South Africa: Court rules claims 'not real' |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwyj1198wy3o |access-date=2025-08-14 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Наурыз айында Мемлекеттік хатшы Марко Рубио Оңтүстік Африканың АҚШ-тағы елшісі Ибрагим Расулды Трамп әкімшілігін ақ нәсілділердің үстемдігін насихаттауда айыптағаннан кейін, оны [[персона нон грата]] деп жариялады.&lt;ref name=&quot;BBC-2025-03-15&quot;&gt;{{Cite news |last=Looker |first=Rachel |date=2025-03-15 |title=South African ambassador 'no longer welcome' in US, Rubio says |url=https://www.bbc.com/news/articles/crmj8ky3rvno |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250315023130/https://www.bbc.com/news/articles/crmj8ky3rvno |archivedate=2025-03-15 |accessdate=2025-03-15 |work=BBC News |location=Washington}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Трамп Оңтүстік Африка тауарларына 31% кедендік тариф енгізді, бұл халықаралық ауқымдағы тарифтер сериясының бір бөлігі болды.&lt;ref name=&quot;Dludla&quot;&gt;{{Cite news |last=Dludla |first=Nqobile |last2=Acharya |first2=Bhargav |last3=Dludla |first3=Nqobile |last4=Acharya |first4=Bhargav |date=April 4, 2025 |title=South Africa not planning to retaliate over Trump's tariffs |url=https://www.reuters.com/world/africa/south-africa-says-trumps-tariffs-effectively-nullify-agoa-benefits-2025-04-04/ |accessdate=June 16, 2025 |work=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt;

Рамафоса бұл кездесуді екіжақты қатынастарды қайта қалпына келтіру және Оңтүстік Африканың экономикалық әрі дипломатиялық қиындықтарын тиімді шешуге бағытталған жан-жақты сауда келісімін талқылау үшін пайдалануды көздеді.&lt;ref name=&quot;lemonde.fr&quot;&gt;{{Cite news |date=May 23, 2025 |title=Trump, Ramaphosa agreed to strengthen trade, South Africa says |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/05/23/trump-ramaphosa-agreed-to-strengthen-trade-south-africa-says_6741562_4.html |accessdate=June 16, 2025 |work=Le Monde |language=en}}&lt;/ref&gt; Кездесуге келгенде, өз ұстанымын нығайту және сонымен қатар екі ай бұрын Украина президенті [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)|Владимир Зеленский Овал кеңседе тап болған ықтимал текетіреске]] қарсы өзін қорғау үшін танымал іскер басшылар мен спорт қайраткерлерін қоса алғанда, әртүрлі өкілдер тобын ертіп келді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 22, 2025 |title=Golfers, guile and gifts: South Africa's president follows the new playbook for handling Trump |url=https://www.nbcnews.com/world/africa/south-africa-ramaphosa-trump-oval-office-president-white-house-rcna208443 |accessdate=June 16, 2025 |publisher=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Кездесу ==
[[Сурет:President Trump Participates in a Bilateral Meeting with the President of South Africa.webm|нобай|Толық кездесу (Трамп видео монтажды 21:07-де көрсетеді.)]]
Кездесу жылы жүзбен басталып, Трамп пен Рамафоса гольф туралы әңгімелесті. Трамп Оңтүстік Африканың гольф ойыншыларын мақтады, ал Рамафоса Трампқа елдің гольф алаңдары туралы 14&amp;nbsp;кг салмақтағы гольф кітабын сыйлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pavia |first=Will |date=May 21, 2025 |title=Ramaphosa wanted to talk golf. Trump took a swing |url=https://www.thetimes.com/us/american-politics/article/white-genocide-south-africa-trump-ramaphosa-3zmxpqkwd |accessdate=May 29, 2025 |website=The Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ramaphosa brings Trump gift of a large golf book |url=https://en.apa.az/africa/ramaphosa-brings-trump-gift-of-a-large-golf-book-468207 |accessdate=May 29, 2025 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt;

Кездесу басталғанына шамамен жиырма минут өткеннен кейін, Рамафоса Трампқа «Оңтүстік Африкалықтардың дауыстарына құлақ түріп, африкандарға қарсы жойқын қылмыс болған жоқ екенін түсіну керек» дегеннен кейін, Трамп өз қызметкерлеріне Овал кабинетіндегі жарықты төмендетуді бұйырды да, видео көрсету үшін дайындалды. Бұл видео Оңтүстік Африканың оппозициялық саясаткерлері Джулиус Малема мен Джейкоб Зуманың сөздерінен құралған, сонымен бірге даулы ''Dubul' ibhunu'' әні шырқалды. Кейбір бұқаралық ақпарат құралдары бұл видеоны Рамафосаны «тосын шабуылға алу» әрекеті деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Smith |first=David |date=May 21, 2025 |title=Sinister Trump dims the lights for another White House ambush |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/may/21/trump-south-africa-cyril-ramaphosa |access-date=May 22, 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |date=May 21, 2025 |title=Trump ambushes South African President with false claims of white genocide during White House visit |url=https://www.theglobeandmail.com/world/us-politics/article-trump-ambushes-south-african-president-with-false-claims-of-white/ |accessdate=May 22, 2025 |work=The Globe and Mail |language=en-CA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Holmes |first=Kevin Liptak, Kristen |date=May 21, 2025 |title=How the White House orchestrated Trump's Oval Office ambush of South African president {{!}} CNN Politics |url=https://edition.cnn.com/2025/05/21/politics/trump-ramaphosa-oval-office-ambush |accessdate=May 22, 2025 |publisher=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

Трамп кейін Рамафосага Оңтүстік Африкадағы фермерлерге жасалған кісі өлтірулер туралы деп мәлімдеген газет материалдарының топтамасын көрсетті.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 22, 2025 |title=South Africans divided on Cyril Ramaphosa's mauling by Donald Trump |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz9yyd2epk2o |accessdate=May 23, 2025 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Рамафоса Оңтүстік Африканың демократиялық [[Көппартиялы жүйе|көппартиялық]] мемлекет екенін және зорлық-зомбылықты қолдаған саяси тұлғалардың тек азшылық екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 21, 2025 |title=WATCH: Trump asked about white Afrikaner persecution, plays video for South African president in Oval Office |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/watch-trump-asked-about-white-afrikaner-persecution-plays-video-for-south-african-president-in-oval-office |accessdate=May 23, 2025 |website=PBS News |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

Қатардың Пентагонға берген ұшағы туралы сұралғанда, Трамп NBC арнасының журналисті Питер Александрды тақырыптан тыс сұрақ қойды деп сөкті және NBC-ні сынға алды. Сондай-ақ, ол былай деді: «Брайан Робертс пен сол орынды басқаратын адамдар тергелуі тиіс».&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=May 21, 2025 |title=Donald Trump Says Comcast &quot;Ought To Be Investigated&quot; After Peter Alexander Asks POTUS Question About Qatar's Gifting Of A $400 Million Jet |url=https://deadline.com/2025/05/trump-comcast-nbc-news-peter-alexander-1236407460/ |accessdate=May 26, 2025 |website=Deadline |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Рамафоса Трампқа сыйлық ретінде ұшақ бермегені үшін кешірім сұрады, оған Трамп: «Құдай қалап, берер едіңіз» деп жауап берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=McCreesh |first=Shawn |date=May 22, 2025 |title=A Revealing Joke in the Oval Office About Getting in Trump's Good Graces |url=https://www.nytimes.com/2025/05/22/us/politics/trump-plane-south-africa-gifts.html |accessdate=May 26, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Кездесу кезінде Рамафосамен бірге болған Оңтүстік африкалық кәсіпкер Йоханн Руперт былай деді: «Бізге технологиялық көмек керек. Әрбір кішігірім полиция бөлімшесіне [[Starlink]] және дрондар қажет».&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Smith |first=David |date=May 21, 2025 |title=Trump ambushes South African president with video and false claims of anti-white racism |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/may/21/trump-south-africa-president-meeting |accessdate=May 29, 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Келесі күні Трамп кездесуде көрсеткен және ақ нәсілді фермерлердің жерлеуі деп мәлімдеген скриншоттың [[Конго Демократиялық Республикасы]]дағы Гома қаласындағы көтеріліс шабуылынан кейін 2025 жылдың 3 ақпанында Reuters агенттігі түсірген видеодан алынғаны анықталды.&lt;ref name=&quot;reu-22may2025&quot;&gt;{{cite news |title=Trump's image of dead 'white farmers' came from Reuters footage in Congo, not South Africa |url=https://www.reuters.com/world/africa/trumps-image-dead-white-farmers-came-reuters-footage-congo-not-south-africa-2025-05-22/ |accessdate=May 22, 2025 |work=[[Reuters]] |date=May 22, 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Trump exibiu imagem do Congo para fazer acusações falsas de 'genocídio branco' na África do Sul |url=https://g1.globo.com/mundo/noticia/2025/05/22/imagem-exibida-por-trump-de-fazendeiros-brancos-mortos-veio-de-do-congo-nao-na-africa-do-sul.ghtml |accessdate=May 23, 2025 |work=G1 |date=May 22, 2025 |language=pt}}&lt;/ref&gt;

== Реакциялар ==
Оңтүстік Африка баспасөзі мен халқының көпшілігі Рамафосаны бұл оқиғаны кеңінен «тосын шабуыл» деп сипатталған жағдайда сабырлық пен сыпайылық танытқаны үшін мақтады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Reimagining SA-US Relations in the Aftermath of the Oval Office Spectacle |url=https://saiia.org.za/research/reimagining-sa-us-relations-in-the-aftermath-of-the-oval-office-spectacle/ |accessdate=June 16, 2025 |website=SAIIA |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Алайда кейбір сарапшылар мен оппозиция өкілдері оны Трамптың арандатуларына жеткілікті қатаң жауап бермегені үшін сынады, сондай-ақ ол сапарға белгілі ақ нәсілді кәсіпкерлер мен спорт өкілдерін ертіп барғаны — Трамптың көзқарасын еріксіз түрде қолдағандай әсер қалдырды деп есептеді.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Bartlett |first=Kate |date=May 22, 2025 |title=South Africa's president is praised for staying calm during Trump's Oval Office ambush |url=https://www.npr.org/2025/05/22/nx-s1-5406758/shock-and-anger-in-south-africa-after-oval-office-ambush |accessdate=June 16, 2025 |publisher=NPR |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=AfricaNews |date=May 22, 2025 |title=South Africans react after trump confronts Ramaphosa with baseless claims on white farmers |url=https://www.africanews.com/2025/05/22/south-africans-react-after-trump-confronts-ramaphosa-with-baseless-claims-on-white-farmers/ |accessdate=June 16, 2025 |website=Africanews |language=en}}&lt;/ref&gt; Оңтүстік Африкада кейбіреулер Рамафосаның Трамптың мәлімдемелеріне қарсы жеткілікті дәлелді жауап бермегеніне реніш білдірді, ал басқалары оның сабырлығы мен дипломатиялық тәсілін жоғары бағалады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Рамафосаның кеңсесі бұл сапарды жалпы алғанда «сәтті» деп бағалады. Екі ел арасындағы сауда келіссөздері жалғасып жатқанымен, Рамафоса екіжақты қарым-қатынастарды қайта жаңғырту қажеттігін атап өтті.&lt;ref name=&quot;lemonde.fr&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sadike |first=Mashudu |date=2025-06-11 |title=Cyril Ramaphosa and Donald Trump to discuss trade relations at G7 Summit |url=https://iol.co.za/news/south-africa/gauteng/2025-06-11-cyril-ramaphosa-and-donald-trump-to-discuss-trade-relations-at-g7-summit/ |accessdate=2025-08-13 |website=IOL |language=en}}&lt;/ref&gt;

Кездесуден кейін Канаданың Премьер-министрі [[Марк Карни]]дің кеңсесі мәлімдеме жасап, Карни мен Рамафоса «Канада мен Оңтүстік Африка арасындағы берік әрі дамып келе жатқан серіктестікті, соның ішінде орман өрттерін басқару, технология, сауда және инвестиция салаларындағы ынтымақтастықтың артып келе жатқанын» талқылағанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 16, 2025 |title=Mark Carney cosies up to South Africa after Trump fallout |url=https://www.newsweek.com/mark-carney-cyril-ramaphosa-canada-south-africa-donald-trump-g7-summit-2086011 |accessdate=June 16, 2025 |website=Newsweek |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2025 жылғы АҚШ-тағы жанжалдар]]
[[Санат:2025 жылдағы АҚШ саясаты]]
[[Санат:2025 жылдағы халықаралық қатынастар]]
[[Санат:2025 жылдағы Вашингтон]]
[[Санат:2025 жыл мамырдағы АҚШ]]
[[Санат:2020 жылдардағы дипломатиялық дағдарыстар]]
[[Санат:Дипломатиялық оқиғалар]]
[[Санат:Ақ үй тарихы]]
[[Санат:Сирил Рамафоса]]
[[Санат:Джей Ди Вэнс]]
[[Санат:Пит Хегсет]]
[[Санат:Илон Масктың саяси әрекеттері]]
[[Санат:АҚШ-Оңтүстік Африка Республикасы қатынастары]]
[[Санат:2025 жылдағы Оңтүстік Африка Республикасы]]
[[Санат:Оңтүстік Африка Республикасындағы қылмыс]]
[[Санат:Оңтүстік Африка Республикасындағы фермалар]]
[[Санат:Оңтүстік Африка Республикасындағы өлтірулер]]
[[Санат:Ақ нәсілділер геноциді туралы қастандық теориясы]]
[[Санат:АҚШ-тағы ақ нәсілді ұлтшылдық]]
[[Санат:Трамптың екінші әкімшілігіне қатысты даулар]]</text>
      <sha1>q75ap0ejqzehup90xp5lrm5a89f5wpr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Самсунспор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>764022</id>
    <revision>
      <id>3608039</id>
      <parentid>3499794</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3608039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2600" sha1="8tg2cvx566cpo4xb5dhkot6bul59bxa" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
|атауы = {{ту|Түркия}} Самсунспор
|құрылған = 1965&lt;ref name = &quot;история&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.samsunspor.org.tr/kulup.php?sayfaID=1 |title = ''Kulüp // Tarihçe (клуб тарихы)'' |publisher = www.samsunspor.org.tr |access-date = 2023-05-25 |lang = tr |archive-date = 2018-07-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180730212957/http://www.samsunspor.org.tr/kulup.php?sayfaID=1 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;
|стадионы = {{iw|Samsun Stadium}}, [[Самсун]]
|сыйымдылығы = 34 000&lt;ref name = &quot;стадион&quot;&gt;{{cite web |url = http://stadiumdb.com/news/2017/08/new_stadium_change_of_shift_in_samsun |title = ''New stadium: Change of shift in Samsun'' |publisher = www.stadiumdb.com |date =  |access-date = 2023-05-25 |lang = en |archive-date = 2017-09-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170911064840/http://stadiumdb.com/news/2017/08/new_stadium_change_of_shift_in_samsun |url-status = live }}&lt;/ref&gt;
|жарыс = [[Футболдан Түркия чемпионаты|Суперлига]]
|маусым = 2025/26
|орын= 7-і
| pattern_la1          = _samred_stripes2
| pattern_b1           = _samredstripes
| pattern_ra1          = _samred_stripes2
| pattern_sh1          = _black_thinstripe_color
| pattern_so1          = _hoops_samred
| pattern_la2          = _samredborder trim
| pattern_b2           = _Samsunspor 1112 Away
| pattern_ra2          = _samredborder trim
| pattern_sh2          = _samred
| pattern_so2          = _samred
| pattern_la3          = _Samsunspor1112
| pattern_b3           = _Samsunspor 1112 3rd
| pattern_ra3          = _Samsunspor1112
| pattern_sh3          = _Samsunspor 1112 3rd
| pattern_so3          = _Samsunspor 1112 3rd
|сайт = https://samsunspor.com.tr/
}}
'''«Самсунспор»''' ({{lang-tr|Samsunspor Kulübü Derneği}}) — [[Түркия]]ның [[Самсун]] қаласындағы футбол клубы.

== Жетістіктері ==

=== Ұлттық ===

* Чемпионат
** 3-орын (3): 1985/86, 1986/87, 2024/25
* Кубок
** Финалист: 1987/88
* Балкан Кубогы
** Жеңімпаз: 1993/94
* 1 лига
** Жеңімпаз (7): 1968/69, 1975/76, 1981/82, 1984/85, 1990/91, 1992/93, 2022/23
* 2 лига
** Жеңімпаз: 2019/20

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Бастама}}{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Түркия футбол клубтары]]
[[Санат:1965 жылы құрылған футбол клубтары]]</text>
      <sha1>8tg2cvx566cpo4xb5dhkot6bul59bxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3608138</id>
      <parentid>3607931</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3608138</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="5mo3s63tuemzbcpitaml6ek9bcmgz57" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 243764,
	&quot;pages&quot;: 667290,
	&quot;edits&quot;: 3604417,
	&quot;users&quot;: 178019,
	&quot;activeusers&quot;: 492,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8733
}</text>
      <sha1>5mo3s63tuemzbcpitaml6ek9bcmgz57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Ayaulum Muratbek</title>
    <ns>2</ns>
    <id>765129</id>
    <revision>
      <id>3608244</id>
      <parentid>3508691</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayaulum Muratbek</username>
        <id>171450</id>
      </contributor>
      <origin>3608244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="371" sha1="roav81fqjsk4s0mx90uv4vh2vl48uel" xml:space="preserve">{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}</text>
      <sha1>roav81fqjsk4s0mx90uv4vh2vl48uel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608245</id>
      <parentid>3608244</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayaulum Muratbek</username>
        <id>171450</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары|Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="453" sha1="j5ifbb970aeo2afpncpd9b5pbc1pdpv" xml:space="preserve">{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}

[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]</text>
      <sha1>j5ifbb970aeo2afpncpd9b5pbc1pdpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3608147</id>
      <parentid>3607949</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T03:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3608147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="738071" sha1="7d3ljlu2tw5i6p8yaatfyl3pud9n4kr" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72494]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 38909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 116769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 361108]
|-
|3
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 275291]
|-
|4
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 2497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 40420]
|-
|5
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 6103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 27800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40919]
|-
|6
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 47241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 69769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 227829]
|-
|7
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 7037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 27936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 113973]
|-
|8
|[[Арқар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 1342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 14006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 17198]
|-
|9
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 29471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 129969]
|-
|10
|[[Қызғалдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 14166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 21831]
|-
|11
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 117794]
|-
|12
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 34045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 74483]
|-
|13
|[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26495]
|-
|14
|[[Түпті жуа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11196]
|-
|15
|[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 2552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17276]
|-
|16
|[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14474]
|-
|17
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 4498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 15260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 28163]
|-
|18
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 87035]
|-
|19
|[[Қазақстан музейлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8789]
|-
|20
|[[Қызыл кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 10978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 28482]
|-
|21
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 101825]
|-
|22
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 15212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 67949]
|-
|23
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33157]
|-
|24
|[[Күй аңызы (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10580]
|-
|25
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 51458]
|-
|26
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 60761]
|-
|27
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24673]
|-
|28
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 124430]
|-
|29
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 30259]
|-
|30
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 1537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 12895]
|-
|31
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60100]
|-
|32
|[[Жуніс Сахиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 6220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9193]
|-
|33
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 55149]
|-
|34
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 26701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 58606]
|-
|35
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 78429]
|-
|36
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40479]
|-
|37
|[[Қазақстан халқының бірлігі күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7591]
|-
|38
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 7191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 7191]
|-
|39
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18750]
|-
|40
|[[Жоба:Уики-көктем 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 6365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 10022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 10022]
|-
|41
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55480]
|-
|42
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15677]
|-
|43
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 84970]
|-
|44
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 5360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 16330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 110715]
|-
|45
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51218]
|-
|46
|[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6370]
|-
|47
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 6719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18194]
|-
|48
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58437]
|-
|49
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 4509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 25132]
|-
|50
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 86235]
|-
|51
|[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18735]
|-
|52
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 2358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 11882]
|-
|53
|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16556]
|-
|54
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 10748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43558]
|-
|55
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35589]
|-
|56
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 39722]
|-
|57
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 25071]
|-
|58
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16320]
|-
|59
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40469]
|-
|60
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 8773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 40517]
|-
|61
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46435]
|-
|62
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 8394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30924]
|-
|63
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21263]
|-
|64
|[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 6068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 8569]
|-
|65
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27157]
|-
|66
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27742]
|-
|67
|[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 1248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8446]
|-
|68
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32810]
|-
|69
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 7881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23054]
|-
|70
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15698]
|-
|71
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 8122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 25564]
|-
|72
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17084]
|-
|73
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 12205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64544]
|-
|74
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36305]
|-
|75
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 28005]
|-
|76
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 37479]
|-
|77
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16007]
|-
|78
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 49609]
|-
|79
|[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10405]
|-
|80
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49392]
|-
|81
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12590]
|-
|82
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28745]
|-
|83
|[[Түменбай Қуандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4411]
|-
|84
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10457]
|-
|85
|[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 7120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 41397]
|-
|86
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20107]
|-
|87
|[[Асқар Алтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 5529]
|-
|88
|[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18367]
|-
|89
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 11250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 67399]
|-
|90
|[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3951]
|-
|91
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 4275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10782]
|-
|92
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23290]
|-
|93
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17347]
|-
|94
|[[Сарматтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 5144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12691]
|-
|95
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25952]
|-
|96
|[[Kaspi.kz]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Kaspi.kz 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Kaspi.kz 3324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Kaspi.kz 4562]
|-
|97
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16020]
|-
|98
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 6512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33184]
|-
|99
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 41497]
|-
|100
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 6016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 64870]
|-
|101
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32974]
|-
|102
|[[Ғарышкер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 3343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 6259]
|-
|103
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27552]
|-
|104
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 66033]
|-
|105
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20369]
|-
|106
|[[Темірхан Медетбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4331]
|-
|107
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13788]
|-
|108
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21695]
|-
|109
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28385]
|-
|110
|[[Юрий Алексеевич Гагарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5186]
|-
|111
|[[Тахауи Ахтанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6512]
|-
|112
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18474]
|-
|113
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25068]
|-
|114
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 9461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 83184]
|-
|115
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 4708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19167]
|-
|116
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27737]
|-
|117
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 5432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30664]
|-
|118
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 59824]
|-
|119
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47460]
|-
|120
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8261]
|-
|121
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36771]
|-
|122
|[[Жәркен Бөдешұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7811]
|-
|123
|[[Тынымбай Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6591]
|-
|124
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12304]
|-
|125
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 5320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 10004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 30530]
|-
|126
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22112]
|-
|127
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24806]
|-
|128
|[[Ерлан Жүніс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3976]
|-
|129
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 63415]
|-
|130
|[[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3303]
|-
|131
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 12967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41463]
|-
|132
|[[Ғаламшар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 3323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 11454]
|-
|133
|[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8749]
|-
|134
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12673]
|-
|135
|[[Жүйелік блок]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 6808]
|-
|136
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26576]
|-
|137
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7870]
|-
|138
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 6772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23326]
|-
|139
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 7224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 31940]
|-
|140
|[[Бесқонақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4375]
|-
|141
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29886]
|-
|142
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 41136]
|-
|143
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37613]
|-
|144
|[[Ғарышкерлер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2500]
|-
|145
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 5215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28411]
|-
|146
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 7284]
|-
|147
|[[Әбілхан Қастеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20159]
|-
|148
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16431]
|-
|149
|[[Құстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13157]
|-
|150
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29099]
|-
|151
|[[Отырар кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3905]
|-
|152
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 4907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24628]
|-
|153
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16709]
|-
|154
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21940]
|-
|155
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 6100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 8147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16976]
|-
|156
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 4808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 25553]
|-
|157
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 33783]
|-
|158
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 4966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25827]
|-
|159
|[[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 2231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 3433]
|-
|160
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13438]
|-
|161
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32069]
|-
|162
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31814]
|-
|163
|[[Авторлық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 2229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3468]
|-
|164
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37004]
|-
|165
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16279]
|-
|166
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30604]
|-
|167
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 25055]
|-
|168
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22513]
|-
|169
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9442]
|-
|170
|[[Барыс (жануар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 2567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 9817]
|-
|171
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8235]
|-
|172
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 44267]
|-
|173
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20039]
|-
|174
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13628]
|-
|175
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28179]
|-
|176
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35580]
|-
|177
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31227]
|-
|178
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21119]
|-
|179
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 6608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 33043]
|-
|180
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21997]
|-
|181
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 2328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4093]
|-
|182
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 6532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 57967]
|-
|183
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 22866]
|-
|184
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29928]
|-
|185
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11053]
|-
|186
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17116]
|-
|187
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15737]
|-
|188
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23586]
|-
|189
|[[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 10269]
|-
|190
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12366]
|-
|191
|[[Александрия кiтапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2508]
|-
|192
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31400]
|-
|193
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22965]
|-
|194
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23836]
|-
|195
|[[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 4782]
|-
|196
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20746]
|-
|197
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 4332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 24490]
|-
|198
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 4078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17169]
|-
|199
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6979]
|-
|200
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 3736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20701]
|-
|201
|[[Құралайдың салқыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 4575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 7179]
|-
|202
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10785]
|-
|203
|[[Пернетақта]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 2114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 5988]
|-
|204
|[[Қарлығаштар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 2405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 8515]
|-
|205
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27692]
|-
|206
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24152]
|-
|207
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 5819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28953]
|-
|208
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16094]
|-
|209
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 5030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26709]
|-
|210
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 23437]
|-
|211
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29995]
|-
|212
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32726]
|-
|213
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20395]
|-
|214
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 2956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14767]
|-
|215
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21875]
|-
|216
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24690]
|-
|217
|[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12326]
|-
|218
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16029]
|-
|219
|[[Ғарыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 2171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 4873]
|-
|220
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26345]
|-
|221
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 18227]
|-
|222
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17732]
|-
|223
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25227]
|-
|224
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 17980]
|-
|225
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 14020]
|-
|226
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18784]
|-
|227
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23858]
|-
|228
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27222]
|-
|229
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3056]
|-
|230
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19783]
|-
|231
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25338]
|-
|232
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19754]
|-
|233
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24614]
|-
|234
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 38937]
|-
|235
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11265]
|-
|236
|[[Қазақ театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5864]
|-
|237
|[[Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 1860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 4132]
|-
|238
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11819]
|-
|239
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17470]
|-
|240
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 26246]
|-
|241
|[[Алдаркөсе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7820]
|-
|242
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30570]
|-
|243
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26315]
|-
|244
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23717]
|-
|245
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18265]
|-
|246
|[[Принтер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 1544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 2734]
|-
|247
|[[Жау тылындағы бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20680]
|-
|248
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12831]
|-
|249
|[[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3790]
|-
|250
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 3694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17925]
|-
|251
|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 2489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 4771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 17510]
|-
|252
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17145]
|-
|253
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 61204]
|-
|254
|[[Қазақстан кітапханалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2046]
|-
|255
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13384]
|-
|256
|[[Қазақстанның жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 27934]
|-
|257
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12536]
|-
|258
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21098]
|-
|259
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17417]
|-
|260
|[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 3163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 9124]
|-
|261
|[[Алгоритм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 2147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 6925]
|-
|262
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17626]
|-
|263
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18306]
|-
|264
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30461]
|-
|265
|[[Тінтуір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 2153]
|-
|266
|[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3803]
|-
|267
|[[Еділ қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6000]
|-
|268
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 3614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18970]
|-
|269
|[[Су]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83 2177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83 11732]
|-
|270
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 8167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22897]
|-
|271
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16731]
|-
|272
|[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6528]
|-
|273
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9631]
|-
|274
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 4763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 22491]
|-
|275
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7444]
|-
|276
|[[Интернет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 7862]
|-
|277
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32011]
|-
|278
|[[Табиғат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 2788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 14120]
|-
|279
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 29733]
|-
|280
|[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9516]
|-
|281
|[[Қазақстан көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23306]
|-
|282
|[[Рим империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8836]
|-
|283
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 2215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 8157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 22103]
|-
|284
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19652]
|-
|285
|[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1821]
|-
|286
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38336]
|-
|287
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 21862]
|-
|288
|[[Ақпараттық қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10831]
|-
|289
|[[Ұлы Қытай қорғаны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8072]
|-
|290
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15236]
|-
|291
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 4501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 42383]
|-
|292
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11908]
|-
|293
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13532]
|-
|294
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12527]
|-
|295
|[[Галактика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3097]
|-
|296
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16261]
|-
|297
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 2876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17568]
|-
|298
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 5230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 37105]
|-
|299
|[[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2825]
|-
|300
|[[Марс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 4958]
|-
|301
|[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21382]
|-
|302
|[[Үй құстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 47]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1880]
|-
|303
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3596]
|-
|304
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10077]
|-
|305
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18006]
|-
|306
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8497]
|-
|307
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23642]
|-
|308
|[[Экологиялық жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6673]
|-
|309
|[[Жаһандану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 10165]
|-
|310
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 2846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 9736]
|-
|311
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9511]
|-
|312
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9107]
|-
|313
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 36]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1833]
|-
|314
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 4661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 29298]
|-
|315
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16854]
|-
|316
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14463]
|-
|317
|[[Жеңіс күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5138]
|-
|318
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 19025]
|-
|319
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17414]
|-
|320
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26631]
|-
|321
|[[Сүтқоректілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10648]
|-
|322
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17533]
|-
|323
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13905]
|-
|324
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15976]
|-
|325
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 15967]
|-
|326
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12614]
|-
|327
|[[Тың игеру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12556]
|-
|328
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7546]
|-
|329
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14227]
|-
|330
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20462]
|-
|331
|[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 13067]
|-
|332
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16883]
|-
|333
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 3610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17990]
|-
|334
|[[Филипп Исаевич Голощёкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6149]
|-
|335
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12573]
|-
|336
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 8473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30499]
|-
|337
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13301]
|-
|338
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15433]
|-
|339
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12585]
|-
|340
|[[Тел өскен ұл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1910]
|-
|341
|[[Мұнай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 10909]
|-
|342
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19726]
|-
|343
|[[Алтынемел ұлттық паркі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7558]
|-
|344
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27040]
|-
|345
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10588]
|-
|346
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12361]
|-
|347
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 25797]
|-
|348
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15648]
|-
|349
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11986]
|-
|350
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13956]
|-
|351
|[[Айтыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 11908]
|-
|352
|[[Көктем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 4686]
|-
|353
|[[Қазақстандағы туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5847]
|-
|354
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16781]
|-
|355
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22688]
|-
|356
|[[Қазақстанның сыртқы саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7323]
|-
|357
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11273]
|-
|358
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11869]
|-
|359
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20642]
|-
|360
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24701]
|-
|361
|[[ЮНЕСКО]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 5973]
|-
|362
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16097]
|-
|363
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4917]
|-
|364
|[[Монитор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 3558]
|-
|365
|[[Леонардо да Винчи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 1547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 4420]
|-
|366
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13269]
|-
|367
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 13965]
|-
|368
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 18806]
|-
|369
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 2337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15015]
|-
|370
|[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5188]
|-
|371
|[[Python]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Python 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 2173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Python 6860]
|-
|372
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15801]
|-
|373
|[[Кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6221]
|-
|374
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9340]
|-
|375
|[[Мекемтас Мырзахметұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4603]
|-
|376
|[[Медеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 7764]
|-
|377
|[[Шолпан (ғаламшар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 5844]
|-
|378
|[[Галстук]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2596]
|-
|379
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16208]
|-
|380
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 12624]
|-
|381
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 3366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 15108]
|-
|382
|[[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3070]
|-
|383
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14858]
|-
|384
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 6138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25567]
|-
|385
|[[Тыныс алу жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15905]
|-
|386
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 19088]
|-
|387
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 3880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16548]
|-
|388
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11845]
|-
|389
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17307]
|-
|390
|[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12706]
|-
|391
|[[Жүсіп Баласағұни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 25601]
|-
|392
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12804]
|-
|393
|[[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5328]
|-
|394
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13793]
|-
|395
|[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8636]
|-
|396
|[[Тыныс белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8522]
|-
|397
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 4022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 24578]
|-
|398
|[[Франция Ұлттық кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1354]
|-
|399
|[[Қазақтың ұлттық тағамдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 52]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18380]
|-
|400
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37531]
|-
|401
|[[Қайта құру кезеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 1631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 7257]
|-
|402
|[[Нұркен Әбдіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5734]
|-
|403
|[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1507]
|-
|404
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13266]
|-
|405
|[[Одағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 2847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 13173]
|-
|406
|[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8180]
|-
|407
|[[Театр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 6251]
|-
|408
|[[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9611]
|-
|409
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7179]
|-
|410
|[[Саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11247]
|-
|411
|[[Плагиат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1980]
|-
|412
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17121]
|-
|413
|[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 3227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 4963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 11622]
|-
|414
|[[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1222]
|-
|415
|[[Қазақ солдаты (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4671]
|-
|416
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 5121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15493]
|-
|417
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12797]
|-
|418
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14621]
|-
|419
|[[Туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6833]
|-
|420
|[[Жуа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1878]
|-
|421
|[[Кеңес Одағының Батыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 1718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 4929]
|-
|422
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34116]
|-
|423
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23843]
|-
|424
|[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 2776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 4107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7281]
|-
|425
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8171]
|-
|426
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32183]
|-
|427
|[[Аспан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 1382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3165]
|-
|428
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5314]
|-
|429
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5444]
|-
|430
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8017]
|-
|431
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9298]
|-
|432
|[[Табиғатты қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 9978]
|-
|433
|[[Тәттімбет Қазанғапұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7185]
|-
|434
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8370]
|-
|435
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 3046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10256]
|-
|436
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12525]
|-
|437
|[[Қояндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11061]
|-
|438
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12292]
|-
|439
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13038]
|-
|440
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11076]
|-
|441
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4620]
|-
|442
|[[Мона Лиза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 1433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 3539]
|-
|443
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11676]
|-
|444
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7001]
|-
|445
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12313]
|-
|446
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19173]
|-
|447
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16223]
|-
|448
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8287]
|-
|449
|[[Шие]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2209]
|-
|450
|[[Лувр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 1291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 2683]
|-
|451
|[[Волейбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11019]
|-
|452
|[[Электронды пошта]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 1472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 4024]
|-
|453
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11661]
|-
|454
|[[Қазақстан ғалымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4864]
|-
|455
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12249]
|-
|456
|[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3946]
|-
|457
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19726]
|-
|458
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16238]
|-
|459
|[[Шұғаның белгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 2328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 14577]
|-
|460
|[[Бейсенбай Кенжебаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2951]
|-
|461
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8227]
|-
|462
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13048]
|-
|463
|[[Киелі жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 46]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1443]
|-
|464
|[[Бүркіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8105]
|-
|465
|[[Батыр Баян (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 4185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19811]
|-
|466
|[[Гераклит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 58]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1560]
|-
|467
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10569]
|-
|468
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 5104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23923]
|-
|469
|[[Метафора]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 12868]
|-
|470
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11004]
|-
|471
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15246]
|-
|472
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15874]
|-
|473
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15588]
|-
|474
|[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 1386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 8128]
|-
|475
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 18643]
|-
|476
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 6581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19536]
|-
|477
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12796]
|-
|478
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9416]
|-
|479
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 19073]
|-
|480
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 31459]
|-
|481
|[[Халық қаһарманы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7739]
|-
|482
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11961]
|-
|483
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 4528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32858]
|-
|484
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15491]
|-
|485
|[[Келес]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1833]
|-
|486
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 2045]
|-
|487
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10833]
|-
|488
|[[:Санат:Қазақ ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6956]
|-
|489
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 22343]
|-
|490
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 30406]
|-
|491
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10741]
|-
|492
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8966]
|-
|493
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12706]
|-
|494
|[[Орыс асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1618]
|-
|495
|[[Ас қорыту жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15512]
|-
|496
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 18331]
|-
|497
|[[Мысық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 1484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 6210]
|-
|498
|[[Аңыздың ақыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 2118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 18976]
|-
|499
|[[Салауатты өмір салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 2019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 7069]
|-
|500
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12627]
|-
|501
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18129]
|-
|502
|[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 9364]
|-
|503
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12896]
|-
|504
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12470]
|-
|505
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21198]
|-
|506
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6268]
|-
|507
|[[Наурызым қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11424]
|-
|508
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10027]
|-
|509
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10107]
|-
|510
|[[Қатысушы:1nter pares]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 1684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 2460]
|-
|511
|[[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10151]
|-
|512
|[[Сегізаяқ (өлең)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 23722]
|-
|513
|[[Қатысушы:Rasulbek Adil]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2673]
|-
|514
|[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10555]
|-
|515
|[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9190]
|-
|516
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 15987]
|-
|517
|[[Мәңгілік ел қақпасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18168]
|-
|518
|[[Әсет Найманбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3525]
|-
|519
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27310]
|-
|520
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15761]
|-
|521
|[[Бактериялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10473]
|-
|522
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7128]
|-
|523
|[[Ұйғырлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6272]
|-
|524
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8087]
|-
|525
|[[Ай (серік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 1429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 6118]
|-
|526
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 22461]
|-
|527
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11829]
|-
|528
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9246]
|-
|529
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 3539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17927]
|-
|530
|[[Аралас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4880]
|-
|531
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12242]
|-
|532
|[[Дүниежүзілік көрме (2017)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 1937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 11631]
|-
|533
|[[Есім ханның ескі жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5577]
|-
|534
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9758]
|-
|535
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12635]
|-
|536
|[[Нұралы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6380]
|-
|537
|[[Танымал қазақтардың тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8373]
|-
|538
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14924]
|-
|539
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10440]
|-
|540
|[[Гиннесс рекордтар кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2447]
|-
|541
|[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18339]
|-
|542
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5890]
|-
|543
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15740]
|-
|544
|[[Қорғалжын қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12577]
|-
|545
|[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3441]
|-
|546
|[[:Санат:Қазақ жазушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5597]
|-
|547
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5385]
|-
|548
|[[Илон Маск]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3855]
|-
|549
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7486]
|-
|550
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13829]
|-
|551
|[[Аққан жұлдыз (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3238]
|-
|552
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11212]
|-
|553
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12611]
|-
|554
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9340]
|-
|555
|[[Оңтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15774]
|-
|556
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17038]
|-
|557
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15994]
|-
|558
|[[Қазан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 9841]
|-
|559
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11653]
|-
|560
|[[Испания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6551]
|-
|561
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 11274]
|-
|562
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9886]
|-
|563
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 21538]
|-
|564
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12776]
|-
|565
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16885]
|-
|566
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 2244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 7759]
|-
|567
|[[Чернобыль апаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 2998]
|-
|568
|[[Халықаралық ұйымдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8363]
|-
|569
|[[Кітапхана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3888]
|-
|570
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17200]
|-
|571
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12146]
|-
|572
|[[Балықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9632]
|-
|573
|[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3708]
|-
|574
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7117]
|-
|575
|[[Күләш Ділдәқызы Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4588]
|-
|576
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 16430]
|-
|577
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21114]
|-
|578
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7938]
|-
|579
|[[Құс жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3823]
|-
|580
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9195]
|-
|581
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10394]
|-
|582
|[[Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2278]
|-
|583
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 2347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 14272]
|-
|584
|[[Робот]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 2131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 10295]
|-
|585
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7809]
|-
|586
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11046]
|-
|587
|[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12944]
|-
|588
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9612]
|-
|589
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9059]
|-
|590
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13560]
|-
|591
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 2047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 12464]
|-
|592
|[[Татарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3251]
|-
|593
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4419]
|-
|594
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3713]
|-
|595
|[[Құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12097]
|-
|596
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8586]
|-
|597
|[[Күн (жұлдыз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6257]
|-
|598
|[[Роза Мұқанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4452]
|-
|599
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10179]
|-
|600
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17904]
|-
|601
|[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 12901]
|-
|602
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11431]
|-
|603
|[[Мұражай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5500]
|-
|604
|[[Мөде қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5365]
|-
|605
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8811]
|-
|606
|[[Күй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5079]
|-
|607
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7118]
|-
|608
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 13469]
|-
|609
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9017]
|-
|610
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8278]
|-
|611
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15641]
|-
|612
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 2012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15251]
|-
|613
|[[Италия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7687]
|-
|614
|[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8950]
|-
|615
|[[Бақбақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4368]
|-
|616
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11634]
|-
|617
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7756]
|-
|618
|[[АИВ/ЖИТС]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 10680]
|-
|619
|[[Ғылым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 9299]
|-
|620
|[[Әзербайжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5572]
|-
|621
|[[Қазақстан 2050]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 2466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 6054]
|-
|622
|[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7486]
|-
|623
|[[Мәлік Ғабдуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12619]
|-
|624
|[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11372]
|-
|625
|[[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3881]
|-
|626
|[[Өзбектер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4250]
|-
|627
|[[Салалас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11526]
|-
|628
|[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3643]
|-
|629
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29728]
|-
|630
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15133]
|-
|631
|[[Шығай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7229]
|-
|632
|[[Мәдениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 13012]
|-
|633
|[[Кемпірқосақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 1056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 3639]
|-
|634
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 10341]
|-
|635
|[[Қырғыз асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1550]
|-
|636
|[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6778]
|-
|637
|[[Наурыз көже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8196]
|-
|638
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7974]
|-
|639
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9354]
|-
|640
|[[Таласбек Әсемқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3198]
|-
|641
|[[Қазақтың 500 ән-күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 12952]
|-
|642
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9598]
|-
|643
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13930]
|-
|644
|[[Сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8313]
|-
|645
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 2326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11417]
|-
|646
|[[Қарағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 4870]
|-
|647
|[[Адам даму индексі бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3662]
|-
|648
|[[Жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 11196]
|-
|649
|[[Махмұд Қашқари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13769]
|-
|650
|[[Иосиф Виссарионович Сталин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 6937]
|-
|651
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 1928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 10459]
|-
|652
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8950]
|-
|653
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11521]
|-
|654
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8325]
|-
|655
|[[Шарана шайқау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7275]
|-
|656
|[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4893]
|-
|657
|[[Николай Коперник]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 1156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 3903]
|-
|658
|[[Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3855]
|-
|659
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16741]
|-
|660
|[[Ежелгі Рим]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 4304]
|-
|661
|[[Қасқыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 1565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9559]
|-
|662
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 14868]
|-
|663
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12672]
|-
|664
|[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7346]
|-
|665
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9634]
|-
|666
|[[Раушангүлділер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5647]
|-
|667
|[[Шоқжұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 4508]
|-
|668
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10608]
|-
|669
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9099]
|-
|670
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7891]
|-
|671
|[[Ақсақ құлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 6438]
|-
|672
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13730]
|-
|673
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8495]
|-
|674
|[[Қант диабеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 11307]
|-
|675
|[[Жиембет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12891]
|-
|676
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14021]
|-
|677
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25765]
|-
|678
|[[Солтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13250]
|-
|679
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 12334]
|-
|680
|[[КСРО ыдырауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 1192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 5715]
|-
|681
|[[Тiлеуке Құлекеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3122]
|-
|682
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9476]
|-
|683
|[[Бейбітшілік және келісім сарайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5653]
|-
|684
|[[Спорт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 1077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 4429]
|-
|685
|[[Еңлік — Кебек (пьеса)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8813]
|-
|686
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5977]
|-
|687
|[[Барсакелмес қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14428]
|-
|688
|[[Геродот]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 1255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 6700]
|-
|689
|[[Пысықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10987]
|-
|690
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 19136]
|-
|691
|[[Көтеш Райымбекұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2081]
|-
|692
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7866]
|-
|693
|[[Қыз Жібек (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8794]
|-
|694
|[[:Сурет:Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680]
|-
|695
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8909]
|-
|696
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8503]
|-
|697
|[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8438]
|-
|698
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8428]
|-
|699
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11011]
|-
|700
|[[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2129]
|-
|701
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19977]
|-
|702
|[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21624]
|-
|703
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7070]
|-
|704
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11069]
|-
|705
|[[Көз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 1993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 9393]
|-
|706
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4509]
|-
|707
|[[Мәскеу шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2688]
|-
|708
|[[Дүние жүзінің саяси картасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6373]
|-
|709
|[[Публицистикалық стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10621]
|-
|710
|[[Жылқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10745]
|-
|711
|[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4242]
|-
|712
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2449]
|-
|713
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9384]
|-
|714
|[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16506]
|-
|715
|[[Астана Опера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 1296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4843]
|-
|716
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24420]
|-
|717
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8684]
|-
|718
|[[Қазақстан халқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 7499]
|-
|719
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13420]
|-
|720
|[[Орыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4339]
|-
|721
|[[Семирамида аспалы бағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 10008]
|-
|722
|[[Украин асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 819]
|-
|723
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9922]
|-
|724
|[[Иса Мәсіх]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 5119]
|-
|725
|[[Алғашқы көмек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 1185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 5453]
|-
|726
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6745]
|-
|727
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6838]
|-
|728
|[[Балбырауын (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 4015]
|-
|729
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12251]
|-
|730
|[[Бразилия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6313]
|-
|731
|[[Көпен Әмірбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3512]
|-
|732
|[[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2773]
|-
|733
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 12715]
|-
|734
|[[Оқшау сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5595]
|-
|735
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8663]
|-
|736
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 17860]
|-
|737
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11015]
|-
|738
|[[Шал мен теңіз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 4246]
|-
|739
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 17540]
|-
|740
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6786]
|-
|741
|[[Эпитет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 9504]
|-
|742
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8291]
|-
|743
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7804]
|-
|744
|[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5907]
|-
|745
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15288]
|-
|746
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17369]
|-
|747
|[[Үркер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 2474]
|-
|748
|[[Арыстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4710]
|-
|749
|[[Біржан мен Сара айтысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10884]
|-
|750
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9398]
|-
|751
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8841]
|-
|752
|[[Балуан Шолақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6107]
|-
|753
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14369]
|-
|754
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9621]
|-
|755
|[[Әдемі инелік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 905]
|-
|756
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 1767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8010]
|-
|757
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10441]
|-
|758
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4795]
|-
|759
|[[Ленинград шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2973]
|-
|760
|[[Баскетбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 9676]
|-
|761
|[[Адам даму индексі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 3423]
|-
|762
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 31523]
|-
|763
|[[Расул Хамзатұлы Хамзатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1090]
|-
|764
|[[Сарайшық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6754]
|-
|765
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10835]
|-
|766
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8586]
|-
|767
|[[Қазақтың атақты әнші-күйшілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5950]
|-
|768
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8286]
|-
|769
|[[Болашақ (стипендия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4326]
|-
|770
|[[Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5995]
|-
|771
|[[Болат Кайроллаұлы Қонарбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 946]
|-
|772
|[[Меркурий (ғаламшар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 4284]
|-
|773
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6219]
|-
|774
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 7988]
|-
|775
|[[:Санат:Айтыс ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7161]
|-
|776
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7095]
|-
|777
|[[Эндокриндік жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6991]
|-
|778
|[[Үмбетей Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6314]
|-
|779
|[[Адай күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6056]
|-
|780
|[[Ұлықбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3045]
|-
|781
|[[Экология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9127]
|-
|782
|[[Нәзира Қожахметқызы Дәулетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 50]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 844]
|-
|783
|[[Байқоңыр (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3368]
|-
|784
|[[Тәж Махал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 1231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 5311]
|-
|785
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7243]
|-
|786
|[[Шиебөрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 2262]
|-
|787
|[[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5331]
|-
|788
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14883]
|-
|789
|[[Қазақстандағы референдум (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6368]
|-
|790
|[[Алматы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11110]
|-
|791
|[[Қоқиқаздар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3921]
|-
|792
|[[Ғылыми-техникалық революция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 1272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 4501]
|-
|793
|[[Альберт Эйнштейн]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 1340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 5761]
|-
|794
|[[Ләззат Оразханқызы Асанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17787]
|-
|795
|[[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4793]
|-
|796
|[[Қамар сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6505]
|-
|797
|[[Дамыған елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7614]
|-
|798
|[[Пароль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 1262]
|-
|799
|[[Ғарышқа ұшқан жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2242]
|-
|800
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10943]
|-
|801
|[[Өркениеттер қақтығысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 81]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2968]
|-
|802
|[[Қарагөз (трагедия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5793]
|-
|803
|[[Украина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4152]
|-
|804
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17498]
|-
|805
|[[Ирандағы соғыс (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1496]
|-
|806
|[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4275]
|-
|807
|[[Христиандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8328]
|-
|808
|[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4473]
|-
|809
|[[Қырғи қабақ соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13155]
|-
|810
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 11313]
|-
|811
|[[Жақсылық Мұқашұлы Омар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 81]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 2368]
|-
|812
|[[Аққулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7478]
|-
|813
|[[Еуразия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11638]
|-
|814
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5214]
|-
|815
|[[Шайтанкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2784]
|-
|816
|[[Орталық Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9172]
|-
|817
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1762]
|-
|818
|[[Грузия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4141]
|-
|819
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6693]
|-
|820
|[[:Санат:Қазақстан мұражайлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2118]
|-
|821
|[[Қартқожа (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4996]
|-
|822
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23477]
|-
|823
|[[Зәр шығару жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10668]
|-
|824
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11609]
|-
|825
|[[Құлагер (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 11949]
|-
|826
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10944]
|-
|827
|[[Дәрілік өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8059]
|-
|828
|[[Әскери коммунизм саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8617]
|-
|829
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17723]
|-
|830
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 2532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11654]
|-
|831
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9336]
|-
|832
|[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7005]
|-
|833
|[[Марқакөл қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11847]
|-
|834
|[[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2889]
|-
|835
|[[Қалқанша без]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 8380]
|-
|836
|[[Хромосомалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4704]
|-
|837
|[[Қазақ КСР-нің &quot;мемлекеттік егемендігі туралы&quot; декларациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3128]
|-
|838
|[[Адамның кейбір кездері...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 30]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 1400]
|-
|839
|[[Баубек Бұлқышев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 2991]
|-
|840
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10083]
|-
|841
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21236]
|-
|842
|[[Отырар апаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9328]
|-
|843
|[[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 6280]
|-
|844
|[[Смағұл Сәдуақасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7096]
|-
|845
|[[Қазақстан экономикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8948]
|-
|846
|[[Тұмар ханша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 1753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 2631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 10530]
|-
|847
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9529]
|-
|848
|[[Рауғаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 2118]
|-
|849
|[[Ықылас Дүкенұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3958]
|-
|850
|[[Батырлар жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9459]
|-
|851
|[[Мария Кюри]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1969]
|-
|852
|[[Асық ойыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 9830]
|-
|853
|[[Қазақстан газеттері тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5895]
|-
|854
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6573]
|-
|855
|[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5596]
|-
|856
|[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7924]
|-
|857
|[[Анықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10543]
|-
|858
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9412]
|-
|859
|[[Надежда Андреевна Лушникова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1450]
|-
|860
|[[Юпитер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 4234]
|-
|861
|[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5838]
|-
|862
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 6943]
|-
|863
|[[Тынық мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11029]
|-
|864
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8017]
|-
|865
|[[:Санат:Қазақстан актерлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2475]
|-
|866
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5258]
|-
|867
|[[Спартак көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1720]
|-
|868
|[[Жеуге жарамды және улы саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4338]
|-
|869
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8630]
|-
|870
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 4228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14707]
|-
|871
|[[Жүйке жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9937]
|-
|872
|[[Қорық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 4089]
|-
|873
|[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5099]
|-
|874
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7487]
|-
|875
|[[Көлеңке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 85]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2558]
|-
|876
|[[Жұқпалы аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7210]
|-
|877
|[[Ғұмар Қараш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4484]
|-
|878
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8437]
|-
|879
|[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3007]
|-
|880
|[[Үлгі:Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5413]
|-
|881
|[[Дүниежүзілік денсаулық күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 22]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 908]
|-
|882
|[[Қайың]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 4445]
|-
|883
|[[Тамыз бүлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3347]
|-
|884
|[[Иран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 9875]
|-
|885
|[[Даун синдромы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 1669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 7663]
|-
|886
|[[Сатурн]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 1263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 3753]
|-
|887
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15751]
|-
|888
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6530]
|-
|889
|[[Дәнеш Рақышев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1862]
|-
|890
|[[Жұбан Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8769]
|-
|891
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15018]
|-
|892
|[[Оянған өлке (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2883]
|-
|893
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16397]
|-
|894
|[[Конгресс кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1208]
|-
|895
|[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8438]
|-
|896
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 13982]
|-
|897
|[[Кенелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2297]
|-
|898
|[[Антивирустар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5283]
|-
|899
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8755]
|-
|900
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16177]
|-
|901
|[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7777]
|-
|902
|[[Бауырымен жорғалаушылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 4632]
|-
|903
|[[Ауыл шаруашылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9634]
|-
|904
|[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5626]
|-
|905
|[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9086]
|-
|906
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6661]
|-
|907
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13609]
|-
|908
|[[Көмірсулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11193]
|-
|909
|[[Қоршаған ортаны қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 10134]
|-
|910
|[[Британ мұражайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 825]
|-
|911
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14389]
|-
|912
|[[Жошы хан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4602]
|-
|913
|[[Дамушы елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8009]
|-
|914
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17263]
|-
|915
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7940]
|-
|916
|[[Жануарлар қалай үндейді (ойын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 3897]
|-
|917
|[[Әзілхан Нұршайықов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6116]
|-
|918
|[[Жүрек аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10475]
|-
|919
|[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5501]
|-
|920
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8564]
|-
|921
|[[Қазақ мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5327]
|-
|922
|[[Дәрумен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7693]
|-
|923
|[[Қазанғап Тілепбергенұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3499]
|-
|924
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10073]
|-
|925
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6817]
|-
|926
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25676]
|-
|927
|[[:Санат:Қазақстан театрлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 88]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1683]
|-
|928
|[[Хеопс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 3347]
|-
|929
|[[Желшешек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 8325]
|-
|930
|[[Киіз үй жабдықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5605]
|-
|931
|[[Вирустар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 6067]
|-
|932
|[[Өркениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 11084]
|-
|933
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9569]
|-
|934
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20310]
|-
|935
|[[Митоз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 1525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 8401]
|-
|936
|[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4848]
|-
|937
|[[Сілтеме]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 1644]
|-
|938
|[[Бәйтерек (мифология)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 4732]
|-
|939
|[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 759]
|-
|940
|[[Ұлттық кітап күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 563]
|-
|941
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19888]
|-
|942
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9834]
|-
|943
|[[Эрмитаж]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 1826]
|-
|944
|[[Әже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 16043]
|-
|945
|[[Азамат соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8800]
|-
|946
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10671]
|-
|947
|[[Барлас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2437]
|-
|948
|[[Еліктеу сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 12279]
|-
|949
|[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5640]
|-
|950
|[[Инеліктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1968]
|-
|951
|[[Ілия Жақанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3816]
|-
|952
|[[Робототехника]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10009]
|-
|953
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8072]
|-
|954
|[[Бұлшық ет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 13822]
|-
|955
|[[Ежелгі Грекия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10056]
|-
|956
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9521]
|-
|957
|[[Күйші (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3876]
|-
|958
|[[Қуыршақ театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 97]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1739]
|-
|959
|[[Алкандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7773]
|-
|960
|[[:Санат:Қазақстан театр актерлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 56]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1217]
|-
|961
|[[Жұлын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 2551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 6900]
|-
|962
|[[Алкендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3461]
|-
|963
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6896]
|-
|964
|[[Туберкулез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 6903]
|-
|965
|[[Бір жасушалылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2359]
|-
|966
|[[Сталинград шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2229]
|-
|967
|[[Төлеген Тоқтаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2497]
|-
|968
|[[Аминқышқылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7113]
|-
|969
|[[Швейцария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 5359]
|-
|970
|[[Емен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3277]
|-
|971
|[[Смағұл Абатұлы Елубай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5149]
|-
|972
|[[Қарағанды еңбекпен түзету лагері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 4076]
|-
|973
|[[Тәуелдік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14428]
|-
|974
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11842]
|-
|975
|[[Қалқаман – Мамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4568]
|-
|976
|[[Салт-дәстүр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 3379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 10495]
|-
|977
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7601]
|-
|978
|[[Есімше]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 13186]
|-
|979
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8296]
|-
|980
|[[Айша бибі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 1240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 6011]
|-
|981
|[[Торғайлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 2448]
|-
|982
|[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6427]
|-
|983
|[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 7284]
|-
|984
|[[Сәбит Дөнентаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4314]
|-
|985
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9973]
|-
|986
|[[Эрнест Хемингуэй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 3979]
|-
|987
|[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7537]
|-
|988
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10398]
|-
|989
|[[Үлкен деректер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1992]
|-
|990
|[[Аутизм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5241]
|-
|991
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 8874]
|-
|992
|[[Үстірт қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8078]
|-
|993
|[[Қайым Мұқамедханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7734]
|-
|994
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5781]
|-
|995
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12568]
|-
|996
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9728]
|-
|997
|[[Көкпар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 7903]
|-
|998
|[[Қарахан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5714]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>7d3ljlu2tw5i6p8yaatfyl3pud9n4kr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Уики-көктем 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>777916</id>
    <revision>
      <id>3608572</id>
      <parentid>3607846</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3608572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14041" sha1="nns5f9us1052yt27zw4z5f3re2x2lh2" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі.

Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру.

|body = 

== Ережелері ==
* Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды).
** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.).
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.

== Не туралы жазуға болады? ==
Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. 

== Мақалалар тізімі ==
&lt;small&gt;''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''&lt;/small&gt;
&lt;/big&gt;'''&lt;/center&gt;
{{div col|3}}
[[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] 

[[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]]

{{div col end}}

Қосалқы байқаулар:
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы.

&lt;/center&gt;
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

== Жүлделі сыйлықтар ==
Жалпы жүлде қоры ? еуро.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]], [[Цнал]], [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]], [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]], [[Лучегор]]&lt;br&gt;{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]], [[Ысхақ Раззақов әуежайы]], [[Бірінші Мамыр ауданы]], [[Қарқара (Қырғызстан)]], [[Көпіребазар]], [[Қызылүңгір]], [[Таранбазар]], [[Гава (Қырғызстан)]], [[Ұйғырабат]], [[Жаңамақта]], [[Тамшы]], [[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]]&lt;br&gt;{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]]&lt;br&gt;{{ту|Украина}} [[Черкассы Халықаралық әуежайы]]
|27
|0
|-
||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]&lt;br /&gt;{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]&lt;br /&gt;{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]]&lt;br /&gt;{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Мукай Элебаев]], [[Сагымбай Орозбакұлы]], [[Осмонаалы Сыдыкұлы]], [[Байдылда Сарногоев]], [[Исхак Раззакұлы Раззаков]], [[Касымалы Жантөшев]], [[Қалыгүл әулие]], [[Алмамбет (кейіпкер)]], [[Нурмолдо Нарқұлұлы]], [[Тайлақ батыр]], [[Жеңіжоқ Көкөұлы Өтө]], [[Касымалы Баялыұлы]], [[Семетей (кейіпкер)]], [[Алғашқы ұстаз (кітап)]], [[Жәмила (хикаят)]], [[Құрманбек эпосы]], [[Сынған қылыш]], [[Ұзақ жол (кітап)]], [[Ажар (хикаят)]], [[Қоқан хандығының Қырғызстанды жаулап алуы]], [[Қырғызстан тарихы]], [[Давань]], [[Қырғызстан аудандары]]&lt;br /&gt;{{ту|Ресей}} [[Владимир Соловьёвпен кеш]]&lt;br /&gt;{{ту|Әзербайжан}} [[Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов]], [[Бакудағы наурыз оқиғалары (1918)]], [[Шуша шайқасы (2020)]], [[Jiva (әнші)]]&lt;br /&gt;{{ту|Албания}} [[Алис (әнші)]]&lt;br /&gt;{{ту|Армения}} [[Симон Ованнисян]]
|64
|
|-
|| [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]]
|| 
|| 0
|| 0
|-
|| [[Қатысушы: Beautiful202305|Beautiful202305]]
||
|| 0
|| 0
|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Batyrbek.kz}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|Nurken}}
# {{u|1nter pares}}

== Қорытынды==
*

[[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]]</text>
      <sha1>nns5f9us1052yt27zw4z5f3re2x2lh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мунаввара Абдуллаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780468</id>
    <revision>
      <id>3608146</id>
      <parentid>3596165</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T01:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7454" sha1="d58bivncqasw3vj4z8knbgw7pzo7iqs" xml:space="preserve">{{Кинематограф|есімі=Мунаввара Абдуллаева|шынайы есімі={{Lang-uz|Munavvara Abdullayeva}}|туған күні=05.04.1950|Туған жері=[[Марғылан]], [[Ферғана облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|мамандығы=театр режиссері, актриса, театр мұғалімі|азаматтығы={{USSR}}&lt;br /&gt;{{UZB}}|марапаттары=Мехнат Шухрати|imdb_id=1125051|білімі=[[Өзбекстан мемлекеттік өнер және мәдениет институты]]}}

'''Мунаввара Абдуллаева''' ({{Lang-uz|Munavvara Abdullayeva}}; [[5 сәуір]] [[1950 жыл|1950]], [[Марғылан]], [[Ферғана облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — өзбек актрисасы, режиссер, педагог, ұлттық театр өнерінің танылған шебері. 2000 жылы Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген жастар тәлімгері атағына ие болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uzbek-kino.ru/biografija/85-dilnoza-kubaeva-biografiya.html |title=Информационное сообщение об актрисе Дилназе Кубаевой — ученице Мунаввары Абдуллаевой на uzbek-kino.ru |accessdate=2012-10-03 |archiveurl=https://archive.today/20130113222941/http://uzbek-kino.ru/biografija/85-dilnoza-kubaeva-biografiya.html |archivedate=2013-01-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Мунаввара Абдуллаева жұмысшы отбасында дүниеге келген. 1966 жылы орта мектепті бітіріп, 1971 жылы Марғилан жоспарлау-экономикалық техникумын («тауартану» бөлімі) бітірген. 1975 жылы Ташкенттегі [[Өзбекстан мемлекеттік өнер және мәдениет институты|А. Н. Островский атындағы театр-көркемсурет институтын]] «театр және кино актері» мамандығы бойынша аяқтаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://arboblar.uz/ru/people/abdullaeva-munavvara|title=Абдуллаева Мунаввара|author=|date=|work=|publisher=arboblar.uz|accessdate=2026-04-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Мунаввара Абдуллаева 1975–1976 жылдары Сырдария облыстық музыкалық театрында актриса болып жұмыс істеген. 1976–1978 жылдары Мәскеудегі Луначарский атындағы мемлекеттік театр өнері институтында аспирант-тағылымдамашы болған. 1978 жылдан бастап Ташкенттегі М. Ұйғыр атындағы мемлекеттік өнер институтында доцент әрі оқытушы қызметін атқарған.

Мунаввара Абдуллаева 2000 жылы «Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген жастар тәлімгері» атағына ие болды.&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Узбекистан «[http://lex.uz/docs/2367690 О награждении в связи с девятой годовщиной независимости Республики Узбекистан группы работников науки, здравоохранения, культуры, просвещения, средств массовой информации и общественных сфер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180717124948/http://lex.uz/docs/2367690 |date=2018-07-17 }}» от 25 августа 2000 года № УП-2704&lt;/ref&gt;

2023 жылы «Мехнат шуҳрати» орденімен марапатталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://president.uz/ru/lists/view/6619 |title=Указ Президента Республики Узбекистан от 26 августа 2023 года «О награждении в связи с тридцать второй годовщиной государственной независимости Республики Узбекистан группы работников сфер науки, образования, здравоохранения, литературы, культуры, искусства и средств массовой информации» |accessdate=2023-08-27 |archivedate=2023-08-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230827084519/https://president.uz/ru/lists/view/6619 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Шәкірттері қатарында Мирза Холмедов, Мадина Мұхтарова, Абдураим Абдувахабов, Бехзод Абдукаримов секілді Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген әртістері бар.

== Шығармашылығы ==
Мунаввара Абдуллаева оқытушылық қызметімен қатар кәсіби режиссерлікпен де айналысады. Өзбекстанның түрлі театрларында шамамен 30-ға жуық спектакль қойған. Бірқатар қойылымдары Өзбекстанда және шетелдерде түрлі сыйлықтар мен марапаттарға ие болған.

* «Шекарадағы үй» (Славомир Мрожек, Ферғана орыс театры; 1995) — ерекше режиссурасы үшін жүлдеге ие болған.
* «Чимилдик» (Эркин Хушвактов, Ұлттық республикалық театр; 1997) — Халықтар достығы орденімен және Мысырдағы дүниежүзілік театр фестивалі жүлдесімен марапатталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Марғыланда туғандар]]
[[Санат:Өзбекстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:XX ғасыр театр режиссерлері]]
[[Санат:XXI ғасыр театр режиссерлері]]
[[Санат:КСРО актрисалары]]
[[Санат:Өзбекстан актрисалары]]
[[Санат:XXI ғасыр актрисалары]]
[[Санат:КСРО театр педагогтары]]
[[Санат:Өзбекстан театр педагогтары]]
[[Санат:XX ғасыр театр педагогтары]]
[[Санат:XXІ ғасыр театр педагогтары]]
[[Санат:«Мехнат Шухрати» орденімен марапатталғандар]]
[[Санат:Өзбекстан мемлекеттік өнер және мәдениет институты оқытушылары]]
[[Санат:Өзбекстан киноактрисалары]]</text>
      <sha1>d58bivncqasw3vj4z8knbgw7pzo7iqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780937</id>
    <revision>
      <id>3608133</id>
      <parentid>3602575</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медалдың сипаттамасы */</comment>
      <origin>3608133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7214" sha1="6a0tv47hu4y8uhixgju453mvhg9g5nc" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медал
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 40 Years of the Armed Forces of the USSR ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:40 years armed forces of the USSR OBVERSE.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «40 лет Вооружённых Сил СССР»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}} 
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[18 желтоқсан]] [[1957 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = 820 080
  | жоғары марапаты          = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Jubilee Medal &quot;40 Years of the Armed Forces of the USSR&quot;
}}
'''«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «40 лет Вооружённых Сил СССР»}}) — КСРО Қарулы Күштерінің 40 жылдығына орай КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1957 жылғы 18 желтоқсандағы Жарлығымен құрылды.

1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша шамамен 820 080 адам «КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталды.

== Медал жайлы ереже ==
«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі 1958 жылы 23 ақпанда [[Кеңес әскері|Кеңес Әскері]], [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флоты]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|ІІМ]] әскерлері, КСРО Министрлер Кеңесіне қарасты [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|МҚК]] әскерлері мен органдардың құрамында болған маршалдарға, генералдарға, адмиралдарға, офицерлерге, сондай-ақ старшиналарға, сержанттарға, сарбаздарға және матростарға беріледі.

Мерейтойлық медалды марапаттауды және оны табыстауды КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан әскери бөлімдердің, құрамалардың қолбасшылары және мекемелер мен бөлімшелердің басшылары жүзеге асырады.

Мерейтойлық медальмен марапатталған адамдардың тізімі бөлімшенің, мекеменің немесе бөлімшенің бұйрығымен жарияланады. Медалмен марапаттау туралы жазба марапатталушының қызметтік жазбаларына енгізіледі.

«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына тағады, ал егер КСРО-ның басқа ордендері мен медальдары болса, [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл»]] мерейтойлық медалінен кейін орналастырылады.

== Медалдың сипаттамасы ==
«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын шеңбер пішініне ие.

Медалдың бет жағында, ортасында, солға қарап тұрған [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] барельефті бейнесі суреттелген.

Медальдың төменгі жағында екі айқасқан [[Дәмжапырақ|лавр]] мен [[Емен|емен]] бұтақтарында «40» деген бедерлі жазу жазылған.

Медалдың артқы жағында — айнала бойлай: «ҚЫРЫҚ ЖЫЛДЫҚ МЕРЕЙТОЙЫ» ({{lang-ru|«В ОЗНАМЕНОВАНИЕ СОРОКОВОЙ ГОДОВЩИНЫ»}}) деген жазу, ортасында: «КСРО ҚАРУЛЫ КҮШТЕРІНІҢ» ({{lang-ru|«ВООРУЖЕННЫХ СИЛ СССР»}}) және «1918-1958» деген жылдар, төменгі жағында — кішкентай бесбұрышты жұлдыз бейнеленген.

Медалдың шеттері ернеумен жиектелген.

Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын сұр түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ортасында ені 2 мм екі қызыл жолақ, ал таспаның шеттерінде ені 2 мм қызыл жолақтар бар.

Медаль суретінің авторы — суретші В. И. Гоголин.

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы= Володин А. Н., Мерлай Н. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= СПб|баспасы= Печатный двор|жыл= 1997|томы= |беттері= 194—195|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-7062-0111-0|тиражы= }}
* {{кітап|авторы= Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Минск|баспасы= Народная асвета|жыл= 1986|томы= |беттері= 94|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}

[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>6a0tv47hu4y8uhixgju453mvhg9g5nc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781022</id>
    <revision>
      <id>3608145</id>
      <parentid>3602550</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T00:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3608145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6885" sha1="568653cw4b5anlmhgefwh86vygspcye" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер|name=Мубариз Ибрагимов|толық есімі=Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов|шынайы есімі={{Lang-az|Mübariz Ağakərim oğlu İbrahimov}}|туған күні=7.02.1988|қайтыс болған күні=19.06.2010|туған жері=Билясувар ауданы, [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|қайтыс болған жері=Чайлы ауылы, Тертер ауданы, [[Әзербайжан]]|мемлекет={{AZE}}|әскер түрі=[[Сурет:Azerbaijani Land Forces badge.svg|18px|border]] Әзербайжан құрлық әскерлері|қызмет еткен жылдары=2006—2010|атағы=[[Сурет:OR-8 AZE ARMY.svg|50px|link=Прапорщик (Азербайджан)]]&lt;br&gt;[[прапорщик]]|шайқасы=Чайлы ауылы маңындағы қақтығыстар|марапаттары=Әзербайжан Ұлттық қаһарманы|Commons=Mubariz Ibrahimov}}

'''Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов''' ({{Lang-az|Mübariz Ağakərim oğlu İbrahimov}}; [[7 ақпан]] [[1988 жыл|1988]] — [[19 маусым]] [[2010 жыл|2010]]) — Әзербайжан Қарулы күштерінің прапорщигі, Әзербайжанның Ұлттық қаһарманы.

== Өмірбаяны ==
Мубариз Ибрагимовның ата-анасы Лерик өңірінен шыққан, кейін Билясувар ауданына қоныс аударған. Мубариз 1988 жылы осы жерде дүниеге келген.

Сейид Мубариз Ибрагимов 1988 жылғы 7 ақпанда Алиабад ауылында, сол кездегі Пушкин (қазіргі Билясувар) ауданында туған. 1994–2005 жылдары Алиабад ауылындағы Малик Пириев атындағы мектепте оқыған. 2006 жылдың наурыз айында Билясувар ауданының [[Әскери Комиссариат|әскери комиссариат]]ы арқылы мерзімді әскери қызметке шақырылды.

2007 жылғы 20 қарашада бөлімше командирі ретінде әскери қызметтен босатылды. 2009 жылғы 18 қыркүйекте өз еркімен қайтадан әскери қызметке қабылданып, Әзербайжан Қарулы күштерінің оқу-дайындық орталығында прапорщиктер даярлау курсынан өтті.&lt;ref name=&quot;Мубариз&quot;&gt;{{Cite web |url=http://ru.trend.az/news/society/1778760.html |title=Мубариз Ибрагимов и Фарид Ахмедов проявили подлинный героизм и доблесть — Президент Ильхам Алиев |accessdate=2010-11-08 |archivedate=2010-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110053642/http://ru.trend.az/news/society/1778760.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Курсты аяқтағаннан кейін Нафталан қаласына қызметке жіберілді.

== Өлімі ==
Мубариз Ибрагимов 2010 жылғы 18 маусымнан 19 маусымға қараған түні Чайлы ауылындағы шайқас кезінде қаза тапты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://caliber.az/post/pamyat-o-geroe-mubariz-ibragimov-i-ego-podvig-spustya-14-let|title=Память о герое: Мубариз Ибрагимов и его подвиг спустя 14 лет|author=|date=2024-06-18|work=|publisher=caliber.az|accessdate=2026-05-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Әзербайжан және армян ресми нұсқалары ===
АПА агенттігінің хабарлауынша, Мубариз Ибрагимов армян қарулы күштерінің шабуылына тойтарыс беру кезінде қаза тапқан. Тағы бір әзербайжандық ақпарат агенттігі оның армян қарулы жасақтарының Әзербайжан позицияларын атқылауы кезінде қаза болғанын хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.armiya.az/ru/news/198922|title=Прошло 13 лет со дня гибели Национального героя Азербайджана Мубариза Ибрагимова|author=|date=2023-06-18|work=|publisher=armiya.az|accessdate=2026-05-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Армян БАҚ-тарының мәліметінше, Мубариз Ибрагимов армян қарулы күштерінің бекеттеріне жасалған диверсиялық-барлау шабуылы кезінде қаза тапқан. Мубариздің денесі армян күштері бақылауындағы аймақта қалған, кейін армян тарапы оның мәйітін Әзербайжанға қайтарған. Қақтығыс барысында армян тарапы қарсылас қарулы тобына қарсы шайқаста 4 сарбазынан айырылғаны хабарланған. Әзербайжан Қорғаныс министрлігі майдан шебіндегі қақтығыс үшін жауапкершілікті армян қарулы құрылымдарына жүктеген, армян тарапы жауапкершілікті әзербайжан жағына артқан.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[http://www.newsru.com/world/19jun2010/arm.html «Армянские и азербайджанские части вступили в бой в Нагорном Карабахе — есть потери»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100623001854/http://www.newsru.com/world/19jun2010/arm.html |date=2010-06-23 }} Newsru.com&lt;/ref&gt;

Карнеги қорының өкілі Томас де Ваалдың айтуынша: «Жанама дәлелдер бұл қақтығыс әзербайжандық шабуылдың нәтижесі болғанын көрсетеді (мәйіт армян жағында табылған), алайда оқиғаның нақты мән-жайы, бәлкім, ешқашан толық анықталмайтын шығар».

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Билясувар ауданында туғандар]]
[[Санат:Тертер ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Әзербайжан әскерилері]]</text>
      <sha1>568653cw4b5anlmhgefwh86vygspcye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781103</id>
    <revision>
      <id>3608120</id>
      <parentid>3602924</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3608120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12306" sha1="qw3dlzw0ybukm7v0dpbsve4ma0bqipv" xml:space="preserve">'''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' — [[Астана]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны.

Мемлекеттік басқару академиясы — [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президенті]] жанындағы мемлекеттік қызметтің іс-әрекетін үйлестіретін оқу-әдістемелік, ғылыми және ақпараттық-талдау мекемесі. 1998 жылы 18 қыркүйекте ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқарудың Ұлттық жоғары мектебі мен ҚР Үкіметі жанындағы Мемлекеттік қызметшілердің біліктілігін арттыру институтының негізінде құрылды. Мемлекеттік басқару академиясы республиканың мемлекеттік қызметшілерін даярлайды, қайта даярлайды және біліктілігін арттырады. Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет мәселелері бойынша іргелі және қолданбалы ғылыми-зерттеулер жүргізіп, мемлекеттік органдарға ұсыныстар дайындайды. Мемлекеттік және жергілікті басқарудың негізгі мәселелері бойынша ғылыми-зерттеулер еңбектер, оқу-әдістемелік бағдарламалар және оқулықтар шығарады. Мемлекеттік қызмет академиясының құрамына: Басқарушы кадрларды даярлау институты және Мемлекеттік басқару ғылыми-зерттеу институты кіреді. Академия Франция, Ресей, Латвия және басқа да елдердегі жоғары оқу орындарымен байланыс орнатқан.

== Тарихы ==
[[Сурет:Академия государственного управления при Президенте Республики Казахстан..jpg|thumb|left|200px|Мемлекеттік басқару академиясы (ғимараттың қасбеті, кіреберіс)]]
1994 жылы — Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқарудың ұлттық жоғары мектебі (МБҰЖМ) ашылды (1942 жылы құрылған Қазақ КСР КП ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің негізінде).

Құрылуы: Қазақстан Республикасы Президентінің 1994 жылғы 29 тамыздағы № 1845.1 Жарлығы

1998 жылы — Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы МБҰЖМ мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және біліктілігін арттыру институтын біріктіру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.

Құрылуы: Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегі № 4078.994 Жарлығы.

2000 жылы — Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы ел астанасы — Астана қаласына көшірілді.

2005 жылы — Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы «Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Сот академиясы» мемлекеттік мекемелерін біріктіру және «Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының атқарымдарын жаңадан құрылған мемлекеттік мекемеге беру арқылы құрылды.

Құрылуы: Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылғы 31 мамырдағы № 1583 Жарлығы.

2008 жылы — Академия республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорын (РМҚК) болып қайта ұйымдастырылды. Жоғары буындағы мемлекеттік қызметшілерді даярлау мақсатында Академия құрамында Ұлттық мемлекеттік саясат мектебі құрылды.

Академияның мемлекеттік басқару органы ретінде Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі министрлігі айқындалды.

Құрылуы: Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.

2012 жылы — Академияны реформалау бойынша Еуропалық Одақпен бірлескен жоба іске қосылды. Академияны дамытудың жаңа тұжырымдамасы қабылданды (2012 жылдың мамыр айында) және жүзеге асырылуда. Қазақстандағы мемлекеттік қызметтің жаңа буыны үшін магистрлер мен ғылым докторларын дайындау мақсатында алғаш рет халықаралық деңгейде танылған білім беру бағдарламалары — MPA (Master of Public Administration), MPP (Master of Public Policy), DPA (Doctor of Public Administration), DPP (Doctor of Public Policy) енгізілді.

2014 жылы — Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының 2020 жылға дейінгі даму стратегиясы бекітілді. Ол мемлекеттік қызметшілерді оқыту жүйесін құзыреттілікке негізделген және тәжірибеге бағытталған тәсілдерге негізделген жаңа бағыттарды дамыту мақсатында және ТМД мен ШЫҰ елдеріндегі білім беру қызметтері нарығындағы бәсекеге қабілеттілікті арттыру қажеттілігіне байланысты одан әрі жаңғырту мақсатында әзірленді.

== Магистратура ==
'''Өндірістен қол үзбей жүргізілетін оқу мерзімі бір жыл білім беру бағдарламалары:'''
* Мемлекеттік басқару (MPA)
* Цифрлық мемлекеттік басқару (MDPA)
* Мемлекеттік сектордағы цифрлық талдау және жасанды интеллект (MDAAI)

'''Өндірістен қол үзбей жүргізілетін оқу мерзімі бір жарым жыл білім беру бағдарламалары:'''
* Адами ресурстарды стратеиялық басқару (MSHRM)
* Өңірлік даму (MRD)

'''Өндірістен қол үзбей жүргізілетін оқу мерзімі екі жыл білім беру бағдарламалары:'''
* Мемлекеттік саясат (МРР)
* Экономика (МЕ)
* Халықаралық қатынастар (ОП MIR)

'''Модульдік оқыту қағидаты бойынша оқу мерзімі бір жыл білім беру бағдарламалары:'''
* Мемлекеттік басқару (ЕМРА)
* Іскерлік әкімшілендіру (ЕМBА)
* Өңірлік даму (MRD модуль)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.apa.kz/admission-kz/magistratura/|title=МАГИСТРАТУРА|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|accessdate=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

== Докторантура ==
'''Өндірістен қол үзбей жүргізілетін оқу мерзімі үш жыл білім беру бағдарламалары:'''
* Мемлекеттік басқару (DPA)
* Экономика (DE)
* Халықаралық қатынастар (DIR)
* Цифрлық мемлекеттік басқару (DDPA)

'''Модульдік оқыту қағидаты бойынша оқу мерзімі үш жыл білім беру бағдарламалары:'''
* Цифрлық мемлекеттік басқару (DDPA модуль)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.apa.kz/admission-kz/doktorantura/|title=ДОКТОРАНТУРА|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|accessdate=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

== Цифрлық Академия ==
«Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде «Цифрлық Академия» жобасы іске қосылды. Аталған жобаны іске асыру 2018 жылдың ішінде көзделген және Академияның мемлекеттік қызметшілердің ІТ-құзыреттері орталығына айналуына негіз болады.

Жоба екі кезеңде іске асырылады. Жобаның 1-кезеңі аяқталды және оқу кеңістігінің редизайні мен инфрақұрылымдық жабдықтауды жаңартудан тұрады.

2-кезеңде төмендегілер көзделеді:
— IT-технологияларды ауқымды қолдану;
— жаңа технологиялық және басқарушылық шешімдерді енгізу;
— цифрлық білім беру ресурстарын қолдана отырып, онлайн оқыту технологияларын пайдалану.

Жобаны аяқтаудан күтілетін нәтижелер:
— білім берудің жаңа сапасына көшу,
— мемлекеттік қызметшілердің soft skills және IT-дағдыларын дамыту,
— оқытудың заманауи, тиімді және жайлы жағдайларын жасау.

Аталған іс-шараларды жүзеге асыру үшін мультимедиялық жабдықтың интегралды жүйесін сатып алу және орнату көзделген, сондай-ақ «Цифрлық Академия» жобасының егжей-тегжейлі Жол картасы бекітілді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.apa.kz/about-kz/cifrlyk-akademiya/|title=Цифрлық Академия|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|date=2018-12-27|accessdate=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астана жоғарғы оқу орындары]]</text>
      <sha1>qw3dlzw0ybukm7v0dpbsve4ma0bqipv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608121</id>
      <parentid>3608120</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3608121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12306" sha1="ttb9ufl6y3q29vyyuvczom3mnypjb87" xml:space="preserve">'''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' — [[Астана]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны.

Мемлекеттік басқару академиясы — [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президенті]] жанындағы мемлекеттік қызметтің іс-әрекетін үйлестіретін оқу-әдістемелік, ғылыми және ақпараттық-талдау мекемесі. 1998 жылы 18 қыркүйекте ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқарудың Ұлттық жоғары мектебі мен ҚР Үкіметі жанындағы Мемлекеттік қызметшілердің біліктілігін арттыру институтының негізінде құрылды. Мемлекеттік басқару академиясы республиканың мемлекеттік қызметшілерін даярлайды, қайта даярлайды және біліктілігін арттырады. Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет мәселелері бойынша іргелі және қолданбалы ғылыми-зерттеулер жүргізіп, мемлекеттік органдарға ұсыныстар дайындайды. Мемлекеттік және жергілікті басқарудың негізгі мәселелері бойынша ғылыми-зерттеулер еңбектер, оқу-әдістемелік бағдарламалар және оқулықтар шығарады. Мемлекеттік қызмет академиясының құрамына: Басқарушы кадрларды даярлау институты және Мемлекеттік басқару ғылыми-зерттеу институты кіреді. Академия Франция, Ресей, Латвия және басқа да елдердегі жоғары оқу орындарымен байланыс орнатқан.

== Тарихы ==
[[Сурет:Академия государственного управления при Президенте Республики Казахстан..jpg|thumb|left|250px|Мемлекеттік басқару академиясы (ғимараттың қасбеті, кіреберіс)]]
1994 жылы — Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқарудың ұлттық жоғары мектебі (МБҰЖМ) ашылды (1942 жылы құрылған Қазақ КСР КП ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің негізінде).

Құрылуы: Қазақстан Республикасы Президентінің 1994 жылғы 29 тамыздағы № 1845.1 Жарлығы

1998 жылы — Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы МБҰЖМ мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және біліктілігін арттыру институтын біріктіру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.

Құрылуы: Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегі № 4078.994 Жарлығы.

2000 жылы — Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы ел астанасы — Астана қаласына көшірілді.

2005 жылы — Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы «Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Сот академиясы» мемлекеттік мекемелерін біріктіру және «Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының атқарымдарын жаңадан құрылған мемлекеттік мекемеге беру арқылы құрылды.

Құрылуы: Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылғы 31 мамырдағы № 1583 Жарлығы.

2008 жылы — Академия республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорын (РМҚК) болып қайта ұйымдастырылды. Жоғары буындағы мемлекеттік қызметшілерді даярлау мақсатында Академия құрамында Ұлттық мемлекеттік саясат мектебі құрылды.

Академияның мемлекеттік басқару органы ретінде Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі министрлігі айқындалды.

Құрылуы: Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.

2012 жылы — Академияны реформалау бойынша Еуропалық Одақпен бірлескен жоба іске қосылды. Академияны дамытудың жаңа тұжырымдамасы қабылданды (2012 жылдың мамыр айында) және жүзеге асырылуда. Қазақстандағы мемлекеттік қызметтің жаңа буыны үшін магистрлер мен ғылым докторларын дайындау мақсатында алғаш рет халықаралық деңгейде танылған білім беру бағдарламалары — MPA (Master of Public Administration), MPP (Master of Public Policy), DPA (Doctor of Public Administration), DPP (Doctor of Public Policy) енгізілді.

2014 жылы — Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының 2020 жылға дейінгі даму стратегиясы бекітілді. Ол мемлекеттік қызметшілерді оқыту жүйесін құзыреттілікке негізделген және тәжірибеге бағытталған тәсілдерге негізделген жаңа бағыттарды дамыту мақсатында және ТМД мен ШЫҰ елдеріндегі білім беру қызметтері нарығындағы бәсекеге қабілеттілікті арттыру қажеттілігіне байланысты одан әрі жаңғырту мақсатында әзірленді.

== Магистратура ==
'''Өндірістен қол үзбей жүргізілетін оқу мерзімі бір жыл білім беру бағдарламалары:'''
* Мемлекеттік басқару (MPA)
* Цифрлық мемлекеттік басқару (MDPA)
* Мемлекеттік сектордағы цифрлық талдау және жасанды интеллект (MDAAI)

'''Өндірістен қол үзбей жүргізілетін оқу мерзімі бір жарым жыл білім беру бағдарламалары:'''
* Адами ресурстарды стратеиялық басқару (MSHRM)
* Өңірлік даму (MRD)

'''Өндірістен қол үзбей жүргізілетін оқу мерзімі екі жыл білім беру бағдарламалары:'''
* Мемлекеттік саясат (МРР)
* Экономика (МЕ)
* Халықаралық қатынастар (ОП MIR)

'''Модульдік оқыту қағидаты бойынша оқу мерзімі бір жыл білім беру бағдарламалары:'''
* Мемлекеттік басқару (ЕМРА)
* Іскерлік әкімшілендіру (ЕМBА)
* Өңірлік даму (MRD модуль)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.apa.kz/admission-kz/magistratura/|title=МАГИСТРАТУРА|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|accessdate=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

== Докторантура ==
'''Өндірістен қол үзбей жүргізілетін оқу мерзімі үш жыл білім беру бағдарламалары:'''
* Мемлекеттік басқару (DPA)
* Экономика (DE)
* Халықаралық қатынастар (DIR)
* Цифрлық мемлекеттік басқару (DDPA)

'''Модульдік оқыту қағидаты бойынша оқу мерзімі үш жыл білім беру бағдарламалары:'''
* Цифрлық мемлекеттік басқару (DDPA модуль)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.apa.kz/admission-kz/doktorantura/|title=ДОКТОРАНТУРА|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|accessdate=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

== Цифрлық Академия ==
«Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде «Цифрлық Академия» жобасы іске қосылды. Аталған жобаны іске асыру 2018 жылдың ішінде көзделген және Академияның мемлекеттік қызметшілердің ІТ-құзыреттері орталығына айналуына негіз болады.

Жоба екі кезеңде іске асырылады. Жобаның 1-кезеңі аяқталды және оқу кеңістігінің редизайні мен инфрақұрылымдық жабдықтауды жаңартудан тұрады.

2-кезеңде төмендегілер көзделеді:
— IT-технологияларды ауқымды қолдану;
— жаңа технологиялық және басқарушылық шешімдерді енгізу;
— цифрлық білім беру ресурстарын қолдана отырып, онлайн оқыту технологияларын пайдалану.

Жобаны аяқтаудан күтілетін нәтижелер:
— білім берудің жаңа сапасына көшу,
— мемлекеттік қызметшілердің soft skills және IT-дағдыларын дамыту,
— оқытудың заманауи, тиімді және жайлы жағдайларын жасау.

Аталған іс-шараларды жүзеге асыру үшін мультимедиялық жабдықтың интегралды жүйесін сатып алу және орнату көзделген, сондай-ақ «Цифрлық Академия» жобасының егжей-тегжейлі Жол картасы бекітілді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.apa.kz/about-kz/cifrlyk-akademiya/|title=Цифрлық Академия|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|date=2018-12-27|accessdate=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астана жоғарғы оқу орындары]]</text>
      <sha1>ttb9ufl6y3q29vyyuvczom3mnypjb87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781487</id>
    <revision>
      <id>3608105</id>
      <parentid>3606728</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurbek2007</username>
        <id>178902</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Беларусь|Беларусь]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11804" sha1="8cm2255vh672uniarc7vsuov87brwwm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Туров
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Тураў}}
 |сурет                   = BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Turaŭ, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Turaŭ, Belarus.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =04 |lat_sec =09 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =44 |lon_sec =10 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гомель облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Житковичи ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 980	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 2004
 |жер аумағы              = 5,46	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 125
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2353
 |пошта индексі           = 247980
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Turaŭ
 |сайты                   = zhitkovichi.gov.by/ru/turov-gor/
 |сайт тілі               = 
}}

'''Туров''' ({{lang-be|Тураў}}) — [[Беларусь]]тің [[Гомель облысы]]ның [[Житковичи ауданы]]ндағы қала. Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі және X-XIII ғасырлардағы бұрынғы Туров княздігінің астанасы. Халық саны: 2766 (2023 жылғы 1 қаңтар).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-turov.htm|title=Карта Турова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Туров — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі, Гомель облысының Житковичи ауданындағы Припять өзенінің бойындағы Полесья орталығында орналасқан. Ол [[Гомель]]ден 258 км, [[Минск]]іден 252 км және Украина шекарасынан 87 км қашықтықта орналасқан. Туров Давыд-Городок, Житковичи және Лельчицы қалаларымен автомобиль жолы арқылы байланысады.

== Тарихы ==
Туров 12 және 13 ғасырларда Туров княздігінің астанасы болған, алғаш рет 980 жылы аталған. Оның «Варягтардан гректерге» сауда жолындағы тиімді орналасуы Туровты Ежелгі Русьтің Киев және Новгород сияқты экономикалық және саяси орталықтарымен теңестірді.

Литва Ұлы Герцогтігі кезінде Туров жерлері Литва армиясының қолбасшысы князь Глинскийге тиесілі болды. 1502 жылғы татар шапқыншылығынан кейін князь мүлкінен айырылды, ал оның иелігі князь Константин Острожскийдің меншігіне айналды. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Острожскийлер отбасы татарлардың бірнеше рет тоналды. 19 ғасырға дейін Минск губернаторлығының құрамында Туров Припять өзенінің бойымен Киевке дейін өзен қызметі бар провинциялық ауыл болып қала берді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9281-Turov.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Житковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Туров Ресей империясының құрамына кірді. 19 ғасыр бойы Туров шағын провинциялық қала болып қала берді. Ғасырдың соңындағы халық санағы бойынша, қала тұрғындарының көпшілігі еврейлер болды. Қалада көптеген синагогалар, екі дұға үйі және дұға мектебі болды. 20 ғасырдың басында еврейлердің Туровтан Америка Құрама Штаттарына жаппай қоныс аударуы басталды. Ұлы Отан соғысы кезінде (1941-1944), нацистік әскерлердің еврейлерді қыру саясатының нәтижесінде Туровта еврей геттосы құрылды.

Соғыстан кейін Туров ауданы таратылып, Туров қала мәртебесінен айырылып, қала типті қоныс болды. 2004 жылы Беларусь Республикасы Президентінің жарлығымен Туровтың қала мәртебесі қалпына келтірілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары (консервілеу фабрикасы), әлеуметтік және тұтынушылық қызмет көрсету орындары орналасқан.
Қалада итальяндық технологияны қолдана отырып ірімшік өндіретін сүт зауыты бар (бренд атауы «Bonfesto»).

Тамақ өнеркәсібі (консерві зауыты), Әлеуметтік және тұрмыстық қызметтер кәсіпорындары.

== Көрікті жерлері ==
Өкінішке орай, Туровтың бұрынғы ұлылығынан ештеңе қалмаған. Дегенмен, сәулет ескерткіштері болмаса да, қаланың туристік әлеуеті зор.
*'''«Жерден өсіп шыққан крест»''' — Язда өзенінің жағасында, батпақтармен қоршалған кішкентай төбеде, қазіргі Туров қаласынан бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан. ХХ ғасырдың соңында зираттың ескі бөлігінде беті сынған және ұштары доғал тас крест пайда болды. Кейбіреулер бұл крест жерден тікелей «өседі» деп санайды.
*'''Кирилл Туровскийге ескерткіш''' — Замкова төбесіндегі ескерткіш. 1994 жылы Туровта Кирилл Туровскийге жеті метрлік ескерткіш орнатылды (мүсінші М.Инков, сәулетші Н.Лукьянчик).
*'''«Ежелгі Туров» тарихи-археологиялық кешені''' — мұражай қаланың өткеніне, оның бекіністері қамал төбесінде орналасқан кездегі өміріне шолу жасайды. Көрме өте кең, онда әртүрлі қолөнерге арналған көптеген құралдар көрсетілген. Шыны шатырдың астында 1170 жылдары салынған шіркеудің іргетасы орналасқан.
*'''Туров атындағы өлкетану мұражайы''' — Гомель облысындағы ең көне мұражайлардың бірі. 1927 жылы мектеп тарихы және табиғат клубы ретінде құрылған бұл мұражайда жүзден астам экспонат болды. Мұражайдың қазіргі коллекциясында негізгі коллекциясында 11 000-нан астам зат бар, оның ішінде археологиялық, этнографиялық, деректі және басқа да заттар бар. Қазіргі уақытта мұражайда бес көрме залы бар: ежелгі заттар, этнография, Ұлы Отан соғысы және табиғат. Ежелгі заттар залында мұражай заттары — неолит, темір дәуірі және ерте орта ғасырлардан табылған заттар — соның ішінде тас пен шақпақ тас құралдары, керамика, темір бұйымдары, сүйек оюлары және т.б. қойылған.
*'''Туровтың негізін қалағанын еске түсіретін ескерткіш белгі''' — ескерткіште қала атауының шығу тегі туралы аңыздардың бірі бейнеленген. Ол Припять өзенінің Струмен саласымен қала жағалауының тамаша көрінісін ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/turov/|title=Достопримечательности Турова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Туров, Житковичский район, Гомельская область, Беларусь 20.jpg|Өлкетану мұражайы
Turaŭ, Belarus - panoramio (1).jpg|Әулие Кирилл мен Лаврентий Туровский соборының көрінісі
BLR Turau Administrative Building.jpg|Әкімшілік ғимараты
Тураў. Крама Bonfesto Тураўскага малочнага камбіната (02).jpg|Туров сүт зауытының дүкені
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гомель облысы}}   
[[Санат:Туров]]
[[Санат:Беларусь]]</text>
      <sha1>8cm2255vh672uniarc7vsuov87brwwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атырау (станция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781518</id>
    <revision>
      <id>3608117</id>
      <parentid>3607870</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маршрут */</comment>
      <origin>3608117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2257" sha1="sk3v2152884svk20854t91hzfkxehke" xml:space="preserve">'''Атырау станциясы''' — Қазақстанның Темір жолы желісіне тиісті [[Атырау|Атырау қаласында]] орналасқан темір жол станциясы.&lt;ref&gt;[https://rail-news.kz/kz/photos/7467-&amp;#x20;atyrau-stancijasy-zhmys-nimdiligi-&amp;#x20;artan.html «Атырау станциясы. Жұмыс өнімділігі артқан»]&lt;/ref&gt;

== Орналасуы ==
Станцияның тарихи атауы бойынша әуелде «Гурьев-2» деп аталған, қазіргі аты «Атыраy». Құрылымдық тұрғыдан қаланың темір жол торабының бірі болып саналады, негізінен Ақтөбе-Атырау-Ақтау және т.б. бағыттарда қозғалыс жүреді.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/ Атауын өзгерту туралы Қазақстан құжатына сілтеме]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Станцияның вокзал ғимараты 1971 жылы ашылған. 1994 жылдың 26 қаңтарында Қазақстан Республикасы Үкіметінің постановлесімен бұрынғы «Гурьев-2» станциясы «Атырау» деп қайта аталды. 2015 жылы вокзал ғимараты жаңартылды, сыртқы жағдайы мен жолаушы қызметтері жақсартылды.

== Техникалық сипаттамасы ==
Жолдың кіруші коды (АСУЖТ): '&lt;nowiki/&gt;''661705'''.

«Экспресс-3» жүйесіндегі коды: '2704830'''.'''

Тарифтік зона: 0 зона. 

Станция Атырау қаласының Вокзалдық (Вокзальный) көшесінің 1-ші үйінде орналасқан, мемлекеттік темір жол желісінде қалыпты жүріс-түріс жүзеге асырылады.

== Маршрут ==
[[Атырау-Маңғыстау темір жолы]]

Мақат-Қандыағаш темір жолы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]</text>
      <sha1>sk3v2152884svk20854t91hzfkxehke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Гродно облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>781584</id>
    <revision>
      <id>3608042</id>
      <parentid>3607963</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3608042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="690" sha1="1mno638viclo01xow44qhjikg5h4bbs" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Гродно облысы
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Гродно облысы]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Гродно]]{{•}} [[Берёзовка (Беларусь)|Берёзовка]]{{•}} [[Волковыск]]{{•}} [[Дятлово]]{{•}} [[Ивье]]{{•}} [[Лида]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Гродно облысы|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1mno638viclo01xow44qhjikg5h4bbs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608236</id>
      <parentid>3608042</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3608236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="712" sha1="ka022txjym290wogiswce2dq1bwc75w" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Гродно облысы
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Гродно облысы]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Гродно]]{{•}} [[Берёзовка (Беларусь)|Берёзовка]]{{•}} [[Волковыск]]{{•}} [[Дятлово]]{{•}} [[Ивье]]{{•}} [[Лида]]{{•}} [[Мосты]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Гродно облысы|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ka022txjym290wogiswce2dq1bwc75w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608568</id>
      <parentid>3608236</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3608568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="744" sha1="226xr0kiizp1q27il7tja52di05s4ck" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Гродно облысы
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Гродно облысы]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Гродно]]{{•}} [[Берёзовка (Беларусь)|Берёзовка]]{{•}} [[Волковыск]]{{•}} [[Дятлово]]{{•}} [[Ивье]]{{•}} [[Лида]]{{•}} [[Мосты]]{{•}} [[Новогрудок]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Гродно облысы|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>226xr0kiizp1q27il7tja52di05s4ck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dubul' ibhunu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781644</id>
    <revision>
      <id>3608548</id>
      <parentid>3607936</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түсіндіру */</comment>
      <origin>3608548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23195" sha1="g3ecvyu2i1thmtfcjzk9s2wm4ehb74i" xml:space="preserve">'''Dubul’ ibhunu''' — '''бурды атып өлтір''',&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gray |first1=Louise |title=Can Music Kill? |journal=Index on Censorship |date=10 September 2010 |volume=39 |issue=3 |pages=112–120 |doi=10.1177/0306422010379686|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; '''бурды өлтір'''&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Thompson |first1=Mabunda M. |last2=Ramhurry |first2=Cindy |title=A uniting song that divides: A critical analysis of (Kill the Boer) |journal=Muziki |date=7 March 2014 |volume=11 |issue=1 |pages=32–42 |doi=10.1080/18125980.2014.893091 |s2cid=145002213}}&lt;/ref&gt; немесе '''фермерді өлтір''' деп аударылатын даулы оңтүстік африкалық анти-[[Апартеид]]тік ән.&lt;ref name=&quot;Broughton2022&quot;&gt;{{Cite web |last=Broughton |first=Tania |date=2022-08-25 |title=Judge rules that &quot;Kill the boer - Kill the farmer&quot; is not hate speech |url=https://groundup.org.za/article/judge-rules-kill-boer---kill-farmer-not-hate-speech/ |accessdate=2024-03-20 |website=GroundUp News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Croucamp |first=Piet |date=11 August 2023 |title=It's not whites who should fear Malema's rhetoric |url=https://www.vryeweekblad.com/en/opinions-and-debate/2023-08-11-its-not-whites-who-should-fear-malemas-rhetoric/ |accessdate=2024-03-20 |website=[[Vrye Weekblad]] |language=af|archivedate=20 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240320084517/https://www.vryeweekblad.com/en/opinions-and-debate/2023-08-11-its-not-whites-who-should-fear-malemas-rhetoric/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Бұл ән [[Коса тілі|Коса]] және Зулу тілдерінде орындалады. Шығу тегі Апартеидке қарсы күрес кезеңіне жатады, сол кезде Оңтүстік Африка Республикасыдағы [[Африканерлер]] басымдықтағы Ұлттық партия үкіметіне қарсы наразылық ретінде айтылған. 2010 жылдан кейін қайтадан кең танымал бола бастады, әсіресе [[Африкалық ұлттық конгресс]]і мен Экономикалық бостандық үшін күресушілер өткізген саяси митингілерде қолданылғаннан кейін.

Оңтүстік Африкадағы соттар 2010 жылы бұл әнді жек көрушілікке шақыру түрі деп таныған, алайда 2022 жылы 2020 жылғы бір нақты наразылық ісіне қатысты шешімде бұл ұстаным ішінара қайта қаралған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2011-09-12 |title=ANC Julius Malema's Shoot the Boer ruled 'hate speech' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14878102 |accessdate=2025-01-24 |work=BBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы Сенекал оқиғасында ферма менеджерінің өліміне байланысты наразылықтардан кейін бұл әнге қатысты құқықтық және қоғамдық пікір қайта күшейген.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Eligon |first=John |date=2023-08-02 |title='Kill the Boer' Song Fuels Backlash in South Africa and U.S. |url=https://www.nytimes.com/2023/08/02/world/africa/south-africa-kill-boer-song.html |access-date=2025-01-24 |work=The New York Times |language=en|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Broughton2022&quot;/&gt; Қолдаушылардың пікірінше, ән Оңтүстік Африка Республикасы тарихындағы маңызды кезеңді бейнелейді,&lt;ref name=&quot;Quintal-2011&quot;&gt;{{Cite web |last=Quintal |first=Genevieve |date=19 May 2011 |title='Shoot the boer': Lost in translation? |url=https://mg.co.za/article/2011-05-19-shoot-the-boer-lost-in-translation/ |accessdate=16 March 2019 |website=The M&amp;G Online |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sahistory.org.za/sites/default/files/Vuyisile%20Mini%20paper.pdf |title=Mini and the song: The place of protest song in history |last=Msila |first=Vuyisile |date=20 September 2011 |website=www.sahistory.org.za |publisher=UNISA |page=13 |accessdate=16 March 2019}}&lt;/ref&gt; саяси пікірталастың бір бөлігі болып табылады&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gunner |first=Liz |date=2015 |title=Song, identity and the state: Julius Malema's &quot;Dubul' ibhunu&quot; song as catalyst |url=https://www.jstor.org/stable/24758684 |journal=Journal of African Cultural Studies |volume=27 |issue=3 |pages=326–341 |doi=10.1080/13696815.2015.1035701 |jstor=24758684 |s2cid=142721849 |issn=1369-6815|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 August 2022 |title=Malema, Economic Freedom Fighters singing 'Kill the Boer' ruled not hate speech |url=https://mg.co.za/news/2022-08-25-malema-economic-freedom-front-singing-kill-the-boer-ruled-not-hate-speech/ |accessdate=7 August 2023 |website=The Mail &amp; Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; және оның мәні қате түрде “фермерлерді өлтіруге шақыру” ретінде түсіндірілген.&lt;ref name=&quot;Fihlani-2014&quot;&gt;{{cite news |last=Fihlani |first=Pumza |date=2014-05-03 |title=South Africa's songs of power |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-27245511 |accessdate=2023-08-07 |work=[[BBC News]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Қарсы тарап болса, әннің тікелей мағынада түсіндіріліп,&lt;ref name=&quot;Brkic-2010&quot;&gt;{{cite web |last=Brkic |first=Branko |date=29 March 2010 |title='Kill the Boer': a brief history |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2010-03-29-kill-the-boer-a-brief-history/ |accessdate=16 March 2019 |website=Daily Maverick |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=SAPA |date=11 March 2010 |title=ANC OK with Malema singing &quot;shoot the boer&quot; |url=http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/page71656?oid=165288&amp;sn=Detail |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131226234210/http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/page71656?oid=165288&amp;sn=Detail |archivedate=26 December 2013 |accessdate=6 August 2023 |website=PoliticsWeb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mutasa2023&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Uproar as judge bars Shoot the Boer song |url=https://legalbrief.co.za/diary/legalbrief-today/story/uproar-as-judge-bars-shoot-the-boer-song/print/ |accessdate=7 August 2023 |website=legalbrief.co.za}}&lt;/ref&gt; зорлық-зомбылық пен жек көрушілікке итермелеуі мүмкін екенін айтады.&lt;ref name=&quot;Brkic-2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gray-2010&quot;&gt;{{cite journal |last=Gray |first=Louise |date=September 2010 |title=Can Music Kill? |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0306422010379686 |journal=Index on Censorship |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=113 |doi=10.1177/0306422010379686 |s2cid=145339333 |issn=0306-4220|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Оңтүстік Африкадағы кейбір әлеуметтік және саяси сарапшылар, соның ішінде Джонатан Янсен&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jansen |first=Jonathan |date=2 August 2023 |title=There are reasons to worry about 'Kill the Boer', but genocide is not one of them |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times-daily/opinion-and-analysis/2023-08-02-jonathan-jansen-there-are-reasons-to-worry-about-kill-the-boer-but-genocide-is-not-one-of-them/ |accessdate=27 January 2024 |website=TimesLIVE |language=en-ZA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jansen |first=Jonathan |date=3 August 2023 |title='Kill the Boer' segregates citizens in a time of social and economic distress |url=https://www.heraldlive.co.za/opinion/2023-08-03-kill-the-boer-segregates-citizens-in-a-time-of-social-and-economic-distress/ |accessdate=2024-01-27 |website=HeraldLIVE |language=en-ZA}}&lt;/ref&gt; және Стивен Грутес&lt;ref name=&quot;Grootes-2022&quot;&gt;{{Cite web |last=Grootes |first=Stephen |date=2022-02-20 |title=Song will tear us apart, again — just the way Malema and AfriForum want |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-02-20-song-will-tear-us-apart-again-just-the-way-malema-and-afriforum-want/ |accessdate=2024-01-27 |website=Daily Maverick |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Grootes-2025&quot;&gt;{{Cite web |last=Grootes |first=Stephen |date=2025-03-31 |title='Kill the Boer' — A song sung by so few that divides so many |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-03-31-kill-the-boer-a-song-sung-by-so-few-that-divides-so-many/?dm_source=dm_block_grid&amp;dm_medium=card_link&amp;dm_campaign=main |accessdate=2025-04-01 |website=Daily Maverick |language=en}}&lt;/ref&gt; бұл әннің ел ішіндегі нәсілдік бөлінуді күшейтіп,&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |title=Post-Dubula maturity is required |url=https://www.news24.com/citypress/voices/editorial-post-dubula-maturity-is-required-20220828 |accessdate=2024-01-27 |website=City Press |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bailie |first=Craig |date=2023-08-10 |title=EFF singing Kill the boer: Every S African should be concerned |url=https://www.dailymaverick.co.za/opinionista/2023-08-10-eff-singing-kill-the-boer-every-s-african-should-be-concerned/ |accessdate=2024-01-27 |website=Daily Maverick |language=en}}&lt;/ref&gt; саяси поляризацияны арттыратынын атап өткен.&lt;ref name=&quot;Grootes-2022&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Grootes-2025&quot; /&gt;

== Түсіндіру ==
Бурлар африканерлердің бір тармағы. Олар оңтүстік Африкадағы шығыс Кап аймағында өмір сүрген нидерландтілді еркін қоныстанушылардың ұрпақтары болып саналады. Кейін олар Ұлы көшу кезінде қазіргі Оңтүстік Африка Республикасы аумағының басқа бөліктеріне қоныс аударған. «Boer» сөзі [[африкаанс]] тілінде «фермер» деген мағына береді. Контекстке байланысты бұл сөзді африканер емес адамдар қолданғанда кемсітуші немесе қорлайтын мағынада да қолданылуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Boer - definition of Boer in A Dictionary of South African English - DSAE |url=https://dsae.co.za/entry/boer/e00946 |accessdate=2023-10-30 |website=dsae.co.za}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Robinson |first=Rensia |date=6 August 2002 |title=Conflict, representation, interpretation - truth lied |url=https://www.pala.ac.uk/uploads/2/5/1/0/25105678/rensia.pdf |journal=Poetics and Linguistics Association |volume=23 |issue=1 |pages=604}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gray-2010&quot; /&gt;

Түсіндірілуіне қарай бұл ән Ұлттық партия сияқты институционалдық құрылымдарға немесе нақты адамдар топтарына қатысты болуы мүмкін. Мысалы, апартеид кезеңіндегі Оңтүстік Африка полициясының африканер қызметкерлері (ауызша тілде «бурлар» деп аталған),&lt;ref name=&quot;Quintal-2011&quot; /&gt; сол кездегі қарулы күштер, ақ нәсілді фермерлер,&lt;ref name=&quot;Pretorius-2014&quot;&gt;{{Cite journal |last=Pretorius |first=Joelien |date=2014 |title=&quot;Dubula ibhunu&quot; (shoot the boer): A psycho-political analysis of farm attacks in South Africa |url=https://repository.uwc.ac.za/bitstream/handle/10566/5814/PretoriusDubulaibhunu.pdf?sequence=2&amp;isAllowed=y |journal=Psychology in Society |volume=47 |pages=21–40 |archivedate=30 September 2023 |accessdate=7 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230930085528/https://repository.uwc.ac.za/bitstream/handle/10566/5814/PretoriusDubulaibhunu.pdf?sequence=2&amp;isAllowed=y |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Africa Check-2003&quot;&gt;{{Cite web |date=31 July 2003 |title=SAPS Report of a special committee of inquiry into farm attacks |url=https://africacheck.org/sites/default/files/Final-Report-Committee-of-Inquiry-Farm-Attacks-July-2003.pdf |accessdate=20 September 2023 |website=Africa Check |publisher=South African Police Service |pages=14, 233, 445}}&lt;/ref&gt; не жалпы африканерлер немесе ақ нәсілді оңтүстік африкалықтар туралы айтылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;Pretorius-2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fihlani-2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mutasa2023&quot;&gt;{{Cite web |last=Mutasa |first=Haru |date=13 September 2011 |title='Shoot the Boer' freedom song banned |url=https://www.aljazeera.com/features/2011/9/13/shoot-the-boer-freedom-song-banned |accessdate=2024-01-21 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Africa Check-2003&quot; /&gt;

[[Африкалық ұлттық конгресс|Африкалық ұлттық конгресіның]] сол кездегі бас хатшысы Гведе Манташе «dubul’ ibhunu» әнін «бурды өлтір, фермерді өлтір» деп түсіндіру әннің «дөрекілендірілген» нұсқасын қабылдау екенін айтқан. Оның пікірінше, мұндай түсіндіру қақтығысты қоздырады, ал әнді апартеидке қарсы күрес контекстінде белгілі бір жүйеге қарсы бағытталған шығарма ретінде қарастыру керек.&lt;ref name=&quot;Brkic-2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pretorius-2014&quot;/&gt; АҚШ-тың ОАР-дағы елшісі Лео Брент Боззелл III АҚШ үкіметі бұл әнді жек көрушілікке шақырудың бір түрі деп санайтынын мәлімдеген. ОАР үкіметінің әнді ресми түрде айыптамауы ОАР мен АҚШ арасындағы қатынастарға елеулі кедергі келтіретінін айтқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=US running out of patience with SA, warns ambassador Bozell |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2026-03-11-us-is-running-out-of-patience-with-sa-warns-us-ambassador/ |accessdate=2026-03-11 |website=TimesLIVE |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл әннің шығу тегі Оңтүстік Африка Республикасыдағы апартеидке қарсы қозғалыстың түрлі саяси бағыттарымен байланысты. Африка ұлттық конгресі де, Пан-Африкашыл конгрессда қолданған. Ән toyi-toyi деп аталатын наразылық биінен де ертерек пайда болған.

“Dubul’ ibhunu” әні туралы алғаш тіркелген деректердің бірі 1985 жылғы Делмас сатқындық соты кезінде айтылған. Сот барысында прокурор айыпталушыларды осы әнмен байланыстырып, олардың қасақана ниетін дәлелдеуге тырысқан. Алайда қорғау тарапы айыпталушылар ән орындалған кезде оқиға орнында болмағанын дәлелдеп, олардың әрекеттерінде қылмыстық ниет болмағаны жөніндегі уәжді қорғап шыққан.

Шындық және татуласу комиссиясы тыңдаулары кезінде Нтутуко Чуэне 1992 жылғы тамызда фермада Годфри Фредерик Ланц Хойерді өлтіргенін және оған Африка ұлттық конгресі митингілеріндегі «бурды өлтір, фермерді өлтір» ұраны әсер еткенін мәлімдеген.&lt;ref name=&quot;justice.gov.za-1999&quot;&gt;{{Cite web |date=14 October 1999 |via=[[Truth and Reconciliation Commission (South Africa)|Truth and Reconciliation Commission]], Department of Justice and Constitutional Development |title='Kill the Boer' slogan led to farm killing: TRC |url=https://www.justice.gov.za/trc/media/1999/9910/p991014a.htm |accessdate=2024-02-05 |agency=[[South African Press Association]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 October 1999 |via=[[Truth and Reconciliation Commission (South Africa)|Truth and Reconciliation Commission]], Department of Justice and Constitutional Development |title=ANC, IFP men at TRC for Kwa/Natal violence |url=https://www.justice.gov.za/trc/media/1999/9910/p991008b.htm |accessdate=2024-02-05 |agency=[[South African Press Association]]}}&lt;/ref&gt; Чуэне Хойерді өлтіргені үшін сотталған және бұл әрекет саяси себеппен жасалды деп, рақымшылық сұраған. Хойердің жұбайы Чуэнеге амнистия беруге қарсы болып, оның әрекеті саяси емес, қылмыстық сипатта болды деп есептеген.&lt;ref name=&quot;justice.gov.za-1999&quot; /&gt;

Апартеидке қарсы белсенді әрі саясаткер Питер Мокаба бұл әнді 1993 жылы қастандықпен өлтірілген апартеидке қарсы көшбасшы Крис Ханиге арналған еске алу митингінде орындаған. 1994 жылғы Оңтүстік Африканың алғашқы демократиялық сайлауы қарсаңындағы кезең және биліктің ақ нәсілді азшылық үкіметінен берілуі ОАР үшін тұрақсыз уақыт болды. Бұл кезеңде кең көлемді нәсілдік зорлық-зомбылық болуы мүмкін деген қорқыныш күшейді.&lt;ref name=&quot;Brkic-2010&quot; /&gt; Крис Ханинің өлтірілуі мұндай саяси хаос пен зорлықты туындатуы ықтимал деп есептелді.&lt;ref name=&quot;Brkic-2010&quot; /&gt; Сол кезеңде Азания халықтық азат ету армиясы жүргізген «Operation Great Storm» атты күш қолдануға негізделген науқан да қатар жүрді. Бұл ұйым Пан-Африкашыл конгрессның қарулы қанаты болған және қара нәсілді африкалықтар үшін жерді қайтарып алу мақсатында ақ нәсілді фермерлерді күштеп ығыстыруды көздеген.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 August 1997 |via=[[Truth and Reconciliation Commission (South Africa)|Truth and Reconciliation Commission]], Department of Justice and Constitutional Development |title=PAC'S Great Storm returns to haunt it |url=https://www.justice.gov.za/trc/media/1997/9708/s970829a.htm |accessdate=2024-01-27 |agency=[[South African Press Association]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Special Report – Transcript of episode 41, section 2, starting at :01:00 |url=https://sabctrc.saha.org.za/tvseries/episode41/section2.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250116005829/https://sabctrc.saha.org.za/tvseries/episode41/section2.htm |archivedate=2025-01-16 |accessdate=2025-09-09 |website=Truth Commission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lephakga |first=Tshepo |date=2018 |title=APLA and the Amnesty Committee of the TRC? An Ethical Analysis of the Amnesty Committee of the Truth and Reconciliation Commission of South Africa |url=https://www.scielo.org.za/pdf/she/v44n1/10.pdf |journal=Studia Historiae Ecclesiasticae |volume=44 |issue=1 |pages=9 |doi=10.25159/2412-4265/2379 |issn=2412-4265 |via=Scientific Electronic Library Online}}&lt;/ref&gt;

Питер Мокабадің 2002 жылғы жерлеу рәсімінде, Африка ұлттық конгресі жетекшілері қатысып тұрған кезде, жиналған жұрт бұл әнді өздігінен орындаған.&lt;ref name=&quot;Brkic-2010&quot; /&gt;

2025 жылғы 21 мамырда Дональд Трамп Ақ үйдің Оваль кабинетінде өткен [[Сирил Рамафоса мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)|баспасөз конференциясында]] бейнеролик көрсеткен. Бұл видеода Джулиус Малема Экономикалық бостандық үшін күресушілер митингінде «Kill the Boer, kill the farmer» және «Shoot the farmer – brrrrr pow!» деген ұрандарды айтып жатқан кадрлар көрсетілген. АҚШ президенті бұл материалды Оңтүстік Африкада «ақ нәсілділерге қарсы зорлық» бар деген пікірді қолдайтын дәлел ретінде ұсынған.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Donald Trump confronts South African president with Malema video |url=https://www.youtube.com/watch?v=3TLkZv3gzO0 |website=YouTube |date=May 21, 2025 |accessdate=2025-05-21}}&lt;/ref&gt; Сол сәтте Сирил Рамафоса жанында отырған еді. Рамафоса бұл айыптауларды жоққа шығарып, мұндай ұрандар үкіметтің ресми саясатын білдірмейтінін және Оңтүстік Африкадағы зорлық-зомбылық барлық қауымдастықтарға әсер ететінін айтқан. Сонымен бірге үкіметтің қоғамдық қауіпсіздік пен нәсілдік теңдік қағидаттарына берік екенін растаған.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Ramaphosa rebuffs Trump's 'white genocide' claims |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ramaphosa-trump-meeting-south-africa-latest-news-5fc87rzb0 |work=The Times |date=May 2025 |accessdate=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Trump confronts South African president Cyril Ramaphosa with white genocide claims |url=https://nypost.com/2025/05/21/us-news/trump-confronts-south-african-president-cyril-ramaphosa-with-white-genocide-claims/ |work=New York Post |date=May 2025 |accessdate=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Сирил Рамафоса мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]]
* [[Оңтүстік Африканың ақ нәсілді босқындар бағдарламасы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Анти-апартеидтік әндер]]
[[Санат:ОАР-дағы цензура]]
[[Санат:ОАР саяси әндер]]
[[Санат:ОАР наразылық әндері]]
[[Санат:Ақ нәсілділер туралы әндер]]
[[Санат:Оңтүстік Африка Республикасы әндері]]
[[Санат:Зулу әндері]]</text>
      <sha1>g3ecvyu2i1thmtfcjzk9s2wm4ehb74i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608549</id>
      <parentid>3608548</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3608549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23321" sha1="b20il7lpmp1dwuwitrv7zs1z4no26gj" xml:space="preserve">'''Dubul’ ibhunu''' — '''бурды атып өлтір''',&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gray |first1=Louise |title=Can Music Kill? |journal=Index on Censorship |date=10 September 2010 |volume=39 |issue=3 |pages=112–120 |doi=10.1177/0306422010379686|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; '''бурды өлтір'''&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Thompson |first1=Mabunda M. |last2=Ramhurry |first2=Cindy |title=A uniting song that divides: A critical analysis of (Kill the Boer) |journal=Muziki |date=7 March 2014 |volume=11 |issue=1 |pages=32–42 |doi=10.1080/18125980.2014.893091 |s2cid=145002213}}&lt;/ref&gt; немесе '''фермерді өлтір''' деп аударылатын даулы оңтүстік африкалық анти-[[Апартеид]]тік ән.&lt;ref name=&quot;Broughton2022&quot;&gt;{{Cite web |last=Broughton |first=Tania |date=2022-08-25 |title=Judge rules that &quot;Kill the boer - Kill the farmer&quot; is not hate speech |url=https://groundup.org.za/article/judge-rules-kill-boer---kill-farmer-not-hate-speech/ |accessdate=2024-03-20 |website=GroundUp News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Croucamp |first=Piet |date=11 August 2023 |title=It's not whites who should fear Malema's rhetoric |url=https://www.vryeweekblad.com/en/opinions-and-debate/2023-08-11-its-not-whites-who-should-fear-malemas-rhetoric/ |accessdate=2024-03-20 |website=[[Vrye Weekblad]] |language=af|archivedate=20 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240320084517/https://www.vryeweekblad.com/en/opinions-and-debate/2023-08-11-its-not-whites-who-should-fear-malemas-rhetoric/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Бұл ән [[Коса тілі|Коса]] және Зулу тілдерінде орындалады. Шығу тегі Апартеидке қарсы күрес кезеңіне жатады, сол кезде Оңтүстік Африка Республикасыдағы [[Африканерлер]] басымдықтағы Ұлттық партия үкіметіне қарсы наразылық ретінде айтылған. 2010 жылдан кейін қайтадан кең танымал бола бастады, әсіресе [[Африкалық ұлттық конгресс]]і мен Экономикалық бостандық үшін күресушілер өткізген саяси митингілерде қолданылғаннан кейін.

Оңтүстік Африкадағы соттар 2010 жылы бұл әнді жек көрушілікке шақыру түрі деп таныған, алайда 2022 жылы 2020 жылғы бір нақты наразылық ісіне қатысты шешімде бұл ұстаным ішінара қайта қаралған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2011-09-12 |title=ANC Julius Malema's Shoot the Boer ruled 'hate speech' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14878102 |accessdate=2025-01-24 |work=BBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы Сенекал оқиғасында ферма менеджерінің өліміне байланысты наразылықтардан кейін бұл әнге қатысты құқықтық және қоғамдық пікір қайта күшейген.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Eligon |first=John |date=2023-08-02 |title='Kill the Boer' Song Fuels Backlash in South Africa and U.S. |url=https://www.nytimes.com/2023/08/02/world/africa/south-africa-kill-boer-song.html |access-date=2025-01-24 |work=The New York Times |language=en|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Broughton2022&quot;/&gt; Қолдаушылардың пікірінше, ән Оңтүстік Африка Республикасы тарихындағы маңызды кезеңді бейнелейді,&lt;ref name=&quot;Quintal-2011&quot;&gt;{{Cite web |last=Quintal |first=Genevieve |date=19 May 2011 |title='Shoot the boer': Lost in translation? |url=https://mg.co.za/article/2011-05-19-shoot-the-boer-lost-in-translation/ |accessdate=16 March 2019 |website=The M&amp;G Online |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sahistory.org.za/sites/default/files/Vuyisile%20Mini%20paper.pdf |title=Mini and the song: The place of protest song in history |last=Msila |first=Vuyisile |date=20 September 2011 |website=www.sahistory.org.za |publisher=UNISA |page=13 |accessdate=16 March 2019}}&lt;/ref&gt; саяси пікірталастың бір бөлігі болып табылады&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gunner |first=Liz |date=2015 |title=Song, identity and the state: Julius Malema's &quot;Dubul' ibhunu&quot; song as catalyst |url=https://www.jstor.org/stable/24758684 |journal=Journal of African Cultural Studies |volume=27 |issue=3 |pages=326–341 |doi=10.1080/13696815.2015.1035701 |jstor=24758684 |s2cid=142721849 |issn=1369-6815|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 August 2022 |title=Malema, Economic Freedom Fighters singing 'Kill the Boer' ruled not hate speech |url=https://mg.co.za/news/2022-08-25-malema-economic-freedom-front-singing-kill-the-boer-ruled-not-hate-speech/ |accessdate=7 August 2023 |website=The Mail &amp; Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; және оның мәні қате түрде “фермерлерді өлтіруге шақыру” ретінде түсіндірілген.&lt;ref name=&quot;Fihlani-2014&quot;&gt;{{cite news |last=Fihlani |first=Pumza |date=2014-05-03 |title=South Africa's songs of power |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-27245511 |accessdate=2023-08-07 |work=[[BBC News]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Қарсы тарап болса, әннің тікелей мағынада түсіндіріліп,&lt;ref name=&quot;Brkic-2010&quot;&gt;{{cite web |last=Brkic |first=Branko |date=29 March 2010 |title='Kill the Boer': a brief history |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2010-03-29-kill-the-boer-a-brief-history/ |accessdate=16 March 2019 |website=Daily Maverick |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=SAPA |date=11 March 2010 |title=ANC OK with Malema singing &quot;shoot the boer&quot; |url=http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/page71656?oid=165288&amp;sn=Detail |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131226234210/http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/page71656?oid=165288&amp;sn=Detail |archivedate=26 December 2013 |accessdate=6 August 2023 |website=PoliticsWeb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mutasa2023&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Uproar as judge bars Shoot the Boer song |url=https://legalbrief.co.za/diary/legalbrief-today/story/uproar-as-judge-bars-shoot-the-boer-song/print/ |accessdate=7 August 2023 |website=legalbrief.co.za}}&lt;/ref&gt; зорлық-зомбылық пен жек көрушілікке итермелеуі мүмкін екенін айтады.&lt;ref name=&quot;Brkic-2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gray-2010&quot;&gt;{{cite journal |last=Gray |first=Louise |date=September 2010 |title=Can Music Kill? |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0306422010379686 |journal=Index on Censorship |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=113 |doi=10.1177/0306422010379686 |s2cid=145339333 |issn=0306-4220|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Оңтүстік Африкадағы кейбір әлеуметтік және саяси сарапшылар, соның ішінде Джонатан Янсен&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jansen |first=Jonathan |date=2 August 2023 |title=There are reasons to worry about 'Kill the Boer', but genocide is not one of them |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times-daily/opinion-and-analysis/2023-08-02-jonathan-jansen-there-are-reasons-to-worry-about-kill-the-boer-but-genocide-is-not-one-of-them/ |accessdate=27 January 2024 |website=TimesLIVE |language=en-ZA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jansen |first=Jonathan |date=3 August 2023 |title='Kill the Boer' segregates citizens in a time of social and economic distress |url=https://www.heraldlive.co.za/opinion/2023-08-03-kill-the-boer-segregates-citizens-in-a-time-of-social-and-economic-distress/ |accessdate=2024-01-27 |website=HeraldLIVE |language=en-ZA}}&lt;/ref&gt; және Стивен Грутес&lt;ref name=&quot;Grootes-2022&quot;&gt;{{Cite web |last=Grootes |first=Stephen |date=2022-02-20 |title=Song will tear us apart, again — just the way Malema and AfriForum want |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-02-20-song-will-tear-us-apart-again-just-the-way-malema-and-afriforum-want/ |accessdate=2024-01-27 |website=Daily Maverick |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Grootes-2025&quot;&gt;{{Cite web |last=Grootes |first=Stephen |date=2025-03-31 |title='Kill the Boer' — A song sung by so few that divides so many |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-03-31-kill-the-boer-a-song-sung-by-so-few-that-divides-so-many/?dm_source=dm_block_grid&amp;dm_medium=card_link&amp;dm_campaign=main |accessdate=2025-04-01 |website=Daily Maverick |language=en}}&lt;/ref&gt; бұл әннің ел ішіндегі нәсілдік бөлінуді күшейтіп,&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |title=Post-Dubula maturity is required |url=https://www.news24.com/citypress/voices/editorial-post-dubula-maturity-is-required-20220828 |accessdate=2024-01-27 |website=City Press |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bailie |first=Craig |date=2023-08-10 |title=EFF singing Kill the boer: Every S African should be concerned |url=https://www.dailymaverick.co.za/opinionista/2023-08-10-eff-singing-kill-the-boer-every-s-african-should-be-concerned/ |accessdate=2024-01-27 |website=Daily Maverick |language=en}}&lt;/ref&gt; саяси поляризацияны арттыратынын атап өткен.&lt;ref name=&quot;Grootes-2022&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Grootes-2025&quot; /&gt;

== Түсіндіру ==
Бурлар африканерлердің бір тармағы. Олар оңтүстік Африкадағы шығыс Кап аймағында өмір сүрген нидерландтілді еркін қоныстанушылардың ұрпақтары болып саналады. Кейін олар Ұлы көшу кезінде қазіргі Оңтүстік Африка Республикасы аумағының басқа бөліктеріне қоныс аударған. «Boer» сөзі [[африкаанс]] тілінде «фермер» деген мағына береді. Контекстке байланысты бұл сөзді африканер емес адамдар қолданғанда кемсітуші немесе қорлайтын мағынада да қолданылуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Boer - definition of Boer in A Dictionary of South African English - DSAE |url=https://dsae.co.za/entry/boer/e00946 |accessdate=2023-10-30 |website=dsae.co.za}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Robinson |first=Rensia |date=6 August 2002 |title=Conflict, representation, interpretation - truth lied |url=https://www.pala.ac.uk/uploads/2/5/1/0/25105678/rensia.pdf |journal=Poetics and Linguistics Association |volume=23 |issue=1 |pages=604}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gray-2010&quot; /&gt;

Түсіндірілуіне қарай бұл ән Ұлттық партия сияқты институционалдық құрылымдарға немесе нақты адамдар топтарына қатысты болуы мүмкін. Мысалы, апартеид кезеңіндегі Оңтүстік Африка полициясының африканер қызметкерлері (ауызша тілде «бурлар» деп аталған),&lt;ref name=&quot;Quintal-2011&quot; /&gt; сол кездегі қарулы күштер, ақ нәсілді фермерлер,&lt;ref name=&quot;Pretorius-2014&quot;&gt;{{Cite journal |last=Pretorius |first=Joelien |date=2014 |title=&quot;Dubula ibhunu&quot; (shoot the boer): A psycho-political analysis of farm attacks in South Africa |url=https://repository.uwc.ac.za/bitstream/handle/10566/5814/PretoriusDubulaibhunu.pdf?sequence=2&amp;isAllowed=y |journal=Psychology in Society |volume=47 |pages=21–40 |archivedate=30 September 2023 |accessdate=7 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230930085528/https://repository.uwc.ac.za/bitstream/handle/10566/5814/PretoriusDubulaibhunu.pdf?sequence=2&amp;isAllowed=y |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Africa Check-2003&quot;&gt;{{Cite web |date=31 July 2003 |title=SAPS Report of a special committee of inquiry into farm attacks |url=https://africacheck.org/sites/default/files/Final-Report-Committee-of-Inquiry-Farm-Attacks-July-2003.pdf |accessdate=20 September 2023 |website=Africa Check |publisher=South African Police Service |pages=14, 233, 445}}&lt;/ref&gt; не жалпы африканерлер немесе ақ нәсілді оңтүстік африкалықтар туралы айтылуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;Pretorius-2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fihlani-2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mutasa2023&quot;&gt;{{Cite web |last=Mutasa |first=Haru |date=13 September 2011 |title='Shoot the Boer' freedom song banned |url=https://www.aljazeera.com/features/2011/9/13/shoot-the-boer-freedom-song-banned |accessdate=2024-01-21 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Africa Check-2003&quot; /&gt;

[[Африкалық ұлттық конгресс|Африкалық ұлттық конгресіның]] сол кездегі бас хатшысы Гведе Манташе «dubul’ ibhunu» әнін «бурды өлтір, фермерді өлтір» деп түсіндіру әннің «дөрекілендірілген» нұсқасын қабылдау екенін айтқан. Оның пікірінше, мұндай түсіндіру қақтығысты қоздырады, ал әнді апартеидке қарсы күрес контекстінде белгілі бір жүйеге қарсы бағытталған шығарма ретінде қарастыру керек.&lt;ref name=&quot;Brkic-2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pretorius-2014&quot;/&gt; АҚШ-тың ОАР-дағы елшісі Лео Брент Боззелл III АҚШ үкіметі бұл әнді жек көрушілікке шақырудың бір түрі деп санайтынын мәлімдеген. ОАР үкіметінің әнді ресми түрде айыптамауы ОАР мен АҚШ арасындағы қатынастарға елеулі кедергі келтіретінін айтқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=US running out of patience with SA, warns ambassador Bozell |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2026-03-11-us-is-running-out-of-patience-with-sa-warns-us-ambassador/ |accessdate=2026-03-11 |website=TimesLIVE |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл әннің шығу тегі Оңтүстік Африка Республикасыдағы апартеидке қарсы қозғалыстың түрлі саяси бағыттарымен байланысты. Африка ұлттық конгресі де, Пан-Африкашыл конгрессда қолданған. Ән toyi-toyi деп аталатын наразылық биінен де ертерек пайда болған.

“Dubul’ ibhunu” әні туралы алғаш тіркелген деректердің бірі 1985 жылғы Делмас сатқындық соты кезінде айтылған. Сот барысында прокурор айыпталушыларды осы әнмен байланыстырып, олардың қасақана ниетін дәлелдеуге тырысқан. Алайда қорғау тарапы айыпталушылар ән орындалған кезде оқиға орнында болмағанын дәлелдеп, олардың әрекеттерінде қылмыстық ниет болмағаны жөніндегі уәжді қорғап шыққан.

Шындық және татуласу комиссиясы тыңдаулары кезінде Нтутуко Чуэне 1992 жылғы тамызда фермада Годфри Фредерик Ланц Хойерді өлтіргенін және оған Африка ұлттық конгресі митингілеріндегі «бурды өлтір, фермерді өлтір» ұраны әсер еткенін мәлімдеген.&lt;ref name=&quot;justice.gov.za-1999&quot;&gt;{{Cite web |date=14 October 1999 |via=[[Truth and Reconciliation Commission (South Africa)|Truth and Reconciliation Commission]], Department of Justice and Constitutional Development |title='Kill the Boer' slogan led to farm killing: TRC |url=https://www.justice.gov.za/trc/media/1999/9910/p991014a.htm |accessdate=2024-02-05 |agency=[[South African Press Association]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 October 1999 |via=[[Truth and Reconciliation Commission (South Africa)|Truth and Reconciliation Commission]], Department of Justice and Constitutional Development |title=ANC, IFP men at TRC for Kwa/Natal violence |url=https://www.justice.gov.za/trc/media/1999/9910/p991008b.htm |accessdate=2024-02-05 |agency=[[South African Press Association]]}}&lt;/ref&gt; Чуэне Хойерді өлтіргені үшін сотталған және бұл әрекет саяси себеппен жасалды деп, рақымшылық сұраған. Хойердің жұбайы Чуэнеге амнистия беруге қарсы болып, оның әрекеті саяси емес, қылмыстық сипатта болды деп есептеген.&lt;ref name=&quot;justice.gov.za-1999&quot; /&gt;

Апартеидке қарсы белсенді әрі саясаткер Питер Мокаба бұл әнді 1993 жылы қастандықпен өлтірілген апартеидке қарсы көшбасшы Крис Ханиге арналған еске алу митингінде орындаған. 1994 жылғы Оңтүстік Африканың алғашқы демократиялық сайлауы қарсаңындағы кезең және биліктің ақ нәсілді азшылық үкіметінен берілуі ОАР үшін тұрақсыз уақыт болды. Бұл кезеңде кең көлемді нәсілдік зорлық-зомбылық болуы мүмкін деген қорқыныш күшейді.&lt;ref name=&quot;Brkic-2010&quot; /&gt; Крис Ханинің өлтірілуі мұндай саяси хаос пен зорлықты туындатуы ықтимал деп есептелді.&lt;ref name=&quot;Brkic-2010&quot; /&gt; Сол кезеңде Азания халықтық азат ету армиясы жүргізген «Operation Great Storm» атты күш қолдануға негізделген науқан да қатар жүрді. Бұл ұйым Пан-Африкашыл конгрессның қарулы қанаты болған және қара нәсілді африкалықтар үшін жерді қайтарып алу мақсатында ақ нәсілді фермерлерді күштеп ығыстыруды көздеген.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 August 1997 |via=[[Truth and Reconciliation Commission (South Africa)|Truth and Reconciliation Commission]], Department of Justice and Constitutional Development |title=PAC'S Great Storm returns to haunt it |url=https://www.justice.gov.za/trc/media/1997/9708/s970829a.htm |accessdate=2024-01-27 |agency=[[South African Press Association]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Special Report – Transcript of episode 41, section 2, starting at :01:00 |url=https://sabctrc.saha.org.za/tvseries/episode41/section2.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250116005829/https://sabctrc.saha.org.za/tvseries/episode41/section2.htm |archivedate=2025-01-16 |accessdate=2025-09-09 |website=Truth Commission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lephakga |first=Tshepo |date=2018 |title=APLA and the Amnesty Committee of the TRC? An Ethical Analysis of the Amnesty Committee of the Truth and Reconciliation Commission of South Africa |url=https://www.scielo.org.za/pdf/she/v44n1/10.pdf |journal=Studia Historiae Ecclesiasticae |volume=44 |issue=1 |pages=9 |doi=10.25159/2412-4265/2379 |issn=2412-4265 |via=Scientific Electronic Library Online}}&lt;/ref&gt;

Питер Мокабадің 2002 жылғы жерлеу рәсімінде, Африка ұлттық конгресі жетекшілері қатысып тұрған кезде, жиналған жұрт бұл әнді өздігінен орындаған.&lt;ref name=&quot;Brkic-2010&quot; /&gt;
[[Сурет:Julius Malema, November 2024 (cropped).png|нобай|229x229 нүкте|Джулиус Селло Малема]]
2025 жылғы 21 мамырда Дональд Трамп Ақ үйдің Оваль кабинетінде өткен [[Сирил Рамафоса мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)|баспасөз конференциясында]] бейнеролик көрсеткен. Бұл видеода Джулиус Малема Экономикалық бостандық үшін күресушілер митингінде «Kill the Boer, kill the farmer» және «Shoot the farmer – brrrrr pow!» деген ұрандарды айтып жатқан кадрлар көрсетілген. АҚШ президенті бұл материалды Оңтүстік Африкада «ақ нәсілділерге қарсы зорлық» бар деген пікірді қолдайтын дәлел ретінде ұсынған.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Donald Trump confronts South African president with Malema video |url=https://www.youtube.com/watch?v=3TLkZv3gzO0 |website=YouTube |date=May 21, 2025 |accessdate=2025-05-21}}&lt;/ref&gt; Сол сәтте Сирил Рамафоса жанында отырған еді. Рамафоса бұл айыптауларды жоққа шығарып, мұндай ұрандар үкіметтің ресми саясатын білдірмейтінін және Оңтүстік Африкадағы зорлық-зомбылық барлық қауымдастықтарға әсер ететінін айтқан. Сонымен бірге үкіметтің қоғамдық қауіпсіздік пен нәсілдік теңдік қағидаттарына берік екенін растаған.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Ramaphosa rebuffs Trump's 'white genocide' claims |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ramaphosa-trump-meeting-south-africa-latest-news-5fc87rzb0 |work=The Times |date=May 2025 |accessdate=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Trump confronts South African president Cyril Ramaphosa with white genocide claims |url=https://nypost.com/2025/05/21/us-news/trump-confronts-south-african-president-cyril-ramaphosa-with-white-genocide-claims/ |work=New York Post |date=May 2025 |accessdate=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Сирил Рамафоса мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]]
* [[Оңтүстік Африканың ақ нәсілді босқындар бағдарламасы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Анти-апартеидтік әндер]]
[[Санат:ОАР-дағы цензура]]
[[Санат:ОАР саяси әндер]]
[[Санат:ОАР наразылық әндері]]
[[Санат:Ақ нәсілділер туралы әндер]]
[[Санат:Оңтүстік Африка Республикасы әндері]]
[[Санат:Зулу әндері]]</text>
      <sha1>b20il7lpmp1dwuwitrv7zs1z4no26gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>К. А. Бархатова атындағы астрономиялық обсерватория</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781646</id>
    <revision>
      <id>3608116</id>
      <parentid>3607882</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3608116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3192" sha1="6fs16d6aevo4x361g0so08roo2sf3qv" xml:space="preserve">{{Обсерватория
| Атауы          = К.А. Бархатова атындағы астрономиялық обсерватория
| Сурет          = Kourovka Observatory from above3.jpg
| Сипаттама      = 
| Шын атауы      = 
| Түрі           = 
| Код            = 168
| Орналасуы      = [[Свердловск облысы]]
| Координаттары  = {{coord|57|02|12|N|59|32|50|E}}
| Биіктігі       = 280 м
| Ауа райы       = 
| Негізі қаланды = 1961 жыл
| Ашылды         = 1965 жыл&lt;ref&gt;''Захарова П. Е.'' [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3457/2/physics_space_1995.pdf 30 лет астрономических исследований в Коуровской обсерватории] — Физика Космоса. УФУ, 1995.&lt;/ref&gt;
| Жабылды        = 
| Сайты          = https://kourovka.ru/
| Телескоп_1_аты = 
| Телескоп_1_тип = 
| Телескоп_2_аты = 
| Телескоп_2_тип = 
| Телескоп_3_аты = 
| Телескоп_3_тип = 
| Қосымша        = 
}}
'''К. А. Бархатова атындағы астрономиялық обсерватория''' немесе '''Коуровка астрономиялық обсерваториясы''' — Ресейдегі [[Урал федералдық университеті]]не қарайтын [[обсерватория]]. [[Чусовая]] өзені бойында, Коуровка теміржол станциясына жақын орналасқан.

Астроном [[Клавдия Александровна Бархатова]]ның есімімен аталды. Ол 1960–1986 жылдары университеттегі астрономия мен геодезия кафедрасының жетекшісі болған.
[[Сурет:MASTER-Ural-telescope Kourovka.jpg|нобай|Телескоп-робот МАСТЕР-II]]
== Негізгі құрылғылары ==
* Көпарналы [[фотометр]]і бар 700-мм айналы [[телескоп]].
* Экваториалы бар 600-мм телескоп.
* ПЗС-камерасы бар 453-мм телескоп АЗТ-3.
* ПЗС-камерасы бар 500-мм телескоп СБГ.
* АСП-20 [[спектрограф]]ы бар 440-мм күндік телескоп АЦУ-5.
* 1,2-метрлік азимуталдық телескоп.
* 400-мм телескоп-робот «Мастер-II Урал».

== Директорлары ==
# 1974—1982: Георгий Сергеевич Ромашин
# 1982—2016: Полина Евгеньевна Захарова
# 2016—қазір: Андрей Михайлович Соболев.

== Тағы қараңыз ==
* [[Обсерваториялар тізімі]]
* [[(4964) Коуровка]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресейдің астрономиялық обсерваториялары]]
[[Санат:Урал федералдық университеті]]
[[Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі]]</text>
      <sha1>6fs16d6aevo4x361g0so08roo2sf3qv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ану Тали</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781659</id>
    <revision>
      <id>3608077</id>
      <parentid>3607938</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3608077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7205" sha1="14f79an8twzlnrdb9esnlkx2lj6oiw5" xml:space="preserve">
[[Сурет:Kadri_ja_Anu_Tali,_muusikud_2000.jpg|нобай|Ану Тали (оң жақта) егіз әпкесі Кадри Талимен (сол жақта), 2000 ж]]
'''Ану Тали''' (1972 жылы 18 маусымда туған) – [[Эстония|эстондық әйел]] [[дирижер]], [[Пианино|пианист]] және Солтүстік [[Симфониялық оркестр|симфониялық оркестрінің]] негізін қалаушылардың бірі. &lt;ref&gt;https://ru.ruwiki.ru/wiki/Тали,_Ану&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны және шығармашылық жолы ==
Ану Тали [[Эстония|Эстонияның]] [[Таллин]] қаласында дүниеге келген. Анасы [[Анна Тали]] - көрнекті [[математик]]. Егіз әпкесі [[Кадри Тали]] - музыка менеджері, [[Хор дирижер|хор дирижëрі]] және Эстония ұлттық симфониялық оркестрінің бұрынғы директоры. Ану Тали музыкалық білімін пианист ретінде бастады және 1991 жылы [[Таллин]] музыкалық орта мектебін бітірді. Ол Эстония музыка академиясында [[Куно Аренг]], [[Тоомас Каптен]] және [[Роман Матсов]] деген ұстаздардан білім алған болатын. 1998 жылдан 2000 жылға дейін ол Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында атақты профессор, дирижëр [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусиннның]] сыныбында, кейінірек [[Леонид Корчмар]] сыныбында тәлім алған. 1995 жылы [[Финляндия|Финляндияның]] елордасында [[Хельсинки|Хельсинкиде]] [[Ян Сибелиус]] атындағы музыкалық академиясында дирижер [[Йорма Панула|Йорма Пануладан]] дирижëрлік сабақтар алады. 1997 жылы Ану Тали және егіз әпкесімен Кадри Талимен бірге эстондық-финдік симфониялық оркестрінің негізін құрады. Ану Тали оркестрдің дирижëрі, ал Кадри Тали оркестрдің менеджері деген лауазымдар атқарады. Кейінірек оркестр Солтүстік симфониялық оркестрі деп өзгертіледі. Ану Тали дирижëр ретінде Солтүстік симфониялық оркестрмен 2002 жылы [[Финляндия]] «[[Warner Classics]]&lt;nowiki/&gt;» үшін жазылған «[[Swan Flight]]&lt;nowiki/&gt;» альбомымен дебют жасады, онда екі әлемдік премьера жазбасы, Велжо Тормистің ''«[[Ocean and Swan Flight|Ocean]]'' [[Ocean and Swan Flight|and ''Swan Flight'']]''»'' оркестрлік сюиталары болды. Бұл жазба оған 2003 жылы [[Германия|Германияда]] өткен «Echo Klassic Awards» марапаттау рәсімінде «Жылдың жас әртісі» сыйлығын әкелді. Олардың екінші жазбасы Warner Classics-те де бар «''Action Passion Illusion»'' болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.jaxsymphony.org/featured-artists/anu-tali/&lt;/ref&gt;

[[Солтүстік Америка|Солтүстік Америкада]] Ану Тали 2005 жылдың қаңтарында [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы [[Нью-Джерси]] симфониялық оркестрімен дирижëрлік дебютін жасады. 2007 жылдың сәуірінде Ану Тали Манитоба камералық оркестрінің музыкалық директоры болып тағайындалды және 2007 жылдың қыркүйегінен бастап жұмыс істей бастауы керек еді.  Дегенмен, 2008 жылдың қарашасында оркестр Ану Талимен келісімшарт шарттары бойынша келісе алмағанын және Ану Тали ешқашан Манитобадағы лауазымды атқармағанын хабарлады. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.harrisonparrott.com/artists/anu-tali&lt;/ref&gt;

2006 жылдың жазында Ану Тали Савонлинна опера фестивалінде «Кармен» операсының жаңа қойылымымен, сондай-ақ Зальцбург фестивалінде Моцарт оркестрімен бірге дебют жасады. Оның қазіргі заманғы музыка саласындағы жұмысына Хайнер Геббельстің « ''Мен көрген соғыстар әндері»'' операсының АҚШ премьерасына дирижëрлік ету кіреді.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Ану Тали Сарасота оркестрімен алғаш рет 2011 жылдың ақпан айында шақырылған дирижëр ретінде дирижерлік етті.  2013 жылдың маусым айында Сарасота оркестрі Ану Талиді 2013 жылдың 1 тамызынан бастап 3 жылдық бастапқы келісімшартпен келесі музыкалық жетекшісі етіп тағайындады.  Оркестр 2016 жылы келісімшартын тағы 3 жылға ұзартты. 2017 жылдың қазан айында оркестр Ану Талидің 2019 жылы оркестрдің музыкалық жетекшілігінен кететінін жариялады.&lt;ref&gt;https://www.lucernefestival.ch/en/program/directory-of-artists/anu_tali/2333&lt;/ref&gt;  

Оның марапаттары мен құрметтеріне 2003 жылғы Эстонияның мәдени сыйлығы және 2004 жылғы Эстонияның президенттік сыйлығы кіреді.  Тали сонымен қатар Франкфурт RSO-мен эстон музыкасын жазды. 2021 жылы Ану Тали Карола Обермюллердің «Фосфор» виолончель концертінің әлемдік премьерасын өткізді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==

* [http://www.harrisonparrott.com/artist/profile/anu-tali HarrisonParrott агенттігінің Ану Талидің өмірбаяны]
[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Дирижёрлер]]
[[Санат:Пианисттер]]</text>
      <sha1>14f79an8twzlnrdb9esnlkx2lj6oiw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лида</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781666</id>
    <revision>
      <id>3608040</id>
      <timestamp>2026-05-23T12:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}} — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</comment>
      <origin>3608040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="368" sha1="kic475qq0fvo9gu3s7iuq0sccrwce3o" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}} — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>kic475qq0fvo9gu3s7iuq0sccrwce3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608041</id>
      <parentid>3608040</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3608041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="401" sha1="fkmp3dohsij8x67yhif0tl60a1w21zh" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}} — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>fkmp3dohsij8x67yhif0tl60a1w21zh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608043</id>
      <parentid>3608041</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3608043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="648" sha1="64348oedxs6x9fvu8faxux2871lryiv" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>64348oedxs6x9fvu8faxux2871lryiv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608044</id>
      <parentid>3608043</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3608044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="827" sha1="83tb9uihvyaeid536enhluujgiygx5r" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>83tb9uihvyaeid536enhluujgiygx5r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608045</id>
      <parentid>3608044</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3608045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1210" sha1="a4ij2xmfh0nsffdxdiwm4x04v8tdc32" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>a4ij2xmfh0nsffdxdiwm4x04v8tdc32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608047</id>
      <parentid>3608045</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3608047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2476" sha1="6mae5jlm6k295kqfhltvdmbozzx4qxt" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>6mae5jlm6k295kqfhltvdmbozzx4qxt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608048</id>
      <parentid>3608047</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:55:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3608048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3742" sha1="6ybkz3cg8wd6mqc25if20ek0xiid59s" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>6ybkz3cg8wd6mqc25if20ek0xiid59s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608049</id>
      <parentid>3608048</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3608049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3997" sha1="mifoew4hi14giuh0mkzhsk1938nm32j" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>mifoew4hi14giuh0mkzhsk1938nm32j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608050</id>
      <parentid>3608049</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3608050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4947" sha1="8qqrnwmiwlad1pse79c3wc8hwk6et7z" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>8qqrnwmiwlad1pse79c3wc8hwk6et7z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608051</id>
      <parentid>3608050</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз</comment>
      <origin>3608051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5122" sha1="ozxvjipz2a6yfvjjxygrjj16dpqox5c" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>ozxvjipz2a6yfvjjxygrjj16dpqox5c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608059</id>
      <parentid>3608051</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3608059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5644" sha1="69ndvsgntlsns78d8irabay1we54g32" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида беінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>69ndvsgntlsns78d8irabay1we54g32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608060</id>
      <parentid>3608059</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3608060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6125" sha1="eld26bmxar8v9ll3qg53jni5axi681n" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида беінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>eld26bmxar8v9ll3qg53jni5axi681n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608061</id>
      <parentid>3608060</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3608061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6312" sha1="ovteocytjsqv23a25amxokemgs48m0e" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>ovteocytjsqv23a25amxokemgs48m0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608062</id>
      <parentid>3608061</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3608062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6553" sha1="p0vykr5cg89d53dqrtl1z7skak8t8n5" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>p0vykr5cg89d53dqrtl1z7skak8t8n5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608063</id>
      <parentid>3608062</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3608063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6750" sha1="6hsk2x0hkk3h7f4xossa9d2ww39auti" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>6hsk2x0hkk3h7f4xossa9d2ww39auti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608065</id>
      <parentid>3608063</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:12:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3608065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6970" sha1="h3d8csxuthxofqtrhnz8z7qlgoszpc3" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>h3d8csxuthxofqtrhnz8z7qlgoszpc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608068</id>
      <parentid>3608065</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3608068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7118" sha1="mq13ihy1f9y2csf5i8icktohzpxyz2d" xml:space="preserve">'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>mq13ihy1f9y2csf5i8icktohzpxyz2d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608069</id>
      <parentid>3608068</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3608069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9518" sha1="rhdqfa2m3y3e8uddjt0k5sxyazthn8m" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>rhdqfa2m3y3e8uddjt0k5sxyazthn8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608070</id>
      <parentid>3608069</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3608070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9541" sha1="jf4hc3ur3kcjg4kzwb7nfjzur7sumyk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = Lida Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>jf4hc3ur3kcjg4kzwb7nfjzur7sumyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608071</id>
      <parentid>3608070</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3608071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9557" sha1="hw8q4lbb0erf6vgrv8pxpncscn3f1ll" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = Lida Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Flag of Lida.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>hw8q4lbb0erf6vgrv8pxpncscn3f1ll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608072</id>
      <parentid>3608071</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3608072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9590" sha1="9l4m0wb2z38fqipo6czvq7lwmhl0pey" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = Lida Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Lidy, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Lida.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>9l4m0wb2z38fqipo6czvq7lwmhl0pey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608074</id>
      <parentid>3608072</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3608074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9617" sha1="0lw1l28n5v4tq3creplahq894mhyl4c" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = Lida Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Lidy, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Lida.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =53 |lat_sec =14 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =18 |lon_sec =10
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>0lw1l28n5v4tq3creplahq894mhyl4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608075</id>
      <parentid>3608074</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3608075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9683" sha1="80dajgn6gfruqpi8i9ypzmdwcyf9jxw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = Lida Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Lidy, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Lida.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =53 |lat_sec =14 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =18 |lon_sec =10
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Лида ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>80dajgn6gfruqpi8i9ypzmdwcyf9jxw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608076</id>
      <parentid>3608075</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3608076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9706" sha1="m3xy8j54xpy7dgpm8p8ryxztmh7a9se" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = Lida Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Lidy, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Lida.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =53 |lat_sec =14 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =18 |lon_sec =10
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Лида ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 154
 |пошта индексі           = 231300
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Lida
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>m3xy8j54xpy7dgpm8p8ryxztmh7a9se</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608078</id>
      <parentid>3608076</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3608078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9736" sha1="568mi7hpc8433ebt1mjsysuwhtyj6en" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = Lida Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Lidy, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Lida.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =53 |lat_sec =14 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =18 |lon_sec =10
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Лида ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1323	
 |алғашқы дерек           = 1323	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 45,7	
 |биiктiктiң түрi         = 158 ± 1
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 99 489
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 154
 |пошта индексі           = 231300
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Lida
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>568mi7hpc8433ebt1mjsysuwhtyj6en</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608081</id>
      <parentid>3608078</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3608081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9880" sha1="p4oo903zfaoayeoyugah1gaeirlxszh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = Lida Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Lidy, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Lida.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =53 |lat_sec =14 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =18 |lon_sec =10
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Лида ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1323	
 |алғашқы дерек           = 1323	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 45,7	
 |биiктiктiң түрi         = 158 ± 1
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 99 489
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 154
 |пошта индексі           = 231300
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Lida
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Lion-Lida.JPG|Қала орталығындағы скульптура 

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>p4oo903zfaoayeoyugah1gaeirlxszh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608083</id>
      <parentid>3608081</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3608083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9944" sha1="9bgtf9snx8s9kz8n1z4xvvtndycsvwt" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = Lida Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Lidy, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Lida.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =53 |lat_sec =14 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =18 |lon_sec =10
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Лида ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1323	
 |алғашқы дерек           = 1323	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 45,7	
 |биiктiктiң түрi         = 158 ± 1
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 99 489
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 154
 |пошта индексі           = 231300
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Lida
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Lion-Lida.JPG|Қала орталығындағы скульптура 
Гостиница Лида.jpg|«Лида» қонақ үйі
 
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>9bgtf9snx8s9kz8n1z4xvvtndycsvwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608087</id>
      <parentid>3608083</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3608087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10017" sha1="esgpnynls0h05yhmesa0thib6yjfbvw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = Lida Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Lidy, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Lida.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =53 |lat_sec =14 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =18 |lon_sec =10
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Лида ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1323	
 |алғашқы дерек           = 1323	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 45,7	
 |биiктiктiң түрi         = 158 ± 1
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 99 489
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 154
 |пошта индексі           = 231300
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Lida
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Lion-Lida.JPG|Қала орталығындағы скульптура 
Гостиница Лида.jpg|«Лида» қонақ үйі
Ліда. Лідскі замак. 2015 (11).jpg|Лида бекінісі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>esgpnynls0h05yhmesa0thib6yjfbvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608090</id>
      <parentid>3608087</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3608090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10086" sha1="2i02hkxvt4qg5ro9ik2sym9h5x9mddv" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = Lida Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Lidy, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Lida.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =53 |lat_sec =14 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =18 |lon_sec =10
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Лида ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1323	
 |алғашқы дерек           = 1323	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 45,7	
 |биiктiктiң түрi         = 158 ± 1
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 99 489
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 154
 |пошта индексі           = 231300
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Lida
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Lion-Lida.JPG|Қала орталығындағы скульптура 
Гостиница Лида.jpg|«Лида» қонақ үйі
Ліда. Лідскі замак. 2015 (11).jpg|Лида бекінісі
Ледовый дворец.JPG|Мұз айдыны ғимараты
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>2i02hkxvt4qg5ro9ik2sym9h5x9mddv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608093</id>
      <parentid>3608090</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3608093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10086" sha1="79s8hl1p3fpq0pw2qmj4c3ktm03psfl" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Лида
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Лі́да}}
 |сурет                   = Lida Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Lidy, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Lida.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =53 |lat_sec =14 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =18 |lon_sec =10
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Лида ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1323	
 |алғашқы дерек           = 1323	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 45,7	
 |биiктiктiң түрi         = 158 ± 1
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 99 489
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 154
 |пошта индексі           = 231300
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Lida
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Лида''' ({{lang-be|Лі́да}}) — Батыс [[Беларусь]]тегі қала. [[Гродно облысы]]ндағы ірі өнеркәсіптік қала және [[Лида ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Лида қаласының халқы 99 489 адамды құрады. Лида халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 15-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_lida_9188.html|title=Население Лида|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Лида өзенінде (Неман өзені бассейні) орналасқан. [[Вильнюс]], [[Барановичи]], [[Гродно]] және [[Молодечно]] қалаларына баратын теміржолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен жері.

== Тарихы ==
Қаланың атауы ежелгі Балтық тіліндегі «Лида» сөзінен шыққан, бұл «тазартылған орман орнындағы егістік алқап» дегенді білдіреді.

Қаланы 1323 жылы Литваның Ұлы Герцогы Гедиминас құрған, ол осында қамал салуды бұйырған. Ол оны Литва мемлекетінің татар шапқыншылықтарынан қорғанысының бірі ретінде қызмет етуді көздеген. Дегенмен, Гамбург шежіресіне сәйкес, Лида қамалы салынғанға дейін екі ғасыр бұрын Балтық Литва тайпаларының қонысы болған. Лида тез өсіп, Литва Ұлы Герцогтігінің ең ықпалды қалаларының біріне айналды. Лида қамалы ағылшын-француз рыцарларының, Смоленск әскерлерінің, литвалық көтерілісші князьдердің, татарлардың және мәскеуліктердің шабуылдарын тойтарған.

XIV ғасырда оны тевтондар өртеп жіберді, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтер екі рет басып алды, ал 1794 жылы Польша, Беларусь және Литваның ұлттық батыры Тадеуш Костюшконың көтерілісшілері оны қорғады. Поляк-Литва Достастығының құрамында Лида елтаңба мен Магдебург құқықтарын алды. Лида 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінуінен кейін Ресейге қосылды, онда ол 1920 жылға дейін аудан орталығы болды. 1891 жылы Лида өрттен зардап шекті, бұл бүкіл тарихи орталықты дерлік жойды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Лидадағы еврей қауымдастығы ең үлкен этникалық топ болды. Лида геттосында 8000-нан астам еврей өлтірілді. Қала 1944 жылы КСРО құрамына кірді. 
1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусьтің құрамында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1165-Lida.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Лидский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ірі кәсіпорындарына «Лида электр бұйымдары зауыты» РУЭ, «Лакокраска» ААҚ, «Лидапищеконцентраты» ААҚ, «Лидсельмаш» ААҚ, «Лидское пиво» ​​ААҚ, «Лидагропроммаш» РУЭ және басқалары кіреді. 

15 жалпы білім беретін орта мектеп, кешкі мектеп, лицей, гимназия, Лида техникалық және педагогикалық колледждері, музыка мектебі, екі кәсіптік мектеп және 34 мектепке дейінгі мекеме бар. Үш емхана, орталық аудандық аурухана және Островка аймақаралық психоневрологиялық ауруханасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://lida.in/article/a-6.html?ysclid=mpichty2lu758434647|title=Лида сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
*'''Лида бекінісі''' — XIV ғасырда салынған Лида бекінісі қаланың ең маңызды тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Қамал қалпына келтірілді, бүгінде оның қабырғаларында Лида мен оның айналасындағы аумақтың тарихы туралы экспонаттар қойылған мұражай орналасқан.
*'''Лида өлкетану мұражайы''' — ежелгі шіркеуде орналасқан, жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрлерін көрсететін көптеген экспонаттары ьар. Туристер Лиданың өткені мен тұрғындары туралы біле алады, сондай-ақ жергілікті өнер мен қолөнер үлгілерін көре алады.
*'''Әулие Джозеф шіркеуі''' — XVII ғасырда салынған католик шіркеуі Лидадағы ең көне ғимараттардың бірі.
*'''Лида базар алаңы''' — қаланың қақ ортасында орналасқан бұл базарда жаңа піскен өнімдерден бастап кәдесыйларға дейін барлығы бар.
*'''Назарет шіркеуі''' — XVIII ғасырдағы бұл православие шіркеуі ішіндегі фрескалар мен белгішелермен танымал.
*'''Александр Невский соборы''' — XX ғасырдың басында салынған және Беларусьтегі ең ірі православиелік шіркеулердің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-lida.htm|title=Карта Лиды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-23|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Lion-Lida.JPG|Қала орталығындағы скульптура 
Гостиница Лида.jpg|«Лида» қонақ үйі
Ліда. Лідскі замак. 2015 (11).jpg|Лида бекінісі
Ледовый дворец.JPG|Мұз айдыны ғимараты
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}   
[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>79s8hl1p3fpq0pw2qmj4c3ktm03psfl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781667</id>
    <revision>
      <id>3608080</id>
      <timestamp>2026-05-23T16:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы=...</comment>
      <origin>3608080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4181" sha1="5n5fbxg1anj3yqj3yx7syk3lqj0ajln" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары=Германияны жеңгені үшін медалі{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;
* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.

== Естелік ==
Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>5n5fbxg1anj3yqj3yx7syk3lqj0ajln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608082</id>
      <parentid>3608080</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3608082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4222" sha1="g1f7lconb6gathodgxrgwv67c6weps2" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары=Германияны жеңгені үшін медалі{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;
* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.

== Естелік ==
Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>g1f7lconb6gathodgxrgwv67c6weps2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608084</id>
      <parentid>3608082</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар|Ерейментау ауданында туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4295" sha1="035hh5aqqt76h03tl4edvz4sgwcxcoi" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары=Германияны жеңгені үшін медалі{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;
* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.

== Естелік ==
Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>035hh5aqqt76h03tl4edvz4sgwcxcoi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608085</id>
      <parentid>3608084</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар|Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4382" sha1="2x1cnq7smsjj5h8qqusbvn77dsnd3ov" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары=Германияны жеңгені үшін медалі{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;
* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.

== Естелік ==
Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]
[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>2x1cnq7smsjj5h8qqusbvn77dsnd3ov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608088</id>
      <parentid>3608085</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері|Ұлы Отан соғысы саперлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4445" sha1="b5rv3t01jmafd0hrne1fmfw8tyvz5ag" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары=Германияны жеңгені үшін медалі{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;
* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.

== Естелік ==
Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]
[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері]]</text>
      <sha1>b5rv3t01jmafd0hrne1fmfw8tyvz5ag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608089</id>
      <parentid>3608088</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары|Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4520" sha1="l75zyftvg4nlnrxb0b75j7y48g1sjxz" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары=Германияны жеңгені үшін медалі{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;
* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.

== Естелік ==
Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]
[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]</text>
      <sha1>l75zyftvg4nlnrxb0b75j7y48g1sjxz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608091</id>
      <parentid>3608089</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері|Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4592" sha1="phc49axp1xll83ph0s1w269koe83wnb" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары=Германияны жеңгені үшін медалі{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;
* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.

== Естелік ==
Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]
[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]]</text>
      <sha1>phc49axp1xll83ph0s1w269koe83wnb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608092</id>
      <parentid>3608091</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3608092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4647" sha1="q7byhflukkf98m4feks6dotnt5i8tsd" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары={{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;
* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.

== Естелік ==
Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]
[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]]</text>
      <sha1>q7byhflukkf98m4feks6dotnt5i8tsd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608094</id>
      <parentid>3608092</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3608094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5354" sha1="qvnovxixhd0yps9wubudv9ddegf50fk" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары={{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

1954 жылдан бастап, 1984 жылға дейін Ақмола облысы Целиноград ауданының Қоянды ауылының алғашқы көшбасшысы қызметін атқарған. Ауылдың дамуына, инфрақұрылымының қалыптасуына, жолдардың, әлеуметтік және мәдени нысандардың салынуына үлкен үлес қосты. Көптеген грамоталармен және алғыс хаттармен марапатталған. 

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан (20 шілде) — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;
* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.

== Естелік ==

* Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие.
* Целиноград ауданының 90 жылдығына арналған энциклопедияға енген.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]
[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]]</text>
      <sha1>qvnovxixhd0yps9wubudv9ddegf50fk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608095</id>
      <parentid>3608094</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3608095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5568" sha1="gocl5apm2tfoc4rdtxrix1cbz8tqxw4" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары={{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

1954 жылдан бастап, 1984 жылға дейін Ақмола облысы Целиноград ауданының Қоянды ауылының алғашқы көшбасшысы қызметін атқарған. Ауылдың дамуына, инфрақұрылымының қалыптасуына, жолдардың, әлеуметтік және мәдени нысандардың салынуына үлкен үлес қосты. Көптеген грамоталармен және алғыс хаттармен марапатталған. 

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан (20 шілде) — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;

[[File:Zhunusov Stalingrad.jpg|thumb|Мұхамедрақым Жүнісовтың Сталинградты қорғағаны үшін медалімен марапатталғаны туралы құжаты]]

* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.

== Естелік ==

* Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие.
* Целиноград ауданының 90 жылдығына арналған энциклопедияға енген.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]
[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]]</text>
      <sha1>gocl5apm2tfoc4rdtxrix1cbz8tqxw4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608101</id>
      <parentid>3608095</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3608101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5879" sha1="d2pgcty8jcfrchhrbn9k1n3b220gama" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары={{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

1954 жылдан бастап, 1984 жылға дейін Ақмола облысы Целиноград ауданының Қоянды ауылының алғашқы көшбасшысы қызметін атқарған. Ауылдың дамуына, инфрақұрылымының қалыптасуына, жолдардың, әлеуметтік және мәдени нысандардың салынуына үлкен үлес қосты. Көптеген грамоталармен және алғыс хаттармен марапатталған. 

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан (20 шілде) — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;

[[File:Zhunusov Stalingrad.jpg|thumb|Мұхамедрақым Жүнісовтың Сталинградты қорғағаны үшін медалімен марапатталғаны туралы құжаты]]

* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.&lt;ref&gt;[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1512047126?last_name=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC&amp;page=1 Жүнісов Мұхамедрақым//ПАМЯТЬ НАРОДА]&lt;/ref&gt;

== Естелік ==

* Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие.
* Целиноград ауданының 90 жылдығына арналған энциклопедияға енген.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]
[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]]</text>
      <sha1>d2pgcty8jcfrchhrbn9k1n3b220gama</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608102</id>
      <parentid>3608101</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3608102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5970" sha1="c6x6uj9j83es8o2x3p84455ldsp5gz2" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары={{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген (кей деректерде - Ақмола қаласында)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

1954 жылдан бастап, 1984 жылға дейін Ақмола облысы Целиноград ауданының Қоянды ауылының алғашқы көшбасшысы қызметін атқарған. Ауылдың дамуына, инфрақұрылымының қалыптасуына, жолдардың, әлеуметтік және мәдени нысандардың салынуына үлкен үлес қосты. Көптеген грамоталармен және алғыс хаттармен марапатталған. 

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан (20 шілде) — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;

[[File:Zhunusov Stalingrad.jpg|thumb|Мұхамедрақым Жүнісовтың Сталинградты қорғағаны үшін медалімен марапатталғаны туралы құжаты]]

* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1512047126?last_name=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC&amp;page=1 Жүнісов Мұхамедрақым//ПАМЯТЬ НАРОДА]&lt;/ref&gt;

== Естелік ==

* Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие.
* Целиноград ауданының 90 жылдығына арналған энциклопедияға енген.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]
[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]]</text>
      <sha1>c6x6uj9j83es8o2x3p84455ldsp5gz2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608103</id>
      <parentid>3608102</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3608103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6008" sha1="t0cybryssazwn012wq1huuta6x9ysvn" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары={{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}ІІ дәрежелі Отан соғысы ордені|Сурет=Muhamedrakhim Zhunuson.jpg}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген (кей деректерде - Ақмола қаласында)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

1954 жылдан бастап, 1984 жылға дейін Ақмола облысы Целиноград ауданының Қоянды ауылының алғашқы көшбасшысы қызметін атқарған. Ауылдың дамуына, инфрақұрылымының қалыптасуына, жолдардың, әлеуметтік және мәдени нысандардың салынуына үлкен үлес қосты. Көптеген грамоталармен және алғыс хаттармен марапатталған. 

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан (20 шілде) — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;

[[File:Zhunusov Stalingrad.jpg|thumb|Мұхамедрақым Жүнісовтың Сталинградты қорғағаны үшін медалімен марапатталғаны туралы құжаты]]

* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1512047126?last_name=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC&amp;page=1 Жүнісов Мұхамедрақым//ПАМЯТЬ НАРОДА]&lt;/ref&gt;

== Естелік ==

* Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие.
* Целиноград ауданының 90 жылдығына арналған энциклопедияға енген.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]
[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]]</text>
      <sha1>t0cybryssazwn012wq1huuta6x9ysvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608151</id>
      <parentid>3608103</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:14:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3608151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6063" sha1="jjnk9yk8ek5tg27hld20ghktz8i8qqq" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары={{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}[[Сурет:SU Order of the Patriotic War 2nd class ribbon.svg|40px|Отан соғысы 2ші дәреже]]|Сурет=Muhamedrakhim Zhunuson.jpg}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген (кей деректерде - Ақмола қаласында)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

1954 жылдан бастап, 1984 жылға дейін Ақмола облысы Целиноград ауданының Қоянды ауылының алғашқы көшбасшысы қызметін атқарған. Ауылдың дамуына, инфрақұрылымының қалыптасуына, жолдардың, әлеуметтік және мәдени нысандардың салынуына үлкен үлес қосты. Көптеген грамоталармен және алғыс хаттармен марапатталған. 

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан (20 шілде) — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;

[[File:Zhunusov Stalingrad.jpg|thumb|Мұхамедрақым Жүнісовтың Сталинградты қорғағаны үшін медалімен марапатталғаны туралы құжаты]]

* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1512047126?last_name=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC&amp;page=1 Жүнісов Мұхамедрақым//ПАМЯТЬ НАРОДА]&lt;/ref&gt;

== Естелік ==

* Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие.
* Целиноград ауданының 90 жылдығына арналған энциклопедияға енген.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]
[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]]</text>
      <sha1>jjnk9yk8ek5tg27hld20ghktz8i8qqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608414</id>
      <parentid>3608151</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3608414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6075" sha1="q5uaqilocaz4dpx1qoqa1qfyyh5q3m1" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Мұхамедрақым Жүнісов|Толық есімі=Жүнісов Мұхамедрақым Жүнісұлы|Туған күні=1923|Қайтыс болған күні=1987|Туған жері=[[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]]|Қайтыс болған жері=[[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1941–1984|Не үшін белгілі=Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қоянды ауылының бірінші көшбасшысы|Марапаттары={{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Сталинградты қорғағаны үшін медалі}}{{!}}{{Жапонияны жеңгені үшін медалі}}{{!}}{{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}}{{!}}[[Сурет:SU Order of the Patriotic War 2nd class ribbon.svg|40px|Отан соғысы 2ші дәреже]]|Сурет=Muhamedrakhim Zhunuson.jpg}}

'''Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов''' ([[1923]], [[Веренка (Ақмола облысы)|Веренка]], [[Ерейментау ауданы]] – [[1987]], [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]], [[Целиноград ауданы]]) — Ұлы Отан соғысының ардагері, [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] ауылының бірінші көшбасшысы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://khabar.kz/kk/zhenis-kuni/123034-dzhunusov-mukhamedrakhim-zhunusovich-1923-1987-g-g ДЖУНУСОВ Мухамедрахим Жунусович]&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Жүнісов Мұхамедрақым 1923 жылы Ерейментау ауданының Веренка ауылында дүниеге келген (кей деректерде - [[Целиноград]] қаласында)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. 1941–1947 жылдары Ұлы Отан соғысының қатысушысы болды.

[[Сталинград]]ты қорғауға қатысқан:
* 1942 жылғы қаңтар – шілде — 661-атқыштар полкі;
* 1942 жылғы шілде – 1943 жылғы маусым — 1389-атқыштар полкі;
* 1943 жылғы маусым – 1944 жылғы ақпан — 124-мотоатқыш механикаландырылған корпусы;
* 1944 жылғы ақпан – наурыз — 6-жеке полк;
* 1944 жылғы наурыз – 1945 жылғы тамыз — 5-соққы армиясы.

1945 жылғы тамыздан бастап [[Кеңес-Жапон соғысы|Жапониямен соғысқа]] қатысқан:
* 1945 жылғы тамыз – 1946 жылғы қаңтар — 63-жеке саперлік батальон;
* 1946 жылғы қаңтар – 1947 жылғы сәуір — 331-жеке инженерлік батальон.

Шайқастардың бірінде Жүнісов батпақты жерде жараланған офицерді құтқарып қалған. Оны иығына көтеріп, медициналық бөлімге дейін алып барған. Сол үшін офицер оны медальмен марапаттауға уәде берген, алайда Жүнісовте, құтқарылған офицер де бір-бірінің атын сұрамаған.

1954 жылдан бастап, 1984 жылға дейін Ақмола облысы Целиноград ауданының Қоянды ауылының алғашқы көшбасшысы қызметін атқарған. Ауылдың дамуына, инфрақұрылымының қалыптасуына, жолдардың, әлеуметтік және мәдени нысандардың салынуына үлкен үлес қосты. Көптеген грамоталармен және алғыс хаттармен марапатталған. 

== Марапаттары ==
* 1945 жылғы 14 қазан — «Германияны жеңгені үшін» медалі;
* 1945 жылғы 22 желтоқсан (20 шілде) — «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі;

[[File:Zhunusov Stalingrad.jpg|thumb|Мұхамедрақым Жүнісовтың Сталинградты қорғағаны үшін медалімен марапатталғаны туралы құжаты]]

* 1946 жылғы 2 маусым — «Жапонияны жеңгені үшін» медалі;
* 1947 жылғы 3 қазан — «Ерлігі үшін» медалі;
* 1985 жылғы 11 наурыз — II дәрежелі «Отан соғысы» ордені;
* және көптеген басқа медальдармен марапатталған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1512047126?last_name=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC&amp;page=1 Жүнісов Мұхамедрақым//ПАМЯТЬ НАРОДА]&lt;/ref&gt;

== Естелік ==

* Қоянды ауылының басты көшесі Мұхамедрақым Жүнісов атына ие.
* Целиноград ауданының 90 жылдығына арналған энциклопедияға енген.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]]
[[Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]]</text>
      <sha1>q5uaqilocaz4dpx1qoqa1qfyyh5q3m1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781668</id>
    <revision>
      <id>3608086</id>
      <timestamp>2026-05-23T16:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Ақмола облысында қайтыс болғандар]]</comment>
      <origin>3608086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="gjcvvxp95u4jh9q5i823q1rqrraz81c" xml:space="preserve">[[Санат:Ақмола облысында қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>gjcvvxp95u4jh9q5i823q1rqrraz81c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхамедрақым Жүнісов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781669</id>
    <redirect title="Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов" />
    <revision>
      <id>3608098</id>
      <timestamp>2026-05-23T16:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3608098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="b3jfdhpd2u35wgpiztqzrft0jwmfzyz" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Мұхамедрақым Жүнісұлы Жүнісов]]</text>
      <sha1>b3jfdhpd2u35wgpiztqzrft0jwmfzyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nourzhan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781670</id>
    <revision>
      <id>3608106</id>
      <timestamp>2026-05-23T17:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3608106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="tesza3jk7h5j9vusfvl12mdfa5bottv" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Nourzhan}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 22:37, 2026 ж. мамырдың 23 (+05)</text>
      <sha1>tesza3jk7h5j9vusfvl12mdfa5bottv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Жандос Скатов</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781673</id>
    <revision>
      <id>3608113</id>
      <timestamp>2026-05-23T17:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3608113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="363" sha1="5n7snbcrvp26georkd6cg0pbh1h5ckm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Жандос Скатов}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:48, 2026 ж. мамырдың 23 (+05)</text>
      <sha1>5n7snbcrvp26georkd6cg0pbh1h5ckm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-05-24</title>
    <ns>10</ns>
    <id>781674</id>
    <revision>
      <id>3608122</id>
      <timestamp>2026-05-23T18:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-05-24|POTD 2026-05-24]]: filename only</comment>
      <origin>3608122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="63hvet3oamyprbsxijalojg9h3slqhi" xml:space="preserve">Paris - Vintage travel gear seller at the marche Dauphine - 5212.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>63hvet3oamyprbsxijalojg9h3slqhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:TheDarkSideoftheMoon.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>781675</id>
    <revision>
      <id>3608127</id>
      <timestamp>2026-05-23T18:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = The Dark Side of the Moon альбомының мұқабасы
| қайнары         = http://www.discogs.com/Pink-Floyd-The-Dark-Side-Of-The-Moon/release/1873013
| жасалған уақыты = 1973
| авторы          = George Hardie
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = The Dark Side of the Moon
| мақсаты         = The Dark Side of the Moon музыкалық альбомға илюстрация жасау үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}</comment>
      <origin>3608127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="692" sha1="lpomps2ltlcrc04e7qtm2gwapec5a86" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = The Dark Side of the Moon альбомының мұқабасы
| қайнары         = http://www.discogs.com/Pink-Floyd-The-Dark-Side-Of-The-Moon/release/1873013
| жасалған уақыты = 1973
| авторы          = George Hardie
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = The Dark Side of the Moon
| мақсаты         = The Dark Side of the Moon музыкалық альбомға илюстрация жасау үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}
== Лицензиялау ==</text>
      <sha1>lpomps2ltlcrc04e7qtm2gwapec5a86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608128</id>
      <parentid>3608127</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>/* Лицензиялау */</comment>
      <origin>3608128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="746" sha1="ek6m4foesu7pinr9om33jazy6cdzbw9" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = The Dark Side of the Moon альбомының мұқабасы
| қайнары         = http://www.discogs.com/Pink-Floyd-The-Dark-Side-Of-The-Moon/release/1873013
| жасалған уақыты = 1973
| авторы          = George Hardie
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = The Dark Side of the Moon
| мақсаты         = The Dark Side of the Moon музыкалық альбомға илюстрация жасау үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}
== Лицензиялау ==
{{Еркін емес альбом мұқабасы}}</text>
      <sha1>ek6m4foesu7pinr9om33jazy6cdzbw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Dark Side of the Moon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781676</id>
    <revision>
      <id>3608130</id>
      <timestamp>2026-05-23T18:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом  | Атауы           = The Dark Side of the Moon  | Түрі            = [[Студиялық альбом]]  | Орындаушы       = [[Pink Floyd]]  | Мұқабасы        = TheDarkSideoftheMoon.png  | Мұқаба ені      = 250px  | Шыққан жылы     = 1 наурыз 1973  | Жазылды         = 31 мамыр 1972 — 9 ақпан 1973&lt;ref name=&quot;Guesdon&quot;&gt;{{cite book |last=Guesdon |first=Jean-Michel |title=P...</comment>
      <origin>3608130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20839" sha1="245aic39k27v3k0e1q2m05l487sxcq3" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы           = The Dark Side of the Moon
 | Түрі            = [[Студиялық альбом]]
 | Орындаушы       = [[Pink Floyd]]
 | Мұқабасы        = TheDarkSideoftheMoon.png
 | Мұқаба ені      = 250px
 | Шыққан жылы     = 1 наурыз 1973
 | Жазылды         = 31 мамыр 1972 — 9 ақпан 1973&lt;ref name=&quot;Guesdon&quot;&gt;{{cite book |last=Guesdon |first=Jean-Michel |title=Pink Floyd All The Songs |publisher=Running Press |date=2017 |isbn=978-0-316-43923-7 |url=https://books.google.com/books?id=rF0RDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;
 | Жанры           = [[Прогрессивті рок]]&lt;ref&gt;Epstein, Dan (17 June 2015). [https://www.rollingstone.com/music/music-lists/50-greatest-prog-rock-albums-of-all-time-78793/pink-floyd-the-dark-side-of-the-moon-1973-38362/ &quot;50 Greatest Prog Rock Albums of All Time&quot;] {{Wayback|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/50-greatest-prog-rock-albums-of-all-time-78793/pink-floyd-the-dark-side-of-the-moon-1973-38362/ |date=20190617110728 }}. [[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; [[Психоделиялық рок]]&lt;ref name=&quot;BB-20130316&quot; /&gt;
 | Ұзақтығы        = 42:49
 | Лейблі          = {{Ту|Ұлыбритания}} [[Harvest Records|Harvest]]&lt;br /&gt; {{Ту|АҚШ}} [[Capitol Records|Capitol]]
 | Продюсері       = Pink Floyd
 | Алдыңғы         = [[Obscured by Clouds]]
 | Алд_жыл         = 1972
 | Жыл             = 1973
 | Келесі          = [[Wish You Were Here (Pink Floyd альбомы)|Wish You Were Here]]
 | Кел_жыл         = 1975
 | Тағы            = {{Синглдер
  | Атауы        = The Dark Side of the Moon
  | Түрі         = студиялық альбом
  | Сингл 1      = [[Money (Pink Floyd әні)|Money]]
  | Сингл 1 күні = 7 мамыр 1973
  | Сингл 2      = [[Us and Them (ән)|Us and Them]]
  | Сингл 2 күні = 4 ақпан 1974
 }}
}}
«'''The Dark Side of the Moon'''» (ағылш. — «Айдың қараңғы жағы») — британдық [[Pink Floyd]] рок-тобының 1973 жылғы 1 наурызда шыққан сегізінші [[студиялық альбом]]ы. Топты әлемдік деңгейдегі феноменге айналдырған ең табысты туындысы. Дыбыс жазу тарихындағы ең көп сатылған альбомдардың бірі және прогрессивті рок жанрындағы ең танымал концептуалды альбомдардың қатарына кіреді.

Жазу жұмыстары басталмас бұрын, альбомдағы материал топтың тірілей концерттері кезінде шыңдалды. Туынды музыканттардың тығыз әрі ауыр өмір салтынан туындаған қысымдарға, сондай-ақ 1968 жылы топтан кеткен бұрынғы мүшесі [[Сид Баррет]]тің жүйке ауруына арналған концептуалды альбом ретінде ойластырылған. Жаңа материал 1972 және 1973 жылдары Лондондағы «EMI Studios» (қазіргі «[[Abbey Road Studios]]») студиясында екі сессия барысында жазылды.

«The Dark Side of the Moon» альбомы қақтығыс, ашкөздік, уақыт, өлім және жүйке аурулары сияқты тақырыптарды қозғайды. Әндерде философиялық дәйексөздермен қатар, топтың техникалық тобынан және басқа да адамдардан алынған сұхбаттардың үзінділері қолданылған. Призмалық [[спектр]] бейнеленген альбом мұқабасын дизайнер Сторм Торгерсон жасап шықты. Бұл пернелі аспаптарда ойнаушы Ричард Райттың топтың сахналық жарық шоуын және альбом тақырыбын сипаттайтын «қарапайым әрі батыл» дизайн жасау туралы өтінішіне берілген жауап еді. Альбомды таныту мақсатында «[[Money (Pink Floyd әні)|Money]]» және «[[Us and Them (ән)|Us and Them]]» атты екі сингл жарық көрді.

«The Dark Side of the Moon» сыншылардың жаппай жоғары бағасына ие болды және түрлі басылымдардың нұсқасы бойынша «барлық уақыттың ең ұлы альбомдары» тізіміне жиі енгізіледі. Бұл туынды топтың төрт мүшесіне де әлемдік даңқ пен үлкен табыс әкелді. «Альбомдар дәуірінің» ең ірі блокбастері ретінде ол 1970-ші жылдары бүкіл музыка индустриясындағы жазбалардың сатылымын айтарлықтай алға сүйреді. Ұлыбританияда альбом 14 рет «платиналық» мәртебесін алды, ал АҚШ-тың «[[Billboard 200|Billboard Top LPs &amp; Tape]]» чартында көш бастап, жалпы алғанда 996 апта бойы тізімнен түспеген. 2013 жылға қарай «The Dark Side of the Moon» бүкіл әлем бойынша 45 миллионнан астам данамен сатылып, топтың ең өтімді туындысына, 1970-ші жылдардың ең көп сатылған альбомына және тарихтағы [[Ең көп сатылған альбомдар тізімі|ең көп сатылған төртінші альбом]]ға айналды.&lt;ref name=&quot;BB-20130316&quot;&gt;{{Cite magazine |author=Smirke, Richard |url=https://www.billboard.com/articles/review/1552399/pink-floyd-the-dark-side-of-the-moon-at-40-classic-track-by-track-review |title=Pink Floyd, 'The Dark Side of the Moon' At 40: Classic Track-By-Track Review |magazine=[[Billboard]] |date=16 March 2013 |access-date=25 November 2014 |archive-date=6 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160706221342/http://www.billboard.com/articles/review/1552399/pink-floyd-the-dark-side-of-the-moon-at-40-classic-track-by-track-review |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2012 жылы [[Конгресс кітапханасы]] бұл альбомды «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, АҚШ-тың Ұлттық дыбыс жазу тізіліміне (National Recording Registry) сақтау үшін таңдап алды. Ал 1999 жылы туынды «[[Грэмми]]» даңқ залына енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.grammy.com/awards/hall-of-fame-award#d |title=Grammy Hall of Fame Award |publisher=Recording Academy Grammy Awards |access-date=9 August 2023 |archive-date=19 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219195004/https://www.grammy.com/awards/hall-of-fame-award#d |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Әндер тізімі ==
{{tracklist
| music_credits   = yes
| headline        = Бірінші жақ
| extra_column    = Вокал

| all_lyrics      = [[Роджер Уотерс]]

| title1          = [[Speak to Me]]
| music1          = Мэйсон
| extra1          = ''аспаптық''
| length1         = 1:30

| title2          = [[Breathe (Pink Floyd әні)|Breathe]]
| music2          = Гилмор, Райт
| extra2          = Гилмор
| length2         = 2:43

| title3          = [[On the Run]]
| music3          = Гилмор, Уотерс
| extra3          = ''аспаптық''
| length3         = 3:36

| title4          = [[Time (Pink Floyd әні)|Time]]
| note4           = «Breathe (Reprise)» әнін қамтиды
| music4          = Уотерс, Мэйсон, Гилмор, Райт
| extra4          = Гилмор, Райт
| length4         = 7:01

| title5          = [[The Great Gig in the Sky]]
| music5          = Райт
| extra5          = Клэр Торри
| length5         = 4:36
}}

{{tracklist
| music_credits   = yes
| headline        = Екінші жақ
| extra_column    = Вокал

| title1          = [[Money (Pink Floyd әні)|Money]]
| music1          = Уотерс
| extra1          = Гилмор
| length1         = 6:22

| title2          = [[Us and Them (ән)|Us and Them]]
| music2          = Райт
| extra2          = Гилмор, Райт
| length2         = 7:46

| title3          = [[Any Colour You Like]]
| music3          = Гилмор, Мэйсон, Райт
| extra3          = ''аспаптық''
| length3         = 3:25

| title4          = [[Brain Damage]]
| music4          = Уотерс
| extra4          = Уотерс
| length4         = 3:48

| title5          = [[Eclipse (ән)|Eclipse]]
| music5          = Уотерс
| extra5          = Уотерс
| length5         = 2:03
}}

== Жазбаға қатысқандар ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
'''Pink Floyd:'''
* [[Дэвид Гилмор]] – вокал, гитара, VCS3;
* [[Ник Мэйсон]] – соқпалы аспаптар, перкуссия, таспалық эффектілер;
* [[Роджер Уотерс]] – бас-гитара, вокал, VCS3, таспалық эффектілер;
* [[Ричард Райт (музыкант)|Ричард Райт]] – пернелі аспаптар, вокал, VCS3.

'''Шақырылған қатысушылар:'''
* Дик Пэрри — саксофон («Us and Them» және «Money»);
* Клэр Торри — вокализ («The Great Gig in the Sky»);
* Дорис Трой, Лесли Дункан, Лиза Страйк, Барри Сент Джон — бэк-вокал;
{{col-2}}
'''Дыбыс жазу'''
* Алан Парсонс — дыбыс инженері;
* Питер Джеймс — дыбыс инженерінің көмекшісі;
* Крис Томас — дыбыс үйлестіру бойынша консультант;

'''Дизайн:'''
* Сторм Торгерсон — мерейтойлық басылымдардың дизайны;
* Джордж Харди — иллюстрациялар, мұқабаны безендіру;
* Джилл Фурмановски — фотосуреттер;
* Дэвид Синклер — компакт-дискінің қайта басылымына арналған ескертпелер.
{{col-end}}

== Сертификаттау ==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; max-width:650px;&quot;
|-
! Ел 
! Мәртебесі 
! Сатылымы
|-
|''{{Байрақ|Аргентина}}'' (1991 жылғы сертификат)&lt;ref name=&quot;capif&quot;&gt;{{cite web |title=Argentinian album certifications Pink Floyd The Dark Side of the Moon |publisher=CAPIF |archive-url=https://archive.today/20110706084739/http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&amp;PerDesde_AA=0&amp;PerHasta_MM=0&amp;PerHasta_AA=0&amp;interprete=Pink+Floyd&amp;album=The+Dark+Side+of+the+Moon&amp;LanDesde_MM=0&amp;LanDesde_AA=0&amp;LanHasta_MM=0&amp;LanHasta_AA=0&amp;Galardon=O&amp;Tipo=1&amp;ACCION2=+Buscar+&amp;ACCION=Buscar&amp;CO=5&amp;CODOP=ESOP |url=http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&amp;PerDesde_AA=0&amp;PerHasta_MM=0&amp;PerHasta_AA=0&amp;interprete=Pink+Floyd&amp;album=The+Dark+Side+of+the+Moon&amp;LanDesde_MM=0&amp;LanDesde_AA=0&amp;LanHasta_MM=0&amp;LanHasta_AA=0&amp;Galardon=O&amp;Tipo=1&amp;ACCION2=+Buscar+&amp;ACCION=Buscar&amp;CO=5&amp;CODOP=ESOP |archive-date=6 July 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| [[Сурет:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Платиналы
| 120,000^
|-
|''{{Байрақ|Аргентина}}'' (1994 жылғы сертификат)&lt;ref name=&quot;capif&quot; /&gt;
| [[Сурет:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Платиналы
| 120,000^
|-
|''{{Байрақ|Аустралия}}'' &lt;small&gt;(Музыкалық видео)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Платиналы
| 60,000^
|-
|''{{Байрақ|Аустралия}}'' &lt;small&gt;(Альбом)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/society-and-culture/blogs/the-tribal-mind/the-tribal-mind-archive-the-music-australia-loved-20130110-2cilw.html |title=The Music Australia Loved |work=Sydney Morning Herald |date=1 January 2013|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112160723/http://www.smh.com.au/federal-politics/society-and-culture/blogs/the-tribal-mind/the-tribal-mind-archive-the-music-australia-loved-20130110-2cilw.html|archive-date=12 January 2014}}&lt;/ref&gt;
| [[Сурет:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 14× Платиналы
| 1,020,000^
|-
|''{{Байрақ|Аустрия}}''
| [[Сурет:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Платиналы
| 100,000*
|-
|''{{Байрақ|Бельгия}}''
| [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] Алтын
| 25,000*
|-
|''{{Байрақ|Канада}}'' &lt;small&gt;(Музыкалық видео)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Quintuple platinum record icon.svg|20px]] 5× Платиналы
| 50,000^
|-
|''{{Байрақ|Канада}}'' &lt;small&gt;(Альбом)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Double diamond record icon.svg|20px]] 2× Гауһар
| 2,000,000^
|-
|''{{Байрақ|Канада}}'' &lt;small&gt;(Immersion Box Set)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] Алтын
| 40,000^
|-
|''{{Байрақ|Чехия}}''&lt;ref name=Cz&gt;{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=CyUEAAAAMBAJ&amp;q=czech+gold&amp;pg=PT134 |title=Czech Gold |magazine=Billboard |page=70 |date=17 November 1979|access-date=19 March 2019}}&lt;/ref&gt;
| [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] Алтын
| 50,000*
|-
|''{{Байрақ|Дания}}''
| [[Сурет:Quintuple platinum record icon.svg|20px]] 5× Платиналы
| 100,000‡
|-
|''{{Байрақ|Франция}}''&lt;ref name=&quot;letelegramme&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.letelegramme.fr/soir/quel-est-le-disque-le-plus-vendu-en-france-de-tous-les-temps-25-09-2020-12625130.php |publisher=Le Télégramme |title=Quel est le disque le plus vendu en France de tous les temps ? |author=Steven Leroy |date=25 September 2020 |language=french |access-date=19 June 2022 |archive-date=19 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619081428/https://www.letelegramme.fr/soir/quel-est-le-disque-le-plus-vendu-en-france-de-tous-les-temps-25-09-2020-12625130.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналы
| 2,500,000*
|-
|''{{Байрақ|Германия}}'' &lt;small&gt;(Альбом)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Платиналы
| 1,500,000^
|-
|''{{Байрақ|Германия}}'' &lt;small&gt;(Музыкалық видео)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] Алтын
| 25,000^
|-
|''{{Байрақ|Грекия}}''&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/70s/1978/Billboard%201978-11-18.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/70s/1978/Billboard%201978-11-18.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=From the Music Capitols of the World – Athens |magazine=Billboard |page=73 |date=18 November 1978 |via=World Radio History|access-date=28 October 2020}}&lt;/ref&gt;
| — &lt;small&gt;(сертификатталмаған)&lt;/small&gt;
| 45,000
|-
|''{{Байрақ|Исландия}}''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://plotutidindi.is/tonlistinn/|title=Tónlistinn – Plötur|trans-title=The Music – Albums|language=is|publisher=Plötutíðindi|access-date=22 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20230301093419/http://plotutidindi.is/tonlistinn/|archive-date=1 March 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fhf.is/soluvidurkenningar/|title=Söluviðurkenningar|publisher=Félag hljómplötuframleiðenda|language=is|access-date=22 April 2025|archive-date=10 September 2021|archive-url=https://archive.today/20210910125432/https://fhf.is/soluvidurkenningar/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] Алтын
| 2,500*
|-
|''{{Байрақ|Италия}}'' &lt;small&gt;(1973–1989 жылдардағы сатылым)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1989/BB-1989-12-09.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1989/BB-1989-12-09.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Italy {{!}} Talent Challenges|magazine=Billboard Magazine|first=Daniele|last=Caroli|volume=101|number=49|page=I-8|date=9 December 1989|issn=0006-2510|via=World Radio History|access-date=25 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| — &lt;small&gt;(сертификатталмаған)&lt;/small&gt;
| 1,000,000*
|-
|''{{Байрақ|Италия}}'' &lt;small&gt;(2009 жылдан бергі сатылым)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Платиналы
| 400,000‡
|-
|''{{Байрақ|Жаңа Зеландия}}''
| [[Сурет:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 16× Платиналы
| 240,000^
|-
|''{{Байрақ|Польша}}'' &lt;small&gt;(Warner Music басылымы)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Платиналы
| 40,000*
|-
|''{{Байрақ|Польша}}'' &lt;small&gt;(Pomatom EMI басылымы)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналы
| 20,000*
|-
|''{{Байрақ|Португалия}}'' &lt;small&gt;(Қайта шығарылымы)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Платиналы
| 30,000^
|-
|''{{Байрақ|Ресей}}'' &lt;small&gt;(Remastered басылымы)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналы
| 50,000*
|-
|''{{Байрақ|Испания}}''&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1980/BB-1980-04-26.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1980/BB-1980-04-26.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=International – Supertramp $ |magazine=Billboard |page=57 |date=26 April 1980 |via=World Radio History|access-date=28 October 2020}}&lt;/ref&gt;
| — &lt;small&gt;(сертификатталмаған)&lt;/small&gt;
| 50,000
|-
|''{{Байрақ|Ұлыбритания}}'' &lt;small&gt;(&quot;The Making Of&quot; видео)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналы
| 50,000^
|-
|''{{Байрақ|Ұлыбритания}}'' &lt;small&gt;(Альбом)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 16× Платиналы
| 4,800,000‡
|-
|''{{Байрақ|АҚШ}}'' &lt;small&gt;(Музыкалық видео)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Платиналы
| 300,000^
|-
|''{{Байрақ|АҚШ}}'' &lt;small&gt;(Альбом, 1973–1998 сатылым дерегі)&lt;/small&gt;
| [[Сурет:Diamond record icon.svg|20px]] 15× Платиналы (Гауһар)
| 15,000,000^
|-
|''{{Байрақ|АҚШ}}'' &lt;small&gt;(Nielsen дерегі 1991–2007)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://blogs.usatoday.com/listenup/2007/02/sales_questions_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070218231012/http://blogs.usatoday.com/listenup/2007/02/sales_questions_1.html |title=Sales questions: Pink Floyd |last=Barnes |first=Ken |date=16 February 2007 |work=[[USA Today]]|archive-date=18 February 2007|access-date=28 October 2020}}&lt;/ref&gt;
| — &lt;small&gt;(сертификатталмаған)&lt;/small&gt;
| 8,360,000
|-
|''Әлем бойынша''
| —
| 45,000,000&lt;ref name=&quot;BB-20130316&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;| * сатылым деректері тек сертификаттауға негізделгенін білдіреді&lt;br&gt;^ жөнелтілім деректері тек сертификаттауға негізделгенін білдіреді&lt;br&gt;‡ сатылым+стриминг деректері тек сертификаттауға негізделгенін білдіреді
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Pink Floyd альбомдары]]
[[Санат:Harvest Records альбомдары]]
[[Санат:Capitol Records альбомдары]]
[[Санат:Прогрессивті рок альбомдары]]
[[Санат:Психоделиялық рок альбомдары]]
[[Санат:Концептуалды альбомдар]]</text>
      <sha1>245aic39k27v3k0e1q2m05l487sxcq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Pink Floyd альбомдары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781677</id>
    <revision>
      <id>3608131</id>
      <timestamp>2026-05-23T18:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Орындаушылар бойынша альбомдар]] [[Санат:Орындаушылар бойынша рок-альбомдар]] [[Санат:Ұлыбритания альбомдары]] [[Санат:Pink Floyd]]</comment>
      <origin>3608131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239" sha1="38xvoopbn5iszr0sus3bsepp483bhnt" xml:space="preserve">[[Санат:Орындаушылар бойынша альбомдар]]
[[Санат:Орындаушылар бойынша рок-альбомдар]]
[[Санат:Ұлыбритания альбомдары]]
[[Санат:Pink Floyd]]</text>
      <sha1>38xvoopbn5iszr0sus3bsepp483bhnt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:1973 жылы шыққан альбомдар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781678</id>
    <revision>
      <id>3608132</id>
      <timestamp>2026-05-23T18:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commons category|Music albums from 1973}} {{Жылдар бойынша тақырып||1973|жылы шыққан альбомдар}}  [[Санат:1970 жж. альбомдары]] [[Санат:1973 жылғы музыкалық шығармалар]] [[Санат:Шыққан жылы бойынша музыкалық альбомдар]]</comment>
      <origin>3608132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="346" sha1="6w11k3wlnnwejziy3mmis9pvvg4w3y8" xml:space="preserve">{{Commons category|Music albums from 1973}}
{{Жылдар бойынша тақырып||1973|жылы шыққан альбомдар}}

[[Санат:1970 жж. альбомдары]]
[[Санат:1973 жылғы музыкалық шығармалар]]
[[Санат:Шыққан жылы бойынша музыкалық альбомдар]]</text>
      <sha1>6w11k3wlnnwejziy3mmis9pvvg4w3y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Улан Раев</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781679</id>
    <revision>
      <id>3608139</id>
      <timestamp>2026-05-23T19:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3608139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="215" sha1="ps5tmzgyvptnmzbheus8oi6b1amzh80" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Улан Раев}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 00:01, 2026 ж. мамырдың 24 (+05)</text>
      <sha1>ps5tmzgyvptnmzbheus8oi6b1amzh80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сары Осман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781680</id>
    <revision>
      <id>3608153</id>
      <timestamp>2026-05-24T04:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: Сары Осман (ортағасырлық деректерде Сары-Осман атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық...</comment>
      <origin>3608153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7084" sha1="549umuf738itjdqpos4t65sw86kvhni" xml:space="preserve">Сары Осман (ортағасырлық деректерде Сары-Осман атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

Сарыжомарт

Сарыжомарт (қаз. Сарыжомарт, ортағасырлық деректерде Сары-Осман) — XV ғасырдағы ортағасырлық саяси қайраткер, Шығыс Дешті Қыпшақтағы көшпелі тайпалардың басты жетекшілерінің бірі, сондай-ақ қазақтың Найман тайпасы (Орта жүз) ішіндегі ірі бөлімнің эпонимі.

«Сарыжомарт» ұғымы тарихи және этнографиялық тұрғыдан тарихи тұлға (прототип) және кейінгі орта ғасырларда қалыптасқан ірі қазақ руы ретінде екі мағынада қарастырылады.

Есімнің шығу тегі мен этимологиясы

XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

Тарихи контекст (XV ғасыр)

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

Қазақ шежіресіндегі орны

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>549umuf738itjdqpos4t65sw86kvhni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608154</id>
      <parentid>3608153</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3608154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7090" sha1="rmf1zrueguw8yhrf1xjxonely9r3mlk" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (ортағасырлық деректерде Сары-Осман атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

Сарыжомарт

Сарыжомарт (қаз. Сарыжомарт, ортағасырлық деректерде Сары-Осман) — XV ғасырдағы ортағасырлық саяси қайраткер, Шығыс Дешті Қыпшақтағы көшпелі тайпалардың басты жетекшілерінің бірі, сондай-ақ қазақтың Найман тайпасы (Орта жүз) ішіндегі ірі бөлімнің эпонимі.

«Сарыжомарт» ұғымы тарихи және этнографиялық тұрғыдан тарихи тұлға (прототип) және кейінгі орта ғасырларда қалыптасқан ірі қазақ руы ретінде екі мағынада қарастырылады.

Есімнің шығу тегі мен этимологиясы

XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

Тарихи контекст (XV ғасыр)

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

Қазақ шежіресіндегі орны

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>rmf1zrueguw8yhrf1xjxonely9r3mlk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608155</id>
      <parentid>3608154</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3608155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7080" sha1="extken5dvfomuj857b4ac2cl1z8h2yw" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

Сарыжомарт

Сарыжомарт (қаз. Сарыжомарт, ортағасырлық деректерде Сары-Осман) — XV ғасырдағы ортағасырлық саяси қайраткер, Шығыс Дешті Қыпшақтағы көшпелі тайпалардың басты жетекшілерінің бірі, сондай-ақ қазақтың Найман тайпасы (Орта жүз) ішіндегі ірі бөлімнің эпонимі.

«Сарыжомарт» ұғымы тарихи және этнографиялық тұрғыдан тарихи тұлға (прототип) және кейінгі орта ғасырларда қалыптасқан ірі қазақ руы ретінде екі мағынада қарастырылады.

Есімнің шығу тегі мен этимологиясы

XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

Тарихи контекст (XV ғасыр)

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

Қазақ шежіресіндегі орны

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>extken5dvfomuj857b4ac2cl1z8h2yw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608156</id>
      <parentid>3608155</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3608156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7086" sha1="2duf0xczzg558kjxrrsikc6bafkhz1g" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

== Сарыжомарт ==

Сарыжомарт (қаз. Сарыжомарт, ортағасырлық деректерде Сары-Осман) — XV ғасырдағы ортағасырлық саяси қайраткер, Шығыс Дешті Қыпшақтағы көшпелі тайпалардың басты жетекшілерінің бірі, сондай-ақ қазақтың Найман тайпасы (Орта жүз) ішіндегі ірі бөлімнің эпонимі.

«Сарыжомарт» ұғымы тарихи және этнографиялық тұрғыдан тарихи тұлға (прототип) және кейінгі орта ғасырларда қалыптасқан ірі қазақ руы ретінде екі мағынада қарастырылады.

Есімнің шығу тегі мен этимологиясы

XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

Тарихи контекст (XV ғасыр)

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

Қазақ шежіресіндегі орны

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>2duf0xczzg558kjxrrsikc6bafkhz1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608157</id>
      <parentid>3608156</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сарыжомарт */</comment>
      <origin>3608157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6278" sha1="2mcrpm7vral8yovkg69lipylo6omwqe" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

== Есімнің шығу тегі мен этимологиясы ==

XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

Тарихи контекст (XV ғасыр)

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

Қазақ шежіресіндегі орны

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>2mcrpm7vral8yovkg69lipylo6omwqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608158</id>
      <parentid>3608157</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Есімнің шығу тегі мен этимологиясы */</comment>
      <origin>3608158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6284" sha1="ful3i5ivooqg1tek516v6lm0lx87orr" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

== Есімнің шығу тегі мен этимологиясы ==

XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

Қазақ шежіресіндегі орны

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>ful3i5ivooqg1tek516v6lm0lx87orr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608159</id>
      <parentid>3608158</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихи контекст (XV ғасыр) */</comment>
      <origin>3608159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6290" sha1="j01y2e6mj5nokkswyzs7vsln7qxommt" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

== Есімнің шығу тегі мен этимологиясы ==

XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>j01y2e6mj5nokkswyzs7vsln7qxommt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608160</id>
      <parentid>3608159</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақ шежіресіндегі орны */</comment>
      <origin>3608160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7103" sha1="hv02fx23uhmhwoedwp8e7ppplqyt19o" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

== Есімнің шығу тегі мен этимологиясы ==

XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Сарыжомарт ==

Сарыжомарт (қаз. Сарыжомарт, ортағасырлық деректерде Сары-Осман) — XV ғасырдағы ортағасырлық саяси қайраткер, Шығыс Дешті Қыпшақтағы көшпелі тайпалардың басты жетекшілерінің бірі, сондай-ақ қазақтың Найман тайпасы (Орта жүз) ішіндегі ірі бөлімнің эпонимі.

«Сарыжомарт» ұғымы тарихи және этнографиялық тұрғыдан тарихи тұлға (прототип) және кейінгі орта ғасырларда қалыптасқан ірі қазақ руы ретінде екі мағынада қарастырылады.
== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>hv02fx23uhmhwoedwp8e7ppplqyt19o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608161</id>
      <parentid>3608160</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сарыжомарт */</comment>
      <origin>3608161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6290" sha1="j01y2e6mj5nokkswyzs7vsln7qxommt" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

== Есімнің шығу тегі мен этимологиясы ==

XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>j01y2e6mj5nokkswyzs7vsln7qxommt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608162</id>
      <parentid>3608161</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Есімнің шығу тегі мен этимологиясы */</comment>
      <origin>3608162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6248" sha1="kwzoi2mlrgumwo6wswyuigf9oycsmks" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

== Биографиясы ==

XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>kwzoi2mlrgumwo6wswyuigf9oycsmks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608163</id>
      <parentid>3608162</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографиясы */</comment>
      <origin>3608163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6418" sha1="f424pm188ym05vtrrql140yj1dni5tr" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады.
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>f424pm188ym05vtrrql140yj1dni5tr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608164</id>
      <parentid>3608163</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографиясы */</comment>
      <origin>3608164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6664" sha1="4oslmqwoajkzn0x1pnchqhkcyyq5uyd" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді.
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>4oslmqwoajkzn0x1pnchqhkcyyq5uyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608165</id>
      <parentid>3608164</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографиясы */</comment>
      <origin>3608165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="7t2z3nbr8klc5rrc70onb1gf9euphyx" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

Ру тармақтары

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>7t2z3nbr8klc5rrc70onb1gf9euphyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608166</id>
      <parentid>3608165</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақ шежіресіндегі орны */</comment>
      <origin>3608166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6822" sha1="munq2wmnjtcozys1mu6ihdtg8iv8dog" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

Атрибуттары: Ұран және таңба

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

Естелігі

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>munq2wmnjtcozys1mu6ihdtg8iv8dog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608168</id>
      <parentid>3608166</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ру тармақтары */</comment>
      <origin>3608168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="bq7gnrgf6qhix1sse8djh7ijqbq0rux" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды. Төменде ол туралы Уикипедияның академиялық әрі құрылымдық стилінде рәсімделген мақала берілген.

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>bq7gnrgf6qhix1sse8djh7ijqbq0rux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608169</id>
      <parentid>3608168</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6632" sha1="isn74s3bf991k626vf0rlwoje5l14pw" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>isn74s3bf991k626vf0rlwoje5l14pw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608170</id>
      <parentid>3608169</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7060" sha1="cszfip60zzvom7ztkdfhvdya8ie5x3m" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>cszfip60zzvom7ztkdfhvdya8ie5x3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608171</id>
      <parentid>3608170</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7061" sha1="tayu8zsh6a1w6a1217rlwtuxqcc87dy" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.</text>
      <sha1>tayu8zsh6a1w6a1217rlwtuxqcc87dy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608172</id>
      <parentid>3608171</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Естелігі */</comment>
      <origin>3608172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7117" sha1="qm9b4489r80oooyhk7q3uho9mtvujkn" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>qm9b4489r80oooyhk7q3uho9mtvujkn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608173</id>
      <parentid>3608172</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографиясы */</comment>
      <origin>3608173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7543" sha1="s44vlcnytoq69amkz2b99vet27n29a0" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>s44vlcnytoq69amkz2b99vet27n29a0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608174</id>
      <parentid>3608173</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақ шежіресіндегі орны */</comment>
      <origin>3608174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7805" sha1="hyp4jjygf9t57dmjsiqo18a473x3pj6" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>hyp4jjygf9t57dmjsiqo18a473x3pj6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608175</id>
      <parentid>3608174</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографиясы */</comment>
      <origin>3608175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8210" sha1="4zg6c2x5j32x8mzj5be3cplsdftvazf" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>4zg6c2x5j32x8mzj5be3cplsdftvazf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608176</id>
      <parentid>3608175</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ру тармақтары */</comment>
      <origin>3608176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8608" sha1="paqb58o3vavy0591jujsgve7dw5vqsb" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>paqb58o3vavy0591jujsgve7dw5vqsb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608177</id>
      <parentid>3608176</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары|Қазақ руларының арғы бабалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8680" sha1="6htq7vi25163fimw0gsh4zgo7ltbqqi" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, би әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>6htq7vi25163fimw0gsh4zgo7ltbqqi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608178</id>
      <parentid>3608177</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8682" sha1="qd7jr43uwmxj4rmb6vavhdgfowrstjo" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде Сары Жомарт атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>qd7jr43uwmxj4rmb6vavhdgfowrstjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608179</id>
      <parentid>3608178</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8688" sha1="fro9ffbxe7wxk4rset3lkqc8xrsbril" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
Алтын Орданың беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>fro9ffbxe7wxk4rset3lkqc8xrsbril</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608180</id>
      <parentid>3608179</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографиясы */</comment>
      <origin>3608180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8692" sha1="jotytv9oia4cq84h0vtvkhp8h2jt1d0" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі Найман Құтлұқ Бұқаның ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>jotytv9oia4cq84h0vtvkhp8h2jt1d0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608181</id>
      <parentid>3608180</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографиясы */</comment>
      <origin>3608181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8739" sha1="ejey0765gtj0w5ecg4d01z3agh0amym" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; XV ғасыр) — көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілқайыр хандығы) дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>ejey0765gtj0w5ecg4d01z3agh0amym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608183</id>
      <parentid>3608181</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8690" sha1="jgm0jwhe1ssu1ubl80kyhbsq3uw5tyv" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; XV ғасыр) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың Орта жүзі құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>jgm0jwhe1ssu1ubl80kyhbsq3uw5tyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608192</id>
      <parentid>3608183</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8694" sha1="dwnmo8d93j8lu9fxx8xd0sm3jz4tzva" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; XV ғасыр) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың [[Орта жүз]]і құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>dwnmo8d93j8lu9fxx8xd0sm3jz4tzva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608193</id>
      <parentid>3608192</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8698" sha1="d20z4nmi2ohktqe8cmq9sxcolrxoddv" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ қазақтың [[Орта жүз]]і құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>d20z4nmi2ohktqe8cmq9sxcolrxoddv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608194</id>
      <parentid>3608193</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8719" sha1="7f67dvih85b3bo6zxey3rym64zbo4he" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы Найман тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>7f67dvih85b3bo6zxey3rym64zbo4he</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608195</id>
      <parentid>3608194</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8742" sha1="b0g98wt99px0v5nb9dq2se9vx0idc5c" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс Қырымда біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>b0g98wt99px0v5nb9dq2se9vx0idc5c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608196</id>
      <parentid>3608195</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографиясы */</comment>
      <origin>3608196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8746" sha1="7wvmc0x3r0f7itbni2l48h82f382o6x" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге Әмір Темірдің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>7wvmc0x3r0f7itbni2l48h82f382o6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608197</id>
      <parentid>3608196</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографиясы */</comment>
      <origin>3608197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8750" sha1="tajn7ue8z9e8h815k5520w8qd00631o" xml:space="preserve">'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>tajn7ue8z9e8h815k5520w8qd00631o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608198</id>
      <parentid>3608197</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12168" sha1="q73gwlpykx1ia3ipzhd9s5eqyaani8v" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = монарх
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>q73gwlpykx1ia3ipzhd9s5eqyaani8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608199</id>
      <parentid>3608198</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12155" sha1="bm88fbgg71szctlhcgkkgv8gjdvs9uv" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>bm88fbgg71szctlhcgkkgv8gjdvs9uv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608200</id>
      <parentid>3608199</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12174" sha1="j0ec7wox7oecbfllrpjt38jziqjybw4" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>j0ec7wox7oecbfllrpjt38jziqjybw4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608201</id>
      <parentid>3608200</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12192" sha1="k9gfgm7s8tzot4gijgcypzbtkna1261" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>k9gfgm7s8tzot4gijgcypzbtkna1261</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608202</id>
      <parentid>3608201</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12213" sha1="dar0dw3masl01iuyk42qu7enh66lge9" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = Сары Жомарт
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>dar0dw3masl01iuyk42qu7enh66lge9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608203</id>
      <parentid>3608202</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12238" sha1="fcnwcq576ynwiq6u42rmylh2lwzb873" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = Сары Жомарт
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әбілқайыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>fcnwcq576ynwiq6u42rmylh2lwzb873</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608204</id>
      <parentid>3608203</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12248" sha1="4ib47z8v0xmgmdui0uhteaf1keizy3a" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = Сары Жомарт
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әбілқайыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = ислам
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>4ib47z8v0xmgmdui0uhteaf1keizy3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608205</id>
      <parentid>3608204</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12267" sha1="64zw2v9hgd4gvcfuhq5yx93yexhljjn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = Сары Жомарт
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әбілқайыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = ислам
 | Азаматтығы           = Алтын Орда
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>64zw2v9hgd4gvcfuhq5yx93yexhljjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608206</id>
      <parentid>3608205</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12294" sha1="bf97i9rd9org0rbxe6b7j1qcp0d5gyd" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = Сары Жомарт
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әбілқайыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = ислам
 | Азаматтығы           = Алтын Орда
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Ілияс (Сүгірше)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>bf97i9rd9org0rbxe6b7j1qcp0d5gyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608207</id>
      <parentid>3608206</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12306" sha1="0muvbyspec852vqbavj5wvrnyre9nn1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = Сары Жомарт
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әбілқайыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = ислам
 | Азаматтығы           = Алтын Орда
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Найман
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Ілияс (Сүгірше)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>0muvbyspec852vqbavj5wvrnyre9nn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608208</id>
      <parentid>3608207</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12529" sha1="7ck9zj1aelxul0anjkq8m4yd4x96f0w" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = Сары Жомарт
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әбілқайыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = ислам
 | Азаматтығы           = Алтын Орда
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Найман
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Ілияс (Сүгірше)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Беклербек Құтлұқ Бұқаның немересі, Ілиястың ұлы, бүгінгі наймандардың жартысының бабасы Төлегетайдың (Тұлын Қожа) ағасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Оқырештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>7ck9zj1aelxul0anjkq8m4yd4x96f0w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608209</id>
      <parentid>3608208</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақ шежіресіндегі орны */</comment>
      <origin>3608209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12529" sha1="49dfkj3hvwezbhu6tknf7okayv4lvzi" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = Сары Жомарт
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әбілқайыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = ислам
 | Азаматтығы           = Алтын Орда
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Найман
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Ілияс (Сүгірше)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Беклербек Құтлұқ Бұқаның немересі, Ілиястың ұлы, бүгінгі наймандардың жартысының бабасы Төлегетайдың (Тұлын Қожа) ағасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Өкірештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы әрі Сүгіршенің ағасы немесе інісі. Сүгіршеден Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>49dfkj3hvwezbhu6tknf7okayv4lvzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608210</id>
      <parentid>3608209</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақ шежіресіндегі орны */</comment>
      <origin>3608210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12573" sha1="1mdms99sj9tfdr47rj8azam4vfpjxig" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = Сары Жомарт
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әбілқайыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = ислам
 | Азаматтығы           = Алтын Орда
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Найман
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Ілияс (Сүгірше)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Беклербек Құтлұқ Бұқаның немересі, Ілиястың ұлы, бүгінгі наймандардың жартысының бабасы Төлегетайдың (Тұлын Қожа) ағасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Өкірештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы Ілиястың (Сүгірше) баласы Төлегетайдың бауыры әрі ағасы. Төлегетайдан Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>1mdms99sj9tfdr47rj8azam4vfpjxig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608211</id>
      <parentid>3608210</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12605" sha1="bxikg6cnr3mhv9llaoloytzrib6wztw" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = Сары Жомарт
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әбілқайыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = ислам
 | Азаматтығы           = Алтын Орда
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Найман
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Ілияс (Сүгірше)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Беклербек Құтлұқ Бұқаның немересі, Ілиястың ұлы, бүгінгі наймандардың жартысының бабасы [[Төлегетай баба|Төлегетайдың]] (Тұлын Қожа) ағасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен парсы тіліндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Өкірештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы Ілиястың (Сүгірше) баласы Төлегетайдың бауыры әрі ағасы. Төлегетайдан Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>bxikg6cnr3mhv9llaoloytzrib6wztw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608212</id>
      <parentid>3608211</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихи контекст (XV ғасыр) */</comment>
      <origin>3608212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12609" sha1="rjxudmimzz5o40m0lbnq02rbpu80uia" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = Сары Жомарт
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әбілқайыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = ислам
 | Азаматтығы           = Алтын Орда
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Найман
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Ілияс (Сүгірше)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Беклербек Құтлұқ Бұқаның немересі, Ілиястың ұлы, бүгінгі наймандардың жартысының бабасы [[Төлегетай баба|Төлегетайдың]] (Тұлын Қожа) ағасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен [[парсы тілі]]ндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Өкірештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы Ілиястың (Сүгірше) баласы Төлегетайдың бауыры әрі ағасы. Төлегетайдан Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>rjxudmimzz5o40m0lbnq02rbpu80uia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608278</id>
      <parentid>3608212</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3608278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12605" sha1="qr5chpq37zib21kn6b5egejtfl60xaf" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Сары Осман
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Беклербек
 | Лақап аты            = Сары Жомарт
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әбілқайыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = ислам
 | Азаматтығы           = Алтын Орда
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Найман
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Ілияс (Сүгірше)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сары Осман''' (қазақ шежіресінде '''Сары Жомарт''' атымен де белгілі; [[XV ғасыр]]) — [[Әбілқайыр хандығы]] дәуіріндегі ірі тарихи тұлға, бек әрі қолбасшы, сондай-ақ [[қазақтар|қазақтың]] [[Орта жүз]]і құрамындағы [[наймандар|Найман]] тайпасындағы осы аттас ірі ру-тайпалық бірлестіктің аңызға айналған түп атасы. Беклербек Құтлұқ Бұқаның немересі, Ілиястың ұлы, бүгінгі наймандардың жартысының бабасы [[Төлегетай баба|Төлегетайдың]] (Тұлын Қожа) ағасы. Қазақ шежіресіне сәйкес, оның ұрпақтары «Ергенекті Найман» тармағын құрайды.&lt;ref name=&quot;abdulkhair&quot;&gt;''Масуд ибн Османи Кухистани.'' Тарих-и Абулхаир-хани // Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Сост. С. К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 142—145.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[Алтын Орда]]ның беделді беклербегі [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Найман Құтлұқ Бұқаның]] ұлы Ілиястың тұңғышы болып табылады. Құтлұқ Бұқа қайтыс болғаннан кейін Ілияс [[Қырым]]да біраз билік құрып, бауыры Синанмен бірге [[Әмір Темір]]дің шабуылдарына тойтарыс берді. Бара-бара қысым күшейе түсіп, Құтлұқ Бұқа ұрпақтары Дешті Қыпшаққа қайтып оралды.&lt;ref name=&quot;shezhire-portal&quot;&gt;{{cite web |url=https://shejire.kz |title=Электронный портал казахского шежире: Родословная найманов (Ергенекті) |author=Казахское историко-генеалогическое общество |website=shejire.kz |date=2021-04-12 |accessdate=2026-05-24 |archiveurl=https://archive.org |archivedate=2024-01-15 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;
XV–XVI ғасырлардағы түркітілдес жазба ескерткіштерде Сары-Осман (немесе Сары Осман-бек) есімі кездеседі. Далалық ауызша дәстүр мен қазақ шежіресінің мәліметтері бойынша, бұл тұлға өз жомарттығымен, батырлығымен және руластарына қиын кезеңдерде қамқор болуымен танылған. Осыған байланысты оның «Сары» (қаз. сары, ақшыл, алтын түсті) есіміне «Жомарт» (қаз. кең пейілді, асыл) эпитеті қосылып, уақыт өте келе біртұтас Сарыжомарт есіміне айналған.&lt;ref name=&quot;e-history&quot;&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz |title=Родоплеменной состав и расселение казахов Среднего жуза: Найманы |author=Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова |website=e-history.kz (История Казахстана) |date=2014-08-18 |accessdate=2026-05-24 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи контекст (XV ғасыр) ==

Мұрағаттық жылнамалар мен [[парсы тілі]]ндегі еңбектерде (әсіресе Масуд Кухистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» шығармасында) Сары Осман-бек Әбілқайыр ханды (1412—1468) оның көшпелі өзбектер мемлекетін қалыптастыруының алғашқы кезеңінде қолдаған беделді әрі ықпалды бектердің бірі ретінде аталады.

Даладағы саяси дағдарыс кезеңінде Сары-Осман Ертіс, Есіл және Нұра өзендерінің аралығында көшіп-қонған найман тайпаларының ірі күштерін басқарған. Кейін Әбілқайыр хандығы ыдырап, Керей мен Жәнібек сұлтандардың көшуі барысында Сарыжомартқа қарасты рулардың бір бөлігі жаңадан қалыптасып жатқан Қазақ хандығының құрамына енген.

== Қазақ шежіресіндегі орны ==

Орта жүздің дәстүрлі шежіресіне сәйкес, Сарыжомарт Найман тайпасының маңызды тармақтарының бірінде ерекше орын алады. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар:

* Ең кең таралған нұсқа бойынша, Сарыжомарт (Сары мырза) — Өкірештің (наймандардың түп атасы) туған ұлы Ілиястың (Сүгірше) баласы Төлегетайдың бауыры әрі ағасы. Төлегетайдан Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл тарайды.
* Басқа бір нұсқа бойынша, ол Ұлан батырдың немересі немесе шөбересі болып келеді.

Ұрпақтарының «Ергенек» атты ру таңбасын (пішіні ілмек немесе бекіткішке ұқсас) қолдануына байланысты, Сарыжомарттан тараған рулар халық арасында «Ергенекті Найман» деген ортақ атаумен белгілі болған.&lt;ref name=&quot;dna-project&quot;&gt;{{cite web |url=https://familytreedna.com |title=Kazakhstan DNA Project: Phylogenetic structure of the Middle Jüz (Naiman tribe) |author=FTDNA Kazakhstan |website=familytreedna.com |date=2023-11-05 |accessdate=2026-05-24 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Ру тармақтары ===

Шежіреде Сарыжомарттан (оның бәйбішесі мен тоқалынан) қазіргі Қазақстанның шығыс өңірлеріне көбірек қоныстанған мынадай ірі аталар мен рулар тарайды деп көрсетіледі:

* Қаратай
* Көкжарлы
* Бура
* Балталы
* Бағаналы

Ескерту: Кейбір аймақтық шежіре нұсқаларында Бүйдалы, Жансары, Баржақсы және Шайгөз атты ұлдары да аталады. Тарихи себептерге байланысты олар нағашыларына кетіп, Уақ тайпасының құрамына сіңген деп баяндалады.&lt;ref name=&quot;sabitiov-dna&quot;&gt;{{cite journal |author=Сабитов Ж. М. |title=Этногенез найманов по данным популяционной генетики |journal=Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева |year=2012 |volume=4 |number=89 |pages=115—121 |url=https://enu.kz |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Ұран және таңба ===

Наймандардың дербес әрі қуатты бір қанаты ретінде Сарыжомарт бірлестігінің өз рәміздері болған:

* Рулық ұран: «Қаптағай!» (аңызға айналған батыр құрметіне арналған ортақ найман ұраны) немесе «Қаратай!» (үлкен ұлының атымен байланысты).
* Таңба: Ергенек (\eqslantless немесе \pitchfork), Орақ (орақ бейнесі).

== Естелігі ==

Қазақстанның Шығыс Қазақстан, Абай және Павлодар облыстарында — тарихи тұрғыдан Сарыжомарт ұрпақтары қоныстанған аймақтарда — оның есімі географиялық нысандарға берілген. Сонымен қатар ол туралы қазақ тайпаларының тарихына арналған іргелі зерттеулерде (мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Тынышпаев еңбектерінде және қазіргі ДНҚ-шежіре жобаларында) арнайы бөлімдер бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>qr5chpq37zib21kn6b5egejtfl60xaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбілқайыр Ордасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781681</id>
    <redirect title="Әбілқайыр хандығы" />
    <revision>
      <id>3608185</id>
      <timestamp>2026-05-24T05:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Sagzhan [[Әбілқайыр Ордасы]] бетін [[Әбілқайыр хандығы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3608185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="2xw6j831l7cnt3fkeodanmx651117o7" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Әбілқайыр хандығы]]</text>
      <sha1>2xw6j831l7cnt3fkeodanmx651117o7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мосты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781682</id>
    <revision>
      <id>3608219</id>
      <timestamp>2026-05-24T05:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Гродно облысы қалалары]]</comment>
      <origin>3608219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="etc02hhyjs26noteazrbklyci8dk16n" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>etc02hhyjs26noteazrbklyci8dk16n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608220</id>
      <parentid>3608219</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3608220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="651" sha1="nnvf69gmm4ygp3ooux9x0nfjzj9oxkv" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>nnvf69gmm4ygp3ooux9x0nfjzj9oxkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608221</id>
      <parentid>3608220</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3608221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1451" sha1="sik96rtgzw9zjlu5i60m3ocodglw2ci" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>sik96rtgzw9zjlu5i60m3ocodglw2ci</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608222</id>
      <parentid>3608221</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3608222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2645" sha1="5zgehc7h22wnfbormbpxfo3ajc68gv5" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>5zgehc7h22wnfbormbpxfo3ajc68gv5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608223</id>
      <parentid>3608222</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3608223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3438" sha1="cq7ftpdqjyja7u5baftjw774ve9zxxk" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>cq7ftpdqjyja7u5baftjw774ve9zxxk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608224</id>
      <parentid>3608223</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3608224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4490" sha1="eey1gfus4fqbh5ny7806tf16cjuptos" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

1939 жылы Гродно облысы Беларусь КСР-іне қайтарылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>eey1gfus4fqbh5ny7806tf16cjuptos</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608225</id>
      <parentid>3608224</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3608225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5271" sha1="16cbmjiuxlzsgzsdfi6cykxwe2qm8vs" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>16cbmjiuxlzsgzsdfi6cykxwe2qm8vs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608226</id>
      <parentid>3608225</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3608226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6087" sha1="t5cgumcjobjg4yxcdarhjxhaw0l7l7m" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мостыда жеті өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде Мостовдрев, Мотекс, Мостовский Кумпячок және Мостовская сельхозтехника бар. Қалада телефондар мен кабельдер де шығарылады.
«Беллесбумпром» концернінің құрамына кіретін «Мостовдрев» ААҚ - Беларусьтегі фанера, МДФ және HDF тақталары, еден жабыны, иілген ламинатталған бөлшектер, жиһаз және басқа да өнімдер шығаратын ең ірі кәсіпорындардың бірі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>t5cgumcjobjg4yxcdarhjxhaw0l7l7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608227</id>
      <parentid>3608226</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3608227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6634" sha1="sdx377q1bzaxxqfcjqsmw7jo904sxm5" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мостыда жеті өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде Мостовдрев, Мотекс, Мостовский Кумпячок және Мостовская сельхозтехника бар. Қалада телефондар мен кабельдер де шығарылады.
«Беллесбумпром» концернінің құрамына кіретін «Мостовдрев» ААҚ - Беларусьтегі фанера, МДФ және HDF тақталары, еден жабыны, иілген ламинатталған бөлшектер, жиһаз және басқа да өнімдер шығаратын ең ірі кәсіпорындардың бірі.

Қалада үш жалпы білім беретін мектеп және бір спорт зал, аудандық аурухана, емхана, балалар бөлімі, әйелдер консультациясы, жедел жәрдем станциясы және 5 дәріхана бар.
Қаланың басты көрікті жері, жаяу жүргіншілер көпірі, ХХ ғасырдың басындағы монументалды теміржол вокзалы ғимараты болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>sdx377q1bzaxxqfcjqsmw7jo904sxm5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608228</id>
      <parentid>3608227</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */</comment>
      <origin>3608228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6702" sha1="frhcee5n82bbouvixxx5fl09f3rzsld" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мостыда жеті өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде Мостовдрев, Мотекс, Мостовский Кумпячок және Мостовская сельхозтехника бар. Қалада телефондар мен кабельдер де шығарылады.
«Беллесбумпром» концернінің құрамына кіретін «Мостовдрев» ААҚ - Беларусьтегі фанера, МДФ және HDF тақталары, еден жабыны, иілген ламинатталған бөлшектер, жиһаз және басқа да өнімдер шығаратын ең ірі кәсіпорындардың бірі.

Қалада үш жалпы білім беретін мектеп және бір спорт зал, аудандық аурухана, емхана, балалар бөлімі, әйелдер консультациясы, жедел жәрдем станциясы және 5 дәріхана бар.
Қаланың басты көрікті жері, жаяу жүргіншілер көпірі (ұзындығы 200 метр, ені бір жарым метр.), ХХ ғасырдың басындағы монументалды теміржол вокзалы ғимараты болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>frhcee5n82bbouvixxx5fl09f3rzsld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608229</id>
      <parentid>3608228</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3608229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6885" sha1="sh4g49iv5jf03xrtfxti8qd58lvt3y9" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_bridges_9224.html|title=Население Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мостыда жеті өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде Мостовдрев, Мотекс, Мостовский Кумпячок және Мостовская сельхозтехника бар. Қалада телефондар мен кабельдер де шығарылады.
«Беллесбумпром» концернінің құрамына кіретін «Мостовдрев» ААҚ - Беларусьтегі фанера, МДФ және HDF тақталары, еден жабыны, иілген ламинатталған бөлшектер, жиһаз және басқа да өнімдер шығаратын ең ірі кәсіпорындардың бірі.

Қалада үш жалпы білім беретін мектеп және бір спорт зал, аудандық аурухана, емхана, балалар бөлімі, әйелдер консультациясы, жедел жәрдем станциясы және 5 дәріхана бар.
Қаланың басты көрікті жері, жаяу жүргіншілер көпірі (ұзындығы 200 метр, ені бір жарым метр.), ХХ ғасырдың басындағы монументалды теміржол вокзалы ғимараты болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>sh4g49iv5jf03xrtfxti8qd58lvt3y9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608230</id>
      <parentid>3608229</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз</comment>
      <origin>3608230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7147" sha1="ah6vvdkli9etot09aydha7ub2tv9y2n" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_bridges_9224.html|title=Население Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9315-Mosty.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Мостовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мостыда жеті өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде Мостовдрев, Мотекс, Мостовский Кумпячок және Мостовская сельхозтехника бар. Қалада телефондар мен кабельдер де шығарылады.
«Беллесбумпром» концернінің құрамына кіретін «Мостовдрев» ААҚ - Беларусьтегі фанера, МДФ және HDF тақталары, еден жабыны, иілген ламинатталған бөлшектер, жиһаз және басқа да өнімдер шығаратын ең ірі кәсіпорындардың бірі.

Қалада үш жалпы білім беретін мектеп және бір спорт зал, аудандық аурухана, емхана, балалар бөлімі, әйелдер консультациясы, жедел жәрдем станциясы және 5 дәріхана бар.
Қаланың басты көрікті жері, жаяу жүргіншілер көпірі (ұзындығы 200 метр, ені бір жарым метр.), ХХ ғасырдың басындағы монументалды теміржол вокзалы ғимараты болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>ah6vvdkli9etot09aydha7ub2tv9y2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608231</id>
      <parentid>3608230</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3608231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7330" sha1="qu1v7qu9kssspjv0okegdgkcv8qujj4" xml:space="preserve">'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_bridges_9224.html|title=Население Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9315-Mosty.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Мостовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=21_Mosti|title=История развития - Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мостыда жеті өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде Мостовдрев, Мотекс, Мостовский Кумпячок және Мостовская сельхозтехника бар. Қалада телефондар мен кабельдер де шығарылады.
«Беллесбумпром» концернінің құрамына кіретін «Мостовдрев» ААҚ - Беларусьтегі фанера, МДФ және HDF тақталары, еден жабыны, иілген ламинатталған бөлшектер, жиһаз және басқа да өнімдер шығаратын ең ірі кәсіпорындардың бірі.

Қалада үш жалпы білім беретін мектеп және бір спорт зал, аудандық аурухана, емхана, балалар бөлімі, әйелдер консультациясы, жедел жәрдем станциясы және 5 дәріхана бар.
Қаланың басты көрікті жері, жаяу жүргіншілер көпірі (ұзындығы 200 метр, ені бір жарым метр.), ХХ ғасырдың басындағы монументалды теміржол вокзалы ғимараты болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>qu1v7qu9kssspjv0okegdgkcv8qujj4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608233</id>
      <parentid>3608231</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3608233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9966" sha1="tdne8697x8is98em306726xz8wgh7xh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Мосты
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Масты́}}
 |сурет                   = Street in Masty.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = BIA Mosty COA.svg
 |ту                      = BIA Mosty flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =24 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =32 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =   
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Мост ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1486	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1955
 |жер аумағы              = 11,6 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 118
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 15 763
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1359
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 1515
 |пошта индексі           = 231591—231594
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Masty
 |сайты                   = mosty.grodno-region.by
 |сайт тілі               = 
}}

'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_bridges_9224.html|title=Население Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9315-Mosty.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Мостовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=21_Mosti|title=История развития - Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мостыда жеті өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде Мостовдрев, Мотекс, Мостовский Кумпячок және Мостовская сельхозтехника бар. Қалада телефондар мен кабельдер де шығарылады.
«Беллесбумпром» концернінің құрамына кіретін «Мостовдрев» ААҚ - Беларусьтегі фанера, МДФ және HDF тақталары, еден жабыны, иілген ламинатталған бөлшектер, жиһаз және басқа да өнімдер шығаратын ең ірі кәсіпорындардың бірі.

Қалада үш жалпы білім беретін мектеп және бір спорт зал, аудандық аурухана, емхана, балалар бөлімі, әйелдер консультациясы, жедел жәрдем станциясы және 5 дәріхана бар.
Қаланың басты көрікті жері, жаяу жүргіншілер көпірі (ұзындығы 200 метр, ені бір жарым метр.), ХХ ғасырдың басындағы монументалды теміржол вокзалы ғимараты болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>tdne8697x8is98em306726xz8wgh7xh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608235</id>
      <parentid>3608233</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3608235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9996" sha1="177e4mtmedfft63h0908llzkfwvbmlj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Мосты
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Масты́}}
 |сурет                   = Street in Masty.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = BIA Mosty COA.svg
 |ту                      = BIA Mosty flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =24 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =32 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =   
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Мост ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1486	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1955
 |жер аумағы              = 11,6 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 118
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 15 763
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1359
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 1515
 |пошта индексі           = 231591—231594
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Masty
 |сайты                   = mosty.grodno-region.by
 |сайт тілі               = 
}}

'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_bridges_9224.html|title=Население Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9315-Mosty.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Мостовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=21_Mosti|title=История развития - Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мостыда жеті өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде Мостовдрев, Мотекс, Мостовский Кумпячок және Мостовская сельхозтехника бар. Қалада телефондар мен кабельдер де шығарылады.
«Беллесбумпром» концернінің құрамына кіретін «Мостовдрев» ААҚ - Беларусьтегі фанера, МДФ және HDF тақталары, еден жабыны, иілген ламинатталған бөлшектер, жиһаз және басқа да өнімдер шығаратын ең ірі кәсіпорындардың бірі.

Қалада үш жалпы білім беретін мектеп және бір спорт зал, аудандық аурухана, емхана, балалар бөлімі, әйелдер консультациясы, жедел жәрдем станциясы және 5 дәріхана бар.
Қаланың басты көрікті жері, жаяу жүргіншілер көпірі (ұзындығы 200 метр, ені бір жарым метр.), ХХ ғасырдың басындағы монументалды теміржол вокзалы ғимараты болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}
[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>177e4mtmedfft63h0908llzkfwvbmlj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608237</id>
      <parentid>3608235</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3608237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10129" sha1="t472ssmyhala7klk3pxetst598uooao" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Мосты
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Масты́}}
 |сурет                   = Street in Masty.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = BIA Mosty COA.svg
 |ту                      = BIA Mosty flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =24 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =32 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =   
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Мост ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1486	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1955
 |жер аумағы              = 11,6 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 118
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 15 763
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1359
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 1515
 |пошта индексі           = 231591—231594
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Masty
 |сайты                   = mosty.grodno-region.by
 |сайт тілі               = 
}}

'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_bridges_9224.html|title=Население Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9315-Mosty.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Мостовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=21_Mosti|title=История развития - Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мостыда жеті өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде Мостовдрев, Мотекс, Мостовский Кумпячок және Мостовская сельхозтехника бар. Қалада телефондар мен кабельдер де шығарылады.
«Беллесбумпром» концернінің құрамына кіретін «Мостовдрев» ААҚ - Беларусьтегі фанера, МДФ және HDF тақталары, еден жабыны, иілген ламинатталған бөлшектер, жиһаз және басқа да өнімдер шығаратын ең ірі кәсіпорындардың бірі.

Қалада үш жалпы білім беретін мектеп және бір спорт зал, аудандық аурухана, емхана, балалар бөлімі, әйелдер консультациясы, жедел жәрдем станциясы және 5 дәріхана бар.
Қаланың басты көрікті жері, жаяу жүргіншілер көпірі (ұзындығы 200 метр, ені бір жарым метр.), ХХ ғасырдың басындағы монументалды теміржол вокзалы ғимараты болып табылады.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Masty railroad station.jpg|Теміржол стансасы

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}
[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>t472ssmyhala7klk3pxetst598uooao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608238</id>
      <parentid>3608237</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ дереккөз</comment>
      <origin>3608238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10273" sha1="exjinqqa5ly075lnm69qfg4rknweqv0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Мосты
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Масты́}}
 |сурет                   = Street in Masty.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = BIA Mosty COA.svg
 |ту                      = BIA Mosty flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =24 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =32 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =   
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Мост ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1486	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1955
 |жер аумағы              = 11,6 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 118
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 15 763
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1359
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 1515
 |пошта индексі           = 231591—231594
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Masty
 |сайты                   = mosty.grodno-region.by
 |сайт тілі               = 
}}

'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_bridges_9224.html|title=Население Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9315-Mosty.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Мостовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=21_Mosti|title=История развития - Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мостыда жеті өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде Мостовдрев, Мотекс, Мостовский Кумпячок және Мостовская сельхозтехника бар. Қалада телефондар мен кабельдер де шығарылады.
«Беллесбумпром» концернінің құрамына кіретін «Мостовдрев» ААҚ - Беларусьтегі фанера, МДФ және HDF тақталары, еден жабыны, иілген ламинатталған бөлшектер, жиһаз және басқа да өнімдер шығаратын ең ірі кәсіпорындардың бірі.

Қалада үш жалпы білім беретін мектеп және бір спорт зал, аудандық аурухана, емхана, балалар бөлімі, әйелдер консультациясы, жедел жәрдем станциясы және 5 дәріхана бар.
Қаланың басты көрікті жері, жаяу жүргіншілер көпірі (ұзындығы 200 метр, ені бір жарым метр.), ХХ ғасырдың басындағы монументалды теміржол вокзалы ғимараты болып табылады.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Masty railroad station.jpg|Теміржол стансасы
Bridge in Masty.JPG|Неман өзені арқылы өтетін жаяу жүргіншілерге арналған аспалы көпір
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}
[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>exjinqqa5ly075lnm69qfg4rknweqv0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608241</id>
      <parentid>3608238</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3608241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10402" sha1="9undn5q3kxamuewczxibk0sfdim634i" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Мосты
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Масты́}}
 |сурет                   = Street in Masty.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = BIA Mosty COA.svg
 |ту                      = BIA Mosty flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =24 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =32 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =   
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Мост ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1486	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1955
 |жер аумағы              = 11,6 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 118
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 15 763
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1359
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 1515
 |пошта индексі           = 231591—231594
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Masty
 |сайты                   = mosty.grodno-region.by
 |сайт тілі               = 
}}

'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_bridges_9224.html|title=Население Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9315-Mosty.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Мостовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=21_Mosti|title=История развития - Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мостыда жеті өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде Мостовдрев, Мотекс, Мостовский Кумпячок және Мостовская сельхозтехника бар. Қалада телефондар мен кабельдер де шығарылады.
«Беллесбумпром» концернінің құрамына кіретін «Мостовдрев» ААҚ - Беларусьтегі фанера, МДФ және HDF тақталары, еден жабыны, иілген ламинатталған бөлшектер, жиһаз және басқа да өнімдер шығаратын ең ірі кәсіпорындардың бірі.

Қалада үш жалпы білім беретін мектеп және бір спорт зал, аудандық аурухана, емхана, балалар бөлімі, әйелдер консультациясы, жедел жәрдем станциясы және 5 дәріхана бар.
Қаланың басты көрікті жері, жаяу жүргіншілер көпірі (ұзындығы 200 метр, ені бір жарым метр.), ХХ ғасырдың басындағы монументалды теміржол вокзалы ғимараты болып табылады.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Masty railroad station.jpg|Теміржол стансасы
Bridge in Masty.JPG|Неман өзені арқылы өтетін жаяу жүргіншілерге арналған аспалы көпір
Мосты, Мостовский район, Гродненская область, Беларусь 11.jpg|Микрорайон
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}
[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>9undn5q3kxamuewczxibk0sfdim634i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608242</id>
      <parentid>3608241</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T06:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */</comment>
      <origin>3608242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10402" sha1="tr28spoukasoutp0rawlv8w05rrb5bp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Мосты
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Масты́}}
 |сурет                   = Street in Masty.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = BIA Mosty COA.svg
 |ту                      = BIA Mosty flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =24 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =32 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =   
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Гродно облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Мост ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1486	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1955
 |жер аумағы              = 11,6 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 118
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 15 763
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1359
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 1515
 |пошта индексі           = 231591—231594
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Masty
 |сайты                   = mosty.grodno-region.by
 |сайт тілі               = 
}}

'''Мосты''' ({{lang-be|Масты́}}) - [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы Неман өзенінің жағасында орналасқан қала. [[Мост ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Мосты қаласының халқы 15 763 адамды құрады. Мосты халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 51-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_bridges_9224.html|title=Население Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Гроднодан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан ол Неман өзені мен оның саласы Зельвянканың екі жағалауын қамтиды. Бұл Гродно, Волковыск, Ивацевичи, Лида және Слоним бағытындағы тас жолдарды байланыстыратын теміржол және автомобиль жолдарының торабы. P100 тас жолы (Мосты - Большая Берестовщина) Польшамен мемлекеттік шекарадағы Берестовица кедендік бақылау бекетіне кіруге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9315-Mosty.html|title=Европа. Белоруссия. Гродненская область. Мостовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қоныс туралы алғашқы жазбаша деректер 1486 жылға жатады. Осы уақытқа дейін мұнда Гродно ауданындағы волостың (ауданның) орталығы ретінде қызмет ететін шағын қалашық болған. Қоныс арқылы өтетін маңызды сауда жолдары болуы, бұл оның экономикалық дамуына ықпал еткен айтарлықтай үлкен елді мекен болды. Оларға Неман өзені бойындағы су жолы және Бресттен Вильнюске дейінгі құрлық жолы кірді. Неман сол кездегі қала тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқарды. Көпірлер екі бөлікке бөлінді: Сол жағалау және Оң жағалау. Базар өзеннің оң жағалауында орналасқан және өте алуан түрлі болды. 1539 жылы Бона Сфорцаның бастамасымен мұнда шіркеу салынды.

1795 жылы Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін Мосты Ресей империясының құрамына кірді. Бұл аймақ тиесілі Батыс Беларусьте Магдебург заңы жойылып, халық белгілі бір құқықтарынан айырылды. Қала тұрғындары крепостнойларға тән барлық баждарды төлеуге мәжбүр болды. Қала иелерінің арасында әр түрлі уақытта вице-губернатор Волков, кеңесші Литка, Шевалье Далье, инспектор Муравьев және Ресей империясының басқа да өкілдері болды.

1812 жылғы соғыс жергілікті тұрғындар үшін қиын кезең болды. Мосты маңында Неман өзені арқылы өткел салынды, оны алдымен орыс әскерлері, содан кейін француз әскерлері пайдаланды. Соғыс өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірмеді, ал 20 ғасырдың басында Мосты арқылы елді мекенді ірі өнеркәсіп орталықтарымен байланыстыратын теміржол салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ұзақ және қиын кезеңді бастады: неміс, содан кейін поляк әскерлерінің оккупациясы, аумақтың Польшаға қосылуы және поляк офицерлерінің қызметі. 

Мосты 1944 жылы 13 шілдеде Белосток шабуылы кезінде 2-ші Беларусь майданының 3-ші армиясының 35-ші атқыштар корпусының 348-ші атқыштар дивизиясының сарбаздарымен азат етілді. Оккупация кезінде Мосты мен Мостовский ауданының 2681 тұрғыны нацистік басқыншылардың қолынан қаза тапты. 1940 жылы 12 қазанда ол жұмысшылар поселкесіне айналды, Барановичи облысының Мостовский ауданының орталығы мәртебесін алды. 1949 жылдың қаңтарында ол қалалық үлгідегі елді мекен, ал 1955 жылы қалаға айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=21_Mosti|title=История развития - Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мостыда жеті өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде Мостовдрев, Мотекс, Мостовский Кумпячок және Мостовская сельхозтехника бар. Қалада телефондар мен кабельдер де шығарылады.
«Беллесбумпром» концернінің құрамына кіретін «Мостовдрев» ААҚ - Беларусьтегі фанера, МДФ және HDF тақталары, еден жабыны, иілген ламинатталған бөлшектер, жиһаз және басқа да өнімдер шығаратын ең ірі кәсіпорындардың бірі.

Қалада үш жалпы білім беретін мектеп және бір спорт зал, аудандық аурухана, емхана, балалар бөлімі, әйелдер консультациясы, жедел жәрдем станциясы және 5 дәріхана бар.
Қаланың басты көрікті жері, жаяу жүргіншілер көпірі (ұзындығы 200 метр, ені бір жарым метр.), ХХ ғасырдың басындағы монументалды теміржол вокзалы ғимараты болып табылады.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Masty railroad station.jpg|Теміржол стансасы
Bridge in Masty.JPG|Неман өзені арқылы өтетін жаяу жүргіншілерге арналған аспалы көпір
Мосты, Мостовский район, Гродненская область, Беларусь 11.jpg|Микрорайон
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}
[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>tr28spoukasoutp0rawlv8w05rrb5bp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Нұрсүндет</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781683</id>
    <revision>
      <id>3608232</id>
      <timestamp>2026-05-24T06:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3608232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237" sha1="00rc6g75egv5qmcfztjzipsh04dc2tu" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Нұрсүндет}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 11:30, 2026 ж. мамырдың 24 (+05)</text>
      <sha1>00rc6g75egv5qmcfztjzipsh04dc2tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Мұратбек Аяулым</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781684</id>
    <revision>
      <id>3608243</id>
      <timestamp>2026-05-24T06:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3608243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="1i3s560pcjjz0e108dr4fgj86tt5plb" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Мұратбек Аяулым}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 11:47, 2026 ж. мамырдың 24 (+05)</text>
      <sha1>1i3s560pcjjz0e108dr4fgj86tt5plb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781686</id>
    <revision>
      <id>3608254</id>
      <timestamp>2026-05-24T08:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Жүлде  | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі  | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]  | фон түсі                 =   | шынайы атауы             = {...</comment>
      <origin>3608254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2751" sha1="9xl6zjzfutugtqcvrdoewnde5bny1ea" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{CIS}}:&lt;br /&gt; {{BLR}} &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;br /&gt; {{UKR}} &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[28 ақпан]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 9 000 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — Ресей Федерациясы Президентінің 2004 жылғы 28 ақпандағы № 277 Жарлығымен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде белгіленген Ресей Федерациясының мерейтойлық медалі.

2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап медаль Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болып саналмайды.

== Медал жайлы ереже ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9xl6zjzfutugtqcvrdoewnde5bny1ea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608257</id>
      <parentid>3608254</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:04:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей медальдары|Ресей медальдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2799" sha1="5d6nfjquvm9dzipwesl2pqf0nzaer22" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{CIS}}:&lt;br /&gt; {{BLR}} &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;br /&gt; {{UKR}} &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[28 ақпан]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 9 000 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — Ресей Федерациясы Президентінің 2004 жылғы 28 ақпандағы № 277 Жарлығымен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде белгіленген Ресей Федерациясының мерейтойлық медалі.

2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап медаль Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болып саналмайды.

== Медал жайлы ереже ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей медальдары]]</text>
      <sha1>5d6nfjquvm9dzipwesl2pqf0nzaer22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608260</id>
      <parentid>3608257</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Ресей)]] бетін [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3608257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2799" sha1="5d6nfjquvm9dzipwesl2pqf0nzaer22" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{CIS}}:&lt;br /&gt; {{BLR}} &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;br /&gt; {{UKR}} &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[28 ақпан]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 9 000 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — Ресей Федерациясы Президентінің 2004 жылғы 28 ақпандағы № 277 Жарлығымен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде белгіленген Ресей Федерациясының мерейтойлық медалі.

2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап медаль Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болып саналмайды.

== Медал жайлы ереже ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей медальдары]]</text>
      <sha1>5d6nfjquvm9dzipwesl2pqf0nzaer22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608267</id>
      <parentid>3608260</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:22:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медал жайлы ереже */</comment>
      <origin>3608267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7221" sha1="sqfqxhbnyn1pk4ltcb3an2fhn3s0w1s" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{CIS}}:&lt;br /&gt; {{BLR}} &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;br /&gt; {{UKR}} &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[28 ақпан]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 9 000 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — Ресей Федерациясы Президентінің 2004 жылғы 28 ақпандағы № 277 Жарлығымен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде белгіленген Ресей Федерациясының мерейтойлық медалі.

2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап медаль Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болып саналмайды.

== Медал жайлы ереже ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалімен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі тұлғалар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.
* жау уақытша басып алған аудандарда жұмыс істеген уақытты қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген азаматтар.
* КСРО Қарулы Күштерінің қатарындағы әскери ұлттық құрамаларда, партизан жасақтарында, астыртын топтарда және басқа да антифашистік құрамаларда шайқасқан, Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске елеулі үлес қосқан және КСРО немесе Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттарымен марапатталған [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына]] кірмейтін шетел азаматтары.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына, [[Жуков медалі|Жуков медалінен]] кейін тағылады.

== Медалдің сипаттамасы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей медальдары]]</text>
      <sha1>sqfqxhbnyn1pk4ltcb3an2fhn3s0w1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608270</id>
      <parentid>3608267</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медалдің сипаттамасы */</comment>
      <origin>3608270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9313" sha1="foxgmncod8wlg91t0hf7y3z5kdt0eh2" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{CIS}}:&lt;br /&gt; {{BLR}} &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;br /&gt; {{UKR}} &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[28 ақпан]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 9 000 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — Ресей Федерациясы Президентінің 2004 жылғы 28 ақпандағы № 277 Жарлығымен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде белгіленген Ресей Федерациясының мерейтойлық медалі.

2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап медаль Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болып саналмайды.

== Медал жайлы ереже ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалімен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі тұлғалар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.
* жау уақытша басып алған аудандарда жұмыс істеген уақытты қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген азаматтар.
* КСРО Қарулы Күштерінің қатарындағы әскери ұлттық құрамаларда, партизан жасақтарында, астыртын топтарда және басқа да антифашистік құрамаларда шайқасқан, Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске елеулі үлес қосқан және КСРО немесе Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттарымен марапатталған [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына]] кірмейтін шетел азаматтары.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына, [[Жуков медалі|Жуков медалінен]] кейін тағылады.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалі дөңгелек, диаметрі 32 мм, томпактан жасалған. Алдыңғы жағында, жоғарыда — Жеңіс орденінің бейнесі, төменгі жағында — 1945-2005 сандары жазылған. Артқы жағында, ортасында — 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл ({{lang-ru|60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}}) деген жазу жазылған, айнала бойлай — лавр бұтақтары бар. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның шеттерінде — бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

== Фотосурет ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:60 лет победы удостоверение.jpg|Ресейде берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:Медаль 60 лет Победы ВОВ.jpg|Украинада берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War reverse.jpg|Медалдің артқы жағы
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей медальдары]]</text>
      <sha1>foxgmncod8wlg91t0hf7y3z5kdt0eh2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608272</id>
      <parentid>3608270</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3608272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9433" sha1="4cgcqu8ijvzeqj3wvo6kno35w35d00u" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{CIS}}:&lt;br /&gt; {{BLR}} &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;br /&gt; {{UKR}} &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[28 ақпан]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 9 000 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — Ресей Федерациясы Президентінің 2004 жылғы 28 ақпандағы № 277 Жарлығымен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде белгіленген Ресей Федерациясының мерейтойлық медалі.

2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап медаль Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болып саналмайды.

== Медал жайлы ереже ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалімен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі тұлғалар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.
* жау уақытша басып алған аудандарда жұмыс істеген уақытты қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген азаматтар.
* КСРО Қарулы Күштерінің қатарындағы әскери ұлттық құрамаларда, партизан жасақтарында, астыртын топтарда және басқа да антифашистік құрамаларда шайқасқан, Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске елеулі үлес қосқан және КСРО немесе Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттарымен марапатталған [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына]] кірмейтін шетел азаматтары.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына, [[Жуков медалі|Жуков медалінен]] кейін тағылады.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалі дөңгелек, диаметрі 32 мм, томпактан жасалған. Алдыңғы жағында, жоғарыда — Жеңіс орденінің бейнесі, төменгі жағында — 1945-2005 сандары жазылған. Артқы жағында, ортасында — 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл ({{lang-ru|60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}}) деген жазу жазылған, айнала бойлай — лавр бұтақтары бар. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның шеттерінде — бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

== Фотосурет ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:60 лет победы удостоверение.jpg|Ресейде берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:Медаль 60 лет Победы ВОВ.jpg|Украинада берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War reverse.jpg|Медалдің артқы жағы
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей медальдары]]</text>
      <sha1>4cgcqu8ijvzeqj3wvo6kno35w35d00u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608275</id>
      <parentid>3608272</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11488" sha1="8wj36fcip3obbxlshe6vhxtmn1b6e1s" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{CIS}}:&lt;br /&gt; {{BLR}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=|date=|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30400592|title=Указ Президента Республики Беларусь № 592 «Об утверждении Положения о порядке вручения юбилейной медали „60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.“»|publisher=Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-07-25|lang=ru|deadlink=unknown-host|archive-url=https://archive.today/20120912063849/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=P30400592&amp;p2=%7BNRPA%7D|archive-date=2012-09-12}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/9327 |title=Указ президента Республики Азербайджан № 785. “1941 — 1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 60 illiyi” yubiley medalı ilə təltif haqqında |access-date=2019-11-27 |archive-date=2021-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731165635/http://www.e-qanun.az/framework/9327 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; {{UKR}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/2315.html |title=Указ Президента Украины № 290/2009 &quot;О награждении юбилейной медалью «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.»&quot;{{ref|uk}} |access-date=2010-03-21 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709120037/http://president.gov.ua/documents/2315.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[28 ақпан]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 9 000 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — Ресей Федерациясы Президентінің 2004 жылғы 28 ақпандағы № 277 Жарлығымен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде белгіленген Ресей Федерациясының мерейтойлық медалі.

2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап медаль Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болып саналмайды&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 года № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации»] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html |date=20150905174911 }}, п. 3.&lt;/ref&gt;.

== Медал жайлы ереже ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалімен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі тұлғалар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.
* жау уақытша басып алған аудандарда жұмыс істеген уақытты қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген азаматтар.
* КСРО Қарулы Күштерінің қатарындағы әскери ұлттық құрамаларда, партизан жасақтарында, астыртын топтарда және басқа да антифашистік құрамаларда шайқасқан, Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске елеулі үлес қосқан және КСРО немесе Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттарымен марапатталған [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына]] кірмейтін шетел азаматтары.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына, [[Жуков медалі|Жуков медалінен]] кейін тағылады.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалі дөңгелек, диаметрі 32 мм, томпактан жасалған. Алдыңғы жағында, жоғарыда — Жеңіс орденінің бейнесі, төменгі жағында — 1945-2005 сандары жазылған. Артқы жағында, ортасында — 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл ({{lang-ru|60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}}) деген жазу жазылған, айнала бойлай — лавр бұтақтары бар. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның шеттерінде — бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

== Фотосурет ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:60 лет победы удостоверение.jpg|Ресейде берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:Медаль 60 лет Победы ВОВ.jpg|Украинада берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War reverse.jpg|Медалдің артқы жағы
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей медальдары]]</text>
      <sha1>8wj36fcip3obbxlshe6vhxtmn1b6e1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608276</id>
      <parentid>3608275</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медал жайлы ереже */</comment>
      <origin>3608276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11912" sha1="qw158aauttdb3rma8jm78v97zss0tdg" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{CIS}}:&lt;br /&gt; {{BLR}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=|date=|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30400592|title=Указ Президента Республики Беларусь № 592 «Об утверждении Положения о порядке вручения юбилейной медали „60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.“»|publisher=Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-07-25|lang=ru|deadlink=unknown-host|archive-url=https://archive.today/20120912063849/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=P30400592&amp;p2=%7BNRPA%7D|archive-date=2012-09-12}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/9327 |title=Указ президента Республики Азербайджан № 785. “1941 — 1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 60 illiyi” yubiley medalı ilə təltif haqqında |access-date=2019-11-27 |archive-date=2021-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731165635/http://www.e-qanun.az/framework/9327 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; {{UKR}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/2315.html |title=Указ Президента Украины № 290/2009 &quot;О награждении юбилейной медалью «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.»&quot;{{ref|uk}} |access-date=2010-03-21 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709120037/http://president.gov.ua/documents/2315.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[28 ақпан]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 9 000 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — Ресей Федерациясы Президентінің 2004 жылғы 28 ақпандағы № 277 Жарлығымен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде белгіленген Ресей Федерациясының мерейтойлық медалі.

2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап медаль Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болып саналмайды&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 года № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации»] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html |date=20150905174911 }}, п. 3.&lt;/ref&gt;.

== Медал жайлы ереже ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалімен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі тұлғалар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.
* жау уақытша басып алған аудандарда жұмыс істеген уақытты қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген азаматтар.
* КСРО Қарулы Күштерінің қатарындағы әскери ұлттық құрамаларда, партизан жасақтарында, астыртын топтарда және басқа да антифашистік құрамаларда шайқасқан, Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске елеулі үлес қосқан және КСРО немесе Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттарымен марапатталған [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына]] кірмейтін шетел азаматтары.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына, [[Жуков медалі|Жуков медалінен]] кейін тағылады&lt;ref&gt;[http://award.adm.gov.ru/medal/medal_19.htm Указ Президента Российской Федерации о положении и описании юбилейной медали «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319170901/http://award.adm.gov.ru/medal/medal_19.htm |date=2012-03-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалі дөңгелек, диаметрі 32 мм, томпактан жасалған. Алдыңғы жағында, жоғарыда — Жеңіс орденінің бейнесі, төменгі жағында — 1945-2005 сандары жазылған. Артқы жағында, ортасында — 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл ({{lang-ru|60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}}) деген жазу жазылған, айнала бойлай — лавр бұтақтары бар. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның шеттерінде — бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

== Фотосурет ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:60 лет победы удостоверение.jpg|Ресейде берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:Медаль 60 лет Победы ВОВ.jpg|Украинада берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War reverse.jpg|Медалдің артқы жағы
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей медальдары]]</text>
      <sha1>qw158aauttdb3rma8jm78v97zss0tdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608277</id>
      <parentid>3608276</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медал жайлы ереже */</comment>
      <origin>3608277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11488" sha1="8wj36fcip3obbxlshe6vhxtmn1b6e1s" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{CIS}}:&lt;br /&gt; {{BLR}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=|date=|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30400592|title=Указ Президента Республики Беларусь № 592 «Об утверждении Положения о порядке вручения юбилейной медали „60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.“»|publisher=Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-07-25|lang=ru|deadlink=unknown-host|archive-url=https://archive.today/20120912063849/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=P30400592&amp;p2=%7BNRPA%7D|archive-date=2012-09-12}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/9327 |title=Указ президента Республики Азербайджан № 785. “1941 — 1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 60 illiyi” yubiley medalı ilə təltif haqqında |access-date=2019-11-27 |archive-date=2021-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731165635/http://www.e-qanun.az/framework/9327 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; {{UKR}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/2315.html |title=Указ Президента Украины № 290/2009 &quot;О награждении юбилейной медалью «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.»&quot;{{ref|uk}} |access-date=2010-03-21 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709120037/http://president.gov.ua/documents/2315.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[28 ақпан]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 9 000 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — Ресей Федерациясы Президентінің 2004 жылғы 28 ақпандағы № 277 Жарлығымен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде белгіленген Ресей Федерациясының мерейтойлық медалі.

2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап медаль Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болып саналмайды&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 года № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации»] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html |date=20150905174911 }}, п. 3.&lt;/ref&gt;.

== Медал жайлы ереже ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалімен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі тұлғалар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.
* жау уақытша басып алған аудандарда жұмыс істеген уақытты қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген азаматтар.
* КСРО Қарулы Күштерінің қатарындағы әскери ұлттық құрамаларда, партизан жасақтарында, астыртын топтарда және басқа да антифашистік құрамаларда шайқасқан, Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске елеулі үлес қосқан және КСРО немесе Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттарымен марапатталған [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына]] кірмейтін шетел азаматтары.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына, [[Жуков медалі|Жуков медалінен]] кейін тағылады.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалі дөңгелек, диаметрі 32 мм, томпактан жасалған. Алдыңғы жағында, жоғарыда — Жеңіс орденінің бейнесі, төменгі жағында — 1945-2005 сандары жазылған. Артқы жағында, ортасында — 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл ({{lang-ru|60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}}) деген жазу жазылған, айнала бойлай — лавр бұтақтары бар. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның шеттерінде — бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

== Фотосурет ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:60 лет победы удостоверение.jpg|Ресейде берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:Медаль 60 лет Победы ВОВ.jpg|Украинада берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War reverse.jpg|Медалдің артқы жағы
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей медальдары]]</text>
      <sha1>8wj36fcip3obbxlshe6vhxtmn1b6e1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608301</id>
      <parentid>3608277</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медал жайлы ереже */</comment>
      <origin>3608301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11495" sha1="7vppuo59cmiru1kojktnya57ylrovm3" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{CIS}}:&lt;br /&gt; {{BLR}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=|date=|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30400592|title=Указ Президента Республики Беларусь № 592 «Об утверждении Положения о порядке вручения юбилейной медали „60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.“»|publisher=Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-07-25|lang=ru|deadlink=unknown-host|archive-url=https://archive.today/20120912063849/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=P30400592&amp;p2=%7BNRPA%7D|archive-date=2012-09-12}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/9327 |title=Указ президента Республики Азербайджан № 785. “1941 — 1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 60 illiyi” yubiley medalı ilə təltif haqqında |access-date=2019-11-27 |archive-date=2021-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731165635/http://www.e-qanun.az/framework/9327 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; {{UKR}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/2315.html |title=Указ Президента Украины № 290/2009 &quot;О награждении юбилейной медалью «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.»&quot;{{ref|uk}} |access-date=2010-03-21 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709120037/http://president.gov.ua/documents/2315.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[28 ақпан]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 9 000 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — Ресей Федерациясы Президентінің 2004 жылғы 28 ақпандағы № 277 Жарлығымен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде белгіленген Ресей Федерациясының мерейтойлық медалі.

2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап медаль Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болып саналмайды&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 года № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации»] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html |date=20150905174911 }}, п. 3.&lt;/ref&gt;.

== Медал жайлы ереже ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалімен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі бар тұлғалар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.
* жау уақытша басып алған аудандарда жұмыс істеген уақытты қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген азаматтар.
* КСРО Қарулы Күштерінің қатарындағы әскери ұлттық құрамаларда, партизан жасақтарында, астыртын топтарда және басқа да антифашистік құрамаларда шайқасқан, Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске елеулі үлес қосқан және КСРО немесе Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттарымен марапатталған [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына]] кірмейтін шетел азаматтары.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына, [[Жуков медалі|Жуков медалінен]] кейін тағылады.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалі дөңгелек, диаметрі 32 мм, томпактан жасалған. Алдыңғы жағында, жоғарыда — Жеңіс орденінің бейнесі, төменгі жағында — 1945-2005 сандары жазылған. Артқы жағында, ортасында — 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл ({{lang-ru|60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}}) деген жазу жазылған, айнала бойлай — лавр бұтақтары бар. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның шеттерінде — бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

== Фотосурет ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:60 лет победы удостоверение.jpg|Ресейде берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:Медаль 60 лет Победы ВОВ.jpg|Украинада берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War reverse.jpg|Медалдің артқы жағы
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей медальдары]]</text>
      <sha1>7vppuo59cmiru1kojktnya57ylrovm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608419</id>
      <parentid>3608301</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі]] бетін [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3608301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11495" sha1="7vppuo59cmiru1kojktnya57ylrovm3" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{CIS}}:&lt;br /&gt; {{BLR}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=|date=|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30400592|title=Указ Президента Республики Беларусь № 592 «Об утверждении Положения о порядке вручения юбилейной медали „60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.“»|publisher=Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-07-25|lang=ru|deadlink=unknown-host|archive-url=https://archive.today/20120912063849/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=P30400592&amp;p2=%7BNRPA%7D|archive-date=2012-09-12}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/9327 |title=Указ президента Республики Азербайджан № 785. “1941 — 1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 60 illiyi” yubiley medalı ilə təltif haqqında |access-date=2019-11-27 |archive-date=2021-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731165635/http://www.e-qanun.az/framework/9327 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; {{UKR}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/2315.html |title=Указ Президента Украины № 290/2009 &quot;О награждении юбилейной медалью «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.»&quot;{{ref|uk}} |access-date=2010-03-21 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709120037/http://president.gov.ua/documents/2315.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[28 ақпан]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 9 000 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — Ресей Федерациясы Президентінің 2004 жылғы 28 ақпандағы № 277 Жарлығымен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде белгіленген Ресей Федерациясының мерейтойлық медалі.

2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап медаль Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болып саналмайды&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 года № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации»] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html |date=20150905174911 }}, п. 3.&lt;/ref&gt;.

== Медал жайлы ереже ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалімен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі бар тұлғалар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.
* жау уақытша басып алған аудандарда жұмыс істеген уақытты қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген азаматтар.
* КСРО Қарулы Күштерінің қатарындағы әскери ұлттық құрамаларда, партизан жасақтарында, астыртын топтарда және басқа да антифашистік құрамаларда шайқасқан, Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске елеулі үлес қосқан және КСРО немесе Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттарымен марапатталған [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына]] кірмейтін шетел азаматтары.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына, [[Жуков медалі|Жуков медалінен]] кейін тағылады.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалі дөңгелек, диаметрі 32 мм, томпактан жасалған. Алдыңғы жағында, жоғарыда — Жеңіс орденінің бейнесі, төменгі жағында — 1945-2005 сандары жазылған. Артқы жағында, ортасында — 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл ({{lang-ru|60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}}) деген жазу жазылған, айнала бойлай — лавр бұтақтары бар. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның шеттерінде — бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

== Фотосурет ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:60 лет победы удостоверение.jpg|Ресейде берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:Медаль 60 лет Победы ВОВ.jpg|Украинада берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War reverse.jpg|Медалдің артқы жағы
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей медальдары]]</text>
      <sha1>7vppuo59cmiru1kojktnya57ylrovm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608422</id>
      <parentid>3608419</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3608422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11518" sha1="kbhtsxw0c84otvz5brh91hzekbux4u3" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War obverse.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
 | мемлекет                 = {{CIS}}:&lt;br /&gt; {{BLR}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=|date=|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30400592|title=Указ Президента Республики Беларусь № 592 «Об утверждении Положения о порядке вручения юбилейной медали „60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.“»|publisher=Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-07-25|lang=ru|deadlink=unknown-host|archive-url=https://archive.today/20120912063849/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=P30400592&amp;p2=%7BNRPA%7D|archive-date=2012-09-12}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{UZB}} &lt;br /&gt; {{AZE}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/9327 |title=Указ президента Республики Азербайджан № 785. “1941 — 1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 60 illiyi” yubiley medalı ilə təltif haqqında |access-date=2019-11-27 |archive-date=2021-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731165635/http://www.e-qanun.az/framework/9327 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; {{UKR}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/2315.html |title=Указ Президента Украины № 290/2009 &quot;О награждении юбилейной медалью «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.»&quot;{{ref|uk}} |access-date=2010-03-21 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709120037/http://president.gov.ua/documents/2315.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; {{ARM}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[28 ақпан]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = шамамен 9 000 000
 | жоғары марапаты          = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі (Ресей)|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — Ресей Федерациясы Президентінің 2004 жылғы 28 ақпандағы № 277 Жарлығымен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде белгіленген Ресей Федерациясының мерейтойлық медалі.

2010 жылдың 7 қыркүйегінен бастап медаль Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болып саналмайды&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 года № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации»] {{Wayback|url=http://www.rg.ru/2010/09/15/nagrady-dok.html |date=20150905174911 }}, п. 3.&lt;/ref&gt;.

== Медал жайлы ереже ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалімен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі бар тұлғалар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындары.
* жау уақытша басып алған аудандарда жұмыс істеген уақытты қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген азаматтар.
* КСРО Қарулы Күштерінің қатарындағы әскери ұлттық құрамаларда, партизан жасақтарында, астыртын топтарда және басқа да антифашистік құрамаларда шайқасқан, Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске елеулі үлес қосқан және КСРО немесе Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттарымен марапатталған [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына]] кірмейтін шетел азаматтары.

«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына, [[Жуков медалі|Жуков медалінен]] кейін тағылады.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы» мерейтойлық медалі дөңгелек, диаметрі 32 мм, томпактан жасалған. Алдыңғы жағында, жоғарыда — Жеңіс орденінің бейнесі, төменгі жағында — 1945-2005 сандары жазылған. Артқы жағында, ортасында — 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл ({{lang-ru|60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}}) деген жазу жазылған, айнала бойлай — лавр бұтақтары бар. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның шеттерінде — бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

== Фотосурет ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:60 лет победы удостоверение.jpg|Ресейде берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:Медаль 60 лет Победы ВОВ.jpg|Украинада берілген «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» медаліне арналған куәлік
Сурет:60 Years of Victory in the Great Patriotic War reverse.jpg|Медалдің артқы жағы
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей медальдары]]</text>
      <sha1>kbhtsxw0c84otvz5brh91hzekbux4u3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781688</id>
    <revision>
      <id>3608284</id>
      <timestamp>2026-05-24T08:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Жүлде  | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі  | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль 60-летия Победы.jpg|right|130px]]  | фон түсі                 =   | шынайы атауы             =   | мемлек...</comment>
      <origin>3608284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2092" sha1="4jsgkxjf2ng4r3jsjv7rt3ujthr7g9r" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль 60-летия Победы.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[14 қыркүйек]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[Тыңға 50 жыл медалі|«Тыңға 50 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' — Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы негізінде [[Ұлы Отан соғысы|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы]] Жеңістің 60 жылдығын атап өту үшін құрылған Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапат.

== Медал жайлы ереже ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>4jsgkxjf2ng4r3jsjv7rt3ujthr7g9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608308</id>
      <parentid>3608284</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T08:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медал жайлы ереже */</comment>
      <origin>3608308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5400" sha1="7kjwkdel7cyav622tdm8ew6p3htcf5c" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль 60-летия Победы.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[14 қыркүйек]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[Тыңға 50 жыл медалі|«Тыңға 50 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' — Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы негізінде [[Ұлы Отан соғысы|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы]] Жеңістің 60 жылдығын атап өту үшін құрылған Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапат.

== Медал жайлы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі бар тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс кезеңін қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындар.

== Медалдің сипаттамасы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>7kjwkdel7cyav622tdm8ew6p3htcf5c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608373</id>
      <parentid>3608308</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медалдің сипаттамасы */</comment>
      <origin>3608373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7148" sha1="jgexfqno2639nzxobpbp8xvr97t5mwg" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль 60-летия Победы.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[14 қыркүйек]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[Тыңға 50 жыл медалі|«Тыңға 50 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' — Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы негізінде [[Ұлы Отан соғысы|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы]] Жеңістің 60 жылдығын атап өту үшін құрылған Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапат.

== Медал жайлы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі бар тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс кезеңін қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындар.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішініне ие. Медалдың алдыңғы жағында, жоғарыда [[Жеңіс ордені|«Жеңіс» орденінің]] бейнесі, ал төменгі жағында — «1945-2005» сандары жазылған.

Медалдың артқы жағында, ортасында «1941-1945. Жылдың 60 жылдығы» деген жазу, айналасында лавр бұтақтары орналасқан. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ені 24 мм. Таспаның шеттерінде бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

Медаль киімге түйреуіш арқылы бекітіледі.

Медаль [[Өскемен|Өскемендегі]] [[Қазақстан теңге сарайы|Қазақстан теңге сарайында]] жасалған.

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі]] (Ресей)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>jgexfqno2639nzxobpbp8xvr97t5mwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608377</id>
      <parentid>3608373</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан медалдары|Қазақстан медалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7202" sha1="fgfvvhqukhccttys8m2oyd4gsklpy3t" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль 60-летия Победы.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[14 қыркүйек]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[Тыңға 50 жыл медалі|«Тыңға 50 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' — Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы негізінде [[Ұлы Отан соғысы|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы]] Жеңістің 60 жылдығын атап өту үшін құрылған Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапат.

== Медал жайлы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі бар тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс кезеңін қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындар.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішініне ие. Медалдың алдыңғы жағында, жоғарыда [[Жеңіс ордені|«Жеңіс» орденінің]] бейнесі, ал төменгі жағында — «1945-2005» сандары жазылған.

Медалдың артқы жағында, ортасында «1941-1945. Жылдың 60 жылдығы» деген жазу, айналасында лавр бұтақтары орналасқан. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ені 24 мм. Таспаның шеттерінде бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

Медаль киімге түйреуіш арқылы бекітіледі.

Медаль [[Өскемен|Өскемендегі]] [[Қазақстан теңге сарайы|Қазақстан теңге сарайында]] жасалған.

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі]] (Ресей)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан медалдары]]</text>
      <sha1>fgfvvhqukhccttys8m2oyd4gsklpy3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608383</id>
      <parentid>3608377</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3608383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7249" sha1="6dm53m8u61b2gewj7hssg6lpx916igh" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль 60-летия Победы.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[14 қыркүйек]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[Тыңға 50 жыл медалі|«Тыңға 50 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' — Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы негізінде [[Ұлы Отан соғысы|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы]] Жеңістің 60 жылдығын атап өту үшін құрылған Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапат.

== Медал жайлы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі бар тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс кезеңін қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындар.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішініне ие. Медалдың алдыңғы жағында, жоғарыда [[Жеңіс ордені|«Жеңіс» орденінің]] бейнесі, ал төменгі жағында — «1945-2005» сандары жазылған.

Медалдың артқы жағында, ортасында «1941-1945. Жылдың 60 жылдығы» деген жазу, айналасында лавр бұтақтары орналасқан. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ені 24 мм. Таспаның шеттерінде бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

Медаль киімге түйреуіш арқылы бекітіледі.

Медаль [[Өскемен|Өскемендегі]] [[Қазақстан теңге сарайы|Қазақстан теңге сарайында]] жасалған.

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі]] (Ресей)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан медалдары]]</text>
      <sha1>6dm53m8u61b2gewj7hssg6lpx916igh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608427</id>
      <parentid>3608383</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3608427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7272" sha1="nggsnewhz778uk00omubsm8wtc3pxe9" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль 60-летия Победы.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[14 қыркүйек]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[Тыңға 50 жыл медалі|«Тыңға 50 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' — Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы негізінде [[Ұлы Отан соғысы|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы]] Жеңістің 60 жылдығын атап өту үшін құрылған Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапат.

== Медал жайлы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі бар тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс кезеңін қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындар.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішініне ие. Медалдың алдыңғы жағында, жоғарыда [[Жеңіс ордені|«Жеңіс» орденінің]] бейнесі, ал төменгі жағында — «1945-2005» сандары жазылған.

Медалдың артқы жағында, ортасында «1941-1945. Жылдың 60 жылдығы» деген жазу, айналасында лавр бұтақтары орналасқан. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ені 24 мм. Таспаның шеттерінде бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

Медаль киімге түйреуіш арқылы бекітіледі.

Медаль [[Өскемен|Өскемендегі]] [[Қазақстан теңге сарайы|Қазақстан теңге сарайында]] жасалған.

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі]] (Ресей)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан медалдары]]</text>
      <sha1>nggsnewhz778uk00omubsm8wtc3pxe9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608435</id>
      <parentid>3608427</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3608435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7730" sha1="tbz1qro10jselw7g20gi3dngschur7q" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль 60-летия Победы.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[14 қыркүйек]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[Тыңға 50 жыл медалі|«Тыңға 50 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' — Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы негізінде [[Ұлы Отан соғысы|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы]] Жеңістің 60 жылдығын атап өту үшін құрылған Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапат.

== Медал жайлы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі бар тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс кезеңін қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындар.

== Медалдің сипаттамасы ==
«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішініне ие. Медалдың алдыңғы жағында, жоғарыда [[Жеңіс ордені|«Жеңіс» орденінің]] бейнесі, ал төменгі жағында — «1945-2005» сандары жазылған.

Медалдың артқы жағында, ортасында «1941-1945. Жылдың 60 жылдығы» деген жазу, айналасында лавр бұтақтары орналасқан. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ені 24 мм. Таспаның шеттерінде бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

Медаль киімге түйреуіш арқылы бекітіледі.

Медаль [[Өскемен|Өскемендегі]] [[Қазақстан теңге сарайы|Қазақстан теңге сарайында]] жасалған.

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі]] (Ресей)

== Сілтеме ==
* {{cite web|url=https://bestprofi.com/document/484052242?2|title=1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңiстiң 60 жылдығы құрметiне арналған мерекелiк медаль туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы|author=|date=|work=|publisher=«BESTPROFI» ақпараттық жүйелері|accessdate=2014-03-03}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан медалдары]]</text>
      <sha1>tbz1qro10jselw7g20gi3dngschur7q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608445</id>
      <parentid>3608435</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медалдің сипаттамасы */</comment>
      <origin>3608445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7947" sha1="5b75vntew14otosv89jhz2s6pfcqpqb" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль 60-летия Победы.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[14 қыркүйек]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[Тыңға 50 жыл медалі|«Тыңға 50 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' — Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы негізінде [[Ұлы Отан соғысы|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы]] Жеңістің 60 жылдығын атап өту үшін құрылған Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапат.

== Медал жайлы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі бар тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс кезеңін қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындар.

== Медалдің сипаттамасы ==
[[Сурет:&quot;1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл&quot; мерекелік медалінің куәлігі.jpg|thumb|right|200px|Медалға арналған куәлік]]
«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішініне ие. Медалдың алдыңғы жағында, жоғарыда [[Жеңіс ордені|«Жеңіс» орденінің]] бейнесі, ал төменгі жағында — «1945-2005» сандары жазылған.

Медалдың артқы жағында, ортасында «1941-1945. Жылдың 60 жылдығы» деген жазу, айналасында лавр бұтақтары орналасқан. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ені 24 мм. Таспаның шеттерінде бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

Медаль киімге түйреуіш арқылы бекітіледі.

Медаль [[Өскемен|Өскемендегі]] [[Қазақстан теңге сарайы|Қазақстан теңге сарайында]] жасалған.

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі]] (Ресей)

== Сілтеме ==
* {{cite web|url=https://bestprofi.com/document/484052242?2|title=1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңiстiң 60 жылдығы құрметiне арналған мерекелiк медаль туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы|author=|date=|work=|publisher=«BESTPROFI» ақпараттық жүйелері|accessdate=2014-03-03}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан медалдары]]</text>
      <sha1>5b75vntew14otosv89jhz2s6pfcqpqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608447</id>
      <parentid>3608445</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медалдің сипаттамасы */</comment>
      <origin>3608447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7947" sha1="6r2lmuqora3v2iteik3z8sqxcimqwqj" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль 60-летия Победы.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[14 қыркүйек]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[Тыңға 50 жыл медалі|«Тыңға 50 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' — Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы негізінде [[Ұлы Отан соғысы|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы]] Жеңістің 60 жылдығын атап өту үшін құрылған Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапат.

== Медал жайлы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі бар тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс кезеңін қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындар.

== Медалдің сипаттамасы ==
[[Сурет:&quot;1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл&quot; мерекелік медалінің куәлігі.jpg|thumb|right|300px|Медалға арналған куәлік]]
«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішініне ие. Медалдың алдыңғы жағында, жоғарыда [[Жеңіс ордені|«Жеңіс» орденінің]] бейнесі, ал төменгі жағында — «1945-2005» сандары жазылған.

Медалдың артқы жағында, ортасында «1941-1945. Жылдың 60 жылдығы» деген жазу, айналасында лавр бұтақтары орналасқан. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ені 24 мм. Таспаның шеттерінде бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

Медаль киімге түйреуіш арқылы бекітіледі.

Медаль [[Өскемен|Өскемендегі]] [[Қазақстан теңге сарайы|Қазақстан теңге сарайында]] жасалған.

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі]] (Ресей)

== Сілтеме ==
* {{cite web|url=https://bestprofi.com/document/484052242?2|title=1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңiстiң 60 жылдығы құрметiне арналған мерекелiк медаль туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы|author=|date=|work=|publisher=«BESTPROFI» ақпараттық жүйелері|accessdate=2014-03-03}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан медалдары]]</text>
      <sha1>6r2lmuqora3v2iteik3z8sqxcimqwqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608454</id>
      <parentid>3608447</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Медалдің сипаттамасы */</comment>
      <origin>3608454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7964" sha1="qrop272nt3tfzmsh66ih2jlusa5phtv" xml:space="preserve">{{Жүлде
 | атауы                    = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі
 | суреті                   = [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Медаль 60-летия Победы.jpg|right|130px]]
 | фон түсі                 = 
 | шынайы атауы             = 
 | мемлекет                 = {{KAZ}}
 | түрі                     = [[Медаль]]
 | үшін марапатталған       = 
 | негіз                    = 
 | жағдайы                  = берілмейді
 | тапсырушы                = 
 | негізделді               = [[14 қыркүйек]] [[2004 жыл]]
 | алғашқы иегері           = 
 | соңғы иегері             = 
 | барынша ұсынылған        = 
 | жоғары марапаты          = [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі]]
 | төменгі марапаты         = [[Тыңға 50 жыл медалі|«Тыңға 50 жыл» медалі]]
 | сайты                    = 
 | Commons                  = Jubilee Medal &quot;60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941–1945&quot;
 }}
'''1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі''' — Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы негізінде [[Ұлы Отан соғысы|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы]] Жеңістің 60 жылдығын атап өту үшін құрылған Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапат.

== Медал жайлы ереже ==
Медалмен марапатталады:
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыс қимылдарына КСРО Қарулы Күштері қатарында қатысқан әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО-ның уақытша басып алынған аумақтарында әрекет еткен партизандар мен астыртын ұйымдардың мүшелері, әскери Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен әскери қызметшілер мен өз еркімен жалданғандар құрамы тұлғалары, «[[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]]», «[[Жапонияны жеңгені үшін медалі|Жапонияны жеңгені үшін]]» медалдарымен марапатталған адамдар, сондай-ақ «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалінің куәлігі  немесе соғысқа қатысушы куәлігі бар адамдар;
* Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жанқиярлық еңбегі үшін КСРО ордендерімен, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбектегі ерекшелігі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Одессаны қорғағаны үшін», «Севастопольді қорғағаны үшін», «Сталинградты қорғағаны үшін», «Киевті қорғағаны үшін», «Кавказды қорғағаны үшін», «Кеңес Арктикасын қорғағаны үшін» медалдарымен марапатталған тыл еңбеккерлері, сондай-ақ «Блокадалық Ленинград тұрғыны» белгісі бар немесе «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалінің куәлігі бар тұлғалар;
* жау уақытша басып алған аумақтардағы жұмыс кезеңін қоспағанда, 1941 жылғы 22 маусымнан 1945 жылғы 9 мамырға дейінгі кезеңде кемінде алты ай жұмыс істеген адамдар;
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер мен олардың одақтастары құрған концлагерьлердің, геттолардың және басқа да мәжбүрлеп ұстау орындарының бұрынғы кәмелетке толмаған тұтқындар.

== Медалдің сипаттамасы ==
[[Сурет:&quot;1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл&quot; мерекелік медалінің куәлігі.jpg|thumb|right|300px|Медалға арналған куәлік]]
«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішініне ие. Медалдың алдыңғы жағында, жоғарыда [[Жеңіс ордені|«Жеңіс» орденінің]] бейнесі, ал төменгі жағында — «1945-2005» сандары жазылған.

Медалдың артқы жағында, ортасында «1941-1945. Жылдың 60 жылдығы» деген жазу, айналасында лавр бұтақтары орналасқан. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық суреттер, жазулар және сандар бедерлі болып келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ені 24 мм. Таспаның шеттерінде бес жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары, әрқайсысының ені 1 мм. Шеткі қара жолақтар ені 0,5 мм тоқсары жолақтармен көмкерілген.

Медаль киімге түйреуіш арқылы бекітіледі.

Медаль [[Өскемен]] қаласында орналасқан [[Қазақстан теңге сарайы|Қазақстан теңге сарайында]] жасалған.

== Тағы қараңыз ==
* [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі]] (Ресей)

== Сілтеме ==
* {{cite web|url=https://bestprofi.com/document/484052242?2|title=1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңiстiң 60 жылдығы құрметiне арналған мерекелiк медаль туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі № 1439 Жарлығы|author=|date=|work=|publisher=«BESTPROFI» ақпараттық жүйелері|accessdate=2014-03-03}}

{{Қазақстан марапаттары}}

[[Санат:Қазақстан медалдары]]</text>
      <sha1>qrop272nt3tfzmsh66ih2jlusa5phtv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781689</id>
    <redirect title="1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі" />
    <revision>
      <id>3608420</id>
      <timestamp>2026-05-24T09:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Орел Карл [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі]] бетін [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3608420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="8jjlr2ca44cfcqi5kojo1zuh12ydavp" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі]]</text>
      <sha1>8jjlr2ca44cfcqi5kojo1zuh12ydavp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гүлмира Олжабайқызы Тәжіғұлова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781690</id>
    <revision>
      <id>3608491</id>
      <timestamp>2026-05-24T09:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Гүлмира Олжабайқызы Тәжіғұлова  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 21.12.1962       |Туған жері          = қазіргі [[Ұлытау облысы]], {{туғанжері|Қаражал (қала)|Қаражалда}} қаласы   |Қайтыс болғ...</comment>
      <origin>3608491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4599" sha1="s91855ckqc6s9gugoxkf0qsdfre5xsp" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Гүлмира Олжабайқызы Тәжіғұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 21.12.1962     
 |Туған жері          = қазіргі [[Ұлытау облысы]], {{туғанжері|Қаражал (қала)|Қаражалда}} қаласы 
 |Қайтыс болған күні  =   
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор     
 |Альма-матер         = Қарағанды политехникалық иснтитуы (қазіргі [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2010). 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Гүлмира Олжабайқызы Тәжіғұлова''' — педагогика ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), доцент ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1962 жыл|1962]] жылы 21 желтоқсанда қазіргі [[Ұлытау облысы]], [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды политехникалық иснтитуын бітірген ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]]).&lt;br&gt;
1985-[[1987 жыл|87]] жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Қарағанды мемлекеттік университеті]]нде лаборант, 1987-[[1992 жыл|92]] жылдары &quot;Карагандаоргтяжстрой&quot; жобалау-технология институтында инженер-констурктор, 1992-[[1996 жыл|96]] жылдары Қарағанды педагогикалық институтында (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]) инженер-программист, оқытушы, 1996-[[2009 жыл|2009]] жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, профессор, 2009 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – ақпараттық технологиялар мен білім берудің интеграциясы.&lt;br&gt;
&quot;Жоғары оқу орнының білім беру үдерісіндегі ақпараттық технологиялардың интеграциялануы жағдайында білімді қалыптастырудың дидактикалық негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
70-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 3 оқу құралының авторы, 10 авторлық куәліктің иегері.

== Марапаттары ==
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2010).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
[https://famous-scientists.ru/anketa/tazhigulova-gulmira-olzhabaevna-11604 Известные учёные.]
[https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_tls/tazhigulova_kz.pdf Түйіндеме.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>s91855ckqc6s9gugoxkf0qsdfre5xsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608494</id>
      <parentid>3608491</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3608494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4591" sha1="39axtireh065b8jmi6cgd52fmlvft1d" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Гүлмира Олжабайқызы Тәжіғұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 21.12.1962     
 |Туған жері          = қазіргі [[Ұлытау облысы]], {{туғанжері|Қаражал (қала)|Қаражалда}}  
 |Қайтыс болған күні  =   
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор     
 |Альма-матер         = Қарағанды политехникалық иснтитуы (қазіргі [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2010). 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Гүлмира Олжабайқызы Тәжіғұлова''' — педагогика ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), доцент ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1962 жыл|1962]] жылы 21 желтоқсанда қазіргі [[Ұлытау облысы]], [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды политехникалық иснтитуын бітірген ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]]).&lt;br&gt;
1985-[[1987 жыл|87]] жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Қарағанды мемлекеттік университеті]]нде лаборант, 1987-[[1992 жыл|92]] жылдары &quot;Карагандаоргтяжстрой&quot; жобалау-технология институтында инженер-констурктор, 1992-[[1996 жыл|96]] жылдары Қарағанды педагогикалық институтында (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]) инженер-программист, оқытушы, 1996-[[2009 жыл|2009]] жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, профессор, 2009 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – ақпараттық технологиялар мен білім берудің интеграциясы.&lt;br&gt;
&quot;Жоғары оқу орнының білім беру үдерісіндегі ақпараттық технологиялардың интеграциялануы жағдайында білімді қалыптастырудың дидактикалық негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
70-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 3 оқу құралының авторы, 10 авторлық куәліктің иегері.

== Марапаттары ==
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2010).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://famous-scientists.ru/anketa/tazhigulova-gulmira-olzhabaevna-11604 Известные учёные.]
* [https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_tls/tazhigulova_kz.pdf Түйіндеме.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>39axtireh065b8jmi6cgd52fmlvft1d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608502</id>
      <parentid>3608494</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары түлектері|Қарағанды жоғарғы оқу орындары түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4683" sha1="68mvtaw4fwafwxoykljcuq3n3av9swe" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Гүлмира Олжабайқызы Тәжіғұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 21.12.1962     
 |Туған жері          = қазіргі [[Ұлытау облысы]], {{туғанжері|Қаражал (қала)|Қаражалда}}  
 |Қайтыс болған күні  =   
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор     
 |Альма-матер         = Қарағанды политехникалық иснтитуы (қазіргі [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2010). 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Гүлмира Олжабайқызы Тәжіғұлова''' — педагогика ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), доцент ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1962 жыл|1962]] жылы 21 желтоқсанда қазіргі [[Ұлытау облысы]], [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды политехникалық иснтитуын бітірген ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]]).&lt;br&gt;
1985-[[1987 жыл|87]] жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Қарағанды мемлекеттік университеті]]нде лаборант, 1987-[[1992 жыл|92]] жылдары &quot;Карагандаоргтяжстрой&quot; жобалау-технология институтында инженер-констурктор, 1992-[[1996 жыл|96]] жылдары Қарағанды педагогикалық институтында (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]) инженер-программист, оқытушы, 1996-[[2009 жыл|2009]] жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, профессор, 2009 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – ақпараттық технологиялар мен білім берудің интеграциясы.&lt;br&gt;
&quot;Жоғары оқу орнының білім беру үдерісіндегі ақпараттық технологиялардың интеграциялануы жағдайында білімді қалыптастырудың дидактикалық негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
70-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 3 оқу құралының авторы, 10 авторлық куәліктің иегері.

== Марапаттары ==
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2010).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://famous-scientists.ru/anketa/tazhigulova-gulmira-olzhabaevna-11604 Известные учёные.]
* [https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_tls/tazhigulova_kz.pdf Түйіндеме.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары түлектері]]</text>
      <sha1>68mvtaw4fwafwxoykljcuq3n3av9swe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608503</id>
      <parentid>3608502</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары оқытушылары|Қарағанды жоғарғы оқу орындары оқытушылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4779" sha1="0t0qndgtkv5c01mms2h48ivpfgr3pvv" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Гүлмира Олжабайқызы Тәжіғұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 21.12.1962     
 |Туған жері          = қазіргі [[Ұлытау облысы]], {{туғанжері|Қаражал (қала)|Қаражалда}}  
 |Қайтыс болған күні  =   
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор     
 |Альма-матер         = Қарағанды политехникалық иснтитуы (қазіргі [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2010). 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Гүлмира Олжабайқызы Тәжіғұлова''' — педагогика ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), доцент ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1962 жыл|1962]] жылы 21 желтоқсанда қазіргі [[Ұлытау облысы]], [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды политехникалық иснтитуын бітірген ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]]).&lt;br&gt;
1985-[[1987 жыл|87]] жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Қарағанды мемлекеттік университеті]]нде лаборант, 1987-[[1992 жыл|92]] жылдары &quot;Карагандаоргтяжстрой&quot; жобалау-технология институтында инженер-констурктор, 1992-[[1996 жыл|96]] жылдары Қарағанды педагогикалық институтында (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]) инженер-программист, оқытушы, 1996-[[2009 жыл|2009]] жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, профессор, 2009 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – ақпараттық технологиялар мен білім берудің интеграциясы.&lt;br&gt;
&quot;Жоғары оқу орнының білім беру үдерісіндегі ақпараттық технологиялардың интеграциялануы жағдайында білімді қалыптастырудың дидактикалық негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
70-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 3 оқу құралының авторы, 10 авторлық куәліктің иегері.

== Марапаттары ==
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2010).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://famous-scientists.ru/anketa/tazhigulova-gulmira-olzhabaevna-11604 Известные учёные.]
* [https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_tls/tazhigulova_kz.pdf Түйіндеме.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары түлектері]]
[[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары оқытушылары]]</text>
      <sha1>0t0qndgtkv5c01mms2h48ivpfgr3pvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781691</id>
    <revision>
      <id>3608544</id>
      <timestamp>2026-05-24T10:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 30.09.1962       |Туған жері          = [[Ақтөбе облысы]], {{туғанжері|Мұғалжар ауданы|Мұғалжар ауданында}}, Талдысай (Мұғалжа...</comment>
      <origin>3608544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4571" sha1="c1o2re7mmltubvezmhss804emymd9z8" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.09.1962     
 |Туған жері          = [[Ақтөбе облысы]], {{туғанжері|Мұғалжар ауданы|Мұғалжар ауданында}}, [[Талдысай (Мұғалжар ауданы)|Талдысай]] ауылы   
 |Қайтыс болған күні  =   
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Ақтөбе өңірлік университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор     
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]). 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2006);
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009). 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл''' — филология ғылымының докторы ([[2003 жыл|2003]]), профессор ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1962 жыл|1962]] жылы 30 қыркүйекте [[Ақтөбе облысы]], [[Мұғалжар ауданы]], [[Талдысай (Мұғалжар ауданы)|Талдысай]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1984 жыл|1984]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген.&lt;br&gt;
1984-2005 жылдары Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты]]нда (қазіргі [[Ақтөбе өңірлік университеті]]), Ақтөбе мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор, 2005 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.&lt;br&gt;
[[2010 жыл|2010]] жылы [[Польша]]ның Познань университетінде ғылыми тағылымдамадан өтті. 

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – Түркі негізді қосымшалардың тарихи функциональды-семантикалық сипатын, даму барысы мен қалыптасуын көне түркі және қазіргі түркі тілдері деңгейінде тарихи-салыстырмалы тұрғыдан кешенді түрде құрастыру.&lt;br&gt;
&quot;Қазақ тіліндегі түркі негізді есім қосымшаларының тарихи дамуы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 3 оқу және электронды оқу құралдарының, бірнеше ғылыми жинақтардың авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2006);
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2009).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://zhubanov.edu.kz/kk/pps/tutor/25/?faculty=1&amp;department=36 Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл.]
* [https://famous-scientists.ru/anketa/tektigul-zhanna-orynbasarkyzy-14036 Известные учёные.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>c1o2re7mmltubvezmhss804emymd9z8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608545</id>
      <parentid>3608544</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4689" sha1="jnh1xu7jlqquynfgcwfha8mhsc5bhtp" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.09.1962     
 |Туған жері          = [[Ақтөбе облысы]], {{туғанжері|Мұғалжар ауданы|Мұғалжар ауданында}}, [[Талдысай (Мұғалжар ауданы)|Талдысай]] ауылы   
 |Қайтыс болған күні  =   
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Ақтөбе өңірлік университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор     
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]). 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2006);
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009). 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл''' — филология ғылымының докторы ([[2003 жыл|2003]]), профессор ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1962 жыл|1962]] жылы 30 қыркүйекте [[Ақтөбе облысы]], [[Мұғалжар ауданы]], [[Талдысай (Мұғалжар ауданы)|Талдысай]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1984 жыл|1984]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген.&lt;br&gt;
1984-2005 жылдары Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты]]нда (қазіргі [[Ақтөбе өңірлік университеті]]), Ақтөбе мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор, 2005 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.&lt;br&gt;
[[2010 жыл|2010]] жылы [[Польша]]ның Познань университетінде ғылыми тағылымдамадан өтті. 

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – Түркі негізді қосымшалардың тарихи функциональды-семантикалық сипатын, даму барысы мен қалыптасуын көне түркі және қазіргі түркі тілдері деңгейінде тарихи-салыстырмалы тұрғыдан кешенді түрде құрастыру.&lt;br&gt;
&quot;Қазақ тіліндегі түркі негізді есім қосымшаларының тарихи дамуы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 3 оқу және электронды оқу құралдарының, бірнеше ғылыми жинақтардың авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2006);
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2009).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://zhubanov.edu.kz/kk/pps/tutor/25/?faculty=1&amp;department=36 Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл.]
* [https://famous-scientists.ru/anketa/tektigul-zhanna-orynbasarkyzy-14036 Известные учёные.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>jnh1xu7jlqquynfgcwfha8mhsc5bhtp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608546</id>
      <parentid>3608545</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университетінің профессорлары|Ақтөбе мемлекеттік университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4798" sha1="byqgh7ldpcrey4l2ijbg4nknusfcpri" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.09.1962     
 |Туған жері          = [[Ақтөбе облысы]], {{туғанжері|Мұғалжар ауданы|Мұғалжар ауданында}}, [[Талдысай (Мұғалжар ауданы)|Талдысай]] ауылы   
 |Қайтыс болған күні  =   
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Ақтөбе өңірлік университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор     
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]). 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2006);
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009). 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл''' — филология ғылымының докторы ([[2003 жыл|2003]]), профессор ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1962 жыл|1962]] жылы 30 қыркүйекте [[Ақтөбе облысы]], [[Мұғалжар ауданы]], [[Талдысай (Мұғалжар ауданы)|Талдысай]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1984 жыл|1984]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген.&lt;br&gt;
1984-2005 жылдары Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты]]нда (қазіргі [[Ақтөбе өңірлік университеті]]), Ақтөбе мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор, 2005 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.&lt;br&gt;
[[2010 жыл|2010]] жылы [[Польша]]ның Познань университетінде ғылыми тағылымдамадан өтті. 

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – Түркі негізді қосымшалардың тарихи функциональды-семантикалық сипатын, даму барысы мен қалыптасуын көне түркі және қазіргі түркі тілдері деңгейінде тарихи-салыстырмалы тұрғыдан кешенді түрде құрастыру.&lt;br&gt;
&quot;Қазақ тіліндегі түркі негізді есім қосымшаларының тарихи дамуы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 3 оқу және электронды оқу құралдарының, бірнеше ғылыми жинақтардың авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2006);
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2009).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://zhubanov.edu.kz/kk/pps/tutor/25/?faculty=1&amp;department=36 Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл.]
* [https://famous-scientists.ru/anketa/tektigul-zhanna-orynbasarkyzy-14036 Известные учёные.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>byqgh7ldpcrey4l2ijbg4nknusfcpri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608547</id>
      <parentid>3608546</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3608547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4796" sha1="79v75jvn1vz1c07jbcubb0h2mmvkizc" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.09.1962     
 |Туған жері          = [[Ақтөбе облысы]], {{туғанжері|Мұғалжар ауданы|Мұғалжар ауданында}}, [[Талдысай (Мұғалжар ауданы)|Талдысай]] ауылы   
 |Қайтыс болған күні  =   
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Ақтөбе өңірлік университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор     
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]). 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2006);
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009). 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл''' — филология ғылымының докторы ([[2003 жыл|2003]]), профессор ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1962 жыл|1962]] жылы 30 қыркүйекте [[Ақтөбе облысы]], [[Мұғалжар ауданы]], [[Талдысай (Мұғалжар ауданы)|Талдысай]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1984 жыл|1984]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген.&lt;br&gt;
1984-2005 жылдары Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтында (қазіргі [[Ақтөбе өңірлік университеті]]), Ақтөбе мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор, 2005 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.&lt;br&gt;
[[2010 жыл|2010]] жылы [[Польша]]ның Познань университетінде ғылыми тағылымдамадан өтті. 

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – Түркі негізді қосымшалардың тарихи функциональды-семантикалық сипатын, даму барысы мен қалыптасуын көне түркі және қазіргі түркі тілдері деңгейінде тарихи-салыстырмалы тұрғыдан кешенді түрде құрастыру.&lt;br&gt;
&quot;Қазақ тіліндегі түркі негізді есім қосымшаларының тарихи дамуы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 3 оқу және электронды оқу құралдарының, бірнеше ғылыми жинақтардың авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2006);
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2009).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://zhubanov.edu.kz/kk/pps/tutor/25/?faculty=1&amp;department=36 Жанна Орынбасарқызы Тектіғұл.]
* [https://famous-scientists.ru/anketa/tektigul-zhanna-orynbasarkyzy-14036 Известные учёные.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>79v75jvn1vz1c07jbcubb0h2mmvkizc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:ОАР саяси әндер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781692</id>
    <revision>
      <id>3608550</id>
      <timestamp>2026-05-24T10:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Жанрлар бойынша ОАР әндер]] [[Санат:Елдер бойынша саяси әндер]]</comment>
      <origin>3608550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="lysdw1f9kk70ljm4mpe7w2su6h5k0vd" xml:space="preserve">[[Санат:Жанрлар бойынша ОАР әндер]]
[[Санат:Елдер бойынша саяси әндер]]</text>
      <sha1>lysdw1f9kk70ljm4mpe7w2su6h5k0vd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608551</id>
      <parentid>3608550</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жанрлар бойынша ОАР әндер|Жанрлар бойынша ОАР әндер]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Жанрлар бойынша ОАР әндері|Жанрлар бойынша ОАР әндері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3608551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="6ipznsnso5b1yfbya5d110hqsbc3o95" xml:space="preserve">[[Санат:Жанрлар бойынша ОАР әндері]]
[[Санат:Елдер бойынша саяси әндер]]</text>
      <sha1>6ipznsnso5b1yfbya5d110hqsbc3o95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Жанрлар бойынша ОАР әндері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781693</id>
    <revision>
      <id>3608552</id>
      <timestamp>2026-05-24T10:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Оңтүстік Африка Республикасы әндері]] [[Санат:Елдер және жанрлар бойынша әндер]]</comment>
      <origin>3608552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="8mllb22v1qnwdwpvktunibairh9eh3l" xml:space="preserve">[[Санат:Оңтүстік Африка Республикасы әндері]]
[[Санат:Елдер және жанрлар бойынша әндер]]</text>
      <sha1>8mllb22v1qnwdwpvktunibairh9eh3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Оңтүстік Африка Республикасы әндері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781694</id>
    <revision>
      <id>3608553</id>
      <timestamp>2026-05-24T10:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:ОАР музыкасы]] [[Санат:Елдер бойынша әндер]]</comment>
      <origin>3608553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="55ha74pqeanerqm8i0r2lqv0nxptt0p" xml:space="preserve">[[Санат:ОАР музыкасы]]
[[Санат:Елдер бойынша әндер]]</text>
      <sha1>55ha74pqeanerqm8i0r2lqv0nxptt0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:ОАР музыкасы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781695</id>
    <revision>
      <id>3608554</id>
      <timestamp>2026-05-24T10:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Music of South Africa}}  [[Санат:Елдер бойынша музыка]] [[Санат:ОАР өнері]]</comment>
      <origin>3608554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="25mwzfyw5igy51rfktv2a1jsxhsxhry" xml:space="preserve">{{Commonscat|Music of South Africa}}

[[Санат:Елдер бойынша музыка]]
[[Санат:ОАР өнері]]</text>
      <sha1>25mwzfyw5igy51rfktv2a1jsxhsxhry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:ОАР өнері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781696</id>
    <revision>
      <id>3608556</id>
      <timestamp>2026-05-24T11:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Art of South Africa}}  [[Санат:ОАР мәдениеті]] [[Санат:Елдер бойынша өнер]] [[Санат:Африка елдері бойынша өнер]]</comment>
      <origin>3608556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="191" sha1="1uqta6u7hb2af3eq5ul3ticxx7m9rcm" xml:space="preserve">{{Commonscat|Art of South Africa}}

[[Санат:ОАР мәдениеті]]
[[Санат:Елдер бойынша өнер]]
[[Санат:Африка елдері бойынша өнер]]</text>
      <sha1>1uqta6u7hb2af3eq5ul3ticxx7m9rcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:ОАР мәдениеті</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781697</id>
    <revision>
      <id>3608557</id>
      <timestamp>2026-05-24T11:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Culture of South Africa}}  [[Санат:Елдер бойынша мәдениет]] [[Санат:Африка елдері бойынша мәдениет]] [[Санат:Оңтүстік Африка Республикасы]]</comment>
      <origin>3608557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="qtnwv3hbu7qio7x4pigibf9x9cxs389" xml:space="preserve">{{Commonscat|Culture of South Africa}}

[[Санат:Елдер бойынша мәдениет]]
[[Санат:Африка елдері бойынша мәдениет]]
[[Санат:Оңтүстік Африка Республикасы]]</text>
      <sha1>qtnwv3hbu7qio7x4pigibf9x9cxs389</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jiva (әнші)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781698</id>
    <revision>
      <id>3608564</id>
      <timestamp>2026-05-24T11:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Жамиля Хашимова''' ({{lang-az|Cəmilə Həşimova}}; [[9 қыркүйек]] [[1982 жыл|1982]], [[Мәскеу]]), сахналық аты '''Jiva''' — әзербайжан әншісі. [[Әзербайжан]] атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] қатысушы ретінде Вена қаласында өнер көрсетеді.  == Мансапы == Жамиля Хашимова 1982 жылғы 9 қыркүйекте дүни...</comment>
      <origin>3608564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3425" sha1="pxqabowqwf3853iz14kh5fnmp1tmauq" xml:space="preserve">'''Жамиля Хашимова''' ({{lang-az|Cəmilə Həşimova}}; [[9 қыркүйек]] [[1982 жыл|1982]], [[Мәскеу]]), сахналық аты '''Jiva''' — әзербайжан әншісі. [[Әзербайжан]] атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] қатысушы ретінде Вена қаласында өнер көрсетеді.

== Мансапы ==
Жамиля Хашимова 1982 жылғы 9 қыркүйекте дүниеге келген. 2003 жылы Баку күзі байқауына екінші орын иеленді. 2007 жылы Show Time телевизиялық жобасына қатысты. 2011 жылы [[Eurovision ән байқауы 2012]] қатысып, апталық рейтингтің үздік үштігіне енді.

Жамиля Хашимова 2010 жылдардан бастап Рашад Хашимов жетекшілік ететін «RAST» тобымен жұмыс істей бастады. Топта бэк-вокалист ретінде өнер көрсетті. Топ құрамында әртүрлі джаз фестивальдеріне, соның ішінде Монре джаз фестиваліне де қатысты. Поп және R&amp;B стиліндегі композициялар орындайтын «Hazz Band» тобының солисті болды. 2017 жылы жеке сольдық мансабын бастады. 2018 жылдың шілдесінде Жара фестиваліне қатысты. Осы кезеңде продюсер Fidan Aliva және «Excellent» тобымен ынтымақтастықта болды.

Жамиля Хашимова 2025 жылы The Voice жобасының Әзербайжандағы лицензиялық нұсқасы — «Дауыс» бағдарламасына қатысты. Ройа Айхан командасында өнер көрсетіп, жобаның жеңімпазы атанды. Тағыда «Azərbaycan! Mən səni sevirəm» жобасына қатысты. Оның JIVA лақап аты есімі мен фамилиясының бірігуінен пайда болған және үнді философиясындағы «Джива» түсінігіне сілтеме жасайды. 2026 жылғы 6 наурызда Әзербайжан атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] қатысушы ретінде таңдалды. «Just Go» әнімен екінші жартылай финалда өнер көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260306050320404-Stalo-izvestno-kto-predstavit-Azerbaidzhan-na-Evrovidenii-2026-VIDEO|title=Стало известно, кто представит Азербайджан на «Евровидении 2026» - ВИДЕО|lang=ru|website=1news.az|accessdate=2026-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260309085130938-Prezentovana-pesnya-s-kotoroi-JIVA-predstavit-Azerbaidzhan-na-konkurse-Evrovidenie-2026-VIDEO|title=Презентована песня, с которой JIVA представит Азербайджан на конкурсе «Евровидение 2026» - ВИДЕО|lang=ru|website=1news.az|accessdate=2026-03-10}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}</text>
      <sha1>pxqabowqwf3853iz14kh5fnmp1tmauq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608566</id>
      <parentid>3608564</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3608566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4085" sha1="93vh3714fforhr5ccm091xy876ao0j7" xml:space="preserve">{{Музыкант|Мемлекет={{AZE}}|Фон=solo_singer|Есімі=Жамиля Хашимова|Шынайы есімі={{lang-az|Cəmilə Həşimova}}|Белсенділік жылдары=2003 — қ.у|Лақап аты=Jiva|Сурет=JIVA representing Azerbaijan on the Turquoise Carpet at the 2026 Eurovision Song Contest in Vienna 2 (cropped).jpg|Сурет ені=150px|Туған күні=09.09.1982|Туған жері=[[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Мамандығы=әнші, ән авторы|Жанры=ритм-н-блюз, [[поп-музыка|поп]]}}

'''Жамиля Хашимова''' ({{lang-az|Cəmilə Həşimova}}; [[9 қыркүйек]] [[1982 жыл|1982]], [[Мәскеу]]), сахналық аты '''Jiva''' — әзербайжан әншісі. [[Әзербайжан]] атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] қатысушы ретінде Вена қаласында өнер көрсетеді.

== Мансапы ==
Жамиля Хашимова 1982 жылғы 9 қыркүйекте дүниеге келген. 2003 жылы Баку күзі байқауына екінші орын иеленді. 2007 жылы Show Time телевизиялық жобасына қатысты. 2011 жылы [[Eurovision ән байқауы 2012]] қатысып, апталық рейтингтің үздік үштігіне енді.

Жамиля Хашимова 2010 жылдардан бастап Рашад Хашимов жетекшілік ететін «RAST» тобымен жұмыс істей бастады. Топта бэк-вокалист ретінде өнер көрсетті. Топ құрамында әртүрлі джаз фестивальдеріне, соның ішінде Монре джаз фестиваліне де қатысты. Поп және R&amp;B стиліндегі композициялар орындайтын «Hazz Band» тобының солисті болды. 2017 жылы жеке сольдық мансабын бастады. 2018 жылдың шілдесінде Жара фестиваліне қатысты. Осы кезеңде продюсер Fidan Aliva және «Excellent» тобымен ынтымақтастықта болды.

Жамиля Хашимова 2025 жылы The Voice жобасының Әзербайжандағы лицензиялық нұсқасы — «Дауыс» бағдарламасына қатысты. Ройа Айхан командасында өнер көрсетіп, жобаның жеңімпазы атанды. Тағыда «Azərbaycan! Mən səni sevirəm» жобасына қатысты. Оның JIVA лақап аты есімі мен фамилиясының бірігуінен пайда болған және үнді философиясындағы «Джива» түсінігіне сілтеме жасайды. 2026 жылғы 6 наурызда Әзербайжан атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] қатысушы ретінде таңдалды. «Just Go» әнімен екінші жартылай финалда өнер көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260306050320404-Stalo-izvestno-kto-predstavit-Azerbaidzhan-na-Evrovidenii-2026-VIDEO|title=Стало известно, кто представит Азербайджан на «Евровидении 2026» - ВИДЕО|lang=ru|website=1news.az|accessdate=2026-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260309085130938-Prezentovana-pesnya-s-kotoroi-JIVA-predstavit-Azerbaidzhan-na-konkurse-Evrovidenie-2026-VIDEO|title=Презентована песня, с которой JIVA представит Азербайджан на конкурсе «Евровидение 2026» - ВИДЕО|lang=ru|website=1news.az|accessdate=2026-03-10}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}</text>
      <sha1>93vh3714fforhr5ccm091xy876ao0j7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608571</id>
      <parentid>3608566</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мансапы */</comment>
      <origin>3608571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4787" sha1="it8goy2ulgwgglsb09kd31g7r4r7hzq" xml:space="preserve">{{Музыкант|Мемлекет={{AZE}}|Фон=solo_singer|Есімі=Жамиля Хашимова|Шынайы есімі={{lang-az|Cəmilə Həşimova}}|Белсенділік жылдары=2003 — қ.у|Лақап аты=Jiva|Сурет=JIVA representing Azerbaijan on the Turquoise Carpet at the 2026 Eurovision Song Contest in Vienna 2 (cropped).jpg|Сурет ені=150px|Туған күні=09.09.1982|Туған жері=[[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Мамандығы=әнші, ән авторы|Жанры=ритм-н-блюз, [[поп-музыка|поп]]}}

'''Жамиля Хашимова''' ({{lang-az|Cəmilə Həşimova}}; [[9 қыркүйек]] [[1982 жыл|1982]], [[Мәскеу]]), сахналық аты '''Jiva''' — әзербайжан әншісі. [[Әзербайжан]] атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] қатысушы ретінде Вена қаласында өнер көрсетеді.

== Мансапы ==
Жамиля Хашимова 1982 жылғы 9 қыркүйекте дүниеге келген. 2003 жылы Баку күзі байқауына екінші орын иеленді. 2007 жылы Show Time телевизиялық жобасына қатысты. 2011 жылы [[Eurovision ән байқауы 2012]] қатысып, апталық рейтингтің үздік үштігіне енді.

Жамиля Хашимова 2010 жылдардан бастап Рашад Хашимов жетекшілік ететін «RAST» тобымен жұмыс істей бастады. Топта бэк-вокалист ретінде өнер көрсетті. Топ құрамында әртүрлі джаз фестивальдеріне, соның ішінде Монре джаз фестиваліне де қатысты. Поп және R&amp;B стиліндегі композициялар орындайтын «Hazz Band» тобының солисті болды. 2017 жылы жеке сольдық мансабын бастады. 2018 жылдың шілдесінде Жара фестиваліне қатысты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://1news.az/news/20180717014300550-Vse-chto-nuzhno-znat-o-pevitse-JIVA-predstavlyayushcei-Azerbaidzhan-na-festivale-ZHara-2018-FOTO-VIDEO|title=Все, что нужно знать о певице JIVA, представляющей Азербайджан на фестивале «Жара-2018» - ФОТО – ВИДЕО|author=|date=2018-07-17|work=|publisher=1news.az|accessdate=2026-05-24|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде продюсер Fidan Aliva және «Excellent» тобымен ынтымақтастықта болды.

Жамиля Хашимова 2025 жылы The Voice жобасының Әзербайжандағы лицензиялық нұсқасы — «Дауыс» бағдарламасына қатысты. Ройа Айхан командасында өнер көрсетіп, жобаның жеңімпазы атанды. Тағыда «Azərbaycan! Mən səni sevirəm» жобасына қатысты. Оның JIVA лақап аты есімі мен фамилиясының бірігуінен пайда болған және үнді философиясындағы «Джива» түсінігіне сілтеме жасайды. 2026 жылғы 6 наурызда Әзербайжан атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] қатысушы ретінде таңдалды. «Just Go» әнімен екінші жартылай финалда өнер көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260306050320404-Stalo-izvestno-kto-predstavit-Azerbaidzhan-na-Evrovidenii-2026-VIDEO|title=Стало известно, кто представит Азербайджан на «Евровидении 2026» - ВИДЕО|lang=ru|website=1news.az|accessdate=2026-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260309085130938-Prezentovana-pesnya-s-kotoroi-JIVA-predstavit-Azerbaidzhan-na-konkurse-Evrovidenie-2026-VIDEO|title=Презентована песня, с которой JIVA представит Азербайджан на конкурсе «Евровидение 2026» - ВИДЕО|lang=ru|website=1news.az|accessdate=2026-03-10}}&lt;/ref&gt;


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Мәскеуде туғандар]]
[[Санат:XXI ғасыр әншілері]]
[[Санат:Eurovision ән байқауы 2026 қатысушылары]]
[[Санат:Eurovision ән байқауындағы Әзербайжан өкілдері]]</text>
      <sha1>it8goy2ulgwgglsb09kd31g7r4r7hzq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608573</id>
      <parentid>3608571</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мансапы */</comment>
      <origin>3608573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4785" sha1="0rzmv5a4e39m23jw890fb9c4lwb8h35" xml:space="preserve">{{Музыкант|Мемлекет={{AZE}}|Фон=solo_singer|Есімі=Жамиля Хашимова|Шынайы есімі={{lang-az|Cəmilə Həşimova}}|Белсенділік жылдары=2003 — қ.у|Лақап аты=Jiva|Сурет=JIVA representing Azerbaijan on the Turquoise Carpet at the 2026 Eurovision Song Contest in Vienna 2 (cropped).jpg|Сурет ені=150px|Туған күні=09.09.1982|Туған жері=[[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Мамандығы=әнші, ән авторы|Жанры=ритм-н-блюз, [[поп-музыка|поп]]}}

'''Жамиля Хашимова''' ({{lang-az|Cəmilə Həşimova}}; [[9 қыркүйек]] [[1982 жыл|1982]], [[Мәскеу]]), сахналық аты '''Jiva''' — әзербайжан әншісі. [[Әзербайжан]] атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] қатысушы ретінде Вена қаласында өнер көрсетеді.

== Мансапы ==
Жамиля Хашимова 1982 жылғы 9 қыркүйекте дүниеге келген. 2003 жылы Баку күзі байқауына екінші орын иеленді. 2007 жылы Show Time телевизиялық жобасына қатысты. 2011 жылы [[Eurovision ән байқауы 2012]] қатысып, апталық рейтингтің үздік үштігіне енді.

Жамиля Хашимова 2010 жылдардан бастап Рашад Хашимов жетекшілік ететін «RAST» тобымен жұмыс істей бастады. Топта бэк-вокалист ретінде өнер көрсетті. Топ құрамында әртүрлі джаз фестивальдеріне, соның ішінде Монре джаз фестиваліне де қатысты. Поп және R&amp;B стиліндегі композициялар орындайтын «Hazz Band» тобының солисті болды. 2017 жылы жеке сольдық мансабын бастады. 2018 жылдың шілдесінде Жара фестиваліне қатысты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://1news.az/news/20180717014300550-Vse-chto-nuzhno-znat-o-pevitse-JIVA-predstavlyayushcei-Azerbaidzhan-na-festivale-ZHara-2018-FOTO-VIDEO|title=Все, что нужно знать о певице JIVA, представляющей Азербайджан на фестивале «Жара-2018» - ФОТО – ВИДЕО|author=|date=2018-07-17|work=|publisher=1news.az|accessdate=2026-05-24|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде продюсер Fidan Aliva және «Excellent» тобымен ынтымақтастықта болды.

Жамиля Хашимова 2025 жылы The Voice жобасының Әзербайжандағы лицензиялық нұсқасы — «Дауыс» бағдарламасына қатысты. Ройа Айхан командасында өнер көрсетіп, жобаның жеңімпазы атанды. Тағыда «Azərbaycan! Mən səni sevirəm» жобасына қатысты. Оның JIVA лақап аты есімі мен фамилиясының бірігуінен пайда болған және үнді философиясындағы «Джива» түсінігіне сілтеме жасайды. 2026 жылғы 6 наурызда Әзербайжан атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] қатысушы ретінде таңдалды. «Just Go» әнімен екінші жартылай финалда өнер көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260306050320404-Stalo-izvestno-kto-predstavit-Azerbaidzhan-na-Evrovidenii-2026-VIDEO|title=Стало известно, кто представит Азербайджан на «Евровидении 2026» - ВИДЕО|lang=ru|website=1news.az|accessdate=2026-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260309085130938-Prezentovana-pesnya-s-kotoroi-JIVA-predstavit-Azerbaidzhan-na-konkurse-Evrovidenie-2026-VIDEO|title=Презентована песня, с которой JIVA представит Азербайджан на конкурсе «Евровидение 2026» - ВИДЕО|lang=ru|website=1news.az|accessdate=2026-03-10}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Мәскеуде туғандар]]
[[Санат:XXI ғасыр әншілері]]
[[Санат:Eurovision ән байқауы 2026 қатысушылары]]
[[Санат:Eurovision ән байқауындағы Әзербайжан өкілдері]]</text>
      <sha1>0rzmv5a4e39m23jw890fb9c4lwb8h35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новогрудок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781699</id>
    <revision>
      <id>3608565</id>
      <timestamp>2026-05-24T11:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Новогрудок''' ({{lang-be|Навагру́дак}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы қала. [[Новогрудок ауданы]]ның әкімшілік орталығы.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</comment>
      <origin>3608565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="367" sha1="46u7qkd3oit7h1gy9k2yn3fq8z223oe" xml:space="preserve">'''Новогрудок''' ({{lang-be|Навагру́дак}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы қала. [[Новогрудок ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гродно облысы қалалары ]]</text>
      <sha1>46u7qkd3oit7h1gy9k2yn3fq8z223oe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608567</id>
      <parentid>3608565</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3608567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="398" sha1="lhth5ll7v12h10s7otel5p5guqhggwm" xml:space="preserve">'''Новогрудок''' ({{lang-be|Навагру́дак}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы қала. [[Новогрудок ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}  
[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>lhth5ll7v12h10s7otel5p5guqhggwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608569</id>
      <parentid>3608567</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3608569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="691" sha1="r3ce254583sfhj9fvn25bsky7ge95nt" xml:space="preserve">'''Новогрудок''' ({{lang-be|Навагру́дак}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы қала. [[Новогрудок ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Беларусьтің Навахрудак қаласының халқы 29 132 адамды құрады. Навахрудак халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 32-ші орында.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}  
[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>r3ce254583sfhj9fvn25bsky7ge95nt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3608570</id>
      <parentid>3608569</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3608570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="904" sha1="bgvp0tb21088esi8udv9aukbpnt0o9n" xml:space="preserve">'''Новогрудок''' ({{lang-be|Навагру́дак}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гродно облысы]]ндағы қала. [[Новогрудок ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Беларусьтің Навахрудак қаласының халқы 29 132 адамды құрады. Навахрудак халқының саны бойынша Беларусьтегі 100 қаланың ішінде 32-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/by/population_of_novogrudok_9205.html#google_vignette|title=Население Новогрудок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-24|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Гродно облысы}}  
[[Санат:Гродно облысы қалалары]]</text>
      <sha1>bgvp0tb21088esi8udv9aukbpnt0o9n</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>