Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 4 6730 3610783 3609136 2026-05-29T03:07:29Z MediaWiki message delivery 28897 /* Survey (proposed direction for Wishlist) */ жаңа бөлім 3610783 wikitext text/x-wiki {{/Header}} <!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> == Қайта-қайта шығып кету == Мен Уикипедиядан күн сайын шығып кетіп жатырмын. Бір рет тіркелсем, ертең тіркелгім жоқ болып тұрады. Сондықтан амалсыздан күн сайын тіркеліп жүрмін. Бұл мәселе не нәрсеге байланысты және бұны қалай шешуге болады? (Ескерту ! Мені ешкім бұғаттаған жоқ және мен өз тіркелгімді жойып жүрген жоқпын) Меніңше, бұл Уикипедияның техникалық ақаулары [[Қатысушы:Христофор Колумб Испания|Христофор Колумб Испания]] ([[Қатысушы талқылауы:Христофор Колумб Испания|талқылау]]) 20:45, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == Тағы да шығу == Мен Уикипедиядан күн сайын шығып кетіп жатырмын. Бір рет тіркелсем, ертең тіркелгім жоқ болып тұрады. Сондықтан амалсыздан күн сайын тіркеліп жүрмін. Бұл мәселе не нәрсеге байланысты және бұны қалай шешуге болады? (Ескерту ! Мені ешкім бұғаттаған жоқ және мен өз тіркелгімді жойып жүрген жоқпын). Мен тағы да шығып кеттім. Бұл қалай? Осыған шара қолдансаңыздар [[Қатысушы:158603Sambo057|158603Sambo057]] ([[Қатысушы талқылауы:158603Sambo057|талқылау]]) 08:55, 2025 ж. қаңтардың 2 (+05) :{{@|158603Sambo057}} аккаунтыңыздың құпиясөзін электронды пошта қайта қалпына келтіріп көрдіңіз ба? Мүмкін тек аккаунтан шығарып жіберіп жатқан шығар -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 09:40, 2025 ж. қаңтардың 2 (+05) ::Жоқ, менде онсыз да электронды поштам бар және істеп тұр. Мен тіркелсем, сол поштаны жазып жатырмын. [[Қатысушы:158603Sambo057|158603Sambo057]] ([[Қатысушы талқылауы:158603Sambo057|талқылау]]) 09:53, 2025 ж. қаңтардың 2 (+05) == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 20:03, 2025 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 20:06, 2025 ж. Мамырдың 6 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Join the 6th Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign – 2025 Edition == Dear Wikipedia community, (''Please help translate to your language'') We invite your community to participate in the 6th edition of the [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025|Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign]], a global campaign taking place from July 1 to August 31, 2025. Participants will choose among Wikipedia pages without photos, then add a suitable photo from among the many thousands of photos in the Wikimedia Commons, especially those uploaded from thematic contests ([[:m:Wiki Loves Africa|Wiki Loves Africa]], [[:m:Wiki Loves Earth|Wiki Loves Earth]], [[:m:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]], [[:m:Wiki Loves Monuments|Wiki Loves Monuments]], etc.) over the years. More than 80 Wikimedia affiliates have participated since the campaign was launched in 2020 and have added images to more than 400,000 Wikipedia articles in over 245 Wikipedia languages. Thanks to the volunteer contributors! We now invite your community to organize and lead the campaign within your community. As a local organizer, you may: *Encourage individual members to take part by adding images to Wikipedia articles. *Host edit-a-thons focused on improving visual content. *Organize training workshops to teach contributors how to correctly integrate images into Wikipedia. These activities will help build local capacity and increase visual content across Wikipedia. Please note that for participants to be eligible to participate in the campaign, they need to have registered an account for at least a year before the official start date of the contest. That is, for the 2025 edition, they must have registered an account on or before July 1, 2025. The account can be from any Wikimedia project wikis. The organizing team is looking for a contact person to coordinate WPWP participation at the Wikimedia user group or chapter level (geographically or thematically) or for a language Wikipedia. We would be glad for you to [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|sign up directly]] at [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|WPWP Participating Communities]]. With kind regards, [[User:Reading Beans]] On behalf of the Wikipedia Pages Wanting Photos campaign 2025. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 02:53, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Pages_Wanting_Photos_2025/Call_for_participation_letter/Village_pump&oldid=28751075 тізімін пайдаланып User:T Cells@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 14 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Funding tech projects == Hi everyone, The [[metawiki:CEE_Hub/Working_Groups/Technical_Advancement_Group|CEE Hub Technical Advancement working group]] is organising an open call to support software development projects related to Wikimedia. We invite individuals, groups, and affiliates to apply with their tech project ideas. Selected projects will receive funding support. To apply, please send your proposal by '''January 25, 2026''' to: toni.ristovski@wmceehub.org For full details, including eligibility and criteria, please read the [[metawiki:CEE_Hub/Working_Groups/Technical_Advancement_Group#Open_call|'''announcement''' on our Meta page]]. Feel free to reach out if you have any questions. [[Қатысушы:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[Қатысушы талқылауы:MHeidarzadeh-CEEhub|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|талқылауы]])</bdi> 16:15, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:09, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29905755 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Портал:Білім беру/Жаңа мақалалар бетін автоматтандыруға көмек == Құрметті әкімшілер және бот басқарушылар! Жақында қазақша Уикипедияда [[Портал:Білім беру]] жобасы іске қосылды. Осы порталдың толыққанды жұмыс істеуі үшін «Жаңа мақалалар» бөлімін автоматтандыру қажет болып тұр. Сіздерден [[Портал:Білім беру/Жаңа мақалалар]] бетіндегі тізімді боттың көмегімен (мысалы, KrBot немесе басқа да жаңа мақалаларды іздейтін боттар арқылы) автоматты түрде жаңартып тұруды баптап берулеріңізді сұраймын. '''Шарттары:''' * '''Санат:''' [[:Санат:Білім]] және оның ішкі санаттарындағы жаңа мақалалар. * '''Көрсетілуі:''' Соңғы жазылған 10-15 мақаланың тізімі. * '''Жаңару жиілігі:''' Күн сайын немесе аптасына бір рет. <nowiki>Порталдың дамуына қолдау көрсетіп, техникалық көмек берсеңіздер нұр үстіне нұр болар еді. Алдын ала рақмет! ~~~~</nowiki> [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:04, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) == Survey (proposed direction for Wishlist) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> == Survey (proposed direction for Wishlist) == Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}. You are invited to voice your opinion on a new [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|community-proposed direction]] for the [[m:Community Wishlist|Community Wishlist]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 08:07, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:%EA%B8%B0%EB%82%98%E3%85%8F%E3%84%B4/MassMessage&oldid=30604233 тізімін пайдаланып User:기나ㅏㄴ@metawiki деген хабарлама жіберген --> gkzejsi3eqa94qf74rd54se5w0h0gjg 3610784 3610783 2026-05-29T04:09:12Z 기나ㅏㄴ 123237 Remove duplicate section header caused by MassMessage subject field 3610784 wikitext text/x-wiki {{/Header}} <!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> == Қайта-қайта шығып кету == Мен Уикипедиядан күн сайын шығып кетіп жатырмын. Бір рет тіркелсем, ертең тіркелгім жоқ болып тұрады. Сондықтан амалсыздан күн сайын тіркеліп жүрмін. Бұл мәселе не нәрсеге байланысты және бұны қалай шешуге болады? (Ескерту ! Мені ешкім бұғаттаған жоқ және мен өз тіркелгімді жойып жүрген жоқпын) Меніңше, бұл Уикипедияның техникалық ақаулары [[Қатысушы:Христофор Колумб Испания|Христофор Колумб Испания]] ([[Қатысушы талқылауы:Христофор Колумб Испания|талқылау]]) 20:45, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == Тағы да шығу == Мен Уикипедиядан күн сайын шығып кетіп жатырмын. Бір рет тіркелсем, ертең тіркелгім жоқ болып тұрады. Сондықтан амалсыздан күн сайын тіркеліп жүрмін. Бұл мәселе не нәрсеге байланысты және бұны қалай шешуге болады? (Ескерту ! Мені ешкім бұғаттаған жоқ және мен өз тіркелгімді жойып жүрген жоқпын). Мен тағы да шығып кеттім. Бұл қалай? Осыған шара қолдансаңыздар [[Қатысушы:158603Sambo057|158603Sambo057]] ([[Қатысушы талқылауы:158603Sambo057|талқылау]]) 08:55, 2025 ж. қаңтардың 2 (+05) :{{@|158603Sambo057}} аккаунтыңыздың құпиясөзін электронды пошта қайта қалпына келтіріп көрдіңіз ба? Мүмкін тек аккаунтан шығарып жіберіп жатқан шығар -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 09:40, 2025 ж. қаңтардың 2 (+05) ::Жоқ, менде онсыз да электронды поштам бар және істеп тұр. Мен тіркелсем, сол поштаны жазып жатырмын. [[Қатысушы:158603Sambo057|158603Sambo057]] ([[Қатысушы талқылауы:158603Sambo057|талқылау]]) 09:53, 2025 ж. қаңтардың 2 (+05) == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 20:03, 2025 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 20:06, 2025 ж. Мамырдың 6 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Join the 6th Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign – 2025 Edition == Dear Wikipedia community, (''Please help translate to your language'') We invite your community to participate in the 6th edition of the [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025|Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign]], a global campaign taking place from July 1 to August 31, 2025. Participants will choose among Wikipedia pages without photos, then add a suitable photo from among the many thousands of photos in the Wikimedia Commons, especially those uploaded from thematic contests ([[:m:Wiki Loves Africa|Wiki Loves Africa]], [[:m:Wiki Loves Earth|Wiki Loves Earth]], [[:m:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]], [[:m:Wiki Loves Monuments|Wiki Loves Monuments]], etc.) over the years. More than 80 Wikimedia affiliates have participated since the campaign was launched in 2020 and have added images to more than 400,000 Wikipedia articles in over 245 Wikipedia languages. Thanks to the volunteer contributors! We now invite your community to organize and lead the campaign within your community. As a local organizer, you may: *Encourage individual members to take part by adding images to Wikipedia articles. *Host edit-a-thons focused on improving visual content. *Organize training workshops to teach contributors how to correctly integrate images into Wikipedia. These activities will help build local capacity and increase visual content across Wikipedia. Please note that for participants to be eligible to participate in the campaign, they need to have registered an account for at least a year before the official start date of the contest. That is, for the 2025 edition, they must have registered an account on or before July 1, 2025. The account can be from any Wikimedia project wikis. The organizing team is looking for a contact person to coordinate WPWP participation at the Wikimedia user group or chapter level (geographically or thematically) or for a language Wikipedia. We would be glad for you to [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|sign up directly]] at [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|WPWP Participating Communities]]. With kind regards, [[User:Reading Beans]] On behalf of the Wikipedia Pages Wanting Photos campaign 2025. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 02:53, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Pages_Wanting_Photos_2025/Call_for_participation_letter/Village_pump&oldid=28751075 тізімін пайдаланып User:T Cells@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 14 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Funding tech projects == Hi everyone, The [[metawiki:CEE_Hub/Working_Groups/Technical_Advancement_Group|CEE Hub Technical Advancement working group]] is organising an open call to support software development projects related to Wikimedia. We invite individuals, groups, and affiliates to apply with their tech project ideas. Selected projects will receive funding support. To apply, please send your proposal by '''January 25, 2026''' to: toni.ristovski@wmceehub.org For full details, including eligibility and criteria, please read the [[metawiki:CEE_Hub/Working_Groups/Technical_Advancement_Group#Open_call|'''announcement''' on our Meta page]]. Feel free to reach out if you have any questions. [[Қатысушы:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[Қатысушы талқылауы:MHeidarzadeh-CEEhub|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|талқылауы]])</bdi> 16:15, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:09, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29905755 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Портал:Білім беру/Жаңа мақалалар бетін автоматтандыруға көмек == Құрметті әкімшілер және бот басқарушылар! Жақында қазақша Уикипедияда [[Портал:Білім беру]] жобасы іске қосылды. Осы порталдың толыққанды жұмыс істеуі үшін «Жаңа мақалалар» бөлімін автоматтандыру қажет болып тұр. Сіздерден [[Портал:Білім беру/Жаңа мақалалар]] бетіндегі тізімді боттың көмегімен (мысалы, KrBot немесе басқа да жаңа мақалаларды іздейтін боттар арқылы) автоматты түрде жаңартып тұруды баптап берулеріңізді сұраймын. '''Шарттары:''' * '''Санат:''' [[:Санат:Білім]] және оның ішкі санаттарындағы жаңа мақалалар. * '''Көрсетілуі:''' Соңғы жазылған 10-15 мақаланың тізімі. * '''Жаңару жиілігі:''' Күн сайын немесе аптасына бір рет. <nowiki>Порталдың дамуына қолдау көрсетіп, техникалық көмек берсеңіздер нұр үстіне нұр болар еді. Алдын ала рақмет! ~~~~</nowiki> [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:04, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> == Survey (proposed direction for Wishlist) == Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}. You are invited to voice your opinion on a new [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|community-proposed direction]] for the [[m:Community Wishlist|Community Wishlist]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 08:07, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:%EA%B8%B0%EB%82%98%E3%85%8F%E3%84%B4/MassMessage&oldid=30604233 тізімін пайдаланып User:기나ㅏㄴ@metawiki деген хабарлама жіберген --> f760ss3esj0o2q063aujeoqp1zfnqib 0 12908 3610759 3597127 2026-05-29T00:08:34Z Kazakhkingofprince 181280 3610759 wikitext text/x-wiki {{copyedit}} '''Сэр Артур Чарльз Кларк''' (16 желтоқсан 1917, Майнхед, Сомерсет, [[Ұлыбритания]] – 19 наурыз 2008, [[Коломбо]], [[Шри-Ланка]]) — рыцарлық атаққа ие, ағылшын өнертапқышы және [[ғылыми фантастика]] жазушысы. [[Сурет:Prins Claus en Arthur C Clarke (1982).jpg|нобай|Сэр Артур Чарльз Кларк (1982)]] Ол «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]<nowiki/>» ғылыми фантастикалық романымен және режиссер [[Стэнли Кубрик|Стэнли Кубрикпен]] бірге жасаған аттас фильмімен атақты. Кларк, Роберт Хайнлайн және [[Айзек Азимов|Айзек Азимовпен]] бірге ғылыми фантастика саласында «Үш ұлы жазушы» деп аталды. Әкесінен ерте айырылған Артур Кларк жоғары білімін аяқтамай, өмір сүру үшін өз бетімен жұмыс істеуге мәжбүр болды. Жасөспірім кезінен фантастика жанрына әуес болып, 1936 жылдан бері Британдық планетааралық қоғамның (British Interplanetary Society, BIS) мүшесі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол британдық әуе күштерінде қызмет етті, ұшақтарға арналған радар мен автоматты қону жүйелерін жасаумен айналысты . Соғыстан кейін Британдық планетааралық қоғамының басшысы болып сайланды (1946–1947 және 1950–1953 жылдары). 1945 жылы ол «Жерден тыс реле» мақаласын жариялады, онда ол кейіннен сәтті жүзеге асырылған геостационарлық релелік спутниктердің идеясын ұсынды. == Өмірбаяны == Кларк Англияның Сомерсет графтығындағы Майнхед қалашығында дүниеге келген. Бала кезінен Кларк аспан әлемін бақылады, ескі америкалық [[ғылыми фантастика]] журналдарын оқып үлкен әсер алды. Лицейді бітірген соң университетке түсуге қаражаты болмағандықтан, ол Лондонға көшті, Мемлекеттік қызмет емтиханын тапсырып, Білім беру басқармасында аудитор болып жұмыс істей бастады. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Корольдік әскери әуе күштері құрылымында [[радар]] технигі болып қызмет атқарды. Британия шайқасы кезінде Корольдық әскери әуе күштері дамытқан "ерте радар дабыл жүйесі" бағдарламасында қызмет етіп, соғыстың бітісімен әскерден лейтенант атағымен қызметін доғарды. Соғыстың соңында түскен "King's College" оқу орнының математика және физика бөлімін үздік бітірді. Соғыстан кейінгі жылдарда Кларк Британдық планетааралық қоғамында мүше болып, бірнеше жыл бойы осы ұйымда жетекшілік етті . Ғаламшарды қоршап тұрған телекоммуникация серігі торының ұйымдастырылуы үшін керекті [[Геостационарлық орбита|геостационарлық серік]] құру ойын ұсынды. Балалық шағында шалдыққан ауру себебінен шамамен 30 жыл бойы мүгедек орындығын қолданған Кларк 50 жыл [[Шри-Ланка|Шри-Ланкада]] өмір сүрді, қайтыс болуына 4 күн қалғанда ауруханаға жатқызылды, бірақ 19 наурыз 2008 жылы тыныс алу жеткіліксіздігі себебінен көз жұмды.<ref>Medyatava - ''"Bilim kurgu yazarı Clarke öldü"'' [http://medyatava.net/haber.asp?id=43792]{{Deadlink|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == Ғылыми фантаст жазушы == === Басталуы === Артур Кларктың бірнеше әңгімелері 1937-1945 жылдар аралығында фанаттық журналдарда жарияланғанымен, оның алғашқы кәсіби сатылымы 1946 жылы ''Astounding Science Fiction'' журналында жарық көрді: "Loophole" сәуір айында, ал алғашқы сатылған шығармасы "Rescue Party" мамырда жарияланды. 1949 жылы Кларк ''Science Abstracts''-тің көмекші редакторы болып жұмыс істеді, бірақ 1951 жылдан бастап өзін толықтай жазушылыққа арнады. Кларк өзінің ғылыми-фантастикалық бағыттағы жазушы ретіндегі беделін 1948 жылы новелла ретінде жарық көрген ''Against the Fall of Night'' атты алғашқы ғылыми-фантастикалық романы арқылы нығайта бастады. Бұл роман өте танымал болды және өзіндегі идеялардың жаңашылдығы үшін маңызды еңбек болып саналды. Кларк бұл новелланы кеңейтіп, 1953 жылы толық роман ретінде қайта жариялады. Кейінірек, 1956 жылы, ол бұл шығарманы тағы да өңдеп, кеңейтіп, оны ''The City and the Stars'' деп атады. Бұл еңбек тез арада ғылыми фантастика саласындағы оқуға міндетті шығармалардың бірі болып танылды. Оның үшінші ғылыми-фантастикалық романы ''Childhood's End'' 1953 жылы жарияланып, Кларктың танымалдығын одан әрі нығайтты. Кларк жазушылық мансабының алғашқы кезеңін 1961 жылы жарық көрген алтыншы романы ''A Fall of Moondust''-пен аяқтады, ол да кезеңнің танылған классикасына айналды. Осы уақытта Кларк 1940-1950 жылдары К. С. Льюиспен хат жазысып, Оксфордтағы Eastgate пабында кездесу өткізді. Олар ғылыми фантастика және ғарыштық саяхат тақырыптарын талқылады. Льюистің қайтыс болуынан кейін, Кларк оның ''The Ransom Trilogy'' туындыларын ғылыми фантастика саласында әдебиет деп санауға лайық бірегей шығармалардың бірі деп жоғары бағалады.<ref>[https://web.archive.org/web/20130921060924/http://www.shawnsmallstories.com/tomes-of-lewis/c-s-lewis-and-arthur-c-clarke/ "С. С. Льюис пен Артур К. Кларк"]. Шон Смолл Оқиғалары. Архивтелген: 2013 жылғы 21 қыркүйекте. Қайтарылған: 2013 жылғы 1 қыркүйекте.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.clarkefoundation.org Артур Ч. Кларк қоры] * [http://www.clarkeaward.com Артур Ч. Кларк жүлделері] * [http://www.clarkeawards.org Сэр Артур Кларк жүлделері] * {{imdb name|id = 0002009|name = Артур Ч. Кларк}} {{commons|Category:Arthur C. Clarke}} [[Санат:16 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1917 жылы туғандар]] [[Санат:2008 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Англия жазушылары]] [[Санат:Майнхеде туғандар]] [[Санат:19 наурызда қайтыс болғандар]] [[Санат:Коломбода қайтыс болғандар]] [[Санат:Артур Кларк]] [[Санат:Ұлыбритания фантаст-жазушылары]] [[Санат:Ұлыбритания ғалымдары]] [[Санат:Хьюго сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Небьюла сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Странник сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Британ империясы орденінің командорлары]] [[Санат:XX ғасыр жазушылары]] [[Санат:XXI ғасыр жазушылары]] [[Санат:Ұлыбритания өнертапқыштары]] [[Санат:Футурологтар]] [[Санат:Ғылымды бұқараландырушылар]] [[Санат:Калинги сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Маркони сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Джон В. Кэмпбелл мемориалдық сыйлығының иегерлері]] t17o88n8xr0tiyd6ro1zi2pwat5bxwo 3610766 3610759 2026-05-29T01:55:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3583350 wikitext text/x-wiki {{copyedit}} '''Сэр Артур Чарльз Кларк''' (16 желтоқсан 1917, [[Майнһед|Майнхед]], [[Сомерсет]], [[Ұлыбритания]] – 19 наурыз 2008, [[Коломбо]], [[Шри-Ланка]]) — рыцарлық атаққа ие, ағылшын өнертапқышы және [[ғылыми фантастика]] жазушысы. [[Сурет:Prins Claus en Arthur C Clarke (1982).jpg|нобай|Сэр Артур Чарльз Кларк (1982)]] Ол «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]<nowiki/>» ғылыми фантастикалық романымен және режиссер [[Стэнли Кубрик|Стэнли Кубрикпен]] бірге жасаған аттас фильмімен атақты. Кларк, [[Роберт Хайнлайн]] және [[Айзек Азимов|Айзек Азимовпен]] бірге ғылыми фантастика саласында «Үш ұлы жазушы» деп аталды. Әкесінен ерте айырылған Артур Кларк жоғары білімін аяқтамай, өмір сүру үшін өз бетімен жұмыс істеуге мәжбүр болды. Жасөспірім кезінен фантастика жанрына әуес болып, 1936 жылдан бері Британдық планетааралық қоғамның (British Interplanetary Society, BIS) мүшесі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол британдық әуе күштерінде қызмет етті, ұшақтарға арналған радар мен автоматты қону жүйелерін жасаумен айналысты . Соғыстан кейін Британдық планетааралық қоғамының басшысы болып сайланды (1946–1947 және 1950–1953 жылдары). 1945 жылы ол «Жерден тыс реле» мақаласын жариялады, онда ол кейіннен сәтті жүзеге асырылған геостационарлық релелік спутниктердің идеясын ұсынды. == Өмірбаяны == Кларк Англияның Сомерсет графтығындағы Майнхед қалашығында дүниеге келген. Бала кезінен Кларк аспан әлемін бақылады, ескі америкалық [[ғылыми фантастика]] журналдарын оқып үлкен әсер алды. Лицейді бітірген соң университетке түсуге қаражаты болмағандықтан, ол Лондонға көшті, Мемлекеттік қызмет емтиханын тапсырып, Білім беру басқармасында аудитор болып жұмыс істей бастады. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Корольдік әскери әуе күштері құрылымында [[радар]] технигі болып қызмет атқарды. [[Британия шайқасы]] кезінде Корольдық әскери әуе күштері дамытқан "ерте радар дабыл жүйесі" бағдарламасында қызмет етіп, соғыстың бітісімен әскерден лейтенант атағымен қызметін доғарды. Соғыстың соңында түскен "King's College" оқу орнының математика және физика бөлімін үздік бітірді. Соғыстан кейінгі жылдарда Кларк Британдық планетааралық қоғамында мүше болып, бірнеше жыл бойы осы ұйымда жетекшілік етті . Ғаламшарды қоршап тұрған телекоммуникация серігі торының ұйымдастырылуы үшін керекті [[Геостационарлық орбита|геостационарлық серік]] құру ойын ұсынды. Балалық шағында шалдыққан ауру себебінен шамамен 30 жыл бойы мүгедек орындығын қолданған Кларк 50 жыл [[Шри-Ланка|Шри-Ланкада]] өмір сүрді, қайтыс болуына 4 күн қалғанда ауруханаға жатқызылды, бірақ 19 наурыз 2008 жылы тыныс алу жеткіліксіздігі себебінен көз жұмды.<ref>Medyatava - ''"Bilim kurgu yazarı Clarke öldü"'' [http://medyatava.net/haber.asp?id=43792]{{Deadlink|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == Ғылыми фантаст жазушы == === Басталуы === Артур Кларктың бірнеше әңгімелері 1937-1945 жылдар аралығында фанаттық журналдарда жарияланғанымен, оның алғашқы кәсіби сатылымы 1946 жылы ''Astounding Science Fiction'' журналында жарық көрді: "Loophole" сәуір айында, ал алғашқы сатылған шығармасы "Rescue Party" мамырда жарияланды. 1949 жылы Кларк ''Science Abstracts''-тің көмекші редакторы болып жұмыс істеді, бірақ 1951 жылдан бастап өзін толықтай жазушылыққа арнады. Кларк өзінің ғылыми-фантастикалық бағыттағы жазушы ретіндегі беделін 1948 жылы новелла ретінде жарық көрген ''Against the Fall of Night'' атты алғашқы ғылыми-фантастикалық романы арқылы нығайта бастады. Бұл роман өте танымал болды және өзіндегі идеялардың жаңашылдығы үшін маңызды еңбек болып саналды. Кларк бұл новелланы кеңейтіп, 1953 жылы толық роман ретінде қайта жариялады. Кейінірек, 1956 жылы, ол бұл шығарманы тағы да өңдеп, кеңейтіп, оны ''The City and the Stars'' деп атады. Бұл еңбек тез арада ғылыми фантастика саласындағы оқуға міндетті шығармалардың бірі болып танылды. Оның үшінші ғылыми-фантастикалық романы ''Childhood's End'' 1953 жылы жарияланып, Кларктың танымалдығын одан әрі нығайтты. Кларк жазушылық мансабының алғашқы кезеңін 1961 жылы жарық көрген алтыншы романы ''A Fall of Moondust''-пен аяқтады, ол да кезеңнің танылған классикасына айналды. Осы уақытта Кларк 1940-1950 жылдары К. С. Льюиспен хат жазысып, Оксфордтағы Eastgate пабында кездесу өткізді. Олар ғылыми фантастика және ғарыштық саяхат тақырыптарын талқылады. Льюистің қайтыс болуынан кейін, Кларк оның ''The Ransom Trilogy'' туындыларын ғылыми фантастика саласында әдебиет деп санауға лайық бірегей шығармалардың бірі деп жоғары бағалады.<ref>[https://web.archive.org/web/20130921060924/http://www.shawnsmallstories.com/tomes-of-lewis/c-s-lewis-and-arthur-c-clarke/ "С. С. Льюис пен Артур К. Кларк"]. Шон Смолл Оқиғалары. Архивтелген: 2013 жылғы 21 қыркүйекте. Қайтарылған: 2013 жылғы 1 қыркүйекте.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.clarkefoundation.org Артур Ч. Кларк қоры] * [http://www.clarkeaward.com Артур Ч. Кларк жүлделері] * [http://www.clarkeawards.org Сэр Артур Кларк жүлделері] * {{imdb name|id = 0002009|name = Артур Ч. Кларк}} {{commons|Category:Arthur C. Clarke}} [[Санат:16 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1917 жылы туғандар]] [[Санат:2008 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Англия жазушылары]] [[Санат:Майнхеде туғандар]] [[Санат:19 наурызда қайтыс болғандар]] [[Санат:Коломбода қайтыс болғандар]] [[Санат:Артур Кларк]] [[Санат:Ұлыбритания фантаст-жазушылары]] [[Санат:Ұлыбритания ғалымдары]] [[Санат:Хьюго сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Небьюла сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Странник сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Британ империясы орденінің командорлары]] [[Санат:XX ғасыр жазушылары]] [[Санат:XXI ғасыр жазушылары]] [[Санат:Ұлыбритания өнертапқыштары]] [[Санат:Футурологтар]] [[Санат:Ғылымды бұқараландырушылар]] [[Санат:Калинги сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Маркони сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Джон В. Кэмпбелл мемориалдық сыйлығының иегерлері]] m892dh6bdhmpoxji87e1jc8df9fkt0i 0 18788 3610739 3447175 2026-05-28T23:11:24Z Kazakhkingofprince 181280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3610739 wikitext text/x-wiki {{wikify}} {{Спортшы |есімі = Бувайсар Сайтиев |шынайы есімі = {{lang-ce|Сайтиев Бувайсар}} |суреті = Buwaisar Saytiev.jpg |сурет ені = 210px |сурет тақырыбы = Сайтиев, 2009 жыл |жынысы = Ер |толық есімі = |туған кездегі есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{байрақ|Ресей}} |мамандандыру = еркін күрес |клубы = |туған күні = 11.3.1975 |туған жері = {{туғанжері|Хасавюрт|Хасавюртта}}, [[Дағыстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Дағыстан АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = 2.3.2025 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]] |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = 183 |салмағы = 74 |атақтары = |медальдары = |ортаққор = }} '''Бувайсар Хамидұлы Сайтиев''' ({{lang-ce|Сайтиев Хьамидан Бувайсар}}; [[11 наурыз]] [[1975 жыл]], [[Хасавюрт]] – [[2 наурыз]] [[2025 жыл]], [[Мәскеу]]) — [[ресей]]лік [[еркін күрес]] спортшысы, [[Дағыстан]]нан сайланған [[Мемлекеттік дума]] депутаты (18 қыркүйек 2016 – 11 қазан 2021). Олимпиада ойындарын үш мәрте ұтқан балуан (74 кг, еркін стиль). Өз шеберлігіне [[дүние жүзі]] мықтыларын бас идіріп, алты мәрте әлем чемпионы атанған саңлақ спортшыға кәрі құрлықта да қарсы келер қарсылас табылмады. 1975 жылғы 11 наурызда Хасавюрт жерінде кіндік қаны тамған жігіт барша шешен жұртының мақтанышы болып қана қоймай, иісі мұсылман қауымының ардақтайтын ұлына айналып үлгерді. Себебі, мұсылман қауымында Бувайсардай Олимптің алтын шыңында үш мәрте ат ойнатқан балуан әзірге жоқтың қасы. == Спорттық ғұмырнамасы == Ол күрес әліппесімен алты басынан бастап танысады. 1992 жылы Красноряскіге қоныс аударып, Ресейдегі мықты еркін күрес мектебі саналатын қарашаңырақта екі дүркін Олимпиада чемпионын тәрбиелеген аты аңызға айналған бапкер Дмитрий Миндиашвилидің қарамағына келіп жазылады. Журналистерге берген сұхбатында: – Мен Красноярскіге орта мектепте білім алу үшін емес, атақты бапкер Дмитрий Миндиашвилиден тәлім алуға бардым. Жас едім, оның үстіне спорттық шеберлігім де анау айтқандай, жоғары болмады. Сөйте тұра, Миндиашвилидің назарына ілігуге тырыстым. Бірақ, бір жылға тарта уақыт бұл мүмкін болмады. Басшылықты қатар алып жүргендіктен, бапкерімнің уақыты тығыз, сол себепті жаттығуды тек өзі ғана өткізбей, өзге жаттықтырушыларға кезек беріліп тұратын. 1993 жылы мен жасөспірімдер арасындағы Еуропа біріншілігін ұттым. Міне, содан бастап Дмитрий Георгиевичтің назарына іліктім, – дейді. Бувайсар 1995 жылы алғаш рет жастардың әлем чемпионатын ұтады, содан кейін талантты жігіттің тасы өрге домалай береді. Ол бұл жетістігін 1997, 1998, 2001, 2003 және 2004 жылдары қайталап, әлемнің алты дүркін чемпионы деген құрметті атаққа қол жеткізеді. Алайда Олимпиада медалінің кез келген спортшы үшін жөні бөлек-ті. Бувайсар көп ұзамай бұл арманына жетті. 1996 жылы Атлантада өткен Олимпиада ойындарында 25 жастағы Сайтиев сол кездегі күрес ережесі бойынша 76 келі салмақта өнер көрсетіп, алтыннан алқа тағынады. 2003 жылғы әлем чемпионатының ширек финалында белдесіп жатқанда Бувайсар бет сүйегін сындырып алады. Жанына батқан ауруға қарамастан, намысқой жігіт Австралия өкілі Ильсовты атойлап жеңіп, келесі айналымға жолдама алады. Жартылай финалда әлем чемпионы ирандық Хабибиді сан соқтырып, ақтық сайыста Минск өкілі Гайдаровты тізе бүктіреді. Мәскеуге оралған соң, Бурденко атындағы госпиталь дәрігерлері спортшыны операция үстеліне жатқызады. Шытынап сынған бет сүйегінің әсерінен миға қан құйылу қаупі байқалғандықтан, бет хирургиясы бөлімінің меңгерушісі Труханов дейтін профессор операцияны өзі жасайды. Екі ғасыр тоғысындағы Сидней аламанында жарақаты жазылып үлгермеген спортшы ел намысын қорғамай қалуды жөн көрсін бе? Боз кілемге қайта жол алып, Сиднейде күміс жүлдеге қол жеткізеді. Олимпиаданың өз Отанында алауы тұтанған сайыста Сайтиев бабына қайта еніп, жеңіс тұғырынан қол бұлғайды. Бұл талантты балуанның Олимп тұғырының екінші мәрте бағындыруы болатын. Еркін күрес өнеріндегі даңқы жер жарған атақты Александр Медведьтен кейін батылы жетіп, Олимпиада ойындарын үш дүркін ұтқан балуан бұл кезде әлі жоқ-тын. Осы бақытқа Бувайсар Бейжіңдегі ойындары кезінде қол жеткізіп, әлемдік күрес тарихында өз есімін алтын әріптермен жазды. Әлемдегі еркін күрес балуандары арасында әлденеше рет үздік балуан атанды. Еркін күрестегі ең атақты балуан Александр Медведь екені белгілі. Ол Олимпиаданың үш дүркін, әлем чемпионатының жеті мәрте чемпионы атанған саңлақ. Бувайсар өзі жайлы Чеченский Спортивный Порталға берген сұхбатында: «Күрес – бұл менің өмірім, кәсібім. Күрестің қамытын кигеніме отыз жылдан асты. Жаттығуда тынбай еңбектенгенді жақсы көрем, боз кілемде төккен теріңнің өтелгені жақсы. Бірақ, спортта әрқашан жеңіс тұғырынан көріну мүмкін емес» деген екен. «Сіздің табысыңыздың сыры неде?» деген сұраққа «Денсаулықта. Қанмен берілген қасиетте. Отбасында дұрыс тәрбие алуда» деп түсіндіреді. Боз кілемде айбыны асқан Бувайсардың спорттық ғұмырнамасында күтпеген жағдайлар да кездесті. 1994 жылы екі дүркін Олимпиада чемпионы Иван Ярыгиннің мемориалында қызық жайт орын алды. Ол кездегі күрестің ережесі бойынша белдесу 5 минутқа созылатын. Бувайсар екінші айналымда америкалық спортшымен белдесіп ұтылып жатты. Электронды есептегіштегі уақыт – 4.56. Төрт секундтың ішінде төрт ұпай алу мүмкін емес. Оның үстіне төрешілерге 18 жастағы балуанның есімі беймәлім еді. Сайтиевке тиесілі бір ұпай берілместен қалды. Кілемдегі төрешінің ысқырығын ести сала америкалық балуан Сайтиевтің аяғына жармаса кетті. Міне, осы мезетте біздің кейіпкеріміз қарсыласын өзінен асыра лақтырып, 3 ұпайға қол жеткізді. Және тағы бір ұпайды белсенділігі үшін алды. Есеп теңесті: 7:7. Енді бір ұпай алса, келесі айналымға жолдама алмақ. Америкалықтан ес кетті. Бойын қорқыныш билеген болар сірә, кілемге бапкерінің итермелеуімен шығып, ұтылып қалды. Осы жарыста есімі күрес жанкүйерлері мен мамандарына бейтаныс Бувайсар Сайтиев алтыннан алқа тағынды. Ресей ұлтты құрамасы осыдан бастап Сайтиевті жаттығу жиындарына шақыра бастады. Бір қызығы, Сайтиев өзінің барлық белдесулерін еске сақтайды екен. Бір кездері еркін күресте ағайынды Сайтиевтердің даңқы аспандап тұрды. Бувайсардың інісі Адам Сайтиев Сидней Олимпиадасының чемпионы тәжін киген балуан. Бүгінгі таңда ол омыртқа жарығының кесірінен күрестен қол үзуге мәжбүр. Адам Сайтиевтің боз кілемге қайтып шығар-шықпасы әзірге белгісіз. Бір отбасынан шыққан балалардың спорт әлемінде құлаштап қанат қағулары бір бұл емес. Әлемдік күрес тарихындағы соңғы жайтты алып қарайықшы. Бейжің Олимпиадасында белдескен ағайынды француз жігіттері Стив пен Христоф Женолар алғашқысы чемпион атаққа қол жеткізсе, соңғысы жеңіс тұғырының үшінші сатысынан көрінді. Бұл жігіттер төрт жылда алауы бір рет тұтанатын Олимпиада ойындарында олжа салуымен ерекшеленбек, әйтпесе, бір ұядан түлеп ұшып, халықаралық деңгейге жеткен спортшылар қазақ қоғамында да бар. == Жеке өмірі == Бувайсар қазіргі жары Индирамен отбасын құруды түбегейлі шешкен соң барып, танысқан. Екі жас бір жылдай телефон арқылы тілдесіп тұрды. Жаттығу жиындарынан, жарыстардан балуанның қолы босай бермейтін. Афины Олимпиадасына бір ай қалғанда 29 жастағы Бувайсар болашақ жарымен некелесті. Қазір Сайтиевтер отбасында Әбдірахым, Әлихан, Дэни атты үш ұл өсіп келеді. Төрт рет Олимпиада ойындарына қатысып, үшеуінде топтың алды болған Бувайсар екі мәрте Меккеге қажылыққа барғанын мақтанышпен айтады. «Қажылық – адамның жан-дүниесін тазартып, рухани күш береді. Ислам дінінде иман деген ұғым бар. Бойында иманы бар адам қайырсыз нәрседен аулақ жүреді. Адам баласы былайғы өмірінде күнәлі істерге көп ұрынады, Алла тағалаға құлшылық етіп отырмасақ, біз жаратушы иемнен алыстап кетеміз» деген болатын. Айтпақшы, Бувайсардың анасы да қасиетті Меккеге төрт рет сапар шеккен жан. Ол ұлының жауапты жарыстар кезіндегі қамқоршысы, сүйенері. Бүгінгі таңда күрес жанкүйерлері «Бувайсар Сайтиев [[Лондон]] Олимпиадасына қатыса ма, жоқ па?» деген сауал төңірегінде бас қатыруда. Бұл жайлы спортшы: «Мен өз өмірімде түрлі қалаларды мекен етіп, көптеген дос таптым. Боз кілемдегі жеңістеріме олар менен бетер қуанады. Мен мұны неге айтып отыр дейсіз? Күресте қалар-қалмасым ұжымдық түрде шешілмек. Ол шешімнің қашан қабылданатыны әзірге белгісіз» деген түсініктеме таратты. Бувайсар Сайтиевке Шыңғысхан кубогын Мәскеуде Ресейдегі Моңғолия елшілігі өкілдері табыстады. Аталған кубокты күрес әлеміндегі ең мықты балуанға екі жылда бір рет беруге 2006 жылы Моңғолия президенті мен Ұлттық олимпиадалық комитеті шешім шығарған болатын. Ұйымдастырушылардың назары бұл жолы Олимпиаданың үш дүркін чемпионы, әлем чемпионатының алты мәрте жеңімпазы Бувайсар Сайтиевке түскен екен. – Шынымды айтсам, айналамда не болып, не қойып жатқанын әлі түсінбей жатырмын. Әрине, Шыңғысханның кім болғанын білемін. Бала кезімде Василий Янның романын оқығанмын. Жақында [[Қытай]] мен Моңғолия бірлесіп түсірген 30 сериялы көркем фильмін көріп шықтым. Маған фильм керемет әсер етті. Маған Шыңғысхан кубогын табыстап отырған Моңғолияның ұлттық олимпиадалық комитеті мен ел президентіне алғысым шексіз. Бұл сыйлықтың неліктен маған берілгенін білмедім. Тұтастай алғанда, 2008 жыл Моңғолия мемлекеті үшін тарихи жыл болды. Бейжіңдегі ойындарда бұл ұлттың бүкіл спорттық тарихында бұрын-соңды болмаған жетістік орын алып, үш бірдей спортшы Олимпиада алтынына қол жеткізді. Шыңғысхан кубогын алуға ол спортшылардың да мүмкіндіктері бар болатын. Мені Моңғолия жерінде көп таниды, балуан достарым да бар. Аты аңызға бергісіз Хорлоогийн Баянмунхпен жақсы доспын, ол Мюнхен Олимпиадасында аса ауыр салмақта белдесіп, менің ұстазым Дмитрий Миндиашвилидің шәкірті саналатын атақты Иван Ярыгиннен ұтылған еді. Баянмунхпен бір кездескенімде, бизнесмен достарымен бірігіп, 2012 жылғы Лондон Олимпиадасы қарсаңында жүз шақты талантты жеткіншектің басын қосып, дайындағалы жатқандықтарын айтып берген-тін. Айтпақшы, көп жылдан бері моңғол жерінде менің атымда дәстүрлі турнир өтіп келеді. Бұл жарыста топ жарып, ерекше танылғандар болашақта ел намысын қолдан бермейтін тастүлектер болып қалыптасатынына сенімім мол, – деді журналистерге берген қысқаша сұхбатында Сайтиев. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Сайтиев, Бувайсар Хамидұлы}} [[Санат:1975 жылы туғандар]] [[Санат:Ресей Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Ресей балуандары]] [[Санат:1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Күрестен Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша балуандар]] [[Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] o88tw5jhek0wbgiq4bywe77y0dkt4xn 3610772 3610739 2026-05-29T01:56:06Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3447174 wikitext text/x-wiki {{wikify}} {{Спортшы |есімі = Бувайсар Сайтиев |шынайы есімі = {{lang-ce|Сайтиев Бувайсар}} |суреті = Buwaisar Saytiev.jpg |сурет ені = 210px |сурет тақырыбы = Сайтиев, 2009 жыл |жынысы = Ер |толық есімі = |туған кездегі есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{байрақ|Ресей}} |мамандандыру = еркін күрес |клубы = |туған күні = 11.3.1975 |туған жері = {{туғанжері|Хасавюрт|Хасавюртта}}, [[Дағыстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Дағыстан АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = 2.3.2025 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]] |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = 183 |салмағы = 74 |атақтары = |медальдары = |ортаққор = }} '''Бувайсар Хамидұлы Сайтиев''' ({{lang-ce|Сайтиев Хьамидан Бувайсар}}; [[11 наурыз]] [[1975 жыл]], [[Хасавюрт]] – [[2 наурыз]] [[2025 жыл]], [[Мәскеу]]) — [[ресей]]лік [[еркін күрес]] спортшысы, [[Дағыстан]]нан сайланған [[Мемлекеттік дума]] депутаты (18 қыркүйек 2016 – 11 қазан 2021). Олимпиада ойындарын үш мәрте ұтқан балуан (74 кг, еркін стиль). Өз шеберлігіне дүние жүзі мықтыларын бас идіріп, алты мәрте әлем чемпионы атанған саңлақ спортшыға кәрі құрлықта да қарсы келер қарсылас табылмады. 1975 жылғы 11 наурызда Хасавюрт жерінде кіндік қаны тамған жігіт барша шешен жұртының мақтанышы болып қана қоймай, иісі мұсылман қауымының ардақтайтын ұлына айналып үлгерді. Себебі, мұсылман қауымында Бувайсардай Олимптің алтын шыңында үш мәрте ат ойнатқан балуан әзірге жоқтың қасы. == Спорттық ғұмырнамасы == Ол күрес әліппесімен алты басынан бастап танысады. 1992 жылы Красноряскіге қоныс аударып, Ресейдегі мықты еркін күрес мектебі саналатын қарашаңырақта екі дүркін Олимпиада чемпионын тәрбиелеген аты аңызға айналған бапкер Дмитрий Миндиашвилидің қарамағына келіп жазылады. Журналистерге берген сұхбатында: – Мен Красноярскіге орта мектепте білім алу үшін емес, атақты бапкер Дмитрий Миндиашвилиден тәлім алуға бардым. Жас едім, оның үстіне спорттық шеберлігім де анау айтқандай, жоғары болмады. Сөйте тұра, Миндиашвилидің назарына ілігуге тырыстым. Бірақ, бір жылға тарта уақыт бұл мүмкін болмады. Басшылықты қатар алып жүргендіктен, бапкерімнің уақыты тығыз, сол себепті жаттығуды тек өзі ғана өткізбей, өзге жаттықтырушыларға кезек беріліп тұратын. 1993 жылы мен жасөспірімдер арасындағы Еуропа біріншілігін ұттым. Міне, содан бастап Дмитрий Георгиевичтің назарына іліктім, – дейді. Бувайсар 1995 жылы алғаш рет жастардың әлем чемпионатын ұтады, содан кейін талантты жігіттің тасы өрге домалай береді. Ол бұл жетістігін 1997, 1998, 2001, 2003 және 2004 жылдары қайталап, әлемнің алты дүркін чемпионы деген құрметті атаққа қол жеткізеді. Алайда Олимпиада медалінің кез келген спортшы үшін жөні бөлек-ті. Бувайсар көп ұзамай бұл арманына жетті. 1996 жылы Атлантада өткен Олимпиада ойындарында 25 жастағы Сайтиев сол кездегі күрес ережесі бойынша 76 келі салмақта өнер көрсетіп, алтыннан алқа тағынады. 2003 жылғы әлем чемпионатының ширек финалында белдесіп жатқанда Бувайсар бет сүйегін сындырып алады. Жанына батқан ауруға қарамастан, намысқой жігіт Австралия өкілі Ильсовты атойлап жеңіп, келесі айналымға жолдама алады. Жартылай финалда әлем чемпионы ирандық Хабибиді сан соқтырып, ақтық сайыста Минск өкілі Гайдаровты тізе бүктіреді. Мәскеуге оралған соң, Бурденко атындағы госпиталь дәрігерлері спортшыны операция үстеліне жатқызады. Шытынап сынған бет сүйегінің әсерінен миға қан құйылу қаупі байқалғандықтан, бет хирургиясы бөлімінің меңгерушісі Труханов дейтін профессор операцияны өзі жасайды. Екі ғасыр тоғысындағы Сидней аламанында жарақаты жазылып үлгермеген спортшы ел намысын қорғамай қалуды жөн көрсін бе? Боз кілемге қайта жол алып, Сиднейде күміс жүлдеге қол жеткізеді. Олимпиаданың өз Отанында алауы тұтанған сайыста Сайтиев бабына қайта еніп, жеңіс тұғырынан қол бұлғайды. Бұл талантты балуанның Олимп тұғырының екінші мәрте бағындыруы болатын. Еркін күрес өнеріндегі даңқы жер жарған атақты Александр Медведьтен кейін батылы жетіп, Олимпиада ойындарын үш дүркін ұтқан балуан бұл кезде әлі жоқ-тын. Осы бақытқа Бувайсар Бейжіңдегі ойындары кезінде қол жеткізіп, әлемдік күрес тарихында өз есімін алтын әріптермен жазды. Әлемдегі еркін күрес балуандары арасында әлденеше рет үздік балуан атанды. Еркін күрестегі ең атақты балуан Александр Медведь екені белгілі. Ол Олимпиаданың үш дүркін, әлем чемпионатының жеті мәрте чемпионы атанған саңлақ. Бувайсар өзі жайлы Чеченский Спортивный Порталға берген сұхбатында: «Күрес – бұл менің өмірім, кәсібім. Күрестің қамытын кигеніме отыз жылдан асты. Жаттығуда тынбай еңбектенгенді жақсы көрем, боз кілемде төккен теріңнің өтелгені жақсы. Бірақ, спортта әрқашан жеңіс тұғырынан көріну мүмкін емес» деген екен. «Сіздің табысыңыздың сыры неде?» деген сұраққа «Денсаулықта. Қанмен берілген қасиетте. Отбасында дұрыс тәрбие алуда» деп түсіндіреді. Боз кілемде айбыны асқан Бувайсардың спорттық ғұмырнамасында күтпеген жағдайлар да кездесті. 1994 жылы екі дүркін Олимпиада чемпионы Иван Ярыгиннің мемориалында қызық жайт орын алды. Ол кездегі күрестің ережесі бойынша белдесу 5 минутқа созылатын. Бувайсар екінші айналымда америкалық спортшымен белдесіп ұтылып жатты. Электронды есептегіштегі уақыт – 4.56. Төрт секундтың ішінде төрт ұпай алу мүмкін емес. Оның үстіне төрешілерге 18 жастағы балуанның есімі беймәлім еді. Сайтиевке тиесілі бір ұпай берілместен қалды. Кілемдегі төрешінің ысқырығын ести сала америкалық балуан Сайтиевтің аяғына жармаса кетті. Міне, осы мезетте біздің кейіпкеріміз қарсыласын өзінен асыра лақтырып, 3 ұпайға қол жеткізді. Және тағы бір ұпайды белсенділігі үшін алды. Есеп теңесті: 7:7. Енді бір ұпай алса, келесі айналымға жолдама алмақ. Америкалықтан ес кетті. Бойын қорқыныш билеген болар сірә, кілемге бапкерінің итермелеуімен шығып, ұтылып қалды. Осы жарыста есімі күрес жанкүйерлері мен мамандарына бейтаныс Бувайсар Сайтиев алтыннан алқа тағынды. Ресей ұлтты құрамасы осыдан бастап Сайтиевті жаттығу жиындарына шақыра бастады. Бір қызығы, Сайтиев өзінің барлық белдесулерін еске сақтайды екен. Бір кездері еркін күресте ағайынды Сайтиевтердің даңқы аспандап тұрды. Бувайсардың інісі Адам Сайтиев Сидней Олимпиадасының чемпионы тәжін киген балуан. Бүгінгі таңда ол омыртқа жарығының кесірінен күрестен қол үзуге мәжбүр. Адам Сайтиевтің боз кілемге қайтып шығар-шықпасы әзірге белгісіз. Бір отбасынан шыққан балалардың спорт әлемінде құлаштап қанат қағулары бір бұл емес. Әлемдік күрес тарихындағы соңғы жайтты алып қарайықшы. Бейжің Олимпиадасында белдескен ағайынды француз жігіттері Стив пен Христоф Женолар алғашқысы чемпион атаққа қол жеткізсе, соңғысы жеңіс тұғырының үшінші сатысынан көрінді. Бұл жігіттер төрт жылда алауы бір рет тұтанатын Олимпиада ойындарында олжа салуымен ерекшеленбек, әйтпесе, бір ұядан түлеп ұшып, халықаралық деңгейге жеткен спортшылар қазақ қоғамында да бар. == Жеке өмірі == Бувайсар қазіргі жары Индирамен отбасын құруды түбегейлі шешкен соң барып, танысқан. Екі жас бір жылдай телефон арқылы тілдесіп тұрды. Жаттығу жиындарынан, жарыстардан балуанның қолы босай бермейтін. Афины Олимпиадасына бір ай қалғанда 29 жастағы Бувайсар болашақ жарымен некелесті. Қазір Сайтиевтер отбасында Әбдірахым, Әлихан, Дэни атты үш ұл өсіп келеді. Төрт рет Олимпиада ойындарына қатысып, үшеуінде топтың алды болған Бувайсар екі мәрте Меккеге қажылыққа барғанын мақтанышпен айтады. «Қажылық – адамның жан-дүниесін тазартып, рухани күш береді. Ислам дінінде иман деген ұғым бар. Бойында иманы бар адам қайырсыз нәрседен аулақ жүреді. Адам баласы былайғы өмірінде күнәлі істерге көп ұрынады, Алла тағалаға құлшылық етіп отырмасақ, біз жаратушы иемнен алыстап кетеміз» деген болатын. Айтпақшы, Бувайсардың анасы да қасиетті Меккеге төрт рет сапар шеккен жан. Ол ұлының жауапты жарыстар кезіндегі қамқоршысы, сүйенері. Бүгінгі таңда күрес жанкүйерлері «Бувайсар Сайтиев Лондон Олимпиадасына қатыса ма, жоқ па?» деген сауал төңірегінде бас қатыруда. Бұл жайлы спортшы: «Мен өз өмірімде түрлі қалаларды мекен етіп, көптеген дос таптым. Боз кілемдегі жеңістеріме олар менен бетер қуанады. Мен мұны неге айтып отыр дейсіз? Күресте қалар-қалмасым ұжымдық түрде шешілмек. Ол шешімнің қашан қабылданатыны әзірге белгісіз» деген түсініктеме таратты. Бувайсар Сайтиевке Шыңғысхан кубогын Мәскеуде Ресейдегі Моңғолия елшілігі өкілдері табыстады. Аталған кубокты күрес әлеміндегі ең мықты балуанға екі жылда бір рет беруге 2006 жылы Моңғолия президенті мен Ұлттық олимпиадалық комитеті шешім шығарған болатын. Ұйымдастырушылардың назары бұл жолы Олимпиаданың үш дүркін чемпионы, әлем чемпионатының алты мәрте жеңімпазы Бувайсар Сайтиевке түскен екен. – Шынымды айтсам, айналамда не болып, не қойып жатқанын әлі түсінбей жатырмын. Әрине, Шыңғысханның кім болғанын білемін. Бала кезімде Василий Янның романын оқығанмын. Жақында Қытай мен Моңғолия бірлесіп түсірген 30 сериялы көркем фильмін көріп шықтым. Маған фильм керемет әсер етті. Маған Шыңғысхан кубогын табыстап отырған Моңғолияның ұлттық олимпиадалық комитеті мен ел президентіне алғысым шексіз. Бұл сыйлықтың неліктен маған берілгенін білмедім. Тұтастай алғанда, 2008 жыл Моңғолия мемлекеті үшін тарихи жыл болды. Бейжіңдегі ойындарда бұл ұлттың бүкіл спорттық тарихында бұрын-соңды болмаған жетістік орын алып, үш бірдей спортшы Олимпиада алтынына қол жеткізді. Шыңғысхан кубогын алуға ол спортшылардың да мүмкіндіктері бар болатын. Мені Моңғолия жерінде көп таниды, балуан достарым да бар. Аты аңызға бергісіз Хорлоогийн Баянмунхпен жақсы доспын, ол Мюнхен Олимпиадасында аса ауыр салмақта белдесіп, менің ұстазым Дмитрий Миндиашвилидің шәкірті саналатын атақты Иван Ярыгиннен ұтылған еді. Баянмунхпен бір кездескенімде, бизнесмен достарымен бірігіп, 2012 жылғы Лондон Олимпиадасы қарсаңында жүз шақты талантты жеткіншектің басын қосып, дайындағалы жатқандықтарын айтып берген-тін. Айтпақшы, көп жылдан бері моңғол жерінде менің атымда дәстүрлі турнир өтіп келеді. Бұл жарыста топ жарып, ерекше танылғандар болашақта ел намысын қолдан бермейтін тастүлектер болып қалыптасатынына сенімім мол, – деді журналистерге берген қысқаша сұхбатында Сайтиев. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Сайтиев, Бувайсар Хамидұлы}} [[Санат:1975 жылы туғандар]] [[Санат:Ресей Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Ресей балуандары]] [[Санат:1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Күрестен Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша балуандар]] [[Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] nfdsnu562gatvghdwkxu4ta3bvanun8 0 19089 3610788 3502719 2026-05-29T05:05:42Z Ashina 7704 Ashina [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] бетін [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]] бетіне жылжытты 3502719 wikitext text/x-wiki {{Ұйым|атауы=Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы|карта1=SCO summit (2018-06-10) 1.jpg|карта2=Shanghai Cooperation Organization after 2022 Samarkand Summit.png|аңыз2=Мүше елдер Бақылаушылар Диалог серіктестері|мүшелік={{Байрақ|Беларусь}}<br> {{Байрақ|Үндістан}}<br> {{Байрақ|Иран}}<br> {{Байрақ|Қазақстан}}<br> {{Байрақ|Қырғызстан}}<br> {{Байрақ|Қытай}}<br> {{Байрақ|Пәкістан}}<br> {{Байрақ|Ресей}}<br> {{Байрақ|Тәжікстан}}<br> {{Байрақ|Өзбекстан}}<br> <b> Бақылаушылар<br> </b> {{Байрақ|Ауғанстан}}<br> {{Байрақ|Моңғолия}}|орталық типі=Тұрақты жұмыс істейтін органдардың орналасуы|орталық=Хатшылық — {{Ту|Қытай}} [[Бейжің]] <br> Аймақтық терроризмге қарсы құрылым — {{Ту|Өзбекстан}}[[Ташкент]]|тип=[[Халықаралық ұйымдар|халықаралық ұйым]]|тілдер=[[қытай тілі|қытай]], [[орыс тілі|орыс]],|басшы мансабы1=Бас хатшы|басшы есімі1={{Ту|Қытай}} [[Чжан Мин]] <small> өкілеттілігі 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап </small>|басшы мансабы2=2024 жылы төраға елі|басшы есімі2={{Байрақ|Қазақстан}}|құрылу оқиғалары1=Шанхай бестігінің құрылуы|құрылу мерзімі1=[[1996 жыл]]|құрылу оқиғалары2=Ұйымның қазіргі құрылымы|құрылу мерзімі2=[[15 маусым]] [[2001 жыл]]|сайт=www.sectsco.org}} '''Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы, (ШЫҰ)''' — 1996 жылы «Шанхай бестігі» деп атаумен құрылған халықаралық ұйым. Құрылтайшылар болып алдынан [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Қытай]], [[Ресей]] және [[Тәжікстан]] кірген. [[2001]] жылдың [[маусымның 15]] [[Өзбекстан]] ұйымға кіргеннен бастап '''Шаңхай Ынтымақтастық Ұйымы''' (ШЫҰ) деген атпен тұрақты істейтін үкімет-аралық ұйым. [[Сурет:Countries-SCO.png|thumb]] [[Сурет:Shanghai Cooperation Organisation Summit Bishkek 2007.jpg|thumb]] '''Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ)''' 2001 ж. 15 шілдеде [[Шанхай]] қаласында алты мемлекеттің ([[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Тәжікстан]] және [[Өзбекстан]]) бастамасымен құрылған үкіметаралық халықаралық ұйым. ШЫҰ-ның ізашары "Шанхай бестігі" болды, ал Шанхай әріптестігі [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Тәжікстан]] арасындағы шекарадағы әскери күшті қысқарту және сенім шараларының күшейтілуімен жүзеге асырылды. 1996 және 1997 жж. бес мемлекеттің басшылары [[Шанхай]]да және [[Мәскеу]]де кездесіп, шекара аумағында әскери сенім шараларын күшейту Келісімі және шекарадағы әскери күшті қысқарту және сенім шараларын күшейту Келісіміне қол қойды. Осыдан кейін бес мемлекеттің аумағында кезегімен ұйымдастырылып, толық қалыптасты, кездесулер тақырыбы да кеңейе бастады, енді бұл шаралар бес мемлекеттің арасындағы саяси, қауіпсіздік, сыртқы байланыс, [[экономика]] және сауда салаларындағы тиімді өзара әріптестік дәрежесіне көтерілді. 2000 ж. [[Өзбекстан]] президенті [[Душанбе]]де өткен саммитке қатысты. бұл бес мемлекет басшыларының алғашқы кездесуі [[Шанхай]]да өткендіктен әріптестіктің бұл тетігі "Шанхай бестігі" деп аталды. 2001 ж. маусымда "Шанхай бестігінің" бес жылдығына орай мүше-мемлекеттер басшылары және [[Өзбекстан]] президенті [[Шанхай]]да кездесті. Осы кездесуде [[Өзбекстан]] құрылымға енді. Ӏлешала [[Шанхай]] ынтымақтастық ұйымын құру жөніндегі [[Декларация]] жарияланды. Бұл құжатта мүмкіндіктерді тиімді пайдалану және жаңа айбаттар мен қатерлерге қарсы түру, өзара әріптестік деңгейін және дәрежесін көтеру үшін "Шанхай бестігінің" негізінде [[Шанхай]] ынтымақтастық ұйымын құру жөнінде шешім қабылданғаны айтылған. ШЫҰ Хартиясына және [[Шанхай]] ынтымақтастық ұйымын құру жөніндегі Декларацияға сәйкес, ұйымның негізгі мақсаттары мынадай: *мүше-мемлекеттер арасында өзара сенім, достық, татулық қарым-қатынастарды нығайту; *саяси, сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық, білім беру, қуат көзі, көлік, экологиялық және өзге де салаларда тиімді әріптестік шараларын дамыту; *ортақ күш жұмсап аймақтық бейбіт өмірді, қауіпсіздікті және тұрақтылықты қамтамасыз ету, демократиялық, әділ және ұтымды саяси, экономикалық халықаралық тәртіп орнатуға жағдай жасау. ШЫҰ келесідей негізгі қағидаттарды ұстанады: БҰҰ-ның мақсаттары мен принциптерін ұстану; тәуелсіздікті, егемендікті, аумақтық тұтастықты сақтау, бір-бірінің ішкі істеріне араласпау, өзара күш қолданбау және қолданамын деп қоқанлоқы кәрсетпеу; барлық мүшелердің тең құқықтығы; барлық мәселелерді өзара кеңесу арқылы шешу; басқа мемлекеттерге немесе ұйымдарға қарсы бағытталған одақтарға бірікпеу; басқа мемлекеттермен және аймақтық ұйымдармен әртүрлі диалогқа, пікір алмасуға жүгіну, әріптестікке ашықтық және даярлық. ШЫҰ қарулы күштерді қысқартуға, қауіпсіздікке әріптестік жолымен қол жеткізуге, діңгегі одақтастық емес, әріптестік болып табылатын жаңа сипаттағы мемлекетаралық қатынастарға, аймақтық әріптестіктің жаңа үлгісіне негізделген қауіпсіздіктің жаңа түжырымдамасын толық қолдайды. Бүгінгі таңда ШЫҰ шеңберіндегі әріптестік қоғамдық өмірдің әртүрлі салаларын (қауіпсіздік, көлік, мәдениет, төтенше жағдайлардың алдын алу, салдарын жою; құқық қорғау қызметі және т.б.) қамтиды. Қауіпсіздік пен экономика саласындағы әріптестік басым бағыт ретінде қаралады. шекара Қараңыз: Мемлекеттік шекара.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == ШЫҰ-ның органдары == * Мемлекет Басшыларының Кеңесі * Үкімет Басшыларының Кеңесі * Сыртқы істер министрлерінің Кеңесі * Министрліктер және/немесе ведомстволар басшыларының Кеңесі * Ұлттық Үйлестірушілердің Кеңесі * Хатшылық * Өңірлік лаңкестікке қарсы құрылым (ӨЛҚҚ) * ӨЛҚҚ Кеңесі == ШЫҰ және Қазақстан == ШЫҰ – қызметі басқа мемлекеттерге немесе халықаралық ұйымдарға қарсы бағытталған әскери блок болып табылмайды. Сонымен қатар, ШЫҰ өз мүшелерінің арасында әртүрлі салаларда кең ынтымақтастықтың дамуын қарастырады. Қазақстанның ШЫҰ бойынша әріптес елдермен тең дәрежедегі диалогқа сындарлы және мақсатты қатысуы Қазақстанның өңірдегі ұстанымын күшейтеді, Ұйымның қағидаттарына толық сәйкес келетін мемлекеттер арасында өзара сенім мен түсіністіктің арта түсуіне көмектеседі. ШЫҰ-ның 2 жетекші ойыншысы – Ресей мен Қытайдың арасында орналасқан Қазақстан өңірлік ынтымақтастықтың жасампаз бастамалары мен жобаларын белсенді қолдайтын Ұйымның маңызды буыны болып табылады.[[Сурет:SCO Summit Ekaterinburg 2009.jpg|thumb|left]] 1996 жылы Шанхай үдерісі басталғалы бері Қазақстан – ШЫҰ аясында жан-жақты өзара іс-қимылдың белсенді қатысушысы болып табылады. Қазақстан Ұйымның аясында өтетін лаңкестікке қарсы әскери жаттығуларға, ғылыми конференциялар мен форумдарға тұрақты қатысып отырады, ШЫҰ құқықтық базасының нығаюына үлкен үлес қосып келеді. 2006 жылы Қазақстан Бейжіңдегі Хатшылықтың жанындағы және Ташкенттегі Өңірлік лаңкестікке қарсы құрылымның Атқарушы комитетіндегі өзінің тұрақты өкілдігінің аппаратын алғашқы құрғандардың бірі болды. 2007 жылдан бастап 2009 жылдың соңына дейін ШЫҰ бас хатшысы болып Болат Нұрғалиев (Қазақстанның өкілі), Аймақтық лаңкестікке қарсы Ташкенттегі құрылымның Атқарушы комитетінің директоры болып Мырзақан Субанов (Қырғызстан өкілі) тағайындалды. ШЫҰ-ның әрбір жұмыс органында Қазақстанның атынан 6 адам қызмет атқаруда. 2006 жылғы маусымның 15-інде Шанхайда өткен саммитте Қазақстан ШЫҰ Азия энергетикалық стратегиясын жасауға бастама көтерді. Бұл ШЫҰ-да сауда-экономикалық салада тәжірибелік ынтымақтастықтың басталуына түрткі болды. Сондай-ақ ҚР Президенті ШЫҰ аясында заңсыз көші-қонмен күрес жөнінде келісім жасасуды ұсынды.[[Сурет:Shanghai Five Leaders 2.jpg|thumb|left]] Бүгінде ШЫҰ Орталық Азиядағы өңірлік ынтымақтастықтың барынша табысты модельдерінің бірі болып табылады. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың айтуынша, « Қазақстанның ұсынысымен жүзеге асырылған Еуразия идеясының 3 киті – ЕурАзЭҚ, АӨІСШК және ШЫҰ». Ұйымға мүше мемлекеттердің арасында қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету саласында өзара іс-қимылдың зор оң тәжірибесі жиналған, мүше мемлекеттердің арнайы қызметтері мен құқықтық органдары лаңкестік және экстремистік күштермен күресу үшін тиімді байланыстар орнатты. 2006 жылы Қазақстан Қытаймен бірлесіп, шекаралас аудандарда «Тянь-Шань – 2006» лаңкестікке қарсы жаттығуларын, сондай-ақ ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің қатысуымен «Шығыс-Лаңкестікке қарсы» жаттығуларын өткізді. 2007 жылы жазда Ресейде «Бейбітшілік миссиясы – 2007» ШЫҰ-ның кең ауқымды әскери жаттығулары өтті. ШЫҰ жылдан жылға ынтымақтастықтың жаңа салаларын қамтып келеді. 2006 жылы ШЫҰ-ға мүше мемлекеттерінің парламенттері, жоғарғы соттары басшыларының, білім министрлерінің алғашқы кездесуі өтті. Сыртқы экономикалық және сыртқы сауда қызметіне, көлік пен мәдениетке жауап беретін бас прокурорлардың, министрлердің кездесулері тұрақты ұйымдастырылып отырады. Отын-энергетика кешені саласында өзара іс-қимыл нығаюда. 2007 жылы энергетика министрлерінің алғашқы кездесуі өтті. Жоғарыда аталған барлық фактілер Шанхай ынтымақтастық ұйымы көп жақты өңірлік құрылымға бірте-бірте ауысып келе жатқандығын айғақтайды. 2007 жылғы тамыздың 16-сында Бішкекте өткен саммитте мемлекеттер басшылары ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің ұзақ мерзімге тату көршілігі, достығы және ынтымақтастығы жөніндегі шартқа қол қойды. Алты елдің көшбасшылары сондай-ақ Бішкек декларациясына қол қойып, ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің халықаралық ақпараттық қауіпсіздік жөніндегі Іс-қимылдар жоспарын бекітті. == Тарихи шолу == * 2001 жылғы [[Шанхай Саммиті]]нде [[терроризм]], [[сепаратизм]] және [[экстремизм]]ге қарсы күрес туралы келісімшарт негізінде ӨТҚҚ құрылды. ӨТҚҚ-ның Атқарушы Комитеті 2004 жылдан бері Ташкентте жұмыс істейді. * 2002 жылғы 7 маусымда Санкт–Петербургте ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшыларының екінші кездесуінде үш маңызды құжат жасалды: ШЫҰ-ның Хартиясы, ӨТҚҚ туралы келісім және ШЫҰ-ның мүше мемлекеттері басшыларының мәлімдемесі. * 2003 жылғы 29 мамырда [[Мәскеу]] қаласында ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшыларының кездесуінде Ұйымның бюджетін қалыптастыру және орындалуының тәртібі туралы келісімге қол қойылды. * 2003 жылы 23 қыркүйекте Пекинде Үкімет басшылары Кеңесінде сауда–экономикалық, көлік, энергетика салаларындағы қарым–қатынасты одан әрі дамыту туралы мәселелер талқыланды. Көп жақты сауда–экономикалық ынтымақтастықтың Бағдарламасы, ШЫҰ-ның 2004 жылғы бюджеті және тағы басқа қаржы құжаттары қабылданды. * 2004 жылы 15 каңтардан бері Пекинде ШЫҰ-ның Хатшылығы жұмыс істейді. * 2004 жылы 17 маусымда Ташкентте ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшыларының кездесуі өтіп, Ташкент мәлімдемесін жасады және көптеген құжаттарға қол қойылды. Соның ішінде ШЫҰ ӨТҚҚ шеңберінде құпия ақпаратты қорғау, есірткіге қарсы күрес туралы келісімдерді атап өтуге болады. * 2004 жылы қыркүйекте Бішкекте Ұйымның үкімет басшылары ШЫҰ-ның көп жақты сауда–экономикалық ынтымақтастығы Бағдарламасын жүзеге асыратын шаралардың жоспарын қабылдады. * 2005 жылы 5 шілдеде Астанада ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшыларының кезекті саммитінде Астана мәлімдемесі жасалды. Антитеррорлық сипаттағы маңызды құжаттар –(терроризм, сепаратизм және экстремизмге қарсы күресуде ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің ынтымақтастық тұжырымдамасы, ШЫҰ ӨТҚҚ жанындағы ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің тұрақты өкілдіктері туралы Ережесі және ШЫҰ ӨТҚҚ Кеңесінің баяндамасы бекітілді. Сонымен қатар [[Пәкістан]], [[Иран]] және [[Үндістан]] мемлекеттеріне ШЫҰ-ның жанындағы бақылаушы мәртебесін беру туралы шешім қабылданды. * 2005 жылы 26 қазанда [[Мәскеу]]де ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер Үкімет басшылары Кеңесінің мәжілісінде Банкаралық әрекеттесу және Төтенше жағдайды жоюға жәрдем етуде өзара іс-қимыл туралы келісімдер қабылданды. * 2006 жылғы 15 маусымда Шанхайдағы мерейтойлық саммитінде Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше мемлекеттердің аумақтарында терроризмге қарсы бірлескен іс-шараларды ұйымдастыру және өткізу тәртібі туралы, Ұйымға мүше мемлекеттердің аумағына террористік, сепаратистік және экстремистік іс-әрекетке қатысы бар адамдардың кіру арналарын анықтау және жолын кесу саласындағы ынтымақтастық туралы және 2007–2009 жылдарға арналған ШЫҰ-ның мүше мемлекеттердің терроризм, сепаратизм және экстремизмге қарсы күрестің бағдарламасы қабылданды. Қауіпсіздік Кеңесінің хатшылары және бас прокурорлар жылына бір рет жүйелі түрде кездеседі. Ү.ж. 30 мамырда Мәскеу қаласында ШЫҰ-на мүше мемлекеттер парламенттері төрағаларының кездесуі өтті, Жоғарғы соттар төрағаларының кездесуі ү.ж. қыркүйек айына жоспарланған. * 2006 жылы ШЫҰ-да жаңа іскерлік құрылымдар – [[Банкаралық Бірлестік және Іскерлік Кеңес]] құрылды. 2006 жылдың мамыр айынан ғылыми – саяси топтардың Форумы өз жұмысын бастады. Соңғы кездерде ШЫҰ-ның халықаралық қатынастары едәуір нығайды. Мысалы, Солтүстік Корея, Непал, ТМД және Еуроодақтың мемлекеттері, БҰҰ-ның Даму Бағдарламасы, ҰҚШҰ, ЭЫҰ, басқа мемлекеттер мен ұйымдар ШЫҰ-ның іс-әрекетіне зор ықылас қойып отыр. 2004 жылы ШЫҰ БҰҰ-ның Бас Ассамблеясында бақылаушы ұйымы мәртебесін алды, ал 2005 жылдың көктемінде [[ОШАМҚ]] және [[ТМД]] хатшылықтарымен өзара түсінісу туралы меморандумы қабылданды. ШЫҰ шеңберінде гуманитарлық салаларда, яғни білім, мәдениет, туризм және спорт алаңдарында өзара ықпалдасу бойынша жұмыстар жүргізілуде. 2007 жылдың қаңтарынан бастап, ШЫҰ-ның Бас хатшысы – Қазақстанның өкілі Б.Қ. Нұрғалиев, ӨТҚҚ Атқарушы Комитетінің директоры – Қырғыз Республикасының өкілі М.У. Субанов. == Мүшелік == Үндістанның, Пәкістанның, Иран мен Моңғолияның ШЫҰ жанында бақылаушылар мәртебесі бар. ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшыларының тапсырмаларын жүзеге асыру мақсатында бақылаушы мемлекеттерді Ұйымның сауда-экономикалық саласындағы жұмысына барынша белсенді тарту жұмыстары жүргізілуде. Тараптар 2008 жылға арналған ШЫҰ жанындағы бақылаушы мемлекеттермен өзара іс-қимылды дамыту жөніндегі шаралардың тізімін мақұлдады. Қазақстан ШЫҰ мүшесі болу бақылаушы, «диалог жөнінде әріптес» ретінде Хартияда көрсетілген осындай ынтымақтастықтың формасын пайдалануды қарастыратын, кезең-кезеңмен өтіп, содан кейін ғана ШЫҰ-ның толық қатысушы болуы тиістігін негізге алады.<ref>Қаржы-экономика сөздігі. Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> == Мүше елдер == [[Сурет:SCO-2023.png|ортаға|650x650 нүкте]] {| |-style="vertical-align:top;" |'''ШЫҰ мүше елдері''' * {{Байрақ|Беларусь}} * {{Байрақ|Үндістан}} * {{Байрақ|Иран}} * {{Байрақ|Қазақстан}} * {{Байрақ|Қырғызстан}} * {{Байрақ|Қытай}} * {{Байрақ|Пәкістан}} * {{Байрақ|Ресей}} * {{Байрақ|Тәжікстан}} * {{Байрақ|Өзбекстан}} |'''Диалог серіктестері''' * {{Байрақ|Әзірбайжан}} * {{Байрақ|Армения}} * {{Байрақ|Бахрейн}} * {{Байрақ|Мысыр}} * {{Байрақ|Катар}} * {{Байрақ|Камбоджа}} * {{Байрақ|Кувейт}} * {{Байрақ|Мальдив Республикасы}} * {{Байрақ|Мьянма}} * {{Байрақ|Непал}} * {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} * {{Байрақ|Түркия}} * {{Байрақ|Шри-Ланка}} * {{Байрақ|БАӘ}} |'''Бақылаушылар''' * {{Байрақ|Ауғанстан}} (де-юре)<ref>Талибан қозғалысының үкіметі әлі ШЫҰ-ның бірде-бір мүшесі ретінде танылған жоқ. Талибан өкілдері 2021 жылдың қыркүйегінде Душанбеде өткен ұйымның саммитіне қатысқан жоқ. Сонымен бірге Кабулдың бақылаушы мәртебесін Жаңа ауған билігі де, ШЫҰ мүшелері де қайтарып алу туралы мәселе көтерілген жоқ.</ref> * {{Байрақ|Моңғолия}} '''Байқаушы мәртебесіне өтінім берген елдер''' * {{Байрақ|Бангладеш}} * {{Байрақ|Вьетнам}} * {{Байрақ|Шығыс Тимор}} * {{Байрақ|Израиль}} * {{Байрақ|Ирак}} * {{Байрақ|Сирия}} * {{Байрақ|Алжир}} |'''ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшыларының саммиттеріне шақыру алған''' * [[Оңтүстік-шығыс Азия елдерінің ассоциациясы|АСЕАН]] * [[Еуразиялық Экономикалық Одақ|ЕАЭС]] * [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|ҰҚШҰ]] * {{Байрақ|БҰҰ}} * [[Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымы|ЭЫҰ]] * [[Азиядағы Өзара Ықпалдастық және Сенім Шаралары жөніндегі Кеңес|АӨСШК]] * {{Байрақ|ТМД}} * {{Байрақ|Түрікменстан}}<ref>Түркіменстан президенті жыл сайын ШЫҰ саммиттеріне төрағалық етуші Тараптың қонағы ретінде қатысады.</ref> |} {{Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы}} ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Экономика]] [[Санат:Қаржы]] [[Санат:Халықаралық ұйымдар]] [[Санат:Азия халықаралық ұйымдары]] <!--Other languages--> hnck4cn5ks0aeyvxeji1puf2nt57zoj 0 19112 3610643 3263951 2026-05-28T18:34:18Z TalgatSnow 143530 3610643 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|БҰҰ-ның Азия әне Тынық мұхит елдеріне арналған экономикалық және әлеуметтік комиссия}} '''ЭСКАТО''' - (ағылшынша: United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific - ESCAP) [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Азия және [[Тынық мұхиты]] өңіріне арналған экономикалық және әлеуметтік комиссиясы. Бұл мәртебелі комиссия 1947 жылы ЭКОСОС қарарына сәйкес [[Шанхай]] қаласында ([[Қытай]]) бекітілген еді. 1974 жылға дейін ол Азия мен Қиыр Шығысқа арналған экономикалық комиссия деп аталған. Комиссияның штаб-пәтері [[Бангкок]]та ([[Таиланд]]) орналасқан. ЭСКАТО-ға Азия мен Тынық мұхиты аймағындағы 53 мемлекет мүше болып табылады. == Мақсаты == Құрылғанынан бастап ЭСКАТО ұйымға мүше-мемлекеттердің адамдар арасындағы әлеуметтік және экономикалық теңсіздікті түзетуге байланысты ынтымақтастығына ашық және тең мүмкіндіктер жасауға бағытталған болатын. Өткен 60 жыл ішінде осы мақсатқа жету жолында күрделі жұмыстар атқарылды деп толық айта аламыз.Экономикалық реформалар Азия мен Тынық мұхиты өңірінің елдеріне ауқымды экономикалық дамудың негізгі тірегіне айналуына мүмкіндік берді. 2006 жылы осы өңірдегі елдердің экономикалық өсімі 8 пайызды құрап қана қоймай, әлемдегі ең жоғары өсім көрсеткішін көрсетті. Бұл экономикалық өсімді жаңа әлеуметтік проблемаларды шешуде, ЭСКАТО-ның жаһанданудың үш үрдісі барысында әлеуметтік стратегияны тиімді жүзеге асырды. == Мүше елдер == * [[Ауғанстан]] * [[Армения]] * [[Аустралия]] * [[Әзірбайжан]] * [[Бангладеш]] * [[Бутан]] * [[Бруней]] * [[Камбоджа]] * [[Қытай]] * [[Фиджи]] * [[Франция]] * [[Грузия]] * [[Үндістан]] * [[Индонезия]] * [[Иран]] * [[Жапония]] * [[Қазақстан]] * [[Кирибати]] * [[Солтүстік Корея|КХДР]] * [[Солтүстік Корея|Корей Республикасы]] * [[Қырғызстан]] * [[Лаос]] * [[Малайзия]] * [[Мальдивтер]] * [[Маршалл аралдары]] * [[Микронезия]] * [[Моңғолия]] * [[Мьянма]] * [[Науру]] * [[Непал]] * [[Нидерланд]] * [[Жаңа Зеландия]] * [[Пәкістан]] * [[Палау]] * [[Папуа — Жаңа Гвинея]] * [[Филиппин]] * [[Ресей]] * [[Самоа]] * [[Сингапур]] * [[Соломон аралдары]] * [[Шри-Ланка]] * [[Тәжікстан]] * [[Таиланд]] * [[Timor-Leste]] * [[Тонга]] * [[Түркия]] * [[Түркіменстан]] * [[Тувалу]] * [[Құрама Патшалық]] * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * [[Өзбекстан]] * [[Вануату]] * [[Вьетнам]] === Серіктес мүше елдер === * [[Америка Самоасы]] * [[Кук аралдары]] * [[Француз Полинезиясы]] * [[Гуам]] * [[Гонконг]], Қытай * [[Макао]], Қытай * [[Жаңа Каледония]] * [[Niue]] * [[Солтүстік Мариана аралдары]] == ЭСКАТО шеңберіндегі Қазақстанның ынтымақтастығы == Қазақстан ЭСКАТО-ға 1992 жылдың 31 шілдесінде мүше болып қабылданды. 2007 жылдың 17-23 мамыр аралығында ЭСКАТО-ның 63-ші сессиясы Алматы қаласында өтті. Сессия ашылу салтанатында ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаев сөз сөледі. ЭСКАТО-ның жыл сайынғы сессиясын Комиссия құрылуының мерекелі жылында Алматыда өткізу туралы біздің ұсынысымызды қабылдап, мүше-мемлекеттер елімізге зор құрмет көрсетті. Мұндай шешім ЭСКАТО-ның Орталық Азияға өз назарын аударуға деген әзірлігін де көрсетеді. Біздің өңірдің өскелең экономикалық және саяси рөлі көптеген факторларға байланысты болып отыр. Белсенді даму үстіндегі Орталық Азияның геосаяси және жаһандық энергетикалық рынок, Еуразияның елеулі бөлігіндегі қауіпсіздік пен тұрақтылық тұрғысынан стратегиялық мәні зор. Орталық Азиядағы табиғи ресурстардың байлығы көптеген мемлекеттер тарапынан осы өңірге деген жоғары қызығушылықты туғызып отыр. Өңір еуразиялық транзиттік дәліздердің тоғысында орналасқан, ауқымды көлік-коммуникациялық желілері бар және жеткілікті игерілмеген жаңа рынок болып табылады" - деді Н.Назарбаев. Осы жиында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Пан Ги Мунның жолдауын Бас хатшының экономикалық және әлеуметтік мәселелер бойынша орынбасары Хосе Антонио Окампо жеткізді. Жолдауда аталған беделді комиссияның құрылғанына биыл 60 жыл толып отырғаны, осы уақыт аралығында ЭСКАТО Азия және Тынық мұхиты аймағындағы барша халықтардың тұрмыс жағдайын жақсарту жолында өзіне мүше мемлекеттермен тығыз ынтымақтастықта жұмыс атқарып, комиссия мәжілістері аймақтағы барлық елдердің бір жерде жиналып, ортақ мүдделерді қозғайтын мәселелерді талқылауға, келешекке бағытталған шешімдер бойынша келісімге келуге және аймақтың алдында тұрған қиыншылықтарды жеңу үшін ынтымақтастыққа қол жеткізуге мүмкіндік беретін бірде-бір пікірталас орнына айналғаны атап көрсетілген. БҰҰ Бас хатшысының орынбасары – ЭСКАТО атқарушы хатшысы Ким Хак-Су комиссияның мәжілісі тұңғыш рет Орталық Азияда, әлемнің ең көне өркениеттері мен Шығыс пен Батыс, Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы сауда жолдары тоғысқан көркем Қазақстанда өткізіліп отыр дей келе, комиссияның мерейтойлық мәжілісін Алматыда өткізу мүмкіндігін ұсынғандығы үшін Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевқа шексіз алғысын білдірді. Ол Қазақстанның қарқынды экономикалық дамуды қамтамасыз етуде және мығым әлеуметтік институттары бар түбегейлі жаңа экономикалық жүйесін қалыптастыруда орасан зор жетістіктерге ие екенін жақсы білетінін айтты. Қазақстанның даму стратегиясын баяндайтын Президенттің “Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан” атты жылдық Жолдауы әлемдік саясат пен экономиканы жақсы білетін адамдарға қатты әсер еткенін, бұл мақсат Қазақстанды экономикалық дамудың “аймақтық локомотивіне” және аймақтық ынтымақтастық сахнасындағы, сондай-ақ дамыған Азия-Тынық мұхиты елдерінің қатарына қосылуда сенімді әрі табысты әріптеске айналдыруды сезіндіретінін жеткізді. Кезінде Қазақстан Президентінің Біріккен Ұлттар Ұйымының Орталық Азия мемлекеттеріне арналған Арнайы бағдарламасын ұсынғанын да еске салды. Бұл бағдарламаға әуелгіде Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан, кейін оған Түркіменстан, Әзірбайжан және Ауғанстан қосылған болатын. Бұл бағдарламаға мүше мемлекеттердің экономикалық даму мүмкіндіктері Азия мен Тынық мұхиты елдерінің экономикалық серпінділігімен және шапшаңдауымен арадағы байланысты нығайту арқылы кеңейте алатыны түсінікті. Ким Хак-Су дүние жүзіндегі халықтың 60 пайызы Азия-Тынық мұхиты аймағында тұрады, соңғы 20 жылдың ішінде әлеуметтік және экономикалық дамуында үлкен жетістіктер болды. Алайда бұл жалпы ілгерілеушілік үлкен теңсіздік пен терең қарама-қарсылықтарды көзден таса ете алмайды, деді. Жүздеген миллион адам кедейшіліктен бас көтерсе де бұл аймақтағы әрбір үшінші адам шегіне жеткен қайыршылықта күн кешіп отыр. Кедейшілікпен күрес жүргізу үшін, атап айтқанда, денсаулық сақтау жүйесін жақсарту өте маңызды. Әлемдегі барлық ана өлімдерінің тең жартысы әлі күнге дейін осы аймақтың үлесіне тиеді. Сондықтан да биыл 2015 жылға қарай әртүрлі міндеттерді орындау көзделген Мыңжылдық даму мақсаттарына жету жолындағы атқарылған жұмыс нәтижелеріне сын көзбен қарауда белорта кезең болып табылады. Азия мен Тынық мұхиты аймағының өңірлік ынтымақтастықты арттырудағы басым салаларын барынша тиімді түрде қарастыру біраз мәселелер бойынша мәнді әрі мазмұнды пікірталастарға арқау болуы керек деген ой түйіндеді. Министрлер кеңесінің ашылуы жиынында ҚР Сыртқы істер министрі [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин]] БҰҰ ЭСКАТО 63-ші сессиясының төрағасы болып сайланды. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.unescap.org UN Economic and Social Commission for Asia and the Pacific] * [http://www.unescap.org/EPOC ESCAP Pacific Operations Centre EPOC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141010053128/http://www.unescap.org/EPOC/ |date=2014-10-10 }} * [http://www.uncapsa.org/default.asp Centre for Alleviation of Poverty through Secondary Crops' Development in Asia and the Pacific (CAPSA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050410024419/http://www.uncapsa.org/default.asp |date=2005-04-10 }} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Халықаралық ұйымдар]] [[Санат:Тынық мұхит]] qrm88bnfay1wri92sc9fjl4flhb6xfm 0 20609 3610652 3075381 2026-05-28T18:53:43Z TalgatSnow 143530 /* Тұлғалар */ 3610652 wikitext text/x-wiki '''Шанышқылы''' да [[Ұлы Жүз|Ұлы жүз]] құрамына кіретін ру. Бұл рудың шығу тегі мен тарихы жайында көне деректерде ешнәрсе жоқ. XVIII ғасырдың ортасынан бастап, орыс деректерінде ([[Рычков Петр Иванович|П. И. Рычков]], [[Тевкелев Алексей Иванович|А. И. Тевкелев]], А. Левитин, [[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Ш. Уәлиханов]]) «ол (шаныпщылы) [[Ұлы Жүз|Ұлы жүз]] құрамына кіріп, [[Қаратау]] мен [[Талас өзені]]нің күнгейінде көшіп жүреді» деген мағлұмат бар. Алғаш рет Шанышқылы руының тарихы мен шығуы туралы Н. Аристов өз жорамалын келтіріп, Шанышқылының отаны [[Алтай таулары|Алтай]]дағы Бийдің бір саласы [[Аққу өзені]] мен Шошқалы, Шаңғылбүлақ, Қалжыр өзені ағып шығатын Марңакөлдің сағасындағы құмандар арасында деп тұспалдайды. Қаңлы мен Шанышқылының шығу тегі жоғарыдағы келтірілген аңызда Бақтиярдың өкіл баласы Қатағанмен байланыстырыла ңарастырылып, Шанышқылының ежелгі мекені ретінде Алтай өлкесі айтылады. Қатағандар туралы Әбілғазы еске алый, өзі (Әбілғазы) қазақтар арасында 1632 жылы болғанда қазақ ханы [[Есім хан]] [[Ташкент]] билеушісі қазақтан шыққан Тұрсын ханды өлтіріп, Қатағандарды тонап, ңысымшылық көрсеткенін айтады. Ол Қатағандарды Алұн-гоаның үлкен ұлы Бұқым-Қаттаннан шығарады. Ал [[Рашид әд-Дин]] Қатағандарды көшпелі ру Қатақин деп атап, оларды Алұн-гоаның үлкен ұлы Бу гунхатақидан таратады. Сол себепті қатағандар [[Түркістан (қала)|Түркістан]]да тек Шыңғыс дәуірінде, Шағатай сарбаздарының құрамында соларға қызмет етіп, пайда болды деп топшылауға болады. Әрине, олардың саны онша көп емес еді. [[Сырдария]]да қатағандар жергілікті Қаңлы мен Шанышқылылар құрамынан тұрып, әлде бір қатағанның әйгілі бегін қорғау үшін соларға қосылғандар болатын. Одақтың ыдырап, [[Есім хан]]ның қудалауының салдарынан [[Сырдария]]ның оң қабағындағы Қатаған руы да ізім-ғайым жоғалады. Олардың қалған-құтқан бөлігі басқа тайпаларға қосылып, немесе шанышқылы руларына сіңіп, шанышқылы болып кетті. Қатағандардың басым көпшілігі Шайбани әулетімеп бірге Мауараннахрға кетіп, бір бөлігі Қазақстан аумағын мекендеп ңалды. XIX ғасырдың екінші жартысында қатағандар Әулиеата уезінде тұрып келді (Мақашев пен Смирнов көрсетуінше). Қатағандардың көпшілігі басқа қазақ руларымен мидай араласып кетті, мәселен, Ысты аталарының ішінде Асанқараған мен Байқараған әлі күнге Шымкент уәлаятында тұрып келе жатыр деседі. [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М. Тынышбаев]] қатағандардың бір бөлігі Шанышқылы болып, Қаңлы руына қосылып кетті деп есептейді. Шанышқылы руы туралы тағы бір жорамалды Н. Аристов алға тартып, ол: «Шанышқылы атауын сонымен қатар монгол дың «Юактгаоми-шиде» айтылатын Чаншиут, әйтпесе Чанкшикит рулары профессор Березин [[Рашид ад-Дин]] бойынша қияттардың тармағы Женшқұт есіміне сай келеді. Олай болса. Шанышқылы ұрпағы Шағатай кезінде Қаңлының жергілікті руынан қалыптасып, Шағатай монғолдарынан шыққан Чаншиут немесе Шанышқылы атасының атын иемденіп, одақ түрінде құрылды»,деп есептейді. Біздің қолымызда Шанышқылы руының шығуы мен тарихы туралы бұл жорамалды нақтылайтын жазба, немесе басқа деректер жоқ болғандықтан, осымен шектелуге мәжбүрміз. Соған қарамастан, Шанышқылы руы туралы Н. Аристовтың пайымдаулары көңілге қонымды екенін айта кеткен жөн. Шанышқылының Алтайдан шыққаны туралы топонимдер мен әтнонимдер негізіндегі ой, атаулардың кейбір монгол әтнонимдерімен сәйкестігі туралы, олардың жергілікті қаңлылар мен қатағандармен байланысы туралы тағы басқа мәліметтер толық назар аудартады. Шанышқылының ата-тегінің құрамы хақында М. Тынышбаевтың шағын мақаласынан басқа әдеби деректер некен-саяқ. Тынышбаевтың зерттеуінше, Шанышқылыдан Сымыршық, одан Айрылмас (шанышқылылардың ұраны); одан Құрбақа (Балық, Саңырау, Мамыт), Дархан, Қырықсадақ, Бектау (Қырпық, Арапшы, Сырдым), Жойсын, Бағыс (Қырғызтекті). Біздің зерттеуімізде де Шанышқылы туралы жарияланымдар жарытымсыз. Шанышқылы руының жауынгерлік ұраны бәйгеде «Айрылмас», ұрыс-қақтығыста «Шанышқылы». Бұл туралы Гродеков, Аристов, Тынышбаев пен Востров жазды, ал Аманжолов «Айрылмас» пен «Бәйтерек» деп есептейді. Бұл кейбір шанышқылы аталарының қаңлылар құрамына кіргендіктен, олар «Бәйтерек» ұранын пайдаланатын болар. Шанышқылының рулық таңбасы (қолтаңба). XIX ғасырдың аяғына таман (Мақашевке сүйенгенде) шанышқылылардың аз бөлігі Жетісу өлкесі, Верный уезінің Түрген өзенінің бойында ғұмыр кешкен. [[Сырдария]] уәлаяты Ташкент уезінде 2000 түтін, [[Верный]], [[Қапал уезі|Қапал]], [[Әулие-ата]], [[Шымкент]] және [[Ташкент]] уезінде барлығы 10 000 түтін болған. М.Тынышбаевтың дерегінше, 1917 жылы қаңлылар мен шанышқылылар Верный уезінде 10 мың жан, Әулиеатада 20 мың жан, ал Ташкент уезінде 160 мың жан өмір сүрген. Тағы да сол көрсету бойынша, жоғарыдағы үш уезд көлемінде 190 мың жан шанышқылылар қоныстанып жүрген. Қаңлылар мен шанышқылылардың саны туралы мәліметтер олардың негізінен Қазаңстанның оңтүстігіне таралғанын көрсетеді. Бұл барша уездерде қаңлылар мен шанышқылылар төрт маусым бойы қоян-қолтық көшіп-қонып жүргендіктен, олар бірге саналады, бірақ жан басы жағынан тепе-тең емес еді. Қапал. Верный, Әулиеата уездерінде шанышқылылардан гөрі қаңлылар басым болатын, ал Ташкент уезінде жоғарыда айтылғандай, шанышқылылар 2000 түтін құрады. Қаңлылар мен шанышқылылардың Қапал уезіндегі ата-қонысы Алтынемел тауларының етегінде, Верный уезінде [[Түрген өзені]]нің аңғарында, Әулиеата уезінде Талас өзенінің аңғарында және Ташкент төңірегінде Келес пен Шыршық өзендері бойында орналасты. Шанышқылы руының негізгі кәсібі төрт түлік мал өсіріп, суармалы егіншілікпен айналысу болатын. Олар жартылай отырықшы және отырықшы ғұмыр кешті. Әлбетте, отырықшылар егін салып, бидай, арпа, тары мен ңауын-қарбыз еккен. Сонымен, біз Ұлы жүздің ірі-ірі он бір руының рулықтайпалық құрылымы, олардың [[Жетісу]]дың Қапал, [[Жаркент]] пен [[Верный]] уездеріндегі, [[Сырдария]] уәлаятының [[Әулие-ата]], [[Шымкент]] пен [[Ташкент]] уездеріидегі XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы қоныстануы туралы қысқаша шолуымызды аяқтаймыз. Әдеби деректер мен біздің зерттеулеріміздің негізінде 11 рудың 20 ата-тегі туралы кесте жасалды. Олардың тұтастығы мен толықтығы бойынша бұл тектану кестесі әр түрлі болды. Кейбір рулар мен аталар бойынша, олардың әтникалық құрылымы жайында әлдеқайда мол қамтылды. [[Жалайыр]], [[Албан руы|Албан]], Шапырашты, Дулаттың кейбір аталары бойынша біздің зерттеулеріміз тектану кестесіне енбей, орташа мағлұматпен шектелінді, ал Сарыүйсіндер мен Шанышқылы жайында деректеріміз тақұлтұқыл болды. Соған қарамастан, біздің тектану кестемізден Ұлы жүздің рулары мен аталық құрамы туралы белгілі жүйеде түсінік алуға мүмкіндік бар. Рулардың рулық құрылымы туралы мағлұмат бермей тұрып, алдымен мүмкіндігінше ежелгі рулар: Үйсін, Дулат, Жалайыр мен Қаңлылардың шығуы мен тарихы жайында деректер беру қарастырылды. Содан соң біздің кестемізге сәйкес, рулық-тайпалық құрамы келтірілді. Одан кейін рулар мен аталардың қоныстануы, көші-қоны да қағажу қалған жоқ. Ауа райы мен жер ыңғайына байланысты жеке рулар, аталар мен қауымдастықтың негізгі кәсібінің бағыты атап өтілді. Қал-қадарынша әр аудандардағы тұрғындардың тұрмыс-тіршілігі де тілге тиек етілді. == Тұлғалар == # [[Бердіқожа батыр]] # [[Қайрат Нематұлы Келімбетов]] # [[Қазанғап Тілепбергенұлы]] Қырықсадақ # [[Темірбек Қожакеев]] Қырықсадақ # [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай]] Көрік # [[Бақытжан Алдияр]] Ағанай-Жолық # [[Әбсаттар Бағысбайұлы Дербісәлі]] Жұдырық # [[Қаратай Тұрысов]] Жұдырық # [[Тұтқабай Иманбеков]] Саңырау # [[Ермек Алданов]] Араншы # [[Мәлік-Айдар Хантемірұлы Асылбеков]] Қатаған # [[Адыл Егамбердіұлы Якубов]] Қатаған # [[Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов]] Қият # [[Жамал Омарова]] Балықшы # [[Шәріпбай Медетбаев]] Тініке # [[Орынкүл Орманқызы Тәжиева]] Тініке # [[Бақтыбай Әшімбекұлы Қасымбеков]] Шошым # [[Алданов Ермек]] Араншы # [[Тұрдымұрат Әзімбаев]] Бесуыл == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} ==Cілтемелер== [[Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы|"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"]] [[Санат:Ұлы жүз]] mmcmy7gzfbogi1edhv3u8nbw5n2yzcc 3610675 3610652 2026-05-28T19:05:31Z 1nter pares 146705 3610675 wikitext text/x-wiki '''Шанышқылы''' да [[Ұлы Жүз|Ұлы жүз]] құрамына кіретін ру. Бұл рудың шығу тегі мен тарихы жайында көне деректерде ешнәрсе жоқ. XVIII ғасырдың ортасынан бастап, орыс деректерінде ([[Рычков Петр Иванович|П. И. Рычков]], [[Тевкелев Алексей Иванович|А. И. Тевкелев]], А. Левитин, [[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Ш. Уәлиханов]]) «ол (шаныпщылы) [[Ұлы Жүз|Ұлы жүз]] құрамына кіріп, [[Қаратау]] мен [[Талас өзені]]нің күнгейінде көшіп жүреді» деген мағлұмат бар. Алғаш рет Шанышқылы руының тарихы мен шығуы туралы Н. Аристов өз жорамалын келтіріп, Шанышқылының отаны [[Алтай таулары|Алтай]]дағы Бийдің бір саласы [[Аққу өзені]] мен Шошқалы, Шаңғылбүлақ, Қалжыр өзені ағып шығатын Марңакөлдің сағасындағы құмандар арасында деп тұспалдайды. Қаңлы мен Шанышқылының шығу тегі жоғарыдағы келтірілген аңызда Бақтиярдың өкіл баласы Қатағанмен байланыстырыла ңарастырылып, Шанышқылының ежелгі мекені ретінде Алтай өлкесі айтылады. Қатағандар туралы Әбілғазы еске алый, өзі (Әбілғазы) қазақтар арасында 1632 жылы болғанда қазақ ханы [[Есім хан]] [[Ташкент]] билеушісі қазақтан шыққан Тұрсын ханды өлтіріп, Қатағандарды тонап, ңысымшылық көрсеткенін айтады. Ол Қатағандарды Алұн-гоаның үлкен ұлы Бұқым-Қаттаннан шығарады. Ал [[Рашид әд-Дин]] Қатағандарды көшпелі ру Қатақин деп атап, оларды Алұн-гоаның үлкен ұлы Бу гунхатақидан таратады. Сол себепті қатағандар [[Түркістан (қала)|Түркістан]]да тек Шыңғыс дәуірінде, Шағатай сарбаздарының құрамында соларға қызмет етіп, пайда болды деп топшылауға болады. Әрине, олардың саны онша көп емес еді. [[Сырдария]]да қатағандар жергілікті Қаңлы мен Шанышқылылар құрамынан тұрып, әлде бір қатағанның әйгілі бегін қорғау үшін соларға қосылғандар болатын. Одақтың ыдырап, [[Есім хан]]ның қудалауының салдарынан [[Сырдария]]ның оң қабағындағы Қатаған руы да ізім-ғайым жоғалады. Олардың қалған-құтқан бөлігі басқа тайпаларға қосылып, немесе шанышқылы руларына сіңіп, шанышқылы болып кетті. Қатағандардың басым көпшілігі Шайбани әулетімеп бірге Мауараннахрға кетіп, бір бөлігі Қазақстан аумағын мекендеп ңалды. XIX ғасырдың екінші жартысында қатағандар Әулиеата уезінде тұрып келді (Мақашев пен Смирнов көрсетуінше). Қатағандардың көпшілігі басқа қазақ руларымен мидай араласып кетті, мәселен, Ысты аталарының ішінде Асанқараған мен Байқараған әлі күнге Шымкент уәлаятында тұрып келе жатыр деседі. [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М. Тынышбаев]] қатағандардың бір бөлігі Шанышқылы болып, Қаңлы руына қосылып кетті деп есептейді. Шанышқылы руы туралы тағы бір жорамалды Н. Аристов алға тартып, ол: «Шанышқылы атауын сонымен қатар монгол дың «Юактгаоми-шиде» айтылатын Чаншиут, әйтпесе Чанкшикит рулары профессор Березин [[Рашид ад-Дин]] бойынша қияттардың тармағы Женшқұт есіміне сай келеді. Олай болса. Шанышқылы ұрпағы Шағатай кезінде Қаңлының жергілікті руынан қалыптасып, Шағатай монғолдарынан шыққан Чаншиут немесе Шанышқылы атасының атын иемденіп, одақ түрінде құрылды»,деп есептейді. Біздің қолымызда Шанышқылы руының шығуы мен тарихы туралы бұл жорамалды нақтылайтын жазба, немесе басқа деректер жоқ болғандықтан, осымен шектелуге мәжбүрміз. Соған қарамастан, Шанышқылы руы туралы Н. Аристовтың пайымдаулары көңілге қонымды екенін айта кеткен жөн. Шанышқылының Алтайдан шыққаны туралы топонимдер мен әтнонимдер негізіндегі ой, атаулардың кейбір монгол әтнонимдерімен сәйкестігі туралы, олардың жергілікті қаңлылар мен қатағандармен байланысы туралы тағы басқа мәліметтер толық назар аудартады. Шанышқылының ата-тегінің құрамы хақында М. Тынышбаевтың шағын мақаласынан басқа әдеби деректер некен-саяқ. Тынышбаевтың зерттеуінше, Шанышқылыдан Сымыршық, одан Айрылмас (шанышқылылардың ұраны); одан Құрбақа (Балық, Саңырау, Мамыт), Дархан, Қырықсадақ, Бектау (Қырпық, Арапшы, Сырдым), Жойсын, Бағыс (Қырғызтекті). Біздің зерттеуімізде де Шанышқылы туралы жарияланымдар жарытымсыз. Шанышқылы руының жауынгерлік ұраны бәйгеде «Айрылмас», ұрыс-қақтығыста «Шанышқылы». Бұл туралы Гродеков, Аристов, Тынышбаев пен Востров жазды, ал Аманжолов «Айрылмас» пен «Бәйтерек» деп есептейді. Бұл кейбір шанышқылы аталарының қаңлылар құрамына кіргендіктен, олар «Бәйтерек» ұранын пайдаланатын болар. Шанышқылының рулық таңбасы (қолтаңба). XIX ғасырдың аяғына таман (Мақашевке сүйенгенде) шанышқылылардың аз бөлігі Жетісу өлкесі, Верный уезінің Түрген өзенінің бойында ғұмыр кешкен. [[Сырдария]] уәлаяты Ташкент уезінде 2000 түтін, [[Верный]], [[Қапал уезі|Қапал]], [[Әулие-ата]], [[Шымкент]] және [[Ташкент]] уезінде барлығы 10 000 түтін болған. М.Тынышбаевтың дерегінше, 1917 жылы қаңлылар мен шанышқылылар Верный уезінде 10 мың жан, Әулиеатада 20 мың жан, ал Ташкент уезінде 160 мың жан өмір сүрген. Тағы да сол көрсету бойынша, жоғарыдағы үш уезд көлемінде 190 мың жан шанышқылылар қоныстанып жүрген. Қаңлылар мен шанышқылылардың саны туралы мәліметтер олардың негізінен Қазаңстанның оңтүстігіне таралғанын көрсетеді. Бұл барша уездерде қаңлылар мен шанышқылылар төрт маусым бойы қоян-қолтық көшіп-қонып жүргендіктен, олар бірге саналады, бірақ жан басы жағынан тепе-тең емес еді. Қапал. Верный, Әулиеата уездерінде шанышқылылардан гөрі қаңлылар басым болатын, ал Ташкент уезінде жоғарыда айтылғандай, шанышқылылар 2000 түтін құрады. Қаңлылар мен шанышқылылардың Қапал уезіндегі ата-қонысы Алтынемел тауларының етегінде, Верный уезінде [[Түрген өзені]]нің аңғарында, Әулиеата уезінде Талас өзенінің аңғарында және Ташкент төңірегінде Келес пен Шыршық өзендері бойында орналасты. Шанышқылы руының негізгі кәсібі төрт түлік мал өсіріп, суармалы егіншілікпен айналысу болатын. Олар жартылай отырықшы және отырықшы ғұмыр кешті. Әлбетте, отырықшылар егін салып, бидай, арпа, тары мен ңауын-қарбыз еккен. Сонымен, біз Ұлы жүздің ірі-ірі он бір руының рулықтайпалық құрылымы, олардың [[Жетісу]]дың Қапал, [[Жаркент]] пен [[Верный]] уездеріндегі, [[Сырдария]] уәлаятының [[Әулие-ата]], [[Шымкент]] пен [[Ташкент]] уездеріидегі XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы қоныстануы туралы қысқаша шолуымызды аяқтаймыз. Әдеби деректер мен біздің зерттеулеріміздің негізінде 11 рудың 20 ата-тегі туралы кесте жасалды. Олардың тұтастығы мен толықтығы бойынша бұл тектану кестесі әр түрлі болды. Кейбір рулар мен аталар бойынша, олардың әтникалық құрылымы жайында әлдеқайда мол қамтылды. [[Жалайыр]], [[Албан руы|Албан]], Шапырашты, Дулаттың кейбір аталары бойынша біздің зерттеулеріміз тектану кестесіне енбей, орташа мағлұматпен шектелінді, ал Сарыүйсіндер мен Шанышқылы жайында деректеріміз тақұлтұқыл болды. Соған қарамастан, біздің тектану кестемізден Ұлы жүздің рулары мен аталық құрамы туралы белгілі жүйеде түсінік алуға мүмкіндік бар. Рулардың рулық құрылымы туралы мағлұмат бермей тұрып, алдымен мүмкіндігінше ежелгі рулар: Үйсін, Дулат, Жалайыр мен Қаңлылардың шығуы мен тарихы жайында деректер беру қарастырылды. Содан соң біздің кестемізге сәйкес, рулық-тайпалық құрамы келтірілді. Одан кейін рулар мен аталардың қоныстануы, көші-қоны да қағажу қалған жоқ. Ауа райы мен жер ыңғайына байланысты жеке рулар, аталар мен қауымдастықтың негізгі кәсібінің бағыты атап өтілді. Қал-қадарынша әр аудандардағы тұрғындардың тұрмыс-тіршілігі де тілге тиек етілді. == Тұлғалар == # [[Бердіқожа батыр]] # [[Қайрат Нематұлы Келімбетов]] # [[Қазанғап Тілепбергенұлы]] Қырықсадақ # [[Темірбек Қожакеев]] Қырықсадақ # [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай]] Көрік # [[Бақытжан Алдияр]] Ағанай-Жолық # [[Әбсаттар Бағысбайұлы Дербісәлі]] Жұдырық # [[Қаратай Тұрысов]] Жұдырық # [[Тұтқабай Иманбеков]] Саңырау # [[Ермек Алданов]] Араншы # [[Мәлік-Айдар Хантемірұлы Асылбеков]] Қатаған # [[Адыл Егамбердіұлы Якубов]] Қатаған # [[Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов]] Қият # [[Жамал Омарова]] Балықшы # [[Шәріпбай Медетбаев]] Тініке # [[Орынкүл Орманқызы Тәжиева]] Тініке # [[Бақтыбай Әшімбекұлы Қасымбеков]] Шошым # [[Тұрдымұрат Әзімбаев]] Бесуыл == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} ==Cілтемелер== [[Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы|"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"]] [[Санат:Ұлы жүз]] hpinqlezx0tts6i241kpli2v87643g2 0 27164 3610894 3610458 2026-05-29T11:29:43Z Мейіржан Ерсаинов 122545 Сызықтық жуықтау жайлы бөлім қосылды. 3610894 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tangent to a curve.svg|нобай|Қарамен белгіленген функцияға қызыл түспен сызылған жанама. Жанаманың градиенті функцияның сол нүктедегі (қызыл нүктедегі) туындысының мәніне тең. ]] '''Дифференциалдық есептеу''' (Дифф-есеп) — [[Функция (математика)|функцияның]] өзгеру қарқынын зерттейтін [[математикалық талдау]] (матталдау) саласының бөлігі. Дифф-есептің басты мақсаты ол функцияның туындысын табу мен оның қолданыс аясы. Функцияның туындысының мәні ол — негізгі функцияны сол сәттегі өзгеріс шамасы. Негізгі функцияның туындысын табуды [[дифференциация]] деп атайды. Геометрикалық тұрғыдан функцияның белгілі бір нүктедегі туындысы негізгі функцияның сол нүктеден өтетін [[Жанама|жанама түзудің]] [[Градиент|градиентіне]] тең, әрине бұл тек сол нүктедегі туынды белгілі болғанда ғана рас. Шын өмірдегі физикалық шамаларды көрсететін функциялардың белгілі бір нүктедегі туындысы, сол нүктедегі шаманың аппроксимациясын көрсетеді. Дифф-есеп матталдаудың екі тармағының бірі, басқа тармағы [[Интегралдық есептеу|Интегралдық есептеу (Инт-есеп)]] — функцияның сызығының астындағы аудан табу ғылымы. Дифф-есеп пен инт-есеп бір-біріне матталдаудың негізгі теоремасы арқылы байланысқан. Ол теоремаға сенсек — туынды мен интеграл бір-біріне кері амалдар, функцияның интегралының туындысы және туындысының интегралы негізгі функцияға тең болады. <math>\int f'(x) dx = f(x) + C </math> немесе <math>(\int f(x)dx)' = f(x)</math> Туындыны табу ғылым салаларының көбінде қолданысын табады. [[Физика|Физикада]] қозғалып жатырған заттың орнының уақыт арқылы туындысы (<math>x' = \frac {dx} {dt} = \upsilon</math>) оның жылдамдығына, ал жылдамдықтың уақыт арқылы туындысы (<math>x'' = \frac {d \upsilon} {dt} = \frac {d^2x} {dt^2} = a</math>) оның үдеуіне тең. [[Дене импульсі|Импульстің]] уақыт арқылы туындысы болса, [[Ньютонның екінші заңы|Ньютонның екінші заңындағы]] күшке тең (<math>\frac {d \vec {p}}{dt} = \vec {F}</math>). Химиялық реакцияның [[Реакция жылдамдығы|жылдамдығы]] да — туынды. Туындыны табу функциялардың максимум және минимум нүктелерін табуда да қолданылады. Туындылары бар өрнектер [[Дифференциалдық теңдеу|диффтең]] деп аталады, ол шын өмірдегі үдерістерді сипаттауда айрықша мәнге ие (мысалы [[денелердің сууы]], судың ағу жылдамдығы). Туынды табу мен оның қарапайым түрлері математиканың сан-түрлі салаларында қолданысқа ие олар: [[Комплексті талдау|комплексті талдау]], [[функционалдық талдау]], [[дифференциалдық геометрия]], [[жиын өлшемі]], [[абстрактілі алгебра]]. == Туынды == {{main|Туынды}} [[Сурет:Tangent animation.gif|нобай|<math>\Delta x</math> яғни <math>h</math> нөлге ұмтылған сайын қиюшының жанамаға жақындауы. ]] [[Туынды]] — дифф-есептің басты тақырыбы. Бір мағыналы функцияның туындысың бір нүктедегі мәні, ол негізгі функцияның сол нүктедегі өзгеру жылдамдығы. Геометрикалық тұрғыдан функцияның белгілі бір нүктедегі туындысы негізгі функцияның сол нүктеден өтетін жанама түзудің градиентіне тең, әрине егер сол жанама анықтала алатын болған жағдайда ғана. Егер <math> y = f(x) </math> болса, <math>f</math>-тің <math>x</math> арқылы туындысы әдетте <math>f'(x)</math> әлде <math>\frac {dy} {dx}</math> арқылы белгіленеді. Егер осы [[шек]] анықталған болса, ол туындыны осы шек арқылы табуға болады <math> f'(x) = \lim _{h \to 0} {\frac {f(x + h) - f(x)} {h}}</math>. Осы шектің ішіндегі мән <math> f(x)</math> функциясының [[Қиюшы|қиятын]] түзудің градиенті. <math> h</math>-тің мәні нөлге ұмтылған сайын қиюшы түзу жанама түзуге (ол бар болған жағдайда) жақындай түседі.<ref>https://libr.aues.kz/facultet/104_FIT/137_Kafedra_matematiki_i_matematicheskogo_modelirovaniya/269_ZHoghari_matematika/D2rw8WcZAkeJjR6HmCTq9NgGn3ItoU.pdf </ref> Мысалы <math> f(x) = x^{2}</math> екені берісе, <math> f'(x) = 2x</math>. Сонда <math> y = x^{2}</math> параболасының <math> x = 2</math> нүктесіндегі градиенті 4-ке тең. Туындыларды табу кезінде көбісін шекке салмай-ақ [[Туындылау ережелері|туындының ережелері]] арқылы табуға болады. Мысалға ол ережелердің біреуіне сәйкес <math> n \neq 0</math> бүтін сан болған жағдайларда. <math> (x^{n})' = n x^{n-1}</math> === Сызықтық жуықтау === Туындыны функцияның белгілі бір нүктедегі жуықтауыш түзудің градиенті деп елестетуге болады. Егер <math>f</math> функциясының <math>a</math> нүктесіндегі туындысы белгілі болса, онда <math>a</math>-ға жақын <math>x</math>-тің мәндерінде,<ref name=":0">https://farabi.university/storage/files/2721815667690d4e4fb604e388221545_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D1%81%209.pdf</ref> <math>f(x) \approx f'(a)(x-a) + f(a)</math> деп жазуға болады. Бұл сызықтық функция болғандықтан бұл жердегі <math>f'(a)</math> ол түзудің градиенті, <math>(x-a)</math> түзудің <math>x</math> осіндегі ығысуы және <math>f(a)</math> түзудің <math>y</math> осіндегі ығысуы. Егер аталмыш функциядағы <math>a</math> мен <math>f(a)</math> бізге қажетті нүктенің <math>x_{0}</math> һәм <math>y_{0}</math> нүктелері, ал градиенті <math>f'(a) = k</math> екені белгілі болса. Онда біз белгілі бір нүктеден өтетін коффиценті белгілі түзу теңдеуіне келеміз <math>y - y_{0} = k(x - x_{0})</math><ref name=":0" /><ref>https://mooc.enu.kz/mod/page/view.php?id=1684</ref>. Егер жықтау функциясындағы <math>\Delta x = x - a</math> және <math>\Delta y = f(x) - f(a)</math> деп белгілесек, <math>y</math>-тің өзгерісін астыда көрсетілген теңдеумен жуықтауға болады. <math>\Delta y \approx f'(a) \Delta x \to \frac {\Delta y} {\Delta x} \approx f'(a)</math> Бұл формула жуықтау болғандықтан, <math>y</math>-тің шын өзгерісі мен біз санаған өзгерісінің арасында қателік болады. <math>\Delta x </math> пен <math>\Delta y</math> нөлге ұмтыла берсе, бұл қатеміз кішірейе беретін болады. Сонда біз туындының анықтамасына қол жеткізген боламыз. Бұл сызықтық өзгеріс [[Лейбниц белгілеуі|Лейбництің белгілеуінде]] <ref>https://stud.kz/referat/show/23780</ref> <math>dy = f'(x)dx</math> деп жазылған болатын. Бұл жердегі <math>dx</math> тәуелсіз айнымалының кішігірім өзгерісіне тең болса <math>dy</math> тәуелді айнымалының өзгерісін көрсетеді. Оған қоса бұл өрнектен біз жоғарыда айтып кеткендей, туындының анықтамасына келеміз. <math>\frac {dy} {dx} = f'(x)</math> == Тағы қараңыз == * [[Вариациялық есептеу]] * [[Интегралдық есептеу]] {{math-stub}} {{Математика}} [[Санат:Математикалық талдау]] [[Санат:Дифференциалдық есептеу]] <references responsive="" /> o6l0r09z4xpbo2cvtoy26prx5kg0j14 0 28327 3610734 3544995 2026-05-28T22:41:58Z Kazakhkingofprince 181280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3610734 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Part of Tabula Peutingeriana.jpg|thumb|alt=A.|Ежелгі римдіктердің картасы]] '''Картография''' <ref>[[Қазақстан Республикасы Ғылыми Энциклопедиясы]]</ref> – географиялық карталар, оларды жасау және пайдалану туралы ғылым. <br /> [[Сурет:TabulaRogeriana upside-down.jpg|thumb|left|upright=1.3|The ''[[Tabula Rogeriana]]'', [[Мұхаммед ал-Ыдырыс]] [[Роджер II]]-ге арнап жасаған, 1154 жыл]] Картография табиғат пен қоғам құбылыстарының үйлесуі мен өзара байланысуын, олардың кеңістіктегі орналасуын және уақыт бойынша өзгеруін, т. б. картографиялық кескіндеудің (бейнелеудің) көмегімен зерттейтін ғылым. Картографиялық ұғымдарға – аспан денелері мен жұлдызды аспанның карталары, глобустар мен жер бедері карталары, картографиялық белгілермен берілген кеңістік модельдері (үлгілері) жатады. <br /> [[Сурет:Livingston-Greenwich-map.jpg|thumb|right|Көркемделген карта.]] Картографияның негізгі салалары: # Картография пәні мен әдістемесі, карта туралы ілім, картографиялық проекциялар теориясы, генерализация мен кескіндеу әдістерінің (шартты белгілер жүйесі) теориялары; # Картография ғылымы мен өндірісінің тарихы; # картографиялық деректер тану (картографиялық деректерді саралау және оларға қатысы бар ғылыми-ақпарат теориясының мәселелері); # карталарды жобалау және оларды дайындау теориясы мен технологиясы; # карталарды пайдаланудың теориясы мен әдістемесі. Картография ғылыми және техникалық пәндер жүйесіне тарамданады. Оның біреуінің көп ғасырлық тарихы болса, кейбіреулері жақында ғана пайда болып, қалыптасу сатысынан өтуде. картографияның жалпы теориясы картаны жасау әдістемесі мен пайдалану мәселелерімен шұғылданады. Картография теориясының негізгі әдістемесі – картатану. Математикалық Картография картаның математикалық негіздерін зерттейді. Ол картографиялық проекция теориясын әзірлейді, картографиялық тор құрудың әдістерін жасайды, олардағы бұрмалануды талдайды. Картаны құру және жобалау пәні картаны әзірлеу әдісі мен оның лабораториялық технологиясын зерттейді. Картаны безендіру және картографиялық семиотика картаның тілін, картографиялық белгілер жүйесін құру әдісі мен теориясын, картаны көркемдеу, түрлі түсті безендірумен айналысады. Картографиялық семиотика шеңберінде белгілер жүйесін құру және оларды пайдалану тәртібін зерттейді. Картаны басып шығару – картаны, атласты, т. б. картографиялық өнімдерді технологиялық әзірлеу, көбейту, картаны полиграфиялық безендіруден тұратын техникалық пән. Картографиялық өндірісті ұйымдастыру және экономикасы – салалық экономикалық пән. Ол карта жасау өндірісін жоспарлау және ұйымдастыру мәселелерімен айналысады. Картаны пайдалану картографиялық өнімдерді пайдаланудың теориясы мен әдісін әзірлейді. Картография тарихы картографиялық өндірістің дамуын, көне картографиялық өнімдердің тарихын зерттейді. Картографиялық топонимика – географиялық атаулардың мағыналық мәнін зерттейтін пән. К. салаларын нысанға қарап та жіктейді. Мысалы, Жер бетін (құрлықтар мен мұхиттарды), планеталық және астрон. картографиялау. Тақырыбына байланысты мынадай түрлерге ажыратылады: жалпы географиял және топографиялық, тақырыптық (табиғат, халық, шаруашылық, т. б.), арнайы. Әдісіне қарай жердегі, аэроғарыштағы және су астын картографиялау; масштабына қарай – ірі масштабты, орта масштабты және ұсақ масштабты деп ажыратады. Картография –бейне белгі моделі, объектілерді, табиғат құбылыстарын кеңістікке таралу заңдылықтары бойынша зерттеп картаға түсіру. Картографияның өзіндік танымдық объектілері, олар: материалдық заттар мен құбылыстарының өзара орналасу тәртібінің барлығы; бұл тәртіптің уақытша өзгеруі. Картографияның танымдық құралы (пәні) картаға график тілімен түсіру-нақтылы жағдайды бейне белгі моделі бойынша. Картография –карта көмегімен кеңістік пен уақытты тоқтатып, жаңартуға, әр дәуірдің ерекшеліктерін, техниканың даму дәрежесін, қоғамды көрсете алады. == Картография ғылымының даму тарихы == Алғашқы қоғам адамдарынан бастап қазіргі картографиялық өндіріске дейін географиялық картаның даму жолы өте ұзақ болды. Карталарды жетілдіру процестері одан әрі де жалғасуда. Картография тарихы мен география ғылымдары арасында тығыз байланыс бар. География тарихы мен картография өзара байланысты. Сондықтан оларды жеке қарау немесе екеуінің шекарасын анықтау өте қиын. Географияның басты мақсаты Жерді графикалық түрде көрсету. Өмір сүріп отырған кеңістіктегі қарапайым картографиялық суреттер (бейнеленулер) алғашқы қауымда жазудан бұрын пайда болған. Мұндай тұжырымға негіз болып жазуды білмеген алғашқы қауымда өмір сүрген халықтардың картографиялық суреттері мысал бола алады (Солтүстік Америкадағы эскимостар, Мұхиттық аралдардағы микронезиялықтар, т.б.). Суреттер ағашқа, ағаш қабығына, т.б. қолда бар заттарға салынған. Олар адамдардың жалпы еңбегінде, көшетін жолдары, демалыс орындарын, балық аулау, т.б. іс жүзінде керек сұраныстарды қанағаттандыру мақсатында жасалған. Картография және географияның ғылыми деректері Ежелгі Грекиядан басталады. Бұған [[Александр Македонский|Александр Македонскийдің]], (Ескендірдің, б.з.б. IV) жарлығының ықпалы мол болды. Ескендірдің кезінде кең аумақты отарлау мен сауда кеңінен жүрді, ірі географиялық ашылымдар болды. [[Ежелгі Грекия]]дағы географиялық ой-өрістің және астрономияның дамуы нәтижесінде Жер шар тәріздес деген ғылыми ұғымы қалыптаса бастады. Мұнда [[Аристотель]]дің еңбегі зор болды. Жердің шар тәріздес екендігін алғаш рет дәл өлшеп көрсеткен астроном және географ Эратосфен болды (б.з.б. III ғасыр). [[Эратосфен]] өзінің "География" кітабында сол кезде белгілі болған Жер бетінің бейнесін картаға түсірді. Эратосфен алғаш рет "географиялық бойлық", "географиялық ендік" ұғымдарын енгізіп, оны іс жүзінде пайдаланды. [[File:TurinPapyrus1.jpg|thumb|alt=A.|Ежелгі папирустан жасалған карта]] Ежелгі дүниенің ғылыми картографиясы өзінің кемелденген шегіне грек астрономы, географы және картографы [[Клавдий Птолемей]]дің (б.з. І-ІІ ғ.) тұсында жетті. Ол өзінің “География” еңбегінде сол кезде белгілі болған карта проекцияларының барлығын, оның ішінде конустық және псевдоконустық проекцияларды тыңғылықты баяндап берді. 8000 жуық географиялық объектілердің координаталарын картада көрсетті. [[Ежелгі Рим]]де картографияның ерекшелік сипаты тек іс жүзінде пайдалануға болатын бұқара қауымның сұранысын қанағаттандырды. Ол кездегі [[Рим империясы]]<nowiki/>ның экономикалық және саяси өмірі шалғайда жатқан провинциялар мен оларға көрші жатқан елдер арасындағы көлік байланысы болды. Сондықтан жол жүргенде пайдалануға болатын жол карталары жиі қолданылды. Рим империясы құлағаннан кейін оны Еуропада феодализм алмастырды. Сонымен жаңа тарихи ортағасырлық дәуір басталды. Ол V ғасырдан XVII ғасырдың ортасына дейін созылды. Бұл кезеңдегі негізгі картографиялық өнімдер түріне монастырлық карталар жатты. Олар монастырларда жасалып, құдайға сыйынуға арналған иллюстрациялардан тұрды. Авторлар географиялық шындықты дұрыс көрсетуге талпынбады. Оның негізгі мақсаты дүние туралы түсінікті картада дін арқылы көрсету болды. Ортағасырлық кезеңде Шығыс Арабия елдерінде картография және география біршама жетістіктерге жетті. Араб ғалымдары еуропалықтардың діни (монастырлық) карталарына қарағанда пішіні мен мазмұны жағынан әлде қайда бай, көрнекті және сол кезде белгілі жерлерді дәл және шынайы түрде бейнелей білді. ХІ ғасырда орта азиялық ғалым [[Әбу Райхан әл-Бируни]] эклиптиканың экваторға еңкіштігін дәл анықтады, Жер радиусын да шамалап дәл көрсетті. "Карталар және Жер беті туралы мәліметтер" еңбегінде ол картографиялық проекциялар, градустық тор жайлы және Жер бетін глобусқа проекциялау әдістерін қарастырды. Еуропада картаның даму кезеңі орта ғасырлардың аяғына келді. Оған негізгі себеп, осы кезде қоғамның картаға деген сұранысының өсуі болды. Карта, негізінен, Шығыс пен Батыс елдері арасындағы сауданың дамуына байланысты қолданыс таба бастады. Оған қызығушылық артты.Осының нәтижесінде XVI ғасырдың соңында арнайы теңіз карталары - портоландар (италия тілінде роrtо -қойнау) пайда болды. Олар теңізде жүзгенде бағдарлану үшін пайдаланылды. Картографияның жақсы дамуына XV ғасырда картаны ойып және басып шығару әсер етті. Осы кезеңнен бастап карталардың бағасы түсті. Картографияның одан әрі тез дамуына XV-XVI ғасырлардағы [[ұлы географиялық ашылулар]] ықпал етті. [[ File:MercatormapFullEurope16thcentury.jpg |thumb|alt=A.|Г.Меркатор жасаған Еуропа картасы]] XVI ғасырда картографияның дамуына фламанд Г.[[Меркатор]] (1512-1549 ж.) үлкен үлес қосты. Ол бірнеше картографиялық проекциялар жасады, оның ішінде теңізде жүзушілерге ыңғайлы тең бұрышты картографиялық проекциялар да болды. Сол кезде бар картографиялық материалдарды талдап және іріктеп Меркатор үлкен карталар жинағын жасады. Ол оны "[[Атлас]]" деп атады. XVII ғасырдың басында осы кезде практикалық [[астрономия]] мен [[геодезия]]да ірі жетістіктер болды. Нәтижесінде картография одан әрі дами түсті. Осы кезеңде астроном [[Галилей]] астрономиялық көру трубасын (1609 ж.) ойлап тапты. Ал 1616 жылы голланд ғалымы Снеллиус триангуляция негізінде алғаш рет градустық өлшемдер жүргізді. Осы кезеңде мензула да ойлап табылған. Осылардың нәтижесінде дәл градустық өлшемдер жүргізіліп, геодезиялық негіздегі топографиялық карталар жасала бастады. XVI ғасырдың 2-жартысында Батыс Еуропада капиталистік қарым-қатынастар, экономикалық байланыстар одан әрі дамыды, жаңа аумақтар отарланды. Осылардың барлығы карталардың жаңа түрлерін әр түрлі кезінде жаңа дәл түсіретін құралдар пайда бола бастаған. Картаны құру және оны пайдалану жаңа деңгейге көтерілді. Француз ғалымы Пимар триангуляция әдісін пайдаланған. 1740 жылы астроном Ц.Кассинидің жетекшілігімен бүкіл Франция аумағының триангуляциялық тірек пункттері жүйесін жасай бастады. Осы құрылған жүйе арқылы Кассинидің жетекшілігімен 1:86400 масштабта мензулалық түсірім жүргізіліп, ол 1789 жылы бітті. Осы түсірімге негізделіп жасалған топографиялық карталар тек 1815 жылы аяқталды. XVI ғасырдың басында Еуропаның бірқатар елдерінде әскери -топографиялық бөлімшелер ұйымдаса бастады. Кейіннен бұл бөлімшелер мемлекеттік картографиялық қызмет мәртебесін алды. XIX ғасырдың алды және XX ғасырда Еуропаның көптеген елдерінде, сондай-ақ Ресейде жаңартылған, біршама дәл, ірі масштабты топографиялық карталар пайда бола бастады. Басында топографиялық карталар тек әскери мақсатта жасалса, кейіннен өзінің дәлдігі мен бөлшектеліп толық көрсетілу сипаты нәтижесінде оларды азаматтық ғылымдар пайдалана бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропа мен Азияның біршама елдерінде картографияның дамуы бір сапалық мәнге ие болды. Табиғат ресурстары мен өндіргіш күштерді толық пайдалануға байланысты дүние жүзінің көптеген елдерінде тақырыптық және кешенді картографиялауға сұраныс көбейді. Дүниежүзілік мұхитты зерттеу және қоршаған ортаның ластануы, онымен күресу мәселелері қазіргі кезде өзекті мәселе болып отыр. Оларды толық, дәл көрсету үшін нақты картографиялық түсірімдер мен материалдар қажеттігі туындады. Картографияның келешегіне көз сала отырып, бІріншіден тақырыптық картографияның одан әрі тиімді дамуын қажет етеді. Бұл тұрғыдан Дүниежүзілік мұхит кеме жүзу немесе балық аулау үшін зерттеліп келсе, енді адамзат одан өте қүнды әр түрлі ресурстар көзін тауып отыр. Сондықтан, оны жан-жақты картографиялау өте қажет. Мемлекет аумағындағы табиғи ресурстарды картада толық көрсетуді және халық шаруашылығының әр түрлі салаларын, сонымен бірге халыққа қызмет көрсету салаларын тиімді пайдалану үшін әр сала бойынша толық картаны жасау қажеттігі күшейе түсті. Урбандалудың өсуі және қалаларды қайта жөндеу қаланың ерекше картографиясының дамуына алып келді. [[File:Ptolomey map.jpg|thumb|alt=A.|Птоломей картасы (II ғ.)]] == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Картография]] [[Санат:География]] {{stub}} kjmr4bwg9mru660hxjyjzzg17tba8ym 3610777 3610734 2026-05-29T01:56:20Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:Department of Ecology and Agricultural Sciences|Department of Ecology and Agricultural Sciences]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544995 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Part of Tabula Peutingeriana.jpg|thumb|alt=A.|Ежелгі римдіктердің картасы]] '''Картография''' <ref>[[Қазақстан Республикасы Ғылыми Энциклопедиясы]]</ref> – географиялық карталар, оларды жасау және пайдалану туралы ғылым. <br /> [[Сурет:TabulaRogeriana upside-down.jpg|thumb|left|upright=1.3|The ''[[Tabula Rogeriana]]'', [[Мұхаммед ал-Ыдырыс]] [[Роджер II]]-ге арнап жасаған, 1154 жыл]] Картография табиғат пен қоғам құбылыстарының үйлесуі мен өзара байланысуын, олардың кеңістіктегі орналасуын және уақыт бойынша өзгеруін, т. б. картографиялық кескіндеудің (бейнелеудің) көмегімен зерттейтін ғылым. Картографиялық ұғымдарға – аспан денелері мен жұлдызды аспанның карталары, глобустар мен жер бедері карталары, картографиялық белгілермен берілген кеңістік модельдері (үлгілері) жатады. <br /> [[Сурет:Livingston-Greenwich-map.jpg|thumb|right|Көркемделген карта.]] Картографияның негізгі салалары: # Картография пәні мен әдістемесі, карта туралы ілім, картографиялық проекциялар теориясы, генерализация мен кескіндеу әдістерінің (шартты белгілер жүйесі) теориялары; # Картография ғылымы мен өндірісінің тарихы; # картографиялық деректер тану (картографиялық деректерді саралау және оларға қатысы бар ғылыми-ақпарат теориясының мәселелері); # карталарды жобалау және оларды дайындау теориясы мен технологиясы; # карталарды пайдаланудың теориясы мен әдістемесі. Картография ғылыми және техникалық пәндер жүйесіне тарамданады. Оның біреуінің көп ғасырлық тарихы болса, кейбіреулері жақында ғана пайда болып, қалыптасу сатысынан өтуде. картографияның жалпы теориясы картаны жасау әдістемесі мен пайдалану мәселелерімен шұғылданады. Картография теориясының негізгі әдістемесі – картатану. Математикалық Картография картаның математикалық негіздерін зерттейді. Ол картографиялық проекция теориясын әзірлейді, картографиялық тор құрудың әдістерін жасайды, олардағы бұрмалануды талдайды. Картаны құру және жобалау пәні картаны әзірлеу әдісі мен оның лабораториялық технологиясын зерттейді. Картаны безендіру және картографиялық семиотика картаның тілін, картографиялық белгілер жүйесін құру әдісі мен теориясын, картаны көркемдеу, түрлі түсті безендірумен айналысады. Картографиялық семиотика шеңберінде белгілер жүйесін құру және оларды пайдалану тәртібін зерттейді. Картаны басып шығару – картаны, атласты, т. б. картографиялық өнімдерді технологиялық әзірлеу, көбейту, картаны полиграфиялық безендіруден тұратын техникалық пән. Картографиялық өндірісті ұйымдастыру және экономикасы – салалық экономикалық пән. Ол карта жасау өндірісін жоспарлау және ұйымдастыру мәселелерімен айналысады. Картаны пайдалану картографиялық өнімдерді пайдаланудың теориясы мен әдісін әзірлейді. Картография тарихы картографиялық өндірістің дамуын, көне картографиялық өнімдердің тарихын зерттейді. Картографиялық топонимика – географиялық атаулардың мағыналық мәнін зерттейтін пән. К. салаларын нысанға қарап та жіктейді. Мысалы, Жер бетін (құрлықтар мен мұхиттарды), планеталық және астрон. картографиялау. Тақырыбына байланысты мынадай түрлерге ажыратылады: жалпы географиял және топографиялық, тақырыптық (табиғат, халық, шаруашылық, т. б.), арнайы. Әдісіне қарай жердегі, аэроғарыштағы және су астын картографиялау; масштабына қарай – ірі масштабты, орта масштабты және ұсақ масштабты деп ажыратады. Картография –бейне белгі моделі, объектілерді, табиғат құбылыстарын кеңістікке таралу заңдылықтары бойынша зерттеп картаға түсіру. Картографияның өзіндік танымдық объектілері, олар: материалдық заттар мен құбылыстарының өзара орналасу тәртібінің барлығы; бұл тәртіптің уақытша өзгеруі. Картографияның танымдық құралы (пәні) картаға график тілімен түсіру-нақтылы жағдайды бейне белгі моделі бойынша. Картография –карта көмегімен кеңістік пен уақытты тоқтатып, жаңартуға, әр дәуірдің ерекшеліктерін, техниканың даму дәрежесін, қоғамды көрсете алады. == Картография ғылымының даму тарихы == Алғашқы қоғам адамдарынан бастап қазіргі картографиялық өндіріске дейін географиялық картаның даму жолы өте ұзақ болды. Карталарды жетілдіру процестері одан әрі де жалғасуда. Картография тарихы мен география ғылымдары арасында тығыз байланыс бар. География тарихы мен картография өзара байланысты. Сондықтан оларды жеке қарау немесе екеуінің шекарасын анықтау өте қиын. Географияның басты мақсаты Жерді графикалық түрде көрсету. Өмір сүріп отырған кеңістіктегі қарапайым картографиялық суреттер (бейнеленулер) алғашқы қауымда жазудан бұрын пайда болған. Мұндай тұжырымға негіз болып жазуды білмеген алғашқы қауымда өмір сүрген халықтардың картографиялық суреттері мысал бола алады (Солтүстік Америкадағы эскимостар, Мұхиттық аралдардағы микронезиялықтар, т.б.). Суреттер ағашқа, ағаш қабығына, т.б. қолда бар заттарға салынған. Олар адамдардың жалпы еңбегінде, көшетін жолдары, демалыс орындарын, балық аулау, т.б. іс жүзінде керек сұраныстарды қанағаттандыру мақсатында жасалған. Картография және географияның ғылыми деректері Ежелгі Грекиядан басталады. Бұған [[Александр Македонский|Александр Македонскийдің]], (Ескендірдің, б.з.б. IV) жарлығының ықпалы мол болды. Ескендірдің кезінде кең аумақты отарлау мен сауда кеңінен жүрді, ірі географиялық ашылымдар болды. [[Ежелгі Грекия]]дағы географиялық ой-өрістің және астрономияның дамуы нәтижесінде Жер шар тәріздес деген ғылыми ұғымы қалыптаса бастады. Мұнда [[Аристотель]]дің еңбегі зор болды. Жердің шар тәріздес екендігін алғаш рет дәл өлшеп көрсеткен астроном және географ Эратосфен болды (б.з.б. III ғасыр). [[Эратосфен]] өзінің "География" кітабында сол кезде белгілі болған Жер бетінің бейнесін картаға түсірді. Эратосфен алғаш рет "географиялық бойлық", "географиялық ендік" ұғымдарын енгізіп, оны іс жүзінде пайдаланды. [[File:TurinPapyrus1.jpg|thumb|alt=A.|Ежелгі папирустан жасалған карта]] Ежелгі дүниенің ғылыми картографиясы өзінің кемелденген шегіне грек астрономы, географы және картографы [[Клавдий Птолемей]]дің (б.з. І-ІІ ғ.) тұсында жетті. Ол өзінің “География” еңбегінде сол кезде белгілі болған карта проекцияларының барлығын, оның ішінде конустық және псевдоконустық проекцияларды тыңғылықты баяндап берді. 8000 жуық географиялық объектілердің координаталарын картада көрсетті. [[Ежелгі Рим]]де картографияның ерекшелік сипаты тек іс жүзінде пайдалануға болатын бұқара қауымның сұранысын қанағаттандырды. Ол кездегі Рим империясының экономикалық және саяси өмірі шалғайда жатқан провинциялар мен оларға көрші жатқан елдер арасындағы көлік байланысы болды. Сондықтан жол жүргенде пайдалануға болатын жол карталары жиі қолданылды. Рим империясы құлағаннан кейін оны Еуропада феодализм алмастырды. Сонымен жаңа тарихи ортағасырлық дәуір басталды. Ол V ғасырдан XVII ғасырдың ортасына дейін созылды. Бұл кезеңдегі негізгі картографиялық өнімдер түріне монастырлық карталар жатты. Олар монастырларда жасалып, құдайға сыйынуға арналған иллюстрациялардан тұрды. Авторлар географиялық шындықты дұрыс көрсетуге талпынбады. Оның негізгі мақсаты дүние туралы түсінікті картада дін арқылы көрсету болды. Ортағасырлық кезеңде Шығыс Арабия елдерінде картография және география біршама жетістіктерге жетті. Араб ғалымдары еуропалықтардың діни (монастырлық) карталарына қарағанда пішіні мен мазмұны жағынан әлде қайда бай, көрнекті және сол кезде белгілі жерлерді дәл және шынайы түрде бейнелей білді. ХІ ғасырда орта азиялық ғалым [[Әбу Райхан әл-Бируни]] эклиптиканың экваторға еңкіштігін дәл анықтады, Жер радиусын да шамалап дәл көрсетті. "Карталар және Жер беті туралы мәліметтер" еңбегінде ол картографиялық проекциялар, градустық тор жайлы және Жер бетін глобусқа проекциялау әдістерін қарастырды. Еуропада картаның даму кезеңі орта ғасырлардың аяғына келді. Оған негізгі себеп, осы кезде қоғамның картаға деген сұранысының өсуі болды. Карта, негізінен, Шығыс пен Батыс елдері арасындағы сауданың дамуына байланысты қолданыс таба бастады. Оған қызығушылық артты.Осының нәтижесінде XVI ғасырдың соңында арнайы теңіз карталары - портоландар (италия тілінде роrtо -қойнау) пайда болды. Олар теңізде жүзгенде бағдарлану үшін пайдаланылды. Картографияның жақсы дамуына XV ғасырда картаны ойып және басып шығару әсер етті. Осы кезеңнен бастап карталардың бағасы түсті. Картографияның одан әрі тез дамуына XV-XVI ғасырлардағы ұлы географиялық ашылулар ықпал етті. [[ File:MercatormapFullEurope16thcentury.jpg |thumb|alt=A.|Г.Меркатор жасаған Еуропа картасы]] XVI ғасырда картографияның дамуына фламанд Г.[[Меркатор]] (1512-1549 ж.) үлкен үлес қосты. Ол бірнеше картографиялық проекциялар жасады, оның ішінде теңізде жүзушілерге ыңғайлы тең бұрышты картографиялық проекциялар да болды. Сол кезде бар картографиялық материалдарды талдап және іріктеп Меркатор үлкен карталар жинағын жасады. Ол оны "[[Атлас]]" деп атады. XVII ғасырдың басында осы кезде практикалық [[астрономия]] мен [[геодезия]]да ірі жетістіктер болды. Нәтижесінде картография одан әрі дами түсті. Осы кезеңде астроном [[Галилей]] астрономиялық көру трубасын (1609 ж.) ойлап тапты. Ал 1616 жылы голланд ғалымы Снеллиус триангуляция негізінде алғаш рет градустық өлшемдер жүргізді. Осы кезеңде мензула да ойлап табылған. Осылардың нәтижесінде дәл градустық өлшемдер жүргізіліп, геодезиялық негіздегі топографиялық карталар жасала бастады. XVI ғасырдың 2-жартысында Батыс Еуропада капиталистік қарым-қатынастар, экономикалық байланыстар одан әрі дамыды, жаңа аумақтар отарланды. Осылардың барлығы карталардың жаңа түрлерін әр түрлі кезінде жаңа дәл түсіретін құралдар пайда бола бастаған. Картаны құру және оны пайдалану жаңа деңгейге көтерілді. Француз ғалымы Пимар триангуляция әдісін пайдаланған. 1740 жылы астроном Ц.Кассинидің жетекшілігімен бүкіл Франция аумағының триангуляциялық тірек пункттері жүйесін жасай бастады. Осы құрылған жүйе арқылы Кассинидің жетекшілігімен 1:86400 масштабта мензулалық түсірім жүргізіліп, ол 1789 жылы бітті. Осы түсірімге негізделіп жасалған топографиялық карталар тек 1815 жылы аяқталды. XVI ғасырдың басында Еуропаның бірқатар елдерінде әскери -топографиялық бөлімшелер ұйымдаса бастады. Кейіннен бұл бөлімшелер мемлекеттік картографиялық қызмет мәртебесін алды. XIX ғасырдың алды және XX ғасырда Еуропаның көптеген елдерінде, сондай-ақ Ресейде жаңартылған, біршама дәл, ірі масштабты топографиялық карталар пайда бола бастады. Басында топографиялық карталар тек әскери мақсатта жасалса, кейіннен өзінің дәлдігі мен бөлшектеліп толық көрсетілу сипаты нәтижесінде оларды азаматтық ғылымдар пайдалана бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропа мен Азияның біршама елдерінде картографияның дамуы бір сапалық мәнге ие болды. Табиғат ресурстары мен өндіргіш күштерді толық пайдалануға байланысты дүние жүзінің көптеген елдерінде тақырыптық және кешенді картографиялауға сұраныс көбейді. Дүниежүзілік мұхитты зерттеу және қоршаған ортаның ластануы, онымен күресу мәселелері қазіргі кезде өзекті мәселе болып отыр. Оларды толық, дәл көрсету үшін нақты картографиялық түсірімдер мен материалдар қажеттігі туындады. Картографияның келешегіне көз сала отырып, бІріншіден тақырыптық картографияның одан әрі тиімді дамуын қажет етеді. Бұл тұрғыдан Дүниежүзілік мұхит кеме жүзу немесе балық аулау үшін зерттеліп келсе, енді адамзат одан өте қүнды әр түрлі ресурстар көзін тауып отыр. Сондықтан, оны жан-жақты картографиялау өте қажет. Мемлекет аумағындағы табиғи ресурстарды картада толық көрсетуді және халық шаруашылығының әр түрлі салаларын, сонымен бірге халыққа қызмет көрсету салаларын тиімді пайдалану үшін әр сала бойынша толық картаны жасау қажеттігі күшейе түсті. Урбандалудың өсуі және қалаларды қайта жөндеу қаланың ерекше картографиясының дамуына алып келді. [[File:Ptolomey map.jpg|thumb|alt=A.|Птоломей картасы (II ғ.)]] == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Картография]] [[Санат:География]] {{stub}} hkm5p97aizg5vbpdv68rrgn5xqb4sna 0 31372 3610820 3081954 2026-05-29T07:33:34Z Madi Dos 18369 3610820 wikitext text/x-wiki '''Өмірзақ Махмұтұлы Сұлтанғазин'''([[1936]] – [[2005]]) – физика-математика ғыламдарының докторы (1973), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1983). [[Уақ]] тайпасынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = Дәйкенов Темірболат |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = Уақ шежіресі |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет |басылым = 2 |орны = Астана |баспасы = Фолиант |жыл = 2021 |томы = |беттері = |барлық беті = 992 |сериясы = |isbn = 978-601-338-848-9 |тиражы = 1000 }}</ref> Қазақстанда сәулеленудің тасымалдану теориясы ғылыми мектебінің негізін салған. Т. Мұсабаев пен Т.Әубәкіров қатысқан Халықаралық ғарыш станциясының (1991, 1994, 1998, 2001) құрылысына қатысқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kazcosmos.gov.kz/kz/novosti/131213.html Ө.М. Сұлтанғазин атындағы ғарыштық зерттеулер институты туралы фильмнің көрсетілімі]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{бастама}} {{уики}} [[Санат:1936 жылы туғандар]] [[Санат:2005 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] niggn5hnmzo6w6q6pdbfdn76hxrvkrw 0 31622 3610741 3607533 2026-05-28T23:15:18Z Kazakhkingofprince 181280 3610741 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Оқиға | атауы = Торғай көтерілісі | сурет = Амангелді Үдербайұлы Иманов.jpg | сурет атауы = [[Амангелді Иманов]] – Торғай көтерілісінің басшысы | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = Торғай қазақтарының ұлт-азаттық қозғалысы | дата = [[1916]] жыл | уақыт = | ұзақтық = [[1916]] жылдың [[шілде]]-[[қараша]] айлары | орын = [[Торғай уезі]], [[Қостанай облысы]], [[Қазақстан]] | координат = | сондай-ақ белгілі = 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс (Торғай) | түрі = Ұлт-азаттық қозғалыс | тақырып = Ұлттық тәуелсіздік, отарлық езгіге қарсы қарсылық | себебі = [[II Николай|Ресей патшасының]] [[отарлау саясаты|“маусым жарлығы”]], жерден шеттетілу, әлеуметтік қысым | мақсат = Қазақ халқын тыл жұмысына жіберуге қарсылық, ұлттық намыс пен бостандықты қорғау | тілші = | қаражат = Халықтан жиналған құрал-жабдықтар мен ат-көлік | басшы = [[Амангелді Иманов]], [[Әбдіғапар Жанбосынұлы]] | ұйымдастырған = Торғай қазақтары | түсірген = Патша үкіметі | қатысушылар = Торғай облысының қазақтары, көтерілісшілер саны — 50 000 шамасында. Сарбаздар: Әбдіғапар - 6000, Карбоз бастаған - 1500, Оспан хан - 3000 | нәтижесі = Көтеріліс қатыгездікпен басып-жаншылды, басшылар ұсталды не қаза тапты | шығын1 = Мыңдаған қазақ жазаланды, елге репрессия жүргізілді | шығын2 = Патша әскері тарапынан да шығындар болды | өлім = +10 000 қазақ | жарақаттанғандар = нақты мәлімет жоқ | жоғалғандар = белгісіз | мүліктік шығын = Жанған ауылдар, тартып алынған мал-мүлік | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = Көтеріліс басшылары мен қатысушылары | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = Көтеріліске қатысқандардың көбі | шығын = | шешім = Патша үкіметі көтерілісті басып, жаппай жазалау шараларын қолданды | айып = | үкім = | сот = Әскери дала соттары | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = [[Алаш қозғалысы]] }} '''Торғай көтерілісі''' — 1916 жылы басталған [[Ресей]] патшалығының 25 маусымдағы "бұратана халықтарды тыл жұмыстарына алу" туралы жарлығына қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. Аталған жарлыққа сәйкес 19 бен 43 жас аралығындағы қазақ ер-азаматтары майданның қара жұмыстарына (траншея қазу, жол салу, т.б.) алынуға тиіс еді. Бұл халық арасында зор наразылық туғызып, қарулы көтерілістерге ұласты. == Тарихы == Оған [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] пен [[Әбдіғаппар Жанбосынұлы|Әбдіғапар Жанбосынұлы]] басшылық жасады. Көтеріліске түрткі болған негізгі себеп [[1916 жыл|1916]] жылы шыққан [[II Николай|Ресей патшасының]] [[отарлау саясаты|“маусым жарлығы”]] болды. 1916 жылдың 22 қазанында 15 мың көтерілісші [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Имановтың]] басшылығымен [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] қаласын қоршауға алды. Оған генерал-лейтенант А.Д. Лаврентьевтің 9 мың жазалаушы тобы жіберілді. Көтерілісшілердің негізгі бөлігі Амангелдінің штабы орналасқан Батпаққара жазығы мен [[Аққұм (құм, Ақтөбе облысы)|Аққұм құмының]] маңына шоғырланып, партизандық күрес әдісіне көшті. 1916 жылдың қараша айынан бастап 1917 жылдың ақпанына дейін Амангелдінің серігі, әйгілі мерген [[Кейкі Көкембайұлы|Кейкі батыр]] бастаған жасақ ерекше ерлікпен көзге түсті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ресей империясы көтерілістері]] [[Санат:1916 жылғы қақтығыстар]] [[Санат:Көтерілістер]] i1sk1iy1bqio8in99mmezfuxas87loh 3610742 3610741 2026-05-28T23:16:05Z Kazakhkingofprince 181280 3610742 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Оқиға | атауы = Торғай көтерілісі | сурет = Амангелді Үдербайұлы Иманов.jpg | сурет атауы = [[Амангелді Иманов]] – Торғай көтерілісінің басшысы | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = Торғай қазақтарының ұлт-азаттық қозғалысы | дата = [[1916]] жыл | уақыт = | ұзақтық = [[1916]] жылдың [[шілде]]-[[қараша]] айлары | орын = [[Торғай уезі]], [[Қостанай облысы]], [[Қазақстан]] | координат = | сондай-ақ белгілі = 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс (Торғай) | түрі = Ұлт-азаттық қозғалыс | тақырып = Ұлттық тәуелсіздік, отарлық езгіге қарсы қарсылық | себебі = [[II Николай|Ресей патшасының]] [[отарлау саясаты|“маусым жарлығы”]], жерден шеттетілу, әлеуметтік қысым | мақсат = Қазақ халқын тыл жұмысына жіберуге қарсылық, ұлттық намыс пен бостандықты қорғау | тілші = | қаражат = Халықтан жиналған құрал-жабдықтар мен ат-көлік | басшы = [[Амангелді Иманов]], [[Әбдіғапар Жанбосынұлы]] | ұйымдастырған = Торғай қазақтары | түсірген = Патша үкіметі | қатысушылар = Торғай облысының қазақтары, көтерілісшілер саны — 50 000 шамасында. Сарбаздар: Әбдіғапар - 6000, Карбоз бастаған - 1500, Оспан хан - 3000 | нәтижесі = Көтеріліс қатыгездікпен басып-жаншылды, басшылар ұсталды не қаза тапты | шығын1 = Мыңдаған қазақ жазаланды, елге репрессия жүргізілді | шығын2 = Патша әскері тарапынан да шығындар болды | өлім = +10 000 қазақ | жарақаттанғандар = нақты мәлімет жоқ | жоғалғандар = белгісіз | мүліктік шығын = Жанған ауылдар, тартып алынған мал-мүлік | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = Көтеріліс басшылары мен қатысушылары | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = Көтеріліске қатысқандардың көбі | шығын = | шешім = Патша үкіметі көтерілісті басып, жаппай жазалау шараларын қолданды | айып = | үкім = | сот = Әскери дала соттары | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = [[Алаш қозғалысы]] }} '''Торғай көтерілісі''' — 1916 жылы басталған [[Ресей]] патшалығының 25 маусымдағы "бұратана халықтарды тыл жұмыстарына алу" туралы жарлығына қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. Аталған жарлыққа сәйкес 19 бен 43 жас аралығындағы қазақ ер-азаматтары майданның қара жұмыстарына (траншея қазу, жол салу, т.б.) алынуға тиіс еді. Бұл халық арасында зор наразылық туғызып, қарулы көтерілістерге ұласты. == Тарихы == Оған [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] пен [[Әбдіғаппар Жанбосынұлы|Әбдіғапар Жанбосынұлы]] басшылық жасады. Көтеріліске түрткі болған негізгі себеп [[1916 жыл|1916]] жылы шыққан [[II Николай|Ресей патшасының]] [[отарлау саясаты|“маусым жарлығы”]] болды. 1916 жылдың 22 қазанында 15 мың көтерілісші [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Имановтың]] басшылығымен [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] қаласын қоршауға алды. Оған генерал-лейтенант А.Д. Лаврентьевтің 9 мың жазалаушы тобы жіберілді. Көтерілісшілердің негізгі бөлігі Амангелдінің штабы орналасқан Батпаққара жазығы мен [[Аққұм (құм, Ақтөбе облысы)|Аққұм құмының]] маңына шоғырланып, партизандық күрес әдісіне көшті. 1916 жылдың қараша айынан бастап 1917 жылдың ақпанына дейін Амангелдінің серігі, әйгілі мерген [[Кейкі Көкембайұлы|Кейкі батыр]] бастаған жасақ ерекше ерлікпен көзге түсті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Көтерілістер]] 6em74d8ad9f688tphp60faij7khvvou 3610770 3610742 2026-05-29T01:55:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:Ayanati7|Ayanati7]] соңғы нұсқасына қайтарды 3607533 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Оқиға | атауы = Торғай көтерілісі | сурет = Амангелді Үдербайұлы Иманов.jpg | сурет атауы = [[Амангелді Иманов]] – Торғай көтерілісінің басшысы | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = Торғай қазақтарының ұлт-азаттық қозғалысы | дата = [[1916]] жыл | уақыт = | ұзақтық = [[1916]] жылдың [[шілде]]-[[қараша]] айлары | орын = [[Торғай уезі]], [[Қостанай облысы]], [[Қазақстан]] | координат = | сондай-ақ белгілі = 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс (Торғай) | түрі = Ұлт-азаттық қозғалыс | тақырып = Ұлттық тәуелсіздік, отарлық езгіге қарсы қарсылық | себебі = [[II Николай|Ресей патшасының]] [[отарлау саясаты|“маусым жарлығы”]], жерден шеттетілу, әлеуметтік қысым | мақсат = Қазақ халқын тыл жұмысына жіберуге қарсылық, ұлттық намыс пен бостандықты қорғау | тілші = | қаражат = Халықтан жиналған құрал-жабдықтар мен ат-көлік | басшы = [[Амангелді Иманов]], [[Әбдіғапар Жанбосынұлы]] | ұйымдастырған = Торғай қазақтары | түсірген = Патша үкіметі | қатысушылар = Торғай облысының қазақтары, көтерілісшілер саны — 50 000 шамасында. Сарбаздар: Әбдіғапар - 6000, Карбоз бастаған - 1500, Оспан хан - 3000 | нәтижесі = Көтеріліс қатыгездікпен басып-жаншылды, басшылар ұсталды не қаза тапты | шығын1 = Мыңдаған қазақ жазаланды, елге репрессия жүргізілді | шығын2 = Патша әскері тарапынан да шығындар болды | өлім = +10 000 қазақ | жарақаттанғандар = нақты мәлімет жоқ | жоғалғандар = белгісіз | мүліктік шығын = Жанған ауылдар, тартып алынған мал-мүлік | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = Көтеріліс басшылары мен қатысушылары | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = Көтеріліске қатысқандардың көбі | шығын = | шешім = Патша үкіметі көтерілісті басып, жаппай жазалау шараларын қолданды | айып = | үкім = | сот = Әскери дала соттары | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = [[Алаш қозғалысы]] }} '''Торғай көтерілісі''' — 1916 жылы басталған [[Ресей]] патшалығының 25 маусымдағы "бұратана халықтарды тыл жұмыстарына алу" туралы жарлығына қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. Аталған жарлыққа сәйкес 19 бен 43 жас аралығындағы қазақ ер-азаматтары майданның қара жұмыстарына (траншея қазу, жол салу, т.б.) алынуға тиіс еді. Бұл халық арасында зор наразылық туғызып, қарулы көтерілістерге ұласты. == Тарихы == Оған [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] пен [[Әбдіғаппар Жанбосынұлы|Әбдіғапар Жанбосынұлы]] басшылық жасады. Көтеріліске түрткі болған негізгі себеп [[1916 жыл|1916]] жылы шыққан [[II Николай|Ресей патшасының]] [[отарлау саясаты|“маусым жарлығы”]] болды. 1916 жылдың 22 қазанында 15 мың көтерілісші [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Имановтың]] басшылығымен [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] қаласын қоршауға алды. Оған генерал-лейтенант А.Д. Лаврентьевтің 9 мың жазалаушы тобы жіберілді. Көтерілісшілердің негізгі бөлігі Амангелдінің штабы орналасқан [[Батпаққара жазығы]] мен [[Аққұм (құм, Ақтөбе облысы)|Аққұм құмының]] маңына шоғырланып, партизандық күрес әдісіне көшті. 1916 жылдың қараша айынан бастап 1917 жылдың ақпанына дейін Амангелдінің серігі, әйгілі мерген [[Кейкі Көкембайұлы|Кейкі батыр]] бастаған жасақ ерекше ерлікпен көзге түсті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ресей империясы көтерілістері]] [[Санат:1916 жылғы қақтығыстар]] [[Санат:Көтерілістер]] qkouxbcb4c23xczhtbd46xpdpljpa8o 0 31865 3610744 3597651 2026-05-28T23:21:01Z Kazakhkingofprince 181280 /* Тағы қараңыз */ 3610744 wikitext text/x-wiki {{Қайта жазу}} {{Грамматикасы тексерілсін}} '''Ислам халифаты''' — [[Ислам]] дінін ұстанған елдерді біріктірген мұсылман мемлекеті. Оны [[Мұхаммед пайғамбар|Мұхаммед Пайғамбардың]] (с.ғ.с.) қайтыс болуынан кейін халифалар басқарды. Халифат алғаш рет [[632 жыл]]ы құрылып, [[Бағдад]] қаласы оның астанасына айналды. Уақыт өте келе халифат бірнеше бөлікке бөлінді. [[1258 жыл]]ы [[моңғолдар]] Бағдадты жаулап алғаннан кейін халифат толықтай ыдырады. {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Ислам халифаты |өз атауы = {{lang-ar|الخلافة الإسلامية}} |статусы = [[Халифат]] (теократиялық монархия) |құрылуы = [[632 жыл]] |ыдырауы = [[1258 жыл]] (ресми), [[1517 жыл]] (Мысырдағы Аббас халифалығы) |байрақ = Black flag.svg |байрақ_сипаттамасы = Қара ту (әл-Рая) |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |ұраны = |карта = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg |сипаттамасы = [[Ислам]] халифатының картасы, [[750]] жыл |p1 = Мұхаммед пайғамбар басқарған үммет |flag_p1 = |s1 = Омейя халифаты |flag_s1 = Umayyad Flag.svg |s2 = Аббас халифаты |flag_s2 = Black Flag.svg |s3 = Фатима халифаты |flag_s3 = Fatimid Flag.svg |астана = [[Медине]] (632–656)<br>[[Куфа]] (656–661)<br>[[Дамаск]] (661–750)<br>[[Бағдад]] (750–1258) |қалалары = [[Мекке]], [[Медине]], [[Бағдад]], [[Куфа]], [[Дамаск]] |тілі = [[араб тілі]] |діні = [[Ислам]] (суннизм, кейін шииттік тармақтар мен хариджиттер пайда болды) |валютасы = [[Динар]], [[дирхам]] |аумағы = шамамен 13 млн км² ([[750 жыл]]) |халқы = дәл нақты мәлімет жоқ, бірақ [[750 жыл]] шамасында ~50–70 миллион |басқару_формасы = [[Теократиялық монархия]] |династиясы = [[Рашидун]], [[Омейялар]], [[Аббасилер]] |басқарушылар_титулы = [[Халифа]] |басқарушы1 = [[Әбу Бәкр]] (алғашқы халифа) |басқарушы_жылы1 = [[632 жыл|632]]–[[634 жыл|634]] |басқарушы2 = [[Мұстасим]] (соңғы халифа Бағдадта) |басқарушы_жылы2 = [[1242 жыл|1242]]–[[1258 жыл|1258]] }} == Тағы қараңыз == * [[Халифа]] * Омейя халифаты * Аббас халифаты * Осман халифаты [[Санат:Ислам тарихы]] [[Санат:Мұсылман әлемі]] [[Санат:Теократиялық мемлекеттер]] ==Араб халифатының құрылуы== 632 жылы [[Мұхаммед|Мұхаммед Пайғамбар]] дүниеден өткеннен соң қауым басшысы болып Мұхаммед Пайғамбардың әрі жақын досы, әрі қайын атасы [[Әбу Бәкр]] (632–634 жылдары) жарияланды. Ол “Халиф” (орынбасары) деген атақ алды. Бұл мазасыздыққа толы кезең еді. Жан-жақты Мединаның билігін мойындағысы келмеген тайпалар арасынан жалған пайғамбарлар шыға бастады. Осындай мазасыз кезеңнен кейін араб жазушылары мен тарихшыларының еңбектерінде “Ар-Рида”, яғни, “дінінен безу”, “дінінен бөліну” деген ұғымдар пайда болады. Ал шын мәнінде ол “діннен безгендер” деп саналған тайпалар әлі Ислам дінін қабылдамағандар еді. Жалпы Мұхаммед Пайғамбар дүние салған кезде Ислам дінін қабылдаған араб тайпаларынан көрі ол дінді әлі қабылдап үлгермеген тайпалар көп болатын. Олардың кейбіреулері өздерінің бұрынғы нанымдарында қалғанымен, Мединалық қауымның саяси билігін мойындады. Енді біреулерінің арасында Ислам дінін қабылдап, Мединаның ықпалына бағынуды жақтайтын топтар болды. Сондай-ақ, Ислам туралы хабары жоқ, Мединалық қауымның ықпалын сезінбеген тайпалар да болды. Л.Кэтани Аравия тайпаларын олардың Ислам дініне қатынасы жағынан төрт категорияға бөледі: 1 – категориясына Ислам дінін қабылдаған Мекке-Мединалық қауым басшылығының қол астындағы тайпалар жатады. Бұл негізінен Мекке мен Мединада, сол қалалардың жақын маңында тұратын Джухейн, Мувейн, Бали, Асджа, Аслале, Аузейя, Хуза және т.б. ұсақ тайпалар болды. 2 – категорияның құрамына Орталық Аравияның Хавазин, Амир ибн-сасааб, Тайб, Сулейм тайпалары кірді. Бұл тайпаларға Ислам дінін қабылдағандардың ықпалы зор болды. Бірақ олардың арасында кішігірім топтары Медина ықпалына қарсы-күресте өте зор белсенділік танытты. 3 – категориядағы Ислам дінін ұстанушылар ықпалы енді тарап келе жатқан тайпалар кірді. Бұл тайпалардағы мұсылмандар өте аз болды. Бұл асад, гатафан, тамим тайпалары. 4 – категорияға өздерінің саяси және идеологиялық тәуелсіздігін сақтап қалған тайпалар енді. Олар: ал–Исламдағы Ханифа, Абд ал–Кайс, Азад тайпалары, Йемен мен Хабрамауттағы тайпалардың көпшілігі. Ал христиан дінін ұстанушы араб тайпаларына жаңа дін өкілдері ешқандай ықпал еткен жоқ. Бұл Келб, Кудао, Бахра, Гассан, Бекр ибн-Вайл,Танух, Таглиб тайпалары еді. Сондай-ақ Махарадағы, Йемен мен Хадрамауттағы кейбір политеисттік бағыттағы тайпаларда Ислам дініне еш қатысы болмады. Бірақ, бұл соңғыларына Иудейлік діннің ықпалы күшті болды. Бұл тайпалардың саяси және идеологиялық тәуелсіздігін қолдағандар жергілікті әулиелер мен жалған пайғамбарлар болды. Олардың кейбіреулері өз насихатын Мұхаммедтің тірі кезінде-ақ жүргізді. Ислам дініне қарсы күресті Йемама өңірінде Мусейлима есімді жалған пайғамбар белсенді түрде жүргізді. Мединалық Ислам діндегілердің үстемдігіне қарсы Орталық Аравиядағы Асад тайпасының күресін Тулейха басқарды. Ол Исламға қарсы күресін Мұхаммедтің тірі кезінде-ақ бастаған болатын. Мұхаммед дүниеден өткеннен кейін Фазада, Тайм тайпаларының қолдаушылығына ие болды. Халид ибн ал-Валидтің әскері Тулейха жасағының тас-талқанын шығарды. Тулейха қашып құтылды. Кейін ол Ислам дінін қабылдап, араб жаулап алушылықтарына белсене қатысты. Сөйтіп, “ар-рида” діннен безу емес, тек көпшілік тайпалардың жаңа Ислам дінін бірден мойындамауы, оған алғаш қарсылық көрсетуі болды. “Ар-рида” екінші жағынан барлық араб тайпаларын Медина-Меккелік қауымының билігіне бағындырып, оларды азат ету соғыстарына тарту болды. Барлық араб тайпаларын біріктіру екінші тақуа халиф Омар ибн ал-Хаттабтың (634–644 жылдары) тұсында аяқталды. Ортағасырлық араб тарихнамасында Араб Халифатының құрылуы, яғни жаулап алынған жерлерде бір орталыққа бағындырылған үкіметтің құрылуы осы тақуа халифтың білікті де шебер, данышпан басшылығының нәтижесі деп көрсетілді. Ол өте ақылды, әділетті, қарапайым, белсенді, әскер басшы болған. Ислам діні мен мұсылмандар мүддесіне жан-тәнімен беріліп, адал қызмет еткен. Омар мұсылманша жыл санауды, яғни Хиджраны енгізген. Омардың тұсында диван құрастырылған. Ол парсы сөзі, “тізімі” дегенді білдіреді. Ол тізімге жаулап алынған жерлерден салық жинауға құқысы бар жеке адамдар мен тайпа аттары енген. Жаулап алынған жерлер сол тізімге енгендер арасында бөлініп, ол жерде отырған елден “харадж” деген адам басына жер салығы жиналатын. Ол салықтан түскен табыс мұсылмандар арасына тең бөлініп таратылған. Диванның ең алғашқы бөлігінде Мединалық қазынаға және аймақтардағы бейт пен ал-малдарға барлық жиналған салықтың бесі бірі түсіп отырды. Әскердегі қызметін арабтар өздерінің құрметті борышы деп санады. Ислам әскері араб тайпаларының жасақшыларынан тұрды. Арабтар көбінесе өздерінің әскери лагерлерінің қасына жергілікті халықтарды қоныстандыра бастады. Олар арабтарға қызмет етіп, тауып жатқан олжаларынан үлес алып, күн көретін. Араб әскери лагерлерінің маңына қолөнершілер мен малайлар, ұсақ-түйекпен сауда-саттық жасайтындар қоныстанатын. Мұсылман-жаулап алушылар тек христиан, иудей діндегілерге ғана емес, сондай-ақ [[зороастризм]] діндегілерге де, манихейлер мен сабиялықтарға да ешқандай зорлық-зомбылық көрсеткен жоқ, Ислам дініне кіру-кірмеу еріктерін өздеріне қалдырды. Ислам дінін қабылдаған жат елдіктер жан басына салынатын жер салығынан босатылатын. Бұл қазынаға байлықтың аз түсуіне себеп болатын. Осылайша, арабтар жаулап алған деген тұжырым шындыққа ұласпайды. ==Алғашқы төрт тақуа халифтарының тұсындағы араб азат ету жорықтары== Арабияны толық жаулап алғанға дейін Мекке-Медина қауымының қарулы күштері мен оларға қосылған бәдәуин тайпалары көрші елдерге басып кіре бастады. Нәтижесінде VII-VIII ғасырларда [[Азия|Азияның]], [[Африка|Африканың]] және [[Еуропа|Еуропаның]] ұлан-байтақ аумақтарында үстемдігін орнатқан араб азат ету соғыстары бірнеше кезеңдерден тұрды. Бірінші кезең алғашқы “әділ халифтардың - Әбу Бәкір (632–634 жж.) және [[Осман ибн Аффан|Осман]] (644–656 жж.) билігі тұсында өтті. 633 жылы күзде немесе 634 жылы көктемде, әрқайсысында 7500 жауынгерден тұратын үш араб әскері Сирияға басып кірді. Медина халифатына аравиялық тайпаларды бағындыру арқылы бұл әскердің күші толықты. [[Шығыс Рим империясы|Византия]]<nowiki/>лық қарулы күшпен, алғашқы қақтығыс өлі теңізден оңтүстіктегі Вади-ал-Арабта және Газа ауданында өтті. Бірнеше бекеттер орналасқан және жергілікті тұрғындардан асығыс жасақталған, әлсіз византиялық гарнизондар өз дәрежесінде қарсылық көрсете алмады. 634 жылы жазда арабтар Бусраны алып, Аджнандин (Аджадейн) және Фихм түбінде византиялық әскерге соққы берді. Бекініс қамалдарындағы Палестина және Сирия тұрғындары тойтарыс беретін және шабуыл жасайтын техникалары араб жасақтарына қарсы қорғанысқа өте зауықсыз қатысты. Олар арабтардың әскер басшыларымен келісімге келуді артық көріп, “өмірін, мүлкін, балаларын сақтау және басы салығын төлеу шартымен” арабтарға бекініс пунктерін өткізіп берді. Византия әскерлері өздерінің соғысу қабілеті жағынан арабтарға жетпеді, олармен шайқаста үнемі жеңіліс тауып, үлкен қалаларға жасырынып қалатын. Арабтардың Хирамен шекаралас Оңтүстік Иракқа басып кіруі ал-Йемамдағы соғысқа дейін басталып, шапқыншылық сипат алған. Йемамдық халифтердің қарсылығын басқаннан кейін, қолбасшылығында 500 мединалық пен меккелік қалған Халиф ибн ал–Валид Бекр ибн Вайл тайпасын өз жағына тартып солардың көмегін Хираны алады. Бек ибн Вайл Орталық Аравияда әл–Йемамнан Парсы жақтағы жерге көшіп қонған көп санды, әрі құдіретті тайпа болатын. Бұл тайпаның көп бөлігін несториандық дінге сенуші христиандар құрайтын. Сондықтан Ислам діні жаулап алу жорықтарына үндейтін себеп бола алмайтын. Бірақ, бұл тайпаларда Ислам пайда болғанға дейін-ақ олжа табу мақсатымен Оңтүстік Иракқа басып кіру арқылы жинаған тәжірибесі бар болатын. 610 жылы осындай жасақтар Зу-Каре түбіндегі Иран әскерімен шайқаста оларды жеңе алды. 634 жылы наурызда 500-800 салт атты әскері бар Хамид бұйрық бойынша шөл арқылы Мединадан Дамаскіге жіберілді. Араб жасақтары Даман маңындағы бау-бақшалы аудан Гутуды алды. 635 жылы қыркүйекте алты ай қоршаудан кейін комендант және жергілікті эпископ қала халқының қысымымен Дамаскіні арабтарға берді. Қоршағандардан, қосатынынан қала қабырғаларына шығатын бірде-бір саты табылмады, ал бекініс қақпалары ішінен тастармен және бөренелермен бітеліп тасталған еді. Жеңімпаздарға Гутудағы бір монастрдан саты алуға келді. Арабтардың басып кіруі ірі жаулаушылыққа айналып бара жатқанын түсінген Византия әскери қолбасшылығы Император Ираклидің басшылығымен Солтүстік Сирияға көп әскер шоғырландырды. Гректермен (румдық) бірге оның құрамына ал–Джериа мен Армения тұрғындары мен сириялықтардың жасақтары енді. Византия әскерінің саны 200 мыңға жеткен. Араб жасақтары жауынгерлерінің саны мәліметтер бойынша 24 мыңнан асқан жоқ. Византиялықтардың жақындауына байланысты арабтар Дамаск және тағы басқада қалаларды тастап, Иорданның шығыс тармағындағы Йармук ауданына шегінді. 636 жылы 20 тамызда осы жердегі ірі шайқаста византиялықтар қирай жеңіліп, 70 мың жауынгерлерінен айырылған. Византиялықтардың соғысу қабілетінің нашарлауына, шайқасқа дейін-ақ өзара қақтығысып қалған грек және армия бөлімдерінің алауыздығы кері әсер етті. Гассанид патшасы Джебел ибн әл–Айхан бастаған сириялық арабтар шайқас кезінде арабтар жағына шығып етті. Йармукта византиялықтарды толық талқандағаннан кейін арабтар Сирияның толық билеушісіне айналды. Аңыз бойынша Император Ираклий бұл елді тастай отырып, шекарадағы бір шатқалға: “Қош бол, Сирия!” деген екен. Арабтар Дамаскіні қайта алып, содан кейін Солтүстік Сирияны бағындырды. 638 жылы жыл қоршаудан кейін – [[Иерусалим]], 640 жылы 7 жыл қоршаудан соң – Кайсария берілді. Мұндай ұзаққа созылған қоршау арабтардың әскери–техникалық мүгедектігінен емес, осы портты қалалардың гарнизондарының теңіз арқылы үнемі көмек алып тұруымен түсіндірілді. Сол кезеңде арабтардың византиялықтардың теңіз флотымен күресетін еш құралы болмайтын. Иракта Хираны алғаннан кейін арабтар сасанид әскерімен шайқаста бірнеше рет жеңіліп, бұл қала мен оның облыстарынан кетуге мәжбүр болды. Бедуиндерге күшті әсер қалдырған, олар үшін қорқынышты жануар болып көрінген иран әскери пілдері еді. Бірақ, 635 жылдың аяғында Бувейте түбінде, Евфратта Иран әскерлерін әкеліп, жеңілген арабтар қайтадан Хираны алды, ал 637 жылы 31 мамыр немесе 1 маусымда Кадисия түбінде, кейін осы ірі шайқастан соң арабтар Сасанидтер астанасы Ктесифонға кірді, ол қала арабтарда Мадаин деген атпен белгілі. Шахиншах ІІІ–Йездигерд пен сарай маңындағылар қашып кеткеннен кейін қала тұрғындары арабтарға қала қақпасын ашты. Арабтар әскер басшылары мен Иран әскери қолбасшылығы жасасқан бейбіт келісім көп ұзамай арабтар тарапымен бұзылды. Сол кезде солтүстікке қарай жылжыған араб әскерлері 641 жылы Мосулды алып, Хамадағы Нехаведен түбінде ирандықтарға күшті тойтарыс берді. 644–645 жылдары Араб әскерлері Белуджистан арқылы Үндістанның шекарасына енді. 649 жылы Истахрды (ежелгі Персополь) алды. Мерв түбінде ІІІ–Йездигердтің дүние салған жылы, арабтардың Иранды жаулап алуының аяқталған күні деп есептелді. Осы жылы олар Әмударияға дейін жетті. Бұдан сәл ертерек Сирияны жаулап алғаннан кейін, арабтар 640 жылы Арменияға басып кіріп, оның астанасы Двин қаласын алды. 654 жылы олар Тбилисиге дейін барды. Африкаға жорығын арабтар Сирияда жеңіске жеткеннен кейін барып бастады. Араб жасағы Мысырға алғашқы жорығы ибн әл–Асанның қолбасшылығымен аз ғана әскермен 639 жылы желтоқсанда бастады. Ескі пайым бойынша, өзінің Сирия әскеріндегі бағыныштылық жағдайына риза болмағандықтан Ніл жазығына өздігінен жорық бастаған бұл қолбасшының әрекеті мүлдем мүмкіндігі жоқ ретінде алынып тасталуы керек еді. Іс жүзінде бұл жорық Мысырдан Хиджазға астық, тағы да басқа азық–түлік жеткізу үшін жасалған болатын. Меккенің тұтыну сұранысы, әсіресе Аравия біріккеннен кейін, қажыға барушы мұсылмандардың санының көбеюіне байланысты өсе түсті. 640 жылы қаңтарда Амрдың әскері Фарамды алды, одан соң Нілді басып өтіп, Файымға жорық жасады. Маусым айында арабтар қосымша күш алғаннан кейін, Гелиопольде византиялықтарға соққы берді. 640 жылы қыркүйекте олар Вавилонды қоршады, бұл бекініс 641 жылы сәуірде берілді. Осыдан кейін Ніл арқылы төмен жылжи отырып, Александрияны қоршауға көшті. 641 жылы қарашада жергілікті патриарх Кир (әл-Мухавкис) Амрмен осы бекіністі беру жөнінде келісімге отырды. Келісім бойынша он бір айлық уақытша бітімнен кейін Египет астанасы арабтардың қолына өтті, ал бұл уақыт ішінде осы қалада тұратын бай және ақсүйек гректер қоныс аударды: 642 жылы қыркүйекте гректерді көшіру аяқталғаннан кейін, араб әскері, Александрияға кірді. Осы уақытқа дейін араб отрядтары Жоғарғы Египетке ішкерлей енген болатын. 645 жылы Византия флоты Александрия аймағына басып кіріп, десант түсіріп, қаладан арабтарды шегіндірді. Арабтар қаланы екінші рет қоршап 646 жылы жазда шабуылмен алды. Араб әскерлері Египеттен онымен көрші Ливияға шапқыншылық жасауды ұйғарды. Жергілікті бербер тайпаларынан қарсылық кездестірмеген және Византия гарнизонына соққы берген арабтар 642 жылы күзде Барка қаласын алып, Киреналка облысын бағындырды. Осы облыстан шығып, Феззанның оңтүстігіне дейін және батыста Трипаш қаласына дейін еніп, оны 643 жылы алды. 647 жылы араб әскері Египеттің наместнигі Абдаллах ибн Садтың қолбасшылығымен Ифрикияға басып кірді және Византиялықтарды Сбейтла қамалының түбінде талқандады. 644 жылы Иран құлының қолынан Омар қайтыс болғаннан кейін, Омейядтар руына жататын Осман ибн әл–Аффан халифтік қызметке келді. Осман ислам пайда болғанға дейін, өзінің жас кезінде тиімді өсімқорлық операцияларымен айналысып, бай адамдардың біріне айналған болатын. Меккеліктердің арасында ал байлықты, асыл тұқымды жылқыны, жас құл қыздары жақсы көруші ретінде белгілі болатын. Осман Мұхаммедтің ең жас ізбасарларының бірі болды. Аңыз бойынша пайғамбардың қыздарының біріне үйленеді, ол жас қайтыс болуына байланысты, басқа қызын алады. Сондықтан Осман мұсылмандардың кезде “Алланың елшісінің екі қайтар күйеу баласы” деген атақ алған. Осман халиф билігі тұсында (644–656 жж.) оның туыстары, Меккелік құл иеленушілік ру ақсүйектерінің өкілдері бағындырылған елдерде мемлекеттік билікті және жер иеліктерін жаулап ала бастады. 648 ж. Арабтар Кипр аралын басып алды. 653 ж. Кипрліктер Византия жағына шығып кетіп, Араб гарнизонын талқандады. Файника маңында болған шайқаста араб флоты византиялық флотты талқандап, Кипрді халифатқа қайтарып алды. 651 ж. Арабтар Иранды жаулап алуды аяқтады. Шахиншах ІІІ– Йездигерд мады жаққа қашып барып, сонда бір диірменшінің қолынан қаза табады. Сасандар империясы өмір сүруін тоқтатты. Сол жылы Араб әскері Әзірбайжан жақтан Арменияға басып кірді. 653 ж. Арабтар византиялықтарды Тайк облысында жеңіп, Арменияны алиарабтың құрамына қосып алды. 653–655 жж. Халифат Грузияны бағындырды. Сонымен бүкіл Закавказье араб халифатының қол астына көшті. Мұсылман қазынасының ашықтан-ашық тоналуы, оған түскен қаржы мұсылмандарға тиесілі және олардың арасында теңдей бөлінуі керек деп санайтын, аз санды пайғамбар “серіктері” тарапынан наразылық туғызды. Осман халифтың өзі өз отбасының мүддесіне мемлекеттік қаржыны қалай болса солай пайдалану арқылы теріс үлгі көрсетті. Мысалы, оның қызы Абдаллах ибн Хамидқа тұрмысқа шыққанда, ол жас жұбайларға басыр бейт ал – малынан 600 мың дирхем беруге бұйрық шығарды. {{Дереккөзі келтірілмеген}}Абдаллах ибн Абу Сарх Ифрикиядан үш мың қаптар алтын жібергенде, Осман әл–Хасам отбасына беруді бұйрық етті. Османға қарсы Куфадан, Басрдан, Египеттен Мединаға қажылық түрімен келген мұсылман өкілдері күшті наразылық көрсетті. Осы қаланың тұрғындары ашық көтеріліске шықты. Көтерілісшілер халифтың үйін қоршап алып, өзін өлтірді. Енді Мұхаммедтің күйеу баласы, әрі ағайын бауыры, Әли (656–661жж.) халиф боды. Көтерілісшілердің қолдауымен билікке келген Әли халиф Османның байыған ықпалды “серіктері” мен туыстарының тарапынан қарсылыққа кездесті. Арабияда күрес үшін жеткілікті күш құрал таба алмаған Әли, Ирактан сенімді әскери және әлеуметтік тірек табам деген үмітпен өзінің резиденциясын Куфаға ауыстырды. 657жылы ал – Джазирадағы Сиффин маңында, Ефраттың оң жағасында Муавияның сириялық әскері арасында ірі шайқас өтті. Бұл шайқаста екі жақта нақты нәтижеге жеткен жоқ. Әли 661 жылы Куфа мешітіне кірер есікте хариджиттердің пышақ жұмсауынан алған жарадан қайтыс болды. Хариджиттердің үкімімен өлімге кесілген Муавия мен Амыр ибн әл–Асаға жасалған қастандық сәтсіз аяқталды. Төртінші тақуа халиф Әли ибн Абу Талиф Неджефте жерленді. Оның өлімінен кейін Мұхаммед пайғамбардың көрегіндікпен айтқан сөзі дәл келді. Ол: мен өлген соң 30 жыл өткенде Халифаттың орнына патшалық келді. Халифты силау әулеттік принциппен ауыстырылады деген еді. Шынында да билікке Омейялық Муавия ибн Ауб Суфьян (661–680 жж.) келді де 750 жылға дейін оның үрім бұтағы биледі. Осылайша, арабтар 20 жыл көлемінде Византия империясының құрамына кіретін Азияны, Африкадағы кең-байтақ территорияны жаулап алды және Иран патшалығын түгелдей бағындырып, құдіретті державаның саяси тәуелсіздігіне нүкте қойды. Араб жаулап алушылығының тез, әрі жеңіл жүзеге асуының себептерін араб тарихымен айналысатын немесе өз еңбектерінде осы оқиғаға жолай тоқтаған Еуропа тарихшылары анықтауымен шұғылданды. Арабтардың жеңіске жетуінің негізгі себептерін Византия мен Сасанидтік Иранның экономикалық әлсіреуімен, ең бастысы осы мемлекеттердегі әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен түсіндіруге болады. Елдер мен облыстардағы еңбекші халықты езгі мен қанаудың күшейе түскен жағдайында, қарапайым халық осында келген араб жаулап алушыларына өз билеушілерінің ауыр езгісінен құтқарушы ретінде қарауға бейім тұрды. Оның үстіне арабтар өздерінің үстемдігіне бағынған жағдайда өмір сүрудің әлде қайда төзімді шарттарын ұсынды. Соның нәтижесінде арабтар жаулап алған елдердің халқының көбі оларға қарсылық көрсетпек түгілі, бірден олармен одақтасуға тырысты: (мысалы ерте орта ғасырлар). Арабтардың әскери жетістігінің себептерін түсіндірудегі ескі, аты шулы жаулап алушыларды тырп еткізбеген діни фантизмнің нәтижесі деген тұжырым қазір іске асқысыз болып қалды. Араб әскерлерінің негізгі бөлігін құрған бедуиндердің жаңа ілімді білмегені және біле алмағаны белгілі. Өйткені мұсылман діни әдебиетінің алғашқы шығармасы – Құранды құрастыру арабтарды жаулап алу жорықтарының бірінші кезеңі аяқталған кезде, яғни ҮІІ ғасырдың ортасында болатын. Арабтар Орта Азияны бағындырса да қазақ жерінен аса алмаған. Оларды Түргеш қағанатының билеушілері ойсырай жеңіп отырған. Әсіресе Сұлу қаған тұсында арабтар ойсырай жеңіліп, Жетысу мен Сыр бойын баса алмаған.[https://esepter.com/unit/379] == Әдебиет == * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Халифаттар]] {{Islam-stub}} tqwp6d97t8a2oqp5djs88clni5xcwae 3610768 3610744 2026-05-29T01:55:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3560954 wikitext text/x-wiki {{Қайта жазу}} {{Грамматикасы тексерілсін}} '''Ислам халифаты''' — [[Ислам]] дінін ұстанған елдерді біріктірген мұсылман мемлекеті. Оны [[Мұхаммед пайғамбар|Мұхаммед Пайғамбардың]] (с.ғ.с.) қайтыс болуынан кейін халифалар басқарды. Халифат алғаш рет [[632 жыл]]ы құрылып, [[Бағдад]] қаласы оның астанасына айналды. Уақыт өте келе халифат бірнеше бөлікке бөлінді. [[1258 жыл]]ы [[моңғолдар]] Бағдадты жаулап алғаннан кейін халифат толықтай ыдырады. {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Ислам халифаты |өз атауы = {{lang-ar|الخلافة الإسلامية}} |статусы = [[Халифат]] (теократиялық монархия) |құрылуы = [[632 жыл]] |ыдырауы = [[1258 жыл]] (ресми), [[1517 жыл]] (Мысырдағы Аббас халифалығы) |байрақ = Black flag.svg |байрақ_сипаттамасы = Қара ту (әл-Рая) |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |ұраны = |карта = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg |сипаттамасы = [[Ислам]] халифатының картасы, [[750]] жыл |p1 = Мұхаммед пайғамбар басқарған үммет |flag_p1 = |s1 = Омейя халифаты |flag_s1 = Umayyad Flag.svg |s2 = Аббас халифаты |flag_s2 = Black Flag.svg |s3 = Фатима халифаты |flag_s3 = Fatimid Flag.svg |астана = [[Медине]] (632–656)<br>[[Куфа]] (656–661)<br>[[Дамаск]] (661–750)<br>[[Бағдад]] (750–1258) |қалалары = [[Мекке]], [[Медине]], [[Бағдад]], [[Куфа]], [[Дамаск]] |тілі = [[араб тілі]] |діні = [[Ислам]] (суннизм, кейін шииттік тармақтар мен хариджиттер пайда болды) |валютасы = [[Динар]], [[дирхам]] |аумағы = шамамен 13 млн км² ([[750 жыл]]) |халқы = дәл нақты мәлімет жоқ, бірақ [[750 жыл]] шамасында ~50–70 миллион |басқару_формасы = [[Теократиялық монархия]] |династиясы = [[Рашидун]], [[Омейялар]], [[Аббасилер]] |басқарушылар_титулы = [[Халифа]] |басқарушы1 = [[Әбу Бәкр]] (алғашқы халифа) |басқарушы_жылы1 = [[632 жыл|632]]–[[634 жыл|634]] |басқарушы2 = [[Мұстасим]] (соңғы халифа Бағдадта) |басқарушы_жылы2 = [[1242 жыл|1242]]–[[1258 жыл|1258]] }} == Тағы қараңыз == * [[Халифа]] * [[Омейя халифаты]] * [[Аббас халифаты]] * [[Осман халифаты]] [[Санат:Ислам тарихы]] [[Санат:Мұсылман әлемі]] [[Санат:Теократиялық мемлекеттер]] ==Араб халифатының құрылуы== 632 жылы [[Мұхаммед|Мұхаммед Пайғамбар]] дүниеден өткеннен соң қауым басшысы болып Мұхаммед Пайғамбардың әрі жақын досы, әрі қайын атасы [[Әбу Бәкр]] (632–634 жылдары) жарияланды. Ол “Халиф” (орынбасары) деген атақ алды. Бұл мазасыздыққа толы кезең еді. Жан-жақты Мединаның билігін мойындағысы келмеген тайпалар арасынан жалған пайғамбарлар шыға бастады. Осындай мазасыз кезеңнен кейін араб жазушылары мен тарихшыларының еңбектерінде “Ар-Рида”, яғни, “дінінен безу”, “дінінен бөліну” деген ұғымдар пайда болады. Ал шын мәнінде ол “діннен безгендер” деп саналған тайпалар әлі Ислам дінін қабылдамағандар еді. Жалпы Мұхаммед Пайғамбар дүние салған кезде Ислам дінін қабылдаған араб тайпаларынан көрі ол дінді әлі қабылдап үлгермеген тайпалар көп болатын. Олардың кейбіреулері өздерінің бұрынғы нанымдарында қалғанымен, Мединалық қауымның саяси билігін мойындады. Енді біреулерінің арасында Ислам дінін қабылдап, Мединаның ықпалына бағынуды жақтайтын топтар болды. Сондай-ақ, Ислам туралы хабары жоқ, Мединалық қауымның ықпалын сезінбеген тайпалар да болды. Л.Кэтани Аравия тайпаларын олардың Ислам дініне қатынасы жағынан төрт категорияға бөледі: 1 – категориясына Ислам дінін қабылдаған Мекке-Мединалық қауым басшылығының қол астындағы тайпалар жатады. Бұл негізінен Мекке мен Мединада, сол қалалардың жақын маңында тұратын Джухейн, Мувейн, Бали, Асджа, Аслале, Аузейя, Хуза және т.б. ұсақ тайпалар болды. 2 – категорияның құрамына Орталық Аравияның Хавазин, Амир ибн-сасааб, Тайб, Сулейм тайпалары кірді. Бұл тайпаларға Ислам дінін қабылдағандардың ықпалы зор болды. Бірақ олардың арасында кішігірім топтары Медина ықпалына қарсы-күресте өте зор белсенділік танытты. 3 – категориядағы Ислам дінін ұстанушылар ықпалы енді тарап келе жатқан тайпалар кірді. Бұл тайпалардағы мұсылмандар өте аз болды. Бұл асад, гатафан, тамим тайпалары. 4 – категорияға өздерінің саяси және идеологиялық тәуелсіздігін сақтап қалған тайпалар енді. Олар: ал–Исламдағы Ханифа, Абд ал–Кайс, Азад тайпалары, Йемен мен Хабрамауттағы тайпалардың көпшілігі. Ал христиан дінін ұстанушы араб тайпаларына жаңа дін өкілдері ешқандай ықпал еткен жоқ. Бұл Келб, Кудао, Бахра, Гассан, Бекр ибн-Вайл,Танух, Таглиб тайпалары еді. Сондай-ақ Махарадағы, Йемен мен Хадрамауттағы кейбір политеисттік бағыттағы тайпаларда Ислам дініне еш қатысы болмады. Бірақ, бұл соңғыларына Иудейлік діннің ықпалы күшті болды. Бұл тайпалардың саяси және идеологиялық тәуелсіздігін қолдағандар жергілікті әулиелер мен жалған пайғамбарлар болды. Олардың кейбіреулері өз насихатын Мұхаммедтің тірі кезінде-ақ жүргізді. Ислам дініне қарсы күресті Йемама өңірінде Мусейлима есімді жалған пайғамбар белсенді түрде жүргізді. Мединалық Ислам діндегілердің үстемдігіне қарсы Орталық Аравиядағы Асад тайпасының күресін Тулейха басқарды. Ол Исламға қарсы күресін Мұхаммедтің тірі кезінде-ақ бастаған болатын. Мұхаммед дүниеден өткеннен кейін Фазада, Тайм тайпаларының қолдаушылығына ие болды. Халид ибн ал-Валидтің әскері Тулейха жасағының тас-талқанын шығарды. Тулейха қашып құтылды. Кейін ол Ислам дінін қабылдап, араб жаулап алушылықтарына белсене қатысты. Сөйтіп, “ар-рида” діннен безу емес, тек көпшілік тайпалардың жаңа Ислам дінін бірден мойындамауы, оған алғаш қарсылық көрсетуі болды. “Ар-рида” екінші жағынан барлық араб тайпаларын Медина-Меккелік қауымының билігіне бағындырып, оларды азат ету соғыстарына тарту болды. Барлық араб тайпаларын біріктіру екінші тақуа халиф Омар ибн ал-Хаттабтың (634–644 жылдары) тұсында аяқталды. Ортағасырлық араб тарихнамасында Араб Халифатының құрылуы, яғни жаулап алынған жерлерде бір орталыққа бағындырылған үкіметтің құрылуы осы тақуа халифтың білікті де шебер, данышпан басшылығының нәтижесі деп көрсетілді. Ол өте ақылды, әділетті, қарапайым, белсенді, әскер басшы болған. Ислам діні мен мұсылмандар мүддесіне жан-тәнімен беріліп, адал қызмет еткен. Омар мұсылманша жыл санауды, яғни Хиджраны енгізген. Омардың тұсында диван құрастырылған. Ол парсы сөзі, “тізімі” дегенді білдіреді. Ол тізімге жаулап алынған жерлерден салық жинауға құқысы бар жеке адамдар мен тайпа аттары енген. Жаулап алынған жерлер сол тізімге енгендер арасында бөлініп, ол жерде отырған елден “харадж” деген адам басына жер салығы жиналатын. Ол салықтан түскен табыс мұсылмандар арасына тең бөлініп таратылған. Диванның ең алғашқы бөлігінде Мединалық қазынаға және аймақтардағы бейт пен ал-малдарға барлық жиналған салықтың бесі бірі түсіп отырды. Әскердегі қызметін арабтар өздерінің құрметті борышы деп санады. Ислам әскері араб тайпаларының жасақшыларынан тұрды. Арабтар көбінесе өздерінің әскери лагерлерінің қасына жергілікті халықтарды қоныстандыра бастады. Олар арабтарға қызмет етіп, тауып жатқан олжаларынан үлес алып, күн көретін. Араб әскери лагерлерінің маңына қолөнершілер мен малайлар, ұсақ-түйекпен сауда-саттық жасайтындар қоныстанатын. Мұсылман-жаулап алушылар тек христиан, иудей діндегілерге ғана емес, сондай-ақ [[зороастризм]] діндегілерге де, манихейлер мен сабиялықтарға да ешқандай зорлық-зомбылық көрсеткен жоқ, Ислам дініне кіру-кірмеу еріктерін өздеріне қалдырды. Ислам дінін қабылдаған жат елдіктер жан басына салынатын жер салығынан босатылатын. Бұл қазынаға байлықтың аз түсуіне себеп болатын. Осылайша, арабтар жаулап алған деген тұжырым шындыққа ұласпайды. ==Алғашқы төрт тақуа халифтарының тұсындағы араб азат ету жорықтары== Арабияны толық жаулап алғанға дейін Мекке-Медина қауымының қарулы күштері мен оларға қосылған бәдәуин тайпалары көрші елдерге басып кіре бастады. Нәтижесінде VII-VIII ғасырларда [[Азия|Азияның]], [[Африка|Африканың]] және [[Еуропа|Еуропаның]] ұлан-байтақ аумақтарында үстемдігін орнатқан араб азат ету соғыстары бірнеше кезеңдерден тұрды. Бірінші кезең алғашқы “әділ халифтардың - Әбу Бәкір (632–634 жж.) және [[Осман ибн Аффан|Осман]] (644–656 жж.) билігі тұсында өтті. 633 жылы күзде немесе 634 жылы көктемде, әрқайсысында 7500 жауынгерден тұратын үш араб әскері Сирияға басып кірді. Медина халифатына аравиялық тайпаларды бағындыру арқылы бұл әскердің күші толықты. [[Шығыс Рим империясы|Византия]]<nowiki/>лық қарулы күшпен, алғашқы қақтығыс өлі теңізден оңтүстіктегі Вади-ал-Арабта және Газа ауданында өтті. Бірнеше бекеттер орналасқан және жергілікті тұрғындардан асығыс жасақталған, әлсіз византиялық гарнизондар өз дәрежесінде қарсылық көрсете алмады. 634 жылы жазда арабтар Бусраны алып, Аджнандин (Аджадейн) және Фихм түбінде византиялық әскерге соққы берді. Бекініс қамалдарындағы Палестина және Сирия тұрғындары тойтарыс беретін және шабуыл жасайтын техникалары араб жасақтарына қарсы қорғанысқа өте зауықсыз қатысты. Олар арабтардың әскер басшыларымен келісімге келуді артық көріп, “өмірін, мүлкін, балаларын сақтау және басы салығын төлеу шартымен” арабтарға бекініс пунктерін өткізіп берді. Византия әскерлері өздерінің соғысу қабілеті жағынан арабтарға жетпеді, олармен шайқаста үнемі жеңіліс тауып, үлкен қалаларға жасырынып қалатын. Арабтардың Хирамен шекаралас Оңтүстік Иракқа басып кіруі ал-Йемамдағы соғысқа дейін басталып, шапқыншылық сипат алған. Йемамдық халифтердің қарсылығын басқаннан кейін, қолбасшылығында 500 мединалық пен меккелік қалған Халиф ибн ал–Валид Бекр ибн Вайл тайпасын өз жағына тартып солардың көмегін Хираны алады. Бек ибн Вайл Орталық Аравияда әл–Йемамнан Парсы жақтағы жерге көшіп қонған көп санды, әрі құдіретті тайпа болатын. Бұл тайпаның көп бөлігін несториандық дінге сенуші христиандар құрайтын. Сондықтан Ислам діні жаулап алу жорықтарына үндейтін себеп бола алмайтын. Бірақ, бұл тайпаларда Ислам пайда болғанға дейін-ақ олжа табу мақсатымен Оңтүстік Иракқа басып кіру арқылы жинаған тәжірибесі бар болатын. 610 жылы осындай жасақтар Зу-Каре түбіндегі Иран әскерімен шайқаста оларды жеңе алды. 634 жылы наурызда 500-800 салт атты әскері бар Хамид бұйрық бойынша шөл арқылы Мединадан Дамаскіге жіберілді. Араб жасақтары Даман маңындағы бау-бақшалы аудан Гутуды алды. 635 жылы қыркүйекте алты ай қоршаудан кейін комендант және жергілікті эпископ қала халқының қысымымен Дамаскіні арабтарға берді. Қоршағандардан, қосатынынан қала қабырғаларына шығатын бірде-бір саты табылмады, ал бекініс қақпалары ішінен тастармен және бөренелермен бітеліп тасталған еді. Жеңімпаздарға Гутудағы бір монастрдан саты алуға келді. Арабтардың басып кіруі ірі жаулаушылыққа айналып бара жатқанын түсінген Византия әскери қолбасшылығы Император Ираклидің басшылығымен Солтүстік Сирияға көп әскер шоғырландырды. Гректермен (румдық) бірге оның құрамына ал–Джериа мен Армения тұрғындары мен сириялықтардың жасақтары енді. Византия әскерінің саны 200 мыңға жеткен. Араб жасақтары жауынгерлерінің саны мәліметтер бойынша 24 мыңнан асқан жоқ. Византиялықтардың жақындауына байланысты арабтар Дамаск және тағы басқада қалаларды тастап, Иорданның шығыс тармағындағы Йармук ауданына шегінді. 636 жылы 20 тамызда осы жердегі ірі шайқаста византиялықтар қирай жеңіліп, 70 мың жауынгерлерінен айырылған. Византиялықтардың соғысу қабілетінің нашарлауына, шайқасқа дейін-ақ өзара қақтығысып қалған грек және армия бөлімдерінің алауыздығы кері әсер етті. Гассанид патшасы Джебел ибн әл–Айхан бастаған сириялық арабтар шайқас кезінде арабтар жағына шығып етті. Йармукта византиялықтарды толық талқандағаннан кейін арабтар Сирияның толық билеушісіне айналды. Аңыз бойынша Император Ираклий бұл елді тастай отырып, шекарадағы бір шатқалға: “Қош бол, Сирия!” деген екен. Арабтар Дамаскіні қайта алып, содан кейін Солтүстік Сирияны бағындырды. 638 жылы жыл қоршаудан кейін – [[Иерусалим]], 640 жылы 7 жыл қоршаудан соң – Кайсария берілді. Мұндай ұзаққа созылған қоршау арабтардың әскери–техникалық мүгедектігінен емес, осы портты қалалардың гарнизондарының теңіз арқылы үнемі көмек алып тұруымен түсіндірілді. Сол кезеңде арабтардың византиялықтардың теңіз флотымен күресетін еш құралы болмайтын. Иракта Хираны алғаннан кейін арабтар сасанид әскерімен шайқаста бірнеше рет жеңіліп, бұл қала мен оның облыстарынан кетуге мәжбүр болды. Бедуиндерге күшті әсер қалдырған, олар үшін қорқынышты жануар болып көрінген иран әскери пілдері еді. Бірақ, 635 жылдың аяғында Бувейте түбінде, Евфратта Иран әскерлерін әкеліп, жеңілген арабтар қайтадан Хираны алды, ал 637 жылы 31 мамыр немесе 1 маусымда Кадисия түбінде, кейін осы ірі шайқастан соң арабтар Сасанидтер астанасы Ктесифонға кірді, ол қала арабтарда Мадаин деген атпен белгілі. Шахиншах ІІІ–Йездигерд пен сарай маңындағылар қашып кеткеннен кейін қала тұрғындары арабтарға қала қақпасын ашты. Арабтар әскер басшылары мен Иран әскери қолбасшылығы жасасқан бейбіт келісім көп ұзамай арабтар тарапымен бұзылды. Сол кезде солтүстікке қарай жылжыған араб әскерлері 641 жылы Мосулды алып, Хамадағы Нехаведен түбінде ирандықтарға күшті тойтарыс берді. 644–645 жылдары Араб әскерлері Белуджистан арқылы Үндістанның шекарасына енді. 649 жылы Истахрды (ежелгі Персополь) алды. Мерв түбінде ІІІ–Йездигердтің дүние салған жылы, арабтардың Иранды жаулап алуының аяқталған күні деп есептелді. Осы жылы олар Әмударияға дейін жетті. Бұдан сәл ертерек Сирияны жаулап алғаннан кейін, арабтар 640 жылы Арменияға басып кіріп, оның астанасы Двин қаласын алды. 654 жылы олар Тбилисиге дейін барды. Африкаға жорығын арабтар Сирияда жеңіске жеткеннен кейін барып бастады. Араб жасағы Мысырға алғашқы жорығы ибн әл–Асанның қолбасшылығымен аз ғана әскермен 639 жылы желтоқсанда бастады. Ескі пайым бойынша, өзінің Сирия әскеріндегі бағыныштылық жағдайына риза болмағандықтан Ніл жазығына өздігінен жорық бастаған бұл қолбасшының әрекеті мүлдем мүмкіндігі жоқ ретінде алынып тасталуы керек еді. Іс жүзінде бұл жорық Мысырдан Хиджазға астық, тағы да басқа азық–түлік жеткізу үшін жасалған болатын. Меккенің тұтыну сұранысы, әсіресе Аравия біріккеннен кейін, қажыға барушы мұсылмандардың санының көбеюіне байланысты өсе түсті. 640 жылы қаңтарда Амрдың әскері Фарамды алды, одан соң Нілді басып өтіп, Файымға жорық жасады. Маусым айында арабтар қосымша күш алғаннан кейін, Гелиопольде византиялықтарға соққы берді. 640 жылы қыркүйекте олар Вавилонды қоршады, бұл бекініс 641 жылы сәуірде берілді. Осыдан кейін Ніл арқылы төмен жылжи отырып, Александрияны қоршауға көшті. 641 жылы қарашада жергілікті патриарх Кир (әл-Мухавкис) Амрмен осы бекіністі беру жөнінде келісімге отырды. Келісім бойынша он бір айлық уақытша бітімнен кейін Египет астанасы арабтардың қолына өтті, ал бұл уақыт ішінде осы қалада тұратын бай және ақсүйек гректер қоныс аударды: 642 жылы қыркүйекте гректерді көшіру аяқталғаннан кейін, араб әскері, Александрияға кірді. Осы уақытқа дейін араб отрядтары Жоғарғы Египетке ішкерлей енген болатын. 645 жылы Византия флоты Александрия аймағына басып кіріп, десант түсіріп, қаладан арабтарды шегіндірді. Арабтар қаланы екінші рет қоршап 646 жылы жазда шабуылмен алды. Араб әскерлері Египеттен онымен көрші Ливияға шапқыншылық жасауды ұйғарды. Жергілікті бербер тайпаларынан қарсылық кездестірмеген және Византия гарнизонына соққы берген арабтар 642 жылы күзде Барка қаласын алып, Киреналка облысын бағындырды. Осы облыстан шығып, Феззанның оңтүстігіне дейін және батыста Трипаш қаласына дейін еніп, оны 643 жылы алды. 647 жылы араб әскері Египеттің наместнигі Абдаллах ибн Садтың қолбасшылығымен Ифрикияға басып кірді және Византиялықтарды Сбейтла қамалының түбінде талқандады. 644 жылы Иран құлының қолынан Омар қайтыс болғаннан кейін, Омейядтар руына жататын Осман ибн әл–Аффан халифтік қызметке келді. Осман ислам пайда болғанға дейін, өзінің жас кезінде тиімді өсімқорлық операцияларымен айналысып, бай адамдардың біріне айналған болатын. Меккеліктердің арасында ал байлықты, асыл тұқымды жылқыны, жас құл қыздары жақсы көруші ретінде белгілі болатын. Осман Мұхаммедтің ең жас ізбасарларының бірі болды. Аңыз бойынша пайғамбардың қыздарының біріне үйленеді, ол жас қайтыс болуына байланысты, басқа қызын алады. Сондықтан Осман мұсылмандардың кезде “Алланың елшісінің екі қайтар күйеу баласы” деген атақ алған. Осман халиф билігі тұсында (644–656 жж.) оның туыстары, Меккелік құл иеленушілік ру ақсүйектерінің өкілдері бағындырылған елдерде мемлекеттік билікті және жер иеліктерін жаулап ала бастады. 648 ж. Арабтар Кипр аралын басып алды. 653 ж. Кипрліктер Византия жағына шығып кетіп, Араб гарнизонын талқандады. Файника маңында болған шайқаста араб флоты византиялық флотты талқандап, Кипрді халифатқа қайтарып алды. 651 ж. Арабтар Иранды жаулап алуды аяқтады. Шахиншах ІІІ– Йездигерд мады жаққа қашып барып, сонда бір диірменшінің қолынан қаза табады. Сасандар империясы өмір сүруін тоқтатты. Сол жылы Араб әскері Әзірбайжан жақтан Арменияға басып кірді. 653 ж. Арабтар византиялықтарды Тайк облысында жеңіп, Арменияны алиарабтың құрамына қосып алды. 653–655 жж. Халифат Грузияны бағындырды. Сонымен бүкіл Закавказье араб халифатының қол астына көшті. Мұсылман қазынасының ашықтан-ашық тоналуы, оған түскен қаржы мұсылмандарға тиесілі және олардың арасында теңдей бөлінуі керек деп санайтын, аз санды пайғамбар “серіктері” тарапынан наразылық туғызды. Осман халифтың өзі өз отбасының мүддесіне мемлекеттік қаржыны қалай болса солай пайдалану арқылы теріс үлгі көрсетті. Мысалы, оның қызы Абдаллах ибн Хамидқа тұрмысқа шыққанда, ол жас жұбайларға басыр бейт ал – малынан 600 мың дирхем беруге бұйрық шығарды. {{Дереккөзі келтірілмеген}}Абдаллах ибн Абу Сарх Ифрикиядан үш мың қаптар алтын жібергенде, Осман әл–Хасам отбасына беруді бұйрық етті. Османға қарсы Куфадан, Басрдан, Египеттен Мединаға қажылық түрімен келген мұсылман өкілдері күшті наразылық көрсетті. Осы қаланың тұрғындары ашық көтеріліске шықты. Көтерілісшілер халифтың үйін қоршап алып, өзін өлтірді. Енді Мұхаммедтің күйеу баласы, әрі ағайын бауыры, Әли (656–661жж.) халиф боды. Көтерілісшілердің қолдауымен билікке келген Әли халиф Османның байыған ықпалды “серіктері” мен туыстарының тарапынан қарсылыққа кездесті. Арабияда күрес үшін жеткілікті күш құрал таба алмаған Әли, Ирактан сенімді әскери және әлеуметтік тірек табам деген үмітпен өзінің резиденциясын Куфаға ауыстырды. 657жылы ал – Джазирадағы Сиффин маңында, Ефраттың оң жағасында Муавияның сириялық әскері арасында ірі шайқас өтті. Бұл шайқаста екі жақта нақты нәтижеге жеткен жоқ. Әли 661 жылы Куфа мешітіне кірер есікте хариджиттердің пышақ жұмсауынан алған жарадан қайтыс болды. Хариджиттердің үкімімен өлімге кесілген Муавия мен Амыр ибн әл–Асаға жасалған қастандық сәтсіз аяқталды. Төртінші тақуа халиф Әли ибн Абу Талиф Неджефте жерленді. Оның өлімінен кейін Мұхаммед пайғамбардың көрегіндікпен айтқан сөзі дәл келді. Ол: мен өлген соң 30 жыл өткенде Халифаттың орнына патшалық келді. Халифты силау әулеттік принциппен ауыстырылады деген еді. Шынында да билікке Омейялық Муавия ибн Ауб Суфьян (661–680 жж.) келді де 750 жылға дейін оның үрім бұтағы биледі. Осылайша, арабтар 20 жыл көлемінде Византия империясының құрамына кіретін Азияны, Африкадағы кең-байтақ территорияны жаулап алды және Иран патшалығын түгелдей бағындырып, құдіретті державаның саяси тәуелсіздігіне нүкте қойды. Араб жаулап алушылығының тез, әрі жеңіл жүзеге асуының себептерін араб тарихымен айналысатын немесе өз еңбектерінде осы оқиғаға жолай тоқтаған Еуропа тарихшылары анықтауымен шұғылданды. Арабтардың жеңіске жетуінің негізгі себептерін Византия мен Сасанидтік Иранның экономикалық әлсіреуімен, ең бастысы осы мемлекеттердегі әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен түсіндіруге болады. Елдер мен облыстардағы еңбекші халықты езгі мен қанаудың күшейе түскен жағдайында, қарапайым халық осында келген араб жаулап алушыларына өз билеушілерінің ауыр езгісінен құтқарушы ретінде қарауға бейім тұрды. Оның үстіне арабтар өздерінің үстемдігіне бағынған жағдайда өмір сүрудің әлде қайда төзімді шарттарын ұсынды. Соның нәтижесінде арабтар жаулап алған елдердің халқының көбі оларға қарсылық көрсетпек түгілі, бірден олармен одақтасуға тырысты: (мысалы ерте орта ғасырлар). Арабтардың әскери жетістігінің себептерін түсіндірудегі ескі, аты шулы жаулап алушыларды тырп еткізбеген діни фантизмнің нәтижесі деген тұжырым қазір іске асқысыз болып қалды. Араб әскерлерінің негізгі бөлігін құрған бедуиндердің жаңа ілімді білмегені және біле алмағаны белгілі. Өйткені мұсылман діни әдебиетінің алғашқы шығармасы – Құранды құрастыру арабтарды жаулап алу жорықтарының бірінші кезеңі аяқталған кезде, яғни ҮІІ ғасырдың ортасында болатын. Арабтар Орта Азияны бағындырса да қазақ жерінен аса алмаған. Оларды Түргеш қағанатының билеушілері ойсырай жеңіп отырған. Әсіресе Сұлу қаған тұсында арабтар ойсырай жеңіліп, Жетысу мен Сыр бойын баса алмаған.[https://esepter.com/unit/379] == Әдебиет == * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Халифаттар]] {{Islam-stub}} 3kgc9qilgszaeug4gfiban7o53hn6z3 0 37916 3610735 3608771 2026-05-28T22:43:56Z Kazakhkingofprince 181280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3610735 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс||қақтығыс=Кеңес-Жапон соғысы|часть=[[Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхиты театры]]|сурет=RIAN archive 834147 Hoisting the banner in Port-Artur. WWII (1941-1945).jpg|тақырып=Тынық мұхиты флотының теңізшілері порт-Артурдың үстінде жалауша тағып жүр|күні=[[9 тамыз]] — [[3 қыркүйек]] [[1945 жыл]]а<ref name="veteran-law">Федеральный закон от 12.01.1995 N 5-ФЗ (ред. от 29.07.2018) «О ветеранах»</ref>|место=[[Маньчжурия]], [[Сахалин]], [[Куриль аралдары]], [[Корея]]|себеп=|итог=[[КСРО]] и [[МХР]] жеңісі|изменения=[[Жапон империясы]] тапсырылды.<br>КСРО Жапониядан территорияны қабылдамады, оның ішінде [[орыс-жапон соғысы|орыс-жапон соғысы]] нәтижесінде Ресей жоғалтқандарын қайтарды<!-- КСРО бұл аумақтарды босатты немесе қайтарды деген мәлімдемені енгізу бұзушылық ретінде қарастырылады бейтарап көзқарас, бұғаттауға әкеледі-->.<br>[[Манчжоу-го]] және [[Менцзян]] өмір сүруін тоқтатты.|противник1=* {{Флаг|СССР|1923}} [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] * {{Флаг|Монголия|1940}} [[МНР|Монголия]] * {{флаг|Китайская Республика (1912—1949)}} [[Китайская республика (1912—1949)|Китайская республика]] * [[Файл:Flag of the Provisional Government of the Republic of Korea.svg|border|22px]] [[Движение за независимость Кореи]]|противник2=* {{Байрақ|Японская империя}} [[Японская империя]]: *• {{Байрақ|Маньчжоу-го}} [[Маньчжоу-Го]] *• {{Байрақ|Мэнцзян}} [[Мэнцзян]]|командир1={{Байрақ|КСРО|1923}} А. М. Василевский <br> {{Байрақ|КСРО|1923}} Р. Я. Малиновский<br> {{Байрақ|КСРО|1923}} К. А. Мерецков<br> {{Байрақ|КСРО|1923}} М. А. Пуркаев<br> {{Байрақ|КСРО|1923}} Н. Г. Кузнецов<br> {{Байрақ|КСРО|1923}} И. С. Юмашев<br> {{Байрақ|КСРО|1923}} И. А. Плиев<br> {{Байрақ|Моңғолия|1940}} Х. Чойбалсан|командир2={{Байрақ|Жапония}} Отодзо Ямада <br> {{Байрақ|Жапония}} Пу И]<br> {{Байрақ|Жапония}} Дэ Ван Дэмчигдонров|силы1=1 747 225 солдат<br> 26 137 қару-жарақ<br> 3704 танк<br> 5368 тікұшақтар|силы2={{Байрақ|Японская империя}} 1 092 400<ref>[http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument AJRP, "Dispositions and Deaths"], 28.4.2021</ref><br> {{Байрақ|Маньчжоу-го}} 170&nbsp;000<br> {{Байрақ|Мэнцзян}} 44&nbsp;000<ref name="as1">{{cite web|url=http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/glantz3/glantz3.asp|title="August Storm: The Soviet 1945 Strategic Offensive in Manchuria. Leavenworth Papers №7. by LTC David. M. Glantz"|lang=en|publisher=Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1983|access-date=2010-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807061735/http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/glantz3/glantz3.asp|archive-date=2011-08-07|deadlink=no}}</ref><br> всего 1 306 400 солдаты и матросы<br> ~450 танков<ref>[https://www.e-reading.club/chapter.php/1004952/11/ilya-moschanskiy-zapad-vostok.html И. Б. Мощанский, "Запад - Восток," г. 12, "Разгром Квантунской армии."] 3.5.2021</ref><ref>Маньчжурия: 290 танков, Корея: ~80 танков (12-й танковый полк), O. Шумшу: 80 танков (11-й танковый полк: 64 танков, Рикусентай: 16 танков «Ка-Ми»)</ref><br> 2012 самолётов (635 боевых)<ref>[https://cgsc.contentdm.oclc.org/digital/collection/p4013coll8/id/347/rec/16 SCAP, "Final Report, Demobilization and Disarmament of the Japanese Armed Forces"] Часть IV, приложение № 51, 28.4.2021</ref><ref>Маньчжурия: 1042 (Истребитель: 188, Бомбардировщик: 9, Самолёт-разведчик: 27, Транспортный самолёт: 8, Учебный летательный аппарат: 810), Корея: 962 (Истребитель: 188, Бомбардировщик: 46, Самолёт-разведчик: 147, Транспортный самолёт: 14, Учебный летательный аппарат: 309, Разные самолёты: 258), Шумшу: 8 (не упоминалось здесь)</ref>|потери1=12&nbsp;031 қайтарылмайтын<br> 24&nbsp;425 санитарлық<br> 78 танкілер <br> 232 зеңбіректер мен минометтер<br> 62 тікұшақтар<ref>{{Cite web |url=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_09.html# |title=Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил. |access-date=2008-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071005011927/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_09.html# |archive-date=2007-10-05 |deadlink=yes }}</ref>|потери2=от 22 300<ref name="эк">''[[Кукс, Элвин|Alvin D. Coox]].'' (1990) [1985]. [https://books.google.co.uk/books?id=SIAwKiNRmrAC&pg=PT1176 Nomonhan: Japan Against Russia, 1939]. Stanford, California: Stanford University Press. p. 1176. ISBN 978-0-8047-1835-6.</ref><ref>Садао Совамура, "7-я дивизия «Асахикава»," 1984 c. 354. На Сахалине погибло не менее 700 японских солдат.</ref><ref>[http://www.kolymastory.ru/glavnaya/hh-vek-neizvestnoe-o-vojnah-na-tihom-ok/kurilskaya-operatsiya/ Курильская операция], 29.4.2021. Не менее 191 японского солдата были убиты в битве за острова Шумшу.</ref> до 84&nbsp;000 убито<br> от ~22&nbsp;000<ref name="эк" /> до ~40&nbsp;000 санитарные <ref>JM-154 c. 69, JM-155. c. 266, 267. Погибшие составили 36,25% потерь японцев на 1-м фронте (14 508 из 40 000). Применяя это соотношение ко всем 21 389 погибшим в Квантунской армии и 34-й армии, плюс до 2000 смертей на Сахалине, а затем учитывая 400 раненых японцев на Шумшу, мы можем сделать вывод, что за всю кампанию было ранено более 40 000 японских солдат.</ref><ref>Такаси Накаяма, 2001, "Советско-Японская война, лето 1945 г." c. 179, В битве за Сахалин погибло до 2000 японских солдат.</ref> <br> ---- 640 000 взято в плен<br><small>(после капитуляции Японии)</small><ref name="as1" /><ref>Потери включают в себя потери войск Маньчжоу-Го, которые составили большой процент в некоторых районах (Тучуань, Чиамису, Солон). Потери также включают в себя неизвестное число японских резервистов и гражданских, которые воевали вместе с военными гарнизонами. Не учтены японские войска, которые продолжали воевать долгое время после формальной капитуляции Японии. ([[Гланц, Дэвид|Д. Гланц]])</ref>|сурет атауы=Тынық мұхиты флотының теңізшілері порт-Артурдың үстінде жалауша тағуда}}'''Жапон соғысы''' , Жапонияға қарсы соғыс — 1945 ж. 9 — 19 тамыз аралығында [[Кеңес Одағы]] мен [[Моңғолия]] Қарулы Күштерінің [[Жапония]]ға қарсы жүргізген соғыс қимылдары. 1945 ж. мамырда Еуропада соғыс аяқталғанымен Қиыр Шығыс пен [[Тынық мұхит|Тынық мұхитта]] Жапония антифашистік коалицияға қарсы соғысты әрі қарай жүргізе берді. 26 шілде күні [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Қытай]] үкіметтері Жапонияның толық тізе бүгуін талап еткен Подстам декларациясын жариялады. Оған Жапониямен бейтараптық жөніндегі келісімшартты бұзған КСРО да қосылды. Бірақ Жапон үкіметі декларация талаптарын қабылдамай тастады. Жапониямен соғысты 1941 ж. желтоқсанда бастаған [[АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] 1945 жылдың ортасына қарай Жапония Қарулы Күштерін үлкен шығынға ұшыратты. Алайда Жапонияның құрлықтағы әскерлері әлі де күшті болатын. Қиыр Шығыстағы өз ықпалын күшейту үшін [[Кеңес үкіметі]] 1945 ж. 8 тамызда Жапонияға соғыс жариялады. Бұған дейінгі үш айлық тыныс алу кезінде Батыстан Қиыр Шығысқа кеңес әскерлерінің едәуір бөлігі келіп үлгерген болатын. 9 тамызға қараған түні кеңес әскерлері 4 мың шақырымдық майданда шабуылға шықты. Соғысқа Моңғолия әскерлері де араласты. КСРО-ның соғысқа кірісуінен үш күн бұрын 1945 ж. 6 тамызда АҚШ ұшақтары Жапонияның 2 қаласы Хиросима мен Нагасакиге атом бомбасын тастады. 14 тамыз күні Жапония Подстам декларациясын қабылдайтынын ресми түрде мәлімдеді. 19 тамызда құрлықтағы жапондық Квантун армиясы толық талқандалды. 1945 ж. 2 қыркүйекте америкалық Миссури линкорында Жапония өзінің толық жеңілгендігі туралы актіге қол қойды. Бітім шартына сәйкес 1904 — 05 ж. орыс-жапон соғысы кезінде Жапонияға өткен Оңт. Сахалин және Куриль аралдары Кеңес Одағына қайтарылды және оған ежелден Жапонияға тиесілі болып келген Оңтүстік Куриль аралдары (Шикотан, Итурук, Урук, Кунашир) соғыс шығынының өтеуі ретінде қоса берілді. Соңғы 4 аралдың берілуі Кеңес Одағы мен Жапония арасында кейін шекара дауының өршуіне алып келді. Бұл кикілжің Ресей мен Жапония үкіметі арасында күні бүгінге дейін шешімін тапқан жоқ.<ref>История Японии, т. 2, М., 1999.</ref> == Соғыстың алғышарттары == 1945 жылы ақпанда Ялтада конференция өткізілді, оған Ұлыбритания мен АҚШ-тың құрамына кірген елдердің өкілдері қатысты, Кеңес Одағын Жапониямен соғысқа тікелей қатысуға келісім қабылдады. Оның орнына олар оған 1905 жылғы орыс-жапон соғысы кезінде жоғалған Курил аралдары мен Оңтүстік Сахалинді қайтаруға уәде берді. == Бейбітшілік шартының тоқтатылуы == Шешім Ялтада қабылданған кезде Жапония мен Кеңес Одағының арасында бейтараптық шарты деп аталатын құжат күшіне енген болатын, оған 1941 жылы қол қойылған және 5 жылға жарамды болуы керек болатын. Бірақ 1945 жылдың сәуірінде КСРО келісімшартты біржақты бұзатынын мәлімдеді. Орыс-жапон соғысы (1945), оның себептері: Күншығыс елі соңғы жылдары Германияның жағында болып, сонымен қатар КСРО одақтастарына қарсы күресті. Мұндай кенеттен жасалған хабарландыру сөзбе-сөз Жапония басшылығын әбігерге салды. Бұл түсінікті, өйткені оның позициясы өте маңызды болды - одақтастардың күштері оған Тынық мұхитында айтарлықтай зиян келтірді, ал өнеркәсіптік орталықтар мен қалалар үздіксіз бомбалануға ұшырады. Мұндай жағдайда үкімет мұндай жағдайда жеңіске жету мүмкін емес екенін жақсы білді. Бірақ, соған қарамастан, ол оны қалай болса да тоздырады және өз әскерлерін беру үшін қолайлы жағдайларға қол жеткізеді деп үміттенді. Америка Құрама Штаттары өз кезегінде жеңіс олар үшін оңай болады деп ойлаған жоқ. Бұған мысал ретінде Окинава аралында өрбіген шайқастарды айтуға болады. Жапония жағынан мұнда 77 мыңға жуық адам, ал АҚШ-тан 470 мыңға жуық сарбаз шайқасты. Соңында, аралды америкалықтар иемденді, бірақ олардың шығындары таңқаларлық болды - 50 мыңға жуық адам қаза тапты. Сөздерге сәйкес, егер осы мақалада қысқаша баяндалатын 1945 жылғы орыс-жапон соғысы басталмаса, шығындар едәуір ауыр болып, 1 миллион жауынгер қаза тауып, жараланған болуы мүмкін еді. == Соғыс қимылдарының басталғаны туралы хабарландыру == 8 тамызда Мәскеуде Жапонияның КСРО-дағы елшісіне дәл сағат 17-де құжат ұсынылды. Онда орыс-жапон соғысы (1945) іс жүзінде келесі күні басталады делінген. Бірақ Қиыр Шығыс пен Мәскеу арасында айтарлықтай уақыт айырмашылығы болғандықтан, Совет Армиясының шабуылының басталуына 1 сағат қана қалды. КСРО-да үш әскери операциядан тұратын жоспар құрылды: Курил, Маньчжурия және Южно-Сахалин. Олардың барлығы өте маңызды болды. Бірақ ең ауқымды және маңызды маньчжурлық операция болды. == Тараптардың күштері == Маньчжурия территориясында генерал Отозо Ямада басқарған Квантун армиясы қарсы болды. Оның құрамына шамамен 1 миллион адам, 1000-нан астам танк, 6000-ға жуық мылтық және 1600 ұшақ кірді. 1945 жылғы орыс-жапон соғысы басталған кезде КСРО күштері адам күшінде едәуір сандық басымдыққа ие болды: солдаттардың саны бір жарым есе көп болды. Техникаға келетін болсақ, миномет пен артиллерияның саны жауға қарағанда 10 есе көп болды. Біздің армияда жапондардың тиісті қаруынан сәйкесінше 5 және 3 есе көп танктер мен авиация болды. Әскери техникада КСРО-ның Жапониядан артықшылығы оның санында ғана емес екенін атап өткен жөн. Ресейдің қарамағындағы жабдықтар оның жауына қарағанда заманауи және қуатты болды. == Жаудың бекіністі аймақтары == 1945 жылғы орыс-жапон соғысының барлық қатысушылары ерте ме, кеш пе, бірақ оны бастау керек екенін жақсы түсінді. Сондықтан жапондықтар алдын-ала едәуір нығайтылған аумақтарды құрды. Мысалы, біз ең болмағанда Совет Армиясының Забайкалье майданының сол қанаты орналасқан Хайлар аймағын ала аламыз. Бұл учаскедегі қоршау құрылымдары 10 жылдан астам уақыт бойы салынған. Орыс-жапон соғысы басталған кезде (1945, тамыз), бетоннан жасалған жерасты туннельдерімен, дамыған траншеялар жүйесімен және олардың едәуір санымен өзара байланысқан 116 таблетка қораптары болды. , олардың саны бөлінетіндерден асып түсті. Хайлар бекіністі ауданының қарсылығын басу үшін Кеңес Армиясына бірнеше күн жұмсауға тура келді. Соғыс жағдайында бұл аз уақыт, бірақ сол уақытта Забайкалье майданының қалған бөлігі шамамен 150 км алға жылжыды. Орыс-жапон соғысының ауқымын ескере отырып (1945), бұл бекіністі аймақ түріндегі кедергі едәуір күрделі болып шықты. Оның гарнизоны тапсырылған кезде де жапон жауынгерлері фанатикалық ержүректілікпен күресті жалғастырды. Кеңестік әскери басшылардың есептерінде сіз Квантун армиясының сарбаздарына сілтемелерді жиі кездестіресіз. Құжаттарда жапон әскері шегінуге мүмкіндік болмас үшін оларды пулемет жақтауларына байлап тастайтыны айтылған. == Айналмалы маневр == 1945 жылғы орыс-жапон соғысы және Кеңес Армиясының әрекеттері басынан бастап өте сәтті болды. Мен 6-шы танкер армиясын Хинган жотасы мен Гоби шөлі арқылы 350 шақырымдық лақтырудан тұратын бір керемет операцияны атап өткім келеді. Егер тауларға көз салсаңыз, олар технологияның өтуіне еңсерілмейтін кедергі болып көрінеді. Кеңес танкілері өтуі керек асулар теңіз деңгейінен шамамен 2 мың метр биіктікте орналасқан, ал беткейлер кейде 50⁰-ге дейін жетеді. Сондықтан машиналарға жиі зигзаг тәрізді жүруге тура келді. Сонымен қатар, технологияның алға жылжуы өзендерді су басуымен және өту мүмкін емес балшықпен бірге жүретін жиі жауған нөсермен қиындатты. Бірақ, бұған қарамастан, танктер алға қарай жылжыды және 11 тамызда олар тауларды еңсеріп, Квантун армиясының артқы жағындағы Орталық Маньчжурия жазығына жетті. Осындай кең ауқымды ауысудан кейін кеңес әскерлері жанармайдың тапшылығын сезіне бастады, сондықтан оларға әуе арқылы қосымша жеткізуді ұйымдастыруға тура келді. Көлік авиациясының көмегімен 900 тоннаға жуық цистерна отынын тасымалдауға мүмкіндік туды. Осы операцияның нәтижесінде 200 мыңнан астам жапон сарбаздары, сондай-ақ орасан көп техника, қару-жарақ пен оқ-дәрілер тұтқынға алынды. 1945 жылғы жапон соғысы жалғасты. 1 Қиыр Шығыс майданының секторында кеңес әскерлері бұрын-соңды болмаған жаудың қарсыласуымен кездесті. Хоту бекіністі ауданының бекіністерінің қатарына кірген Түйе мен Острая биіктігінде жапондықтар жақсы бекінді. Бұл биіктіктерге көптеген ұсақ саңылаулар кесіп, өте батпақты болды деп айтуға тиіспін. Сонымен қатар, олардың қоршауында сым қоршаулар мен қазылған шарфтар орналасқан. Жапон солдаттары атыс нүктелерін алдын-ала рок гранитінде кесіп тастады, ал бункерлерді қорғайтын бетон қақпақтар қалыңдығы бір жарым метрге жетті. Ұрыс кезінде кеңес қолбасшылығы Остраны қорғаушыларға берілуді ұсынды. Жергілікті адам жапондарға парламентарий ретінде жіберілді, бірақ олар оған өте қатал қарады - бекініс аймағының командирі оның басын өзі кесіп тастады. Алайда, бұл әрекетте таңқаларлық ештеңе болған жоқ. Орыс-жапон соғысы басталған сәттен бастап (1945) жау негізінен ешқандай келіссөздерге келіспеді. Кеңес әскерлері бекініске ақыры кіргенде, тек өлі жауынгерлерді тапты. Биіктікті қорғаушылар тек ер адамдар ғана емес, сонымен қатар қанжар мен гранатамен қаруланған әйелдер болғанын атап өткен жөн. == Әскери қимылдардың ерекшеліктері == 1945 жылғы орыс-жапон соғысы өзіне тән ерекшеліктерге ие болды. Мысалы, Муданьцзян қаласы үшін шайқаста жау Совет Армиясының бөлімдеріне қарсы камикадзе диверсанттарын қолданды. Бұл жанкештілер өздерін гранатамен байлап, өздерін танкілердің астына немесе солдаттарға лақтырды. Сондай-ақ, майданның бір секторында екі жүзге жуық «тірі мина» қатар тұрған жерде жатқан жағдай болды. Бірақ мұндай суицидтік әрекеттер ұзаққа созылмады. Көп ұзамай кеңестік сарбаздар қырағылық танытып, диверсантты ол техниканың немесе адамдардың қасына келіп жарылып кетпес бұрын алдын ала жойып жіберді. == Жапонияның берілуі == 1945 жылғы орыс-жапон соғысы 15 тамызда елдің Императоры Хирохито өз халқына радио арқылы сөйлеген кезде аяқталды. Ол елдің Потсдам конференциясының шарттарын қабылдауға және капитуляциялауға шешім қабылдағанын мәлімдеді. Сонымен бірге, император өз ұлтын шыдамды болуға және елдің жаңа болашағын құру үшін барлық күштерді біріктіруге шақырды. Хирохитоның өтінішінен кейін үш күн өткен соң, Квантун армиясының қолбасшылығының өз сарбаздарына деген үндеуі радиода естілді. Онда одан әрі қарсылықтың мағынасыз екендігі және қазірдің өзінде бас тарту туралы шешім қабылданғаны айтылды. Көптеген жапон бөлімшелерінің бас штабпен байланысы болмағандықтан, оларды хабарлау бірнеше күн бойы жалғасты. Бірақ фанатикалық әскери қызметшілер бұйрыққа бағынғылары келмей, қаруларын тастаған жағдайлар да болды. Сондықтан олардың соғысы өлгенше жалғасты. == Әсер == 1945 жылғы орыс-жапон соғысы шын мәнінде орасан зор әскери қана емес, саяси да маңызы болды деп айту керек. ең күшті Квантун армиясын толығымен жеңіп, Екінші дүниежүзілік соғысты аяқтай алды. Айтпақшы, оның ресми аяқталуы 2 қыркүйек деп саналады, ол Жапонияның бас тарту актісіне Токио шығанағында, АҚШ-қа тиесілі Миссури әскери кемесінің дәл түбінде қол қойылды. Нәтижесінде Кеңес Одағы 1905 жылы жоғалған территорияларды - аралдар тобы мен Оңтүстік Курилдің бір бөлігін қайтарып алды. Сондай-ақ, Сан-Францискода жасалған бейбітшілік келісіміне сәйкес, Жапония Сахалинге кез-келген шағымдан бас тартты. 1945 жылдың тамыз - қыркүйек айларында Қиыр Шығыс майданы Кеңес Одағының Қарулы Күштерінің Маньчжурия, Оңтүстік Сахалин және Курил аралдарындағы ең қуатты жапон құрлықтық тобын талқандау жөніндегі әскери науқанына толықтай қатысты.<ref>https://thestrip.ru/kk/dnevnojj/kogda-zakonchilas-voina-s-yaponiei-1945-sovetsko-yaponskaya-voina/</ref> {{Суретсіз мақала}} == Дереккөздер == [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс]] [[Санат:Жапония тарихы]] [[Санат:1945 жыл]] [[Санат:Жапония мен Ресей қарым-қатынасы]] pt5wvz6sju23gdvrtrz5mcxubloez1d 3610776 3610735 2026-05-29T01:56:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] соңғы нұсқасына қайтарды 3608771 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс||қақтығыс=Кеңес-Жапон соғысы|часть=[[Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхиты театры]]|сурет=RIAN archive 834147 Hoisting the banner in Port-Artur. WWII (1941-1945).jpg|тақырып=Тынық мұхиты флотының теңізшілері порт-Артурдың үстінде жалауша тағып жүр|күні=[[9 тамыз]] — [[3 қыркүйек]] [[1945 жыл]]а<ref name="veteran-law">Федеральный закон от 12.01.1995 N 5-ФЗ (ред. от 29.07.2018) «О ветеранах»</ref>|место=[[Маньчжурия]], [[Сахалин]], [[Куриль аралдары]], [[Корея]]|себеп=|итог=[[КСРО]] и [[МХР]] жеңісі|изменения=[[Жапон империясы]] тапсырылды.<br>КСРО Жапониядан территорияны қабылдамады, оның ішінде [[орыс-жапон соғысы|орыс-жапон соғысы]] нәтижесінде Ресей жоғалтқандарын қайтарды<!-- КСРО бұл аумақтарды босатты немесе қайтарды деген мәлімдемені енгізу бұзушылық ретінде қарастырылады бейтарап көзқарас, бұғаттауға әкеледі-->.<br>[[Манчжоу-го]] және [[Менцзян]] өмір сүруін тоқтатты.|противник1=* {{Флаг|СССР|1923}} [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]] * {{Флаг|Монголия|1940}} [[МНР|Монголия]] * {{флаг|Китайская Республика (1912—1949)}} [[Китайская республика (1912—1949)|Китайская республика]] * [[Файл:Flag of the Provisional Government of the Republic of Korea.svg|border|22px]] [[Движение за независимость Кореи]]|противник2=* {{Байрақ|Японская империя}} [[Японская империя]]: *• {{Байрақ|Маньчжоу-го}} [[Маньчжоу-Го]] *• {{Байрақ|Мэнцзян}} [[Мэнцзян]]|командир1={{Байрақ|КСРО|1923}} А. М. Василевский <br> {{Байрақ|КСРО|1923}} Р. Я. Малиновский<br> {{Байрақ|КСРО|1923}} К. А. Мерецков<br> {{Байрақ|КСРО|1923}} М. А. Пуркаев<br> {{Байрақ|КСРО|1923}} Н. Г. Кузнецов<br> {{Байрақ|КСРО|1923}} И. С. Юмашев<br> {{Байрақ|КСРО|1923}} И. А. Плиев<br> {{Байрақ|Моңғолия|1940}} Х. Чойбалсан|командир2={{Байрақ|Жапония}} Отодзо Ямада <br> {{Байрақ|Жапония}} Пу И]<br> {{Байрақ|Жапония}} Дэ Ван Дэмчигдонров|силы1=1 747 225 солдат<br> 26 137 қару-жарақ<br> 3704 танк<br> 5368 тікұшақтар|силы2={{Байрақ|Японская империя}} 1 092 400<ref>[http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument AJRP, "Dispositions and Deaths"], 28.4.2021</ref><br> {{Байрақ|Маньчжоу-го}} 170&nbsp;000<br> {{Байрақ|Мэнцзян}} 44&nbsp;000<ref name="as1">{{cite web|url=http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/glantz3/glantz3.asp|title="August Storm: The Soviet 1945 Strategic Offensive in Manchuria. Leavenworth Papers №7. by LTC David. M. Glantz"|lang=en|publisher=Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1983|access-date=2010-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807061735/http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/glantz3/glantz3.asp|archive-date=2011-08-07|deadlink=no}}</ref><br> всего 1 306 400 солдаты и матросы<br> ~450 танков<ref>[https://www.e-reading.club/chapter.php/1004952/11/ilya-moschanskiy-zapad-vostok.html И. Б. Мощанский, "Запад - Восток," г. 12, "Разгром Квантунской армии."] 3.5.2021</ref><ref>Маньчжурия: 290 танков, Корея: ~80 танков (12-й танковый полк), O. Шумшу: 80 танков (11-й танковый полк: 64 танков, Рикусентай: 16 танков «Ка-Ми»)</ref><br> 2012 самолётов (635 боевых)<ref>[https://cgsc.contentdm.oclc.org/digital/collection/p4013coll8/id/347/rec/16 SCAP, "Final Report, Demobilization and Disarmament of the Japanese Armed Forces"] Часть IV, приложение № 51, 28.4.2021</ref><ref>Маньчжурия: 1042 (Истребитель: 188, Бомбардировщик: 9, Самолёт-разведчик: 27, Транспортный самолёт: 8, Учебный летательный аппарат: 810), Корея: 962 (Истребитель: 188, Бомбардировщик: 46, Самолёт-разведчик: 147, Транспортный самолёт: 14, Учебный летательный аппарат: 309, Разные самолёты: 258), Шумшу: 8 (не упоминалось здесь)</ref>|потери1=12&nbsp;031 қайтарылмайтын<br> 24&nbsp;425 санитарлық<br> 78 танкілер <br> 232 зеңбіректер мен минометтер<br> 62 тікұшақтар<ref>{{Cite web |url=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_09.html# |title=Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил. |access-date=2008-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071005011927/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_09.html# |archive-date=2007-10-05 |deadlink=yes }}</ref>|потери2=от 22 300<ref name="эк">''[[Кукс, Элвин|Alvin D. Coox]].'' (1990) [1985]. [https://books.google.co.uk/books?id=SIAwKiNRmrAC&pg=PT1176 Nomonhan: Japan Against Russia, 1939]. Stanford, California: Stanford University Press. p. 1176. ISBN 978-0-8047-1835-6.</ref><ref>Садао Совамура, "7-я дивизия «Асахикава»," 1984 c. 354. На Сахалине погибло не менее 700 японских солдат.</ref><ref>[http://www.kolymastory.ru/glavnaya/hh-vek-neizvestnoe-o-vojnah-na-tihom-ok/kurilskaya-operatsiya/ Курильская операция], 29.4.2021. Не менее 191 японского солдата были убиты в битве за острова Шумшу.</ref> до 84&nbsp;000 убито<br> от ~22&nbsp;000<ref name="эк" /> до ~40&nbsp;000 санитарные <ref>JM-154 c. 69, JM-155. c. 266, 267. Погибшие составили 36,25% потерь японцев на 1-м фронте (14 508 из 40 000). Применяя это соотношение ко всем 21 389 погибшим в Квантунской армии и 34-й армии, плюс до 2000 смертей на Сахалине, а затем учитывая 400 раненых японцев на Шумшу, мы можем сделать вывод, что за всю кампанию было ранено более 40 000 японских солдат.</ref><ref>Такаси Накаяма, 2001, "Советско-Японская война, лето 1945 г." c. 179, В битве за Сахалин погибло до 2000 японских солдат.</ref> <br> ---- 640 000 взято в плен<br><small>(после капитуляции Японии)</small><ref name="as1" /><ref>Потери включают в себя потери войск Маньчжоу-Го, которые составили большой процент в некоторых районах (Тучуань, Чиамису, Солон). Потери также включают в себя неизвестное число японских резервистов и гражданских, которые воевали вместе с военными гарнизонами. Не учтены японские войска, которые продолжали воевать долгое время после формальной капитуляции Японии. ([[Гланц, Дэвид|Д. Гланц]])</ref>|сурет атауы=Тынық мұхиты флотының теңізшілері порт-Артурдың үстінде жалауша тағуда}}'''Жапон соғысы''' , Жапонияға қарсы соғыс — 1945 ж. 9 — 19 тамыз аралығында [[Кеңес Одағы]] мен [[Моңғолия]] Қарулы Күштерінің [[Жапония]]ға қарсы жүргізген соғыс қимылдары. 1945 ж. мамырда Еуропада соғыс аяқталғанымен Қиыр Шығыс пен [[Тынық мұхит|Тынық мұхитта]] Жапония антифашистік коалицияға қарсы соғысты әрі қарай жүргізе берді. 26 шілде күні [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Қытай]] үкіметтері Жапонияның толық тізе бүгуін талап еткен Подстам декларациясын жариялады. Оған Жапониямен бейтараптық жөніндегі келісімшартты бұзған КСРО да қосылды. Бірақ Жапон үкіметі декларация талаптарын қабылдамай тастады. Жапониямен соғысты 1941 ж. желтоқсанда бастаған [[АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] 1945 жылдың ортасына қарай Жапония Қарулы Күштерін үлкен шығынға ұшыратты. Алайда Жапонияның құрлықтағы әскерлері әлі де күшті болатын. Қиыр Шығыстағы өз ықпалын күшейту үшін Кеңес үкіметі 1945 ж. 8 тамызда Жапонияға соғыс жариялады. Бұған дейінгі үш айлық тыныс алу кезінде Батыстан Қиыр Шығысқа кеңес әскерлерінің едәуір бөлігі келіп үлгерген болатын. 9 тамызға қараған түні кеңес әскерлері 4 мың шақырымдық майданда шабуылға шықты. Соғысқа Моңғолия әскерлері де араласты. КСРО-ның соғысқа кірісуінен үш күн бұрын 1945 ж. 6 тамызда АҚШ ұшақтары Жапонияның 2 қаласы Хиросима мен Нагасакиге атом бомбасын тастады. 14 тамыз күні Жапония Подстам декларациясын қабылдайтынын ресми түрде мәлімдеді. 19 тамызда құрлықтағы жапондық Квантун армиясы толық талқандалды. 1945 ж. 2 қыркүйекте америкалық Миссури линкорында Жапония өзінің толық жеңілгендігі туралы актіге қол қойды. Бітім шартына сәйкес 1904 — 05 ж. орыс-жапон соғысы кезінде Жапонияға өткен Оңт. Сахалин және Куриль аралдары Кеңес Одағына қайтарылды және оған ежелден Жапонияға тиесілі болып келген Оңтүстік Куриль аралдары (Шикотан, Итурук, Урук, Кунашир) соғыс шығынының өтеуі ретінде қоса берілді. Соңғы 4 аралдың берілуі Кеңес Одағы мен Жапония арасында кейін шекара дауының өршуіне алып келді. Бұл кикілжің Ресей мен Жапония үкіметі арасында күні бүгінге дейін шешімін тапқан жоқ.<ref>История Японии, т. 2, М., 1999.</ref> == Соғыстың алғышарттары == 1945 жылы ақпанда Ялтада конференция өткізілді, оған Ұлыбритания мен АҚШ-тың құрамына кірген елдердің өкілдері қатысты, Кеңес Одағын Жапониямен соғысқа тікелей қатысуға келісім қабылдады. Оның орнына олар оған 1905 жылғы орыс-жапон соғысы кезінде жоғалған Курил аралдары мен Оңтүстік Сахалинді қайтаруға уәде берді. == Бейбітшілік шартының тоқтатылуы == Шешім Ялтада қабылданған кезде Жапония мен Кеңес Одағының арасында бейтараптық шарты деп аталатын құжат күшіне енген болатын, оған 1941 жылы қол қойылған және 5 жылға жарамды болуы керек болатын. Бірақ 1945 жылдың сәуірінде КСРО келісімшартты біржақты бұзатынын мәлімдеді. Орыс-жапон соғысы (1945), оның себептері: Күншығыс елі соңғы жылдары Германияның жағында болып, сонымен қатар КСРО одақтастарына қарсы күресті. Мұндай кенеттен жасалған хабарландыру сөзбе-сөз Жапония басшылығын әбігерге салды. Бұл түсінікті, өйткені оның позициясы өте маңызды болды - одақтастардың күштері оған Тынық мұхитында айтарлықтай зиян келтірді, ал өнеркәсіптік орталықтар мен қалалар үздіксіз бомбалануға ұшырады. Мұндай жағдайда үкімет мұндай жағдайда жеңіске жету мүмкін емес екенін жақсы білді. Бірақ, соған қарамастан, ол оны қалай болса да тоздырады және өз әскерлерін беру үшін қолайлы жағдайларға қол жеткізеді деп үміттенді. Америка Құрама Штаттары өз кезегінде жеңіс олар үшін оңай болады деп ойлаған жоқ. Бұған мысал ретінде Окинава аралында өрбіген шайқастарды айтуға болады. Жапония жағынан мұнда 77 мыңға жуық адам, ал АҚШ-тан 470 мыңға жуық сарбаз шайқасты. Соңында, аралды америкалықтар иемденді, бірақ олардың шығындары таңқаларлық болды - 50 мыңға жуық адам қаза тапты. Сөздерге сәйкес, егер осы мақалада қысқаша баяндалатын 1945 жылғы орыс-жапон соғысы басталмаса, шығындар едәуір ауыр болып, 1 миллион жауынгер қаза тауып, жараланған болуы мүмкін еді. == Соғыс қимылдарының басталғаны туралы хабарландыру == 8 тамызда Мәскеуде Жапонияның КСРО-дағы елшісіне дәл сағат 17-де құжат ұсынылды. Онда орыс-жапон соғысы (1945) іс жүзінде келесі күні басталады делінген. Бірақ Қиыр Шығыс пен Мәскеу арасында айтарлықтай уақыт айырмашылығы болғандықтан, Совет Армиясының шабуылының басталуына 1 сағат қана қалды. КСРО-да үш әскери операциядан тұратын жоспар құрылды: Курил, Маньчжурия және Южно-Сахалин. Олардың барлығы өте маңызды болды. Бірақ ең ауқымды және маңызды маньчжурлық операция болды. == Тараптардың күштері == Маньчжурия территориясында генерал Отозо Ямада басқарған Квантун армиясы қарсы болды. Оның құрамына шамамен 1 миллион адам, 1000-нан астам танк, 6000-ға жуық мылтық және 1600 ұшақ кірді. 1945 жылғы орыс-жапон соғысы басталған кезде КСРО күштері адам күшінде едәуір сандық басымдыққа ие болды: солдаттардың саны бір жарым есе көп болды. Техникаға келетін болсақ, миномет пен артиллерияның саны жауға қарағанда 10 есе көп болды. Біздің армияда жапондардың тиісті қаруынан сәйкесінше 5 және 3 есе көп танктер мен авиация болды. Әскери техникада КСРО-ның Жапониядан артықшылығы оның санында ғана емес екенін атап өткен жөн. Ресейдің қарамағындағы жабдықтар оның жауына қарағанда заманауи және қуатты болды. == Жаудың бекіністі аймақтары == 1945 жылғы орыс-жапон соғысының барлық қатысушылары ерте ме, кеш пе, бірақ оны бастау керек екенін жақсы түсінді. Сондықтан жапондықтар алдын-ала едәуір нығайтылған аумақтарды құрды. Мысалы, біз ең болмағанда Совет Армиясының Забайкалье майданының сол қанаты орналасқан Хайлар аймағын ала аламыз. Бұл учаскедегі қоршау құрылымдары 10 жылдан астам уақыт бойы салынған. Орыс-жапон соғысы басталған кезде (1945, тамыз), бетоннан жасалған жерасты туннельдерімен, дамыған траншеялар жүйесімен және олардың едәуір санымен өзара байланысқан 116 таблетка қораптары болды. , олардың саны бөлінетіндерден асып түсті. Хайлар бекіністі ауданының қарсылығын басу үшін Кеңес Армиясына бірнеше күн жұмсауға тура келді. Соғыс жағдайында бұл аз уақыт, бірақ сол уақытта Забайкалье майданының қалған бөлігі шамамен 150 км алға жылжыды. Орыс-жапон соғысының ауқымын ескере отырып (1945), бұл бекіністі аймақ түріндегі кедергі едәуір күрделі болып шықты. Оның гарнизоны тапсырылған кезде де жапон жауынгерлері фанатикалық ержүректілікпен күресті жалғастырды. Кеңестік әскери басшылардың есептерінде сіз Квантун армиясының сарбаздарына сілтемелерді жиі кездестіресіз. Құжаттарда жапон әскері шегінуге мүмкіндік болмас үшін оларды пулемет жақтауларына байлап тастайтыны айтылған. == Айналмалы маневр == 1945 жылғы орыс-жапон соғысы және Кеңес Армиясының әрекеттері басынан бастап өте сәтті болды. Мен 6-шы танкер армиясын Хинган жотасы мен Гоби шөлі арқылы 350 шақырымдық лақтырудан тұратын бір керемет операцияны атап өткім келеді. Егер тауларға көз салсаңыз, олар технологияның өтуіне еңсерілмейтін кедергі болып көрінеді. Кеңес танкілері өтуі керек асулар теңіз деңгейінен шамамен 2 мың метр биіктікте орналасқан, ал беткейлер кейде 50⁰-ге дейін жетеді. Сондықтан машиналарға жиі зигзаг тәрізді жүруге тура келді. Сонымен қатар, технологияның алға жылжуы өзендерді су басуымен және өту мүмкін емес балшықпен бірге жүретін жиі жауған нөсермен қиындатты. Бірақ, бұған қарамастан, танктер алға қарай жылжыды және 11 тамызда олар тауларды еңсеріп, Квантун армиясының артқы жағындағы Орталық Маньчжурия жазығына жетті. Осындай кең ауқымды ауысудан кейін кеңес әскерлері жанармайдың тапшылығын сезіне бастады, сондықтан оларға әуе арқылы қосымша жеткізуді ұйымдастыруға тура келді. Көлік авиациясының көмегімен 900 тоннаға жуық цистерна отынын тасымалдауға мүмкіндік туды. Осы операцияның нәтижесінде 200 мыңнан астам жапон сарбаздары, сондай-ақ орасан көп техника, қару-жарақ пен оқ-дәрілер тұтқынға алынды. 1945 жылғы жапон соғысы жалғасты. 1 Қиыр Шығыс майданының секторында кеңес әскерлері бұрын-соңды болмаған жаудың қарсыласуымен кездесті. Хоту бекіністі ауданының бекіністерінің қатарына кірген Түйе мен Острая биіктігінде жапондықтар жақсы бекінді. Бұл биіктіктерге көптеген ұсақ саңылаулар кесіп, өте батпақты болды деп айтуға тиіспін. Сонымен қатар, олардың қоршауында сым қоршаулар мен қазылған шарфтар орналасқан. Жапон солдаттары атыс нүктелерін алдын-ала рок гранитінде кесіп тастады, ал бункерлерді қорғайтын бетон қақпақтар қалыңдығы бір жарым метрге жетті. Ұрыс кезінде кеңес қолбасшылығы Остраны қорғаушыларға берілуді ұсынды. Жергілікті адам жапондарға парламентарий ретінде жіберілді, бірақ олар оған өте қатал қарады - бекініс аймағының командирі оның басын өзі кесіп тастады. Алайда, бұл әрекетте таңқаларлық ештеңе болған жоқ. Орыс-жапон соғысы басталған сәттен бастап (1945) жау негізінен ешқандай келіссөздерге келіспеді. Кеңес әскерлері бекініске ақыры кіргенде, тек өлі жауынгерлерді тапты. Биіктікті қорғаушылар тек ер адамдар ғана емес, сонымен қатар қанжар мен гранатамен қаруланған әйелдер болғанын атап өткен жөн. == Әскери қимылдардың ерекшеліктері == 1945 жылғы орыс-жапон соғысы өзіне тән ерекшеліктерге ие болды. Мысалы, Муданьцзян қаласы үшін шайқаста жау Совет Армиясының бөлімдеріне қарсы камикадзе диверсанттарын қолданды. Бұл жанкештілер өздерін гранатамен байлап, өздерін танкілердің астына немесе солдаттарға лақтырды. Сондай-ақ, майданның бір секторында екі жүзге жуық «тірі мина» қатар тұрған жерде жатқан жағдай болды. Бірақ мұндай суицидтік әрекеттер ұзаққа созылмады. Көп ұзамай кеңестік сарбаздар қырағылық танытып, диверсантты ол техниканың немесе адамдардың қасына келіп жарылып кетпес бұрын алдын ала жойып жіберді. == Жапонияның берілуі == 1945 жылғы орыс-жапон соғысы 15 тамызда елдің Императоры Хирохито өз халқына радио арқылы сөйлеген кезде аяқталды. Ол елдің Потсдам конференциясының шарттарын қабылдауға және капитуляциялауға шешім қабылдағанын мәлімдеді. Сонымен бірге, император өз ұлтын шыдамды болуға және елдің жаңа болашағын құру үшін барлық күштерді біріктіруге шақырды. Хирохитоның өтінішінен кейін үш күн өткен соң, Квантун армиясының қолбасшылығының өз сарбаздарына деген үндеуі радиода естілді. Онда одан әрі қарсылықтың мағынасыз екендігі және қазірдің өзінде бас тарту туралы шешім қабылданғаны айтылды. Көптеген жапон бөлімшелерінің бас штабпен байланысы болмағандықтан, оларды хабарлау бірнеше күн бойы жалғасты. Бірақ фанатикалық әскери қызметшілер бұйрыққа бағынғылары келмей, қаруларын тастаған жағдайлар да болды. Сондықтан олардың соғысы өлгенше жалғасты. == Әсер == 1945 жылғы орыс-жапон соғысы шын мәнінде орасан зор әскери қана емес, саяси да маңызы болды деп айту керек. ең күшті Квантун армиясын толығымен жеңіп, Екінші дүниежүзілік соғысты аяқтай алды. Айтпақшы, оның ресми аяқталуы 2 қыркүйек деп саналады, ол Жапонияның бас тарту актісіне Токио шығанағында, АҚШ-қа тиесілі Миссури әскери кемесінің дәл түбінде қол қойылды. Нәтижесінде Кеңес Одағы 1905 жылы жоғалған территорияларды - аралдар тобы мен Оңтүстік Курилдің бір бөлігін қайтарып алды. Сондай-ақ, Сан-Францискода жасалған бейбітшілік келісіміне сәйкес, Жапония Сахалинге кез-келген шағымдан бас тартты. 1945 жылдың тамыз - қыркүйек айларында Қиыр Шығыс майданы Кеңес Одағының Қарулы Күштерінің Маньчжурия, Оңтүстік Сахалин және Курил аралдарындағы ең қуатты жапон құрлықтық тобын талқандау жөніндегі әскери науқанына толықтай қатысты.<ref>https://thestrip.ru/kk/dnevnojj/kogda-zakonchilas-voina-s-yaponiei-1945-sovetsko-yaponskaya-voina/</ref> {{Суретсіз мақала}} == Дереккөздер == [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс]] [[Санат:Жапония тарихы]] [[Санат:1945 жыл]] [[Санат:Жапония мен Ресей қарым-қатынасы]] cqtvvq5xtylpm5g4ecnrvlby30equ0w 0 41230 3610638 2008111 2026-05-28T18:26:56Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Будневич Иосиф Львович]] бетін [[Иосиф Львович Будневич]] бетіне жылжытты 2008111 wikitext text/x-wiki '''Иосиф Будневич (24.10.1927. [[Ленинград қаласы]])''' – [[фотожурналист]]. Ленинград [[кино]] инженерлері институтын бітірген.<ref> "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5 </ref>. [[Қазақстан]] журналистикасының ардагері, Қазақстандық фото-журналистиканың негізін салушылардын бірі. [[1958-76 жыл]]дары БЖА-нің Қазақстан мен [[Орта Азия]] бойынша фототілшісі, [[1976-93 жыл]]дары [[ҚазТАГ]]-та жұмыс істеді, одан кейін [[ҚР Президенті]]нің жеке [[фотограф]]ы болды. Халықаралық көрмелердің лауреаты. ҚР мәдениетіне еңбегі сіңген қызметкер. "Құрмет" орденімен және медальдармен марапатталған. Отандық журналистикаға қосқан көрнекті үлесі үшін [[Қазақстан Журналистика Академиясы]]ның жалпыұлттық сыйлығы –нөмірі 2-нші [["Алтын Самұрық]]пен" марапатталған (2002). Қазақстан Журналистика академиясының академигі (2001) ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат: журналистика]] [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] m8l05ngc4s0plqy9lpmfhnpl3nd5e9o 0 45136 3610600 3606577 2026-05-28T15:54:35Z TalgatSnow 143530 /* 1950—1960 жылдар */ 3610600 wikitext text/x-wiki {{Кинофестиваль | атауы = Канн кинофестивалі | лого = Palme d'Or gold silhouette.svg | сурет = Patchwork-Cannes-2.jpg | сурет_ені = 200px | сурет_сипаттамасы = фотоколлаж | негізі_қаланды = 1946 жыл | орны = [[Канн]], [[Франция]] | басты_марапаты = «[[Алтын пальма бұтағы]]» | сайт = https://www.festival-cannes.com }} '''Канн кинофестивалі''' ({{lang-fr|Festival de Cannes}})<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> — әлемдегі ең беделді кинофестиваль болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Adlakha |first=Peter Debruge,Owen Gleiberman,Guy Lodge,Jessica Kiang,Murtada Elfadl,Siddhant |date=2025-05-25 |title=Best of Cannes: Critics Pick 17 Must-See Movies From the 2025 Festival |url=https://variety.com/lists/best-movies-2025-cannes-film-festival/ |access-date=2025-05-25 |website=Variety |language=en-US}}</ref> Францияның Канн қаласында өтетін бұл шарада барлық жанрдағы жаңа туындылар, соның ішінде деректі фильмдердің де тұсаукесерлері ұсынылады. 1946 жылы негізі қаланған фестиваль жыл сайын (әдетте мамыр айында) Фестивальдер мен конгрестер сарайында ({{lang-fr|Palais des Festivals et des Congrès}}) өтеді;<ref>{{cite web |url=http://en.palaisdesfestivals.com/presentation-du-palais |title=Presentation of the Palais |work=palaisdesfestivals.com |access-date=31 May 2017 |archive-date=20 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620190119/http://en.palaisdesfestivals.com/presentation-du-palais |url-status=live}}</ref> оған қатысу тек арнайы шақыртумен ғана мүмкін. 1951 жылы фестиваль FIAPF (Халықаралық кинопродюсерлер қауымдастықтарының федерациясы) тарапынан ресми аккредитациядан өтті.<ref>{{cite book |last1=Moeran |first1=Brian |last2=Jesper |first2=Strandgaard Pedersen |date=2011 |title=Negotiating Values in the Creative Industries: Fairs, Festivals and Competitive Events |url=https://books.google.com/books?id=g6P4lZ5Mw30C&q=fiapf+accreditation+1956+berlin&pg=PA173 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |page=173 |isbn=978-1-107-00450-4 |access-date=30 October 2020 |archive-date=8 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008042957/https://books.google.com/books?id=g6P4lZ5Mw30C&q=fiapf%20accreditation%201956%20berlin&pg=PA173 |url-status=live}}</ref> Канн кинофестивалі [[Венеция кинофестивалі|Венеция]] және [[Берлин кинофестивалі|Берлин]] фестивальдерімен бірге еуропалық «Үлкен үштікке», сондай-ақ [[Венеция кинофестивалі|Венеция]], [[Берлин кинофестивалі|Берлин]], [[Торонто кинофестивалі|Торонто]] және «[[Сандэнс кинофестивалі|Сандэнс]]пен» қатар халықаралық «Үлкен бестік» қатарына кіреді.<ref name="dearcinema">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/berlin-rebooted-festival-shuffles-lineup-aims-recharged-market-1278615 |title=Berlin Rebooted: Festival Shuffles Lineup, Aims for Recharged Market |publisher=[[The Hollywood Reporter]] |author=Scott Roxborough |date=16 February 2020 |access-date=26 April 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308134209/https://www.hollywoodreporter.com/news/berlin-rebooted-festival-shuffles-lineup-aims-recharged-market-1278615 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770 |title=Venice: David Gordon Green's 'Manglehorn,' Abel Ferrara's 'Pasolini' in Competition Lineup |work=[[The Hollywood Reporter]] |last=Anderson |first=Ariston |date=24 July 2014 |access-date=9 September 2018 |archive-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218220740/http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/ |title=Addio, Lido: Last Postcards from the Venice Film Festival |magazine=[[Time ]] |access-date=9 September 2018 |archive-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920162423/http://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |title=The international film festival and the making of a national cinema |first=F. |last=Chan |date=1 June 2011 |journal=Screen |volume=52 |issue=2 |pages=253–260 |doi=10.1093/screen/hjr012}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдар === Канн кинофестивалінің тарихы 1938 жылдан бастау алады. Сол кезде Францияның ұлттық білім беру министрі Жан Зей жоғары лауазымды шенеунік әрі тарихшы Филипп Эрланже мен киножурналист Роберт Фавр Ле Бренің ұсынысы бойынша халықаралық кинематографиялық фестиваль ұйымдастыру туралы шешім қабылдады. Бұл бастаманы АҚШ пен Ұлыбритания қолдады. 1939 жылы 31 мамырда [[Биарриц]] қаласының орнына [[Канн]] таңдалып, қала әкімдігі мен Франция үкіметі «Халықаралық кинофестивальдің» ({{lang-fr|Le Festival International du Film}}) ресми құрылтай құжатына қол қойды.<ref name="City">{{cite web |url=http://www.cannes.com/en/festival-de-cannes/history-of-the-cannes-film-festival/from-1939-to-the-present.html |title=History of the Cannes Film Festival |website=City of Cannes |access-date=15 March 2020 |archive-date=6 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106123832/http://www.cannes.com/en/festival-de-cannes/history-of-the-cannes-film-festival/from-1939-to-the-present.html |url-status=live}}</ref> Фестивальдің құрылуына Францияның сол кездегі жалғыз халықаралық кинофестиваль — [[Венеция кинофестивалі]]не бәсекелес жасауға деген ұмтылысы себеп болды. Венециядағы шара ол уақытта [[Фашизм|фашист]]ік көзқарастарға бейімділік танытқан еді.<ref>{{cite web |url=http://www.history.com/this-day-in-history/first-cannes-film-festival |title=First Cannes Film Festival |work=history.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227022715/http://www.history.com/this-day-in-history/first-cannes-film-festival |archive-date=27 December 2013}}</ref> Мысалы, 1937 жылы [[Бенито Муссолини]] фестиваль ісіне тікелей араласып, француздық [[Пацифизм|пацифист]]ік фильм «[[Ұлы иллюзия]]ның» ({{lang-fr|La Grande Illusion}}) жеңіске жетпеуін қадағалаған болатын.<ref name="Festivals">{{cite book |last1=Giorgi |first1=Liana |last2=Sassatelli |first2=Monica |last3=Delanty |first3=Gerard |date=2011 |title=Festivals and the Cultural Public Sphere |url=https://books.google.com/books?id=82urAgAAQBAJ&q=cannes+film+festival+Tyrone+Power+1939&pg=PT187 |location=Abingdon-on-Thames |language=en |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-58730-3 |access-date=30 October 2020 |archive-date=27 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827222358/https://books.google.com/books?id=82urAgAAQBAJ&q=cannes%20film%20festival%20Tyrone%20Power%201939&pg=PT187 |url-status=live}}</ref> Шешуші сәт 1938 жылы болды: [[Бенито Муссолини|Муссолини]] мен [[Адольф Гитлер]] қазылар алқасының шешімін жоққа шығарып, «Үздік фильм» үшін берілетін Муссолини кубогын ({{lang-it|Coppa Mussolini}}) Муссолинидің ұлының жетекшілігімен түсірілген «Ұшқыш Лучано Серра» ({{lang-it|Luciano Serra, pilota}}) атты италиялық соғыс фильміне берді. Ал «Үздік шетелдік фильм» үшін Муссолини кубогын — ереже бойынша деректі фильмдердің қатысуына тыйым салынғанына қарамастан — нацистік Халықты ағарту және насихат министрлігімен бірлесіп шығарылған 1936 жылғы [[1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Берлин Олимпиадасы]] туралы «[[Олимпия (фильм)|Олимпия]]» ({{lang-de|Olympia}}) неміс деректі фильміне табыстады. Бұл шешімге наразы болған Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тың қазылар алқасы мүшелері фестивальге қайтып оралмауға бекініп, одан шығып кетті.<ref name="Reel">{{cite book |last=Crouse |first=Richard |date=2005 |title=Reel Winners: Movie Award Trivia |url=https://books.google.com/books?id=e9zTIVIDyMMC&q=cannes+film+festival+1939+hunchback&pg=PA38 |location=Toronto |language=en |publisher=Dundurn Press |page=38 |isbn=978-1-55002-574-3 |access-date=30 October 2020 |archive-date=27 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827222359/https://books.google.com/books?id=e9zTIVIDyMMC&q=cannes%20film%20festival%201939%20hunchback&pg=PA38 |url-status=live}}</ref> Бұл оқиға француздардың жеке фестиваль құруына түрткі болды. Канн қаласы Лазур жағалауындағы курорттық қала ретіндегі туристік тартымдылығына байланысты, сондай-ақ қала әкімдігі муниципалитеттің қаржылық үлесін арттыруға және іс-шара үшін арнайы ғимарат салуға уәде бергендіктен таңдалды. [[Metro-Goldwyn-Mayer]] компаниясы арнайы жалдаған мұхит лайнерімен Каннға [[Гэри Купер]], [[Кэри Грант]], [[Марлен Дитрих]], [[Тайрон Пауэр]], [[Джеймс Кэгни]] және [[Мэй Уэст]] бастаған [[Голливуд]] жұлдыздарының тұтас шоғыры келді. 31 тамызда фестивальдің салтанатты ашылу кешінде америкалық «[[Нотр-Дам бүкірі (фильм, 1939)|Нотр-Дам бүкірі]]» ({{lang-en|The Hunchback of Notre Dame}}) фильмінің жабық көрсетілімі өтті. Алайда келесі күні, 1 қыркүйекте, Германияның Польшаға басып кіруімен соғыс өрті тұтанды. Фестиваль 10 күнге кейінге шегеріліп, жағдай оңалса қайта жалғасады деп шешілді.<ref name="City" /> Бірақ жағдай ушыға түсіп, 3 қыркүйекте Франция мен Ұлыбритания Германияға соғыс жариялады, бұл [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуы еді. Франция үкіметі жалпы мобилизация жариялап, ресми түрде тоқтатылды.<ref name="beginning">{{cite web |url=http://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0001/1938-1951-the-birth-of-the-festival.html |title=1938–1951: The birth of the Festival |work=fresques.ina.fr |access-date=28 May 2017 |archive-date=7 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407174714/https://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0001/1938-1951-the-birth-of-the-festival.html |url-status=live}}</ref> Соғыстан кейін, 1946 жылы фестиваль қайта жанданды. 20 қыркүйек пен 5 қазан аралығында өткен алғашқы халықаралық кинофорумға 21 мемлекет қатысып, көрсетілімдер Канн казиносының ғимаратында ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=http://www.intercontinental-carlton-cannes.com/en/100th-anniversary/history/1946 |title=1st Cannes Film Festival |access-date=20 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020200436/http://www.intercontinental-carlton-cannes.com/en/100th-anniversary/history/1946 |archive-date=20 October 2013}}</ref> 1947 жылы фестиваль «Festival du film de Cannes» деген атаумен өткенімен, ұйымдастыру жұмыстары біраз қиындықтарға тап болды. Ал 1948 және 1950 жылдары қаржы тапшылығына байланысты шара мүлдем өткізілмеді. 1949 жылы Круазет жағалауында фестиваль үшін арнайы Фестивальдер сарайы ({{lang-fr|Palais des Festivals}}) бой көтерді. Дегенмен, құрылысы толық аяқталмаған ғимараттың шатыры ашылу салтанаты кезіндегі қатты дауылға шыдас бермей, ұшып кеткен. 1951 жылы күзде өтетін Венеция кинофестивалімен бәсекелестікті болдырмау мақсатында Канн фестивалінің уақыты көктемге ауыстырылды.<ref name="beginning" /> === 1950—1960 жылдар === 1950-жылдардың басында фестиваль шоу-бизнес саласындағы атышулы оқиғалар мен танымал тұлғалардың махаббат хикаялары арқылы туристер мен баспасөздің ерекше назарын аудартты. Сонымен қатар, фестивальдің көркемдік деңгейі де қарқынды дами бастады. Фильмдерді іріктеу төңірегіндегі дау-дамайларға байланысты, ерекше туындылар мен батыл режиссерлерді марапаттау мақсатында Киносыншылар сыйлығы (Critics' Prize) тағайындалды. 1954 жылы алғаш рет Қазылар алқасының арнайы жүлдесі берілді. 1951 жылы фестивальдің бас жүлдесі болған «[[Гран-при (Канн кинофестивалі)|Гран-при]]дің» орнына [[Алтын пальма бұтағы]] ({{lang-fr|Palme d'Or}}) енгізілді. 1957 жылы Долорес дель Рио ресми іріктеу қазылар алқасының алғашқы әйел мүшесі болды.<ref name="women cannes">{{cite web |url=http://www.harpersbazaar.com/culture/film-tv/g9916486/women-cannes-film-festival/ |title=Honoring the Female Trailblazers of Cannes /2. Dolores del Río |work=harpersbazaar.com |date=25 May 2017 |access-date=31 May 2017 |archive-date=31 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331044209/https://www.harpersbazaar.com/culture/film-tv/g9916486/women-cannes-film-festival/ |url-status=live}}</ref> 1959 жылы Кинонарық ({{lang-fr|Marché du Film}}) негізі қаланды. Бұл фестивальге коммерциялық сипат беріп, киноиндустриядағы сатып алушылар мен сатушылар арасындағы байланысты жеңілдетті. Ол кино саудасына арналған алғашқы халықаралық платформаға айналды. Соған қарамастан, 1950-жылдары «Түн мен тұман» (1956) және «Хиросима, махаббатым менің» (1959) сияқты бірқатар үздік туындылар дипломатиялық себептерге байланысты конкурстық бағдарламаға жіберілмеді. Осы жылдары қазылар алқасының үш мәрте төрағасы болған [[Жан Кокто]]: «Канн фестивалі — саясатқа орын жоқ бейтарап аймақ болуы тиіс. Бұл достардың жай ғана кездесу орнына айналуы керек», — деп атап өткен болатын.<ref>{{cite web |url=http://www.festival-cannes.fr/en/about/festivalHistory |title=Festival de Cannes – Festival History |work=festival-cannes.fr |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514112740/http://www.festival-cannes.fr/en/about/festivalHistory |archive-date=14 May 2007}}</ref><ref>{{cite web |url=http://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0002/1952-1959-celebrities-politics-and-the-film-world.html |title=1952–1959: Celebrities, politics and the film world |work=fresques.ina.fr |access-date=28 May 2017 |archive-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116025734/https://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0002/1952-1959-celebrities-politics-and-the-film-world.html |url-status=live}}</ref> 1962 жылы Франция киносыншылар одағы Канн кинофестивалінің алғашқы параллельді секциясы ретінде Халықаралық сын апталығының ({{lang-fr|Semaine de la Critique}}) негізін қалады. Секцияның басты мақсаты — коммерциялық үрдістерге бой алдырмай, әлем режиссерлерінің алғашқы және екінші туындыларын көпшілікке таныстыру болды. 1965 жылы [[Оливия де Хэвилленд]] қазылар алқасының тұңғыш әйел төрайымы болып тағайындалды, ал 1966 жылы бұл міндетті [[Софи Лорен]] атқарды.<ref>{{cite web |url=http://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0003/1960-1968-the-growing-legitimacy-of-cinema-and-a-world-of-new-horizons.html |title=1960–1968: The growing legitimacy of cinema and a world of new horizons |work=fresques.ina.fr |access-date=28 May 2017 |archive-date=12 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812100344/http://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0003/1960-1968-the-growing-legitimacy-of-cinema-and-a-world-of-new-horizons.html |url-status=live}}</ref> 1968 жылғы фестиваль 19 мамырда өз жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды. [[Карлос Саура]] мен [[Милош Форман]] сияқты режиссерлер өз фильмдерін конкурстан алып тастады. 18 мамырда режиссер [[Луи Маль]] бір топ әріптестерімен бірге Фестивальдер сарайының үлкен залын басып алып, бүкіл Франциядағы ереуілге шыққан студенттер мен жұмысшыларға қолдау көрсету мақсатында көрсетілімдерді тоқтатты.<ref>{{cite web |url=http://www.cannes-fest.com/an1968.htm |title=1968 Cannes Festival |work=cannes-fest.com |access-date=28 May 2017 |archive-date=8 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108225157/http://www.cannes-fest.com/an1968.htm |url-status=live}}</ref> Сондай-ақ, бұл наразылық [[Француз синематекасы]] президентінің қызметінен шеттетілуіне қарсылық ретінде ұйымдастырылды. Режиссерлер президенттің қайта тағайындалуына қол жеткізіп, сол жылы Кинорежиссерлер қоғамын (SRF) құрды.<ref>{{cite web |url=http://www.quinzaine-realisateurs.com/en/the-fortnight-in-action/ |title=The Fortnight in action |work=quinzaine-realisateurs.com |access-date=28 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170515154909/http://www.quinzaine-realisateurs.com/en/the-fortnight-in-action/ |archive-date=15 May 2017 |url-status=dead}}</ref> 1969 жылы Пьер-Анри Делю бастаған SRF «Режиссерлердің екі апталығы» ({{lang-fr|Quinzaine des Réalisateurs}}) атты жаңа конкурстан тыс секцияны ашты. Бұл бағдарлама әлемнің түкпір-түкпірінен іріктелген, тәуелсіз көркемдік таңдауымен ерекшеленетін фильмдерді таныстыруды қолға алды.<ref>{{cite web |url=http://www.quinzaine-realisateurs.com/en/home-en/ |title=Directors' Fortnight |publisher=Directors' Fortnight website |access-date=27 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523062117/http://www.quinzaine-realisateurs.com/en/home-en/ |archive-date=23 May 2017 |url-status=dead}}</ref> === 1970—1980 жылдар === 1970-жылдары фестивальде маңызды өзгерістер орын алды. 1972 жылы Роберт Фавр Ле Бре жаңа президент, ал Морис Бесси бас делегат болып тағайындалды. Бесси қатысатын фильмдерді іріктеу жүйесіне жаңа техникалық әдістер енгізіп, бұл процесті дипломатиялық қысымдардан босатты. «[[МЭШ (фильм)|МЭШ]]» және кейінірек «Өртті жылдар шежіресі» ({{lang-ar|Waqai' sanawat al-jamr}}) сияқты туындылар осы бетбұрыстың белгісі болды. Кей жағдайларда бұл өзгерістер [[Андрей Арсеньевич Тарковский|Андрей Тарковский]] сияқты режиссерлерге өз елдеріндегі цензура қиындықтарын жеңуге көмектесті.<ref>{{cite web |url=http://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0004/1969-1977-a-festival-that-moves-with-the-times.html |title=1969–1977: A Festival that moves with the times |work=fresques.ina.fr |access-date=30 May 2017 |archive-date=12 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812095116/http://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0004/1969-1977-a-festival-that-moves-with-the-times.html |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар, осы уақытқа дейін фестивальге қатысатын фильмдерді әр елдің өзі таңдап келсе, 1972 жылы Бесси француз фильмдерін және шетелдік фильмдерді іріктеу үшін екі бөлек комитет құрды.<ref>{{cite web |url=http://www.cannes-fest.com/an1972.htm |title=1972 – Tout le monde il est beau, tout le monde il est gentil |work=cannes-fest.com |access-date=28 May 2017 |archive-date=16 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116165103/http://www.cannes-fest.com/an1972.htm |url-status=live}}</ref> 1978 жылы Жиль Жакоб бас делегат лауазымына келіп, кез келген секциядағы ең үздік дебюттік жұмысқа берілетін «[[Алтын камера]]» сыйлығын және конкурстан тыс санаттарға арналған «[[Ерекше көзқарас]]» секциясын енгізді. Басқа да өзгерістердің қатарында фестиваль ұзақтығының он үш күнге дейін қысқаруы болды, бұл таңдалған фильмдер санының азаюына әкелді. Сондай-ақ, Жакобқа дейін қазылар алқасы негізінен кино академиктерінен құралса, ол алқа құрамына танымал тұлғалар мен киноиндустрия кәсіби мамандарын тарта бастады.<ref>{{cite web |url=http://www.cannes-fest.com/an1978.htm |title=1978 – Cannes, Le Retour |work=Cannes-fest.com |access-date=28 May 2017 |archive-date=1 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501054240/http://www.cannes-fest.com/an1978.htm |url-status=live}}</ref> 1983 жылы фестиваль өткізу үшін Фестивальдер мен конгрестер сарайының ({{lang-fr|Palais des Festivals et des Congrès}}) жаңа, әлдеқайда үлкен ғимараты салынды, ал «Режиссерлердің екі апталығы» ескі ғимаратта қалды. Жаңа ғимаратқа «Бункер» деген лақап ат беріліп, ол көптеген сынға ұшырады; әсіресе, іс-шара басталғанда құрылыстың әлі толық аяқталмауы және бірнеше техникалық ақаулардың орын алуы наразылық тудырды.<ref>{{cite web |url=http://www.cannes-fest.com/an1983.htm |title=1983 – Le Festival blessé |work=Cannes-fest.com archive |access-date=28 May 2017 |archive-date=20 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720200638/http://www.cannes-fest.com/an1983.htm |url-status=live}}</ref> 1984 жылы Пьер Вио Роберт Фавр Ле Бренің орнына фестиваль президенті болып келді.<ref>{{cite web |url=http://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0005/1978-1986-a-wind-of-change.html |title=1978–1986: A wind of change |work=fresques.ina.fr |access-date=28 May 2017 |archive-date=12 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812095613/http://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0005/1978-1986-a-wind-of-change.html |url-status=live}}</ref> Оның басқаруы кезінде фестиваль бағдарламасына Филиппин, Қытай, Куба, Аустралия, Үндістан, Жаңа Зеландия және Аргентина сияқты көбірек елдердің фильмдері ене бастады. 1987 жылы фестиваль тарихында алғаш рет Сарайдың кіреберісіне қызыл кілем төселді. 1989 жылы өткен бірінші «Кино және бостандық» форумында көптеген елдерден келген жүздеген режиссер «әлемде әлі де бар цензураның барлық түріне қарсы» декларацияға қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/69-editions/history |title=The History of the Festival / The 80s: The Modern Era |work=festival-cannes.com |access-date=31 May 2017 |archive-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413083303/https://www.festival-cannes.com/en/69-editions/history |url-status=live}}</ref> === 1990 — қазіргі уақыт === 1998 жылы Жиль Жакоб ресми іріктеудің соңғы секциясы — Синефондасьонның ({{lang-fr|La Cinéfondation}}) негізін қалады. Оның мақсаты — әлемдік кинотуындылардың жасалуына қолдау көрсету және жаңа сценарий авторларының танымал тұлғалар қатарына қосылуына ықпал ету болды.<ref>{{cite web |url=http://www.cinefondation.com/en/selectioninformation |title=Presentation |work=Cinéfondation |access-date=28 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529122754/http://www.cinefondation.com/en/selectioninformation |archive-date=29 May 2017 |url-status=usurped}}</ref> 2000 жылы бұл жоба жас режиссерлердің жазу шеберлігі мен сценарийлерін жетілдіруге арналған «Резиденция» ({{lang-fr|La Résidence}}) бағдарламасымен, ал 2005 жылы жылына жиырма режиссерге өз фильмдерін қаржыландыруға көмектесетін «Ателье» ({{lang-fr|L'Atelier}}) бөлімімен толықты. 2000 жылы Жиль Жакоб Құрметті президент болып тағайындалды, ал 2002 жылы фестиваль ресми түрде «Канн кинофестивалі» ({{lang-fr|Festival de Cannes}}) атауын қабылдады.<ref>{{cite web |url=http://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0006/1987-1996-the-first-palme-d-or-for-a-woman-director.html |title=1987–1996: The first Palme d'Or for a woman director |work=fresques.ina.fr |access-date=28 May 2017 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320104817/https://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0006/1987-1996-the-first-palme-d-or-for-a-woman-director.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0007/1997-today-the-festival-enters-a-new-century.html |title=1997-today: The Festival enters a new century |work=fresques.ina.fr |access-date=28 May 2017 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320104806/https://fresques.ina.fr/festival-de-cannes-en/parcours/0007/1997-today-the-festival-enters-a-new-century.html |url-status=live}}</ref> 2000-жылдары фестиваль кино әлеміндегі технологиялық жетістіктерге, әсіресе цифрлық әдістерге көбірек көңіл бөле бастады. 2004 жылы фестивальдің реставрацияланған тарихи фильмдері мен деректі туындылары «Канн классикасы» ({{lang-fr|Cannes Classics}}) бағдарламасы аясында ұсынылды. 2007 жылы Тьерри Фремо Бас делегат болды. 2020 жылғы 20 наурызда ұйымдастырушылар [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] пандемиясына байланысты 2020 жылғы фестивальдің кейінге шегерілгенін хабарлады. Коммерциялық мақсатта бірнеше фильмдер «Ресми іріктеу» тізіміне енгізілгенімен,<ref>{{cite web |date=10 May 2020 |title=Cannes Will Announce Official Selection in June, but There'll Be No Physical Edition This Year |url=https://www.indiewire.com/2020/05/cannes-2020-official-selection-june-canceled-1202230377/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604015207/https://www.indiewire.com/2020/05/cannes-2020-official-selection-june-canceled-1202230377/ |archive-date=4 June 2020 |access-date=10 May 2020 |work=IndieWire}}</ref> көп ұзамай бұл жылғы шара ресми түрде тоқтатылды. Ұйымдастырушылар басқа шетелдік фестивальдер сияқты онлайн форматты қолданудан бас тартты.<ref>{{Cite news |last=Marshall |first=Alex |date=19 March 2020 |title=Cannes Film Festival Postponed Over Coronavirus Concerns |url=https://www.nytimes.com/2020/03/19/movies/cannes-film-festival-coronavirus.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319201548/https://www.nytimes.com/2020/03/19/movies/cannes-film-festival-coronavirus.html |archive-date=19 March 2020 |access-date=29 March 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Осылайша, 1968 жылдан бері алғаш рет фестиваль өткізілмеді. 2021 жылы Францияда пандемия толық бақылауға алынбағандықтан, фестиваль әдеттегі мамыр айынан екі айға кейінге шегерілді. Қызыл кілемдегі түсірілім тобы мен актерлерден басқа барлық қатысушыларға маска тағу міндеттелді. 2020 жылы қазылар алқасының төрағасы болып таңдалған [[Спайк Ли]] 2021 жылғы фестивальдің негізгі конкурсына қайтадан төрағалық етуге шақырылды.<ref>{{Cite news |last=Marshall |first=Alex |url=https://www.nytimes.com/2020/01/14/arts/spike-lee-cannes-film-festival.html |title=Spike Lee to Head Cannes Film Festival Jury |date=14 January 2020 |work=The New York Times |access-date=29 March 2020 |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320104738/https://www.nytimes.com/2020/01/14/arts/spike-lee-cannes-film-festival.html |url-status=live}}</ref> 2020 жылы жарық көрмеген көптеген туындыларды орналастыру үшін «Канн премьералары» секциясы құрылды. Сондай-ақ, «Климат үшін кино» атты арнайы секция ашылды, бірақ кейінгі жылдары ол бағдарламадан алынып тасталды. 2022 жылы фестиваль әкімшілігі [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресей-Украина соғысына]] қарсы шықпаған ресейлік [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] өкілдеріне баспасөз аккредитациясын беруден бас тартты.<ref>{{Cite web |last=Roxborough |first=Scott |date=9 May 2022 |title=Cannes Fest Declines Accreditation for Russian Journalists From Outlets That Don't Oppose War on Ukraine |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cannes-2022-festival-bars-russian-journalists-ukraine-war-1235143013/ |access-date=10 May 2022 |website=[[The Hollywood Reporter]] |language=en-US |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510154254/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cannes-2022-festival-bars-russian-journalists-ukraine-war-1235143013/ |url-status=live}}</ref> Фестивальдің ашылу кешінде Украина президенті [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] бейнебайланыс арқылы сөз сөйлеп, соғыс және ондағы киноның рөлі туралы баяндады.<ref>{{Cite web |last=Garvey |first=Marianne |title=Zelensky made a special appearance at Cannes Film Festival |url=https://www.cnn.com/2022/05/18/entertainment/cannes-volodymyr-zelensky/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |date=18 May 2022 |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519151706/https://www.cnn.com/2022/05/18/entertainment/cannes-volodymyr-zelensky/index.html |url-status=live}}</ref> Режиссер Кирилл Серебренниковтың «Чайковскийдің әйелі» фильмінің ресми іріктеуге енуі Еуропалық киноакадемияның президенті [[Агнешка Холланд]] тарапынан сынға ұшырады; режиссер соғысты айыптап, Германияда қуғында өмір сүріп жатқанына қарамастан, бұл таңдау наразылық тудырды.<ref>{{Cite web |last=Holdsworth |first=Nick |date=May 21, 2022 |title=European Film Academy President Agnieszka Holland Slams Cannes for Welcoming a Russian Movie |url=https://variety.com/2022/film/global/european-film-academy-agnieszka-holland-cannes-russia-1235274070/ |website=[[Variety]]}}</ref> Сол жылы Ирис Кноблох фестиваль тарихындағы тұңғыш әйел президент болып сайланды.<ref>{{Cite news |date=17 May 2022 |title=Cannes 2022: How Iris Knobloch became the festival's first woman president |url=https://www.lemonde.fr/en/culture/article/2022/05/17/cannes-2022-how-iris-knobloch-became-the-festival-s-first-woman-president_5983839_30.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518100759/https://www.lemonde.fr/en/culture/article/2022/05/17/cannes-2022-how-iris-knobloch-became-the-festival-s-first-woman-president_5983839_30.html |archive-date=18 May 2024 |access-date=18 May 2024 |work=Le Monde.fr |language=en}}</ref> Ол бұл қызметте 2014 жылдан бері басқарып келген француздық «Canal+» операторының негізін қалаушысы Пьер Лескюрдің орнына келді.<ref>{{cite magazine |title=Cannes Film Festival Names Pierre Lescure President |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/cannes-film-festival-names-president-670706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210401002427/https://www.hollywoodreporter.com/news/cannes-film-festival-names-president-670706 |archive-date=1 April 2021 |access-date=14 January 2014 |magazine=The Hollywood Reporter}}</ref><ref>{{cite web |title=Pierre Lescure elected President of the Festival de Cannes |url=http://www.festival-cannes.com/en/article/60485.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326193148/http://www.festival-cannes.fr/en/article/60485.html |archive-date=26 March 2016 |access-date=28 March 2015 |publisher=Festival de Cannes}}</ref> 2025 жылғы фестивальде әйел режиссерлер түсірген фильмдердің үлесі рекордтық көрсеткішке — 45%-ға жетті.<ref>{{Cite web |last=Erbland |first=Kate |date=2025-05-08 |title=Did the Success of ‘The Substance’ and ‘Anatomy of a Fall’ Finally Teach Cannes a Lesson? |url=https://www.indiewire.com/features/commentary/cannes-2025-female-filmmakers-competition-1235114334/ |access-date=2025-08-12 |website=IndieWire |language=en-US}}</ref> ACID бағдарламасының ресми тізімі жарияланғаннан кейін бір күн өткенде, «Жаныңды уысыңа алып жүр» ({{lang-fr|Mets ton âme dans ta paume et marche}}) деректі фильмінің басты кейіпкерлерінің бірі, палестиналық фотожурналист Фатима Хассуна қаза тапты. Ол 2025 жылғы 16 сәуірде Газа секторындағы үйіне жасалған Израильдің әуе соққысынан отбасының он мүшесімен бірге мерт болды.<ref>{{Cite news |date=17 April 2025 |title=Gaza photojournalist Fatima Hassouna killed in a strike with 10 of her relatives |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/04/17/gaza-photojournalist-fatima-hassouna-killed-in-a-strike-with-10-of-her-relatives_6740338_4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417214901/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/04/17/gaza-photojournalist-fatima-hassouna-killed-in-a-strike-with-10-of-her-relatives_6740338_4.html |archive-date=17 April 2025 |access-date=18 April 2025 |work=Le Monde}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dalton |first=Ben |date=17 April 2025 |title=Cannes ACID responds to death of Fatma Hassona, subject of 2025 film selection, killed in Gaza |url=https://www.screendaily.com/news/cannes-acid-responds-to-death-of-fatma-hassona-subject-of-2025-film-selection-killed-in-gaza/5204061.article |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417170354/https://www.screendaily.com/news/cannes-acid-responds-to-death-of-fatma-hassona-subject-of-2025-film-selection-killed-in-gaza/5204061.article |archive-date=17 April 2025 |access-date=17 April 2025 |website=[[Screen International]]}}</ref><ref name="deadline">{{Cite news |last=Barraclough |first=Leo |date=17 April 2025 |title=Gaza Photojournalist In Cannes Doc Killed In Israeli Strike |url=https://deadline.com/2025/04/gaza-photojournalist-cannes-doc-killed-israeli-strike-1236370699/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250418085827/https://deadline.com/2025/04/gaza-photojournalist-cannes-doc-killed-israeli-strike-1236370699/ |archive-date=18 April 2025 |access-date=18 April 2025 |work=Deadline}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 April 2025 |title=Guerre à Gaza : la photojournaliste Fatima Hassouna assassinée dans le bombardement de sa maison par Israël |url=https://www.humanite.fr/culture-et-savoir/guerre-israel-hamas/guerre-a-gaza-la-photojournaliste-fatima-hassouna-assassinee-dans-le-bombardement-de-sa-maison-par-israel |access-date=18 April 2025 |website=L'Humanité |language=fr-FR}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nabaa |first=Clara |date=17 April 2025 |title=Photographer Fatima Hassona killed ahead of Cannes documentary debut |url=https://www.euronews.com/culture/2025/04/17/photojournalist-fatima-hassona-killed-in-gaza-day-after-documentary-selected-for-cannes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250418105456/https://www.euronews.com/culture/2025/04/17/photojournalist-fatima-hassona-killed-in-gaza-day-after-documentary-selected-for-cannes |archive-date=18 April 2025 |access-date=18 April 2025 |work=[[Euronews]] |language=en}}</ref> Фестиваль әкімшілігі ресми мәлімдеме жасап, көңіл айтты және [[Газадағы соғыс]] пен зорлық-зомбылықты айыптады.<ref>{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Tribute to Fatma Hassona |url=https://www.festival-cannes.com/en/press/press-releases/tribute-to-fatma-hassona/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423132942/https://www.festival-cannes.com/en/press/press-releases/tribute-to-fatma-hassona/ |archive-date=23 April 2025 |access-date=2025-04-23 |website=Festival de Cannes}}</ref><ref>{{Cite news |date=12 May 2025 |title=A Cannes, l'horreur de Gaza ne doit pas être silenciée |url=https://www.liberation.fr/idees-et-debats/tribunes/a-cannes-lhorreur-de-gaza-ne-doit-pas-etre-silenciee-20250513_RQ4G7A75Y5AEDJ2ZIMB66ZS6OQ/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514113312/https://www.liberation.fr/idees-et-debats/tribunes/a-cannes-lhorreur-de-gaza-ne-doit-pas-etre-silenciee-20250513_RQ4G7A75Y5AEDJ2ZIMB66ZS6OQ/ |archive-date=14 May 2025 |newspaper=Liberation |language=fr}}</ref> Фестивальдің ашылу күні 350-ден астам режиссер, актер және продюсер Хассунаның өлімін айыптап, Газадағы болып жатқан геноцидке қарсы хатқа қол қойды.<ref>{{Cite web |last=Mouriquand |first=David |date=13 May 2025 |title=More than 350 stars condemn Gaza 'genocide' in open letter in time for Cannes opening, despite Minecraft fans cheered up |url=https://www.euronews.com/culture/2025/05/13/more-than-350-stars-condemn-gaza-genocide-in-open-letter-in-time-for-cannes-opening |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518174113/https://www.euronews.com/culture/2025/05/13/more-than-350-stars-condemn-gaza-genocide-in-open-letter-in-time-for-cannes-opening |archive-date=18 May 2025 |access-date=13 May 2025 |website=Euronews}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 May 2025 |title=Shame on You, Zombies!: Hollywood stars condemn Gaza 'genocide' and a Minecraft party on eve of Cannes Film Festival |url=https://www.france24.com/en/culture/20250512-cannes-gaza-hollywood |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516113943/https://www.france24.com/en/culture/20250512-cannes-gaza-hollywood |archive-date=16 May 2025 |access-date=13 May 2025 |website=France 24}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ritman |first=Alex |date=12 May 2025 |title=Mark Ruffalo, Guy Pearce, Melissa Barrera and Ralph Fiennes Among 350+ Figures to Sign Letter About Killing of Palestinian Protagonist of Cannes-Bound Doc: 'We Are Ashamed' of Industry 'Passivity' (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2025/film/global/letter-about-killing-of-fatma-hassona-1236391687/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514170023/https://variety.com/2025/film/global/letter-about-killing-of-fatma-hassona-1236391687/ |archive-date=14 May 2025 |access-date=12 May 2025 |website=Variety}}</ref> == Іріктеу == Көрсетілімге қатысатын фильмдерді іріктеу және жеңімпаздарды анықтау процесі бірнеше кезеңнен тұрады. Канн кинофестивалінің ресми және бейресми бағдарламаларына алдын ала қойылған шарттарға сай келетін кез келген туынды үміткер бола алады. Іріктеуге ұсынылатын фильмдер Канн фестиваліне дейінгі соңғы он екі ай ішінде түсірілген болуы және бұған дейін басқа кинематографиялық форумдардың конкурстық бағдарламаларына қатыспауы тиіс. Фильмдердің ұзақтығына қойылатын талаптар: * Қысқа метражды фильм — титрларымен қосқанда 15 минутқа дейін; * Толық метражды фильм — 60 минуттан жоғары. 1970-жылдардың соңына дейін фестивальге қатысатын фильмдерді елдердің өздері ұсынатын, ал қазіргі уақытта іріктеуді фестиваль әкімшілігі дербес жүргізеді.<ref name=kommers1>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=760612 «Александру Сокурову нашли пару» № 67(3643) от 20.04.2007 Андрей Ъ-Плахов.]Газета «Коммерсантъ» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327070816/http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=760612 |date=2009-03-27 }}</ref> Арнайы комиссия конкурстық талаптарға сай келетін үміткерлердің ішінен фестивальге қатысатындарын таңдап алады. == Бағдарламалар == Канн кинофестивалі бірнеше түрлі секциялардан тұрады:<ref>{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/ |title=Festival de Cannes – Official Site |access-date=28 May 2017}}</ref> === Ресми іріктеу === * '''Негізгі конкурс''' ({{lang-fr|Compétition}}) – Әдетте [[Алтын пальма бұтағы]] үшін бақ сынайтын 22 фильмнен тұрады. Барлық туындылар Каннның 2300-ден астам орны бар басты залы — Луи Люмьер атындағы үлкен аудиторияда (''Théâtre Lumière'') көрсетіледі.<ref>{{Cite web |title=Auditorium Louis Lumière |url=https://en.palaisdesfestivals.com/space-and-equipment/all-areas-of-le-palais/auditorium-louis-lumiere/ |access-date=2025-10-08 |website=Palais des Festivals}}</ref> * '''Ерекше көзқарас''' ({{lang-fr|Un Certain Regard}}) – Фестивальдің маңыздылығы жағынан екінші секциясы. Мұнда көбінесе дебюттік жұмыстарын ұсынған жас режиссерлер «Ерекше көзқарас» жүлдесі (''Prix un certain regard'') үшін бақ сынайды. Фильмдер Дебюсси залында (''Salle Debussy'') көрсетіледі. * '''Конкурстан тыс бағдарлама''' ({{lang-fr|Hors Compétition}}) – Әдетте негізгі конкурсқа таңдалмаған француз, америкалық немесе азиялық блокбастерлер, сондай-ақ фестивальдің ашылу фильмі. Көрсетілімдер Луи Люмьер атындағы үлкен аудиторияда өтеді. * '''Түнгі көрсетілімдер''' ({{lang-fr|Séances de minuit}}) – Әдетте коммерциялық әлеуеті жоғары қорқынышты фильмдер немесе комедиялар. Көрсетілімдер Луи Люмьер атындағы үлкен аудиторияда өтеді. * '''Канн премьералары''' ({{lang-fr|Cannes Première}}) – Әдетте негізгі конкурсқа өтпей қалған фильмдер. Дебюсси залында көрсетіледі, бірақ ресми жүлделер үшін таласпайды. * '''Арнайы көрсетілімдер''' ({{lang-fr|Séances spéciales}}) – Әртүрлі жанрдағы көркем фильмдер. Дебюсси залында немесе Бунюэль залында (''Salle Buñuel'') көрсетіледі, бірақ ресми жүлделерге қатыспайды. * '''Синефондасьон''' ({{lang-fr|Cinéfondation}}) – Әлемдегі киномектептерден іріктелген он бес шақты қысқа және орта метражды туындылар. Ақшалай жүлделер үшін бақ сынайды. Көрсетілімдер Бунюэль залында өтеді. * '''Қысқа метражды фильмдер конкурсы''' ({{lang-fr|Courts métrages}}) – Қысқа метражды фильмге арналған Алтын пальма бұтағы үшін таласатын он шақты туынды. Дебюсси залында көрсетіледі. * '''Канн классикасы''' ({{lang-fr|Cannes Classics}}) – Әлемдік кино мұрасын дәріптейтін секция. Мұнда жаңартылған (реставрацияланған) классикалық фильмдер, кино туралы деректі туындылар мен белгілі тұлғаларға арналған фильмдер көрсетіледі. * '''Жағажайдағы кино''' ({{lang-fr|Cinéma de la Plage}}) – Фестивальдің жалғыз тегін секциясы. Масе жағажайында қалың жұртшылыққа арналған классикалық фильмдер мен жаңа туындылар ұсынылады.<ref>{{cite web | url=https://variety.com/2022/film/global/cannes-film-festival-cinema-de-la-plage-1235262855/ | title=Cannes Film Festival Unveils Cinema de la Plage Lineup | date=10 May 2022 | access-date=18 April 2024}}</ref> * '''Канн иммерсивті киносы''' ({{lang-fr|Cannes Immersive}}) – 2024 жылдан бастап енгізілген секция. Мұнда виртуалды шындық (VR) өнімдері көрсетіліп, секцияның бас жүлдесі сарапқа салынады. === Параллельді секциялар === * '''Халықаралық сын апталығы''' ({{lang-fr|Semaine de la Critique}}) – 1962 жылдан бері жұмыс істейді. Негізгі мақсаты — жаңа таланттарды ашу және әлем режиссерлерінің алғашқы немесе екінші толық метражды фильмдерін таныстыру. Секция аясында толық және қысқа метражды фильмдердің шағын конкурсы мен арнайы көрсетілімдер өтеді. * '''Режиссерлердің екі апталығы''' ({{lang-fr|Quinzaine des Réalisateurs}}) – 1969 жылдан бері өткізіліп келеді. Жаңа таланттарды іздеуге, авангардтық туындыларды немесе танымал режиссерлердің ерекше жұмыстарын көрсетуге бағытталған. * '''ACID''' ({{lang-fr|Association du cinéma indépendant pour sa diffusion}}) – 1992 жылдан бастап тәуелсіз фильмдерді таратуға, авангардтық өндірісті қолдауға және жаңа есімдерді танытуға күш салады. * '''Әлемнің барлық кинолары''' ({{lang-fr|Tous les Cinémas du Monde}}) – Әлемдік кинематографтың сан алуандығын паш ететін секция. Күн сайын бір ел қонаққа шақырылып, өз мәдениеті мен бірегейлігін көрсететін толық және қысқа метражды фильмдерін ұсынады. === Параллельді іс-шаралар === * '''Marché du Film''' (Кинонарық) – Әлемдегі ең ірі кино нарығы. «Think-Film Impact Production» компаниясымен бірлесе отырып, Marché du Film аясында «impACT» бағдарламасы енгізілді. Ол панельдік пікірталастар мен шеберлік сыныптары арқылы маңызды әлеуметтік тақырыптарды көтереді. Соның ішінде, киноөндірісті экологиялық тұрғыдан тұрақты ету стратегияларын талқылайтын «Киноның болашағы — жасыл» (The Future of Film is Green) сияқты жобалар бар.<ref>{{cite web |title=Think-Film Impact Production returns to Cannes with new cutting-edge topics on film & society |url=https://www.marchedufilm.com/news/think-film-impact-production-returns-to-cannes-with-new-cutting-edge-topics-on-film-society/ |website=Marché du Film |date=16 May 2023 |access-date=21 May 2025}}</ref> * '''Шеберлік сыныптары''' – Әлемге әйгілі режиссерлер мен киногерлердің көпшілік алдында өткізетін дәрістері. * '''Құрмет көрсету''' ({{lang-fr|Hommages}}) – Халықаралық деңгейде танымал әртістердің құрметіне олардың фильмдері көрсетіліп, Фестиваль трофейі (Festival Trophee) табысталады. * '''Продюсерлер желісі''' (Producers Network) – Халықаралық ко-продукция (бірлескен өндіріс) жасауға арналған алаң. * '''Көрмелер''' – Жыл сайын белгілі бір суретшіге, шығармашылыққа немесе кино тақырыбына арналған көрмелер ұйымдастырылып, фестиваль бағдарламасын толықтыра түседі. == Ресми қазылар алқасы == Әрбір іс-шара басталар алдында фестивальдің директорлар кеңесі Канн марапаттарын иеленетін фильмдерді таңдауға толық жауапты қазылар алқасын тағайындайды. Қазылар алқасының мүшелері халықаралық деңгейдегі өнер қайраткерлерінің арасынан олардың шығармашылық еңбегі мен кәсіби беделіне қарай таңдалады.<ref>{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/festival/juries |title=Festival de Cannes: Juries |work=festival-cannes.com |access-date=2026-05-06}}</ref> Қазылар алқасының төрағасын тағайындау күзде жасалатын бірнеше жыл сайынғы басқарушылық ұсыныстардан кейін жүзеге асады және бекіту үшін фестивальдің директорлар кеңесіне ұсынылады.<ref>{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/article/56994.html |title=Festival de Cannes: Juries |work=festival-cannes.com |access-date=2026-05-06}}</ref> * '''Негізгі конкурс''' — төрағадан және конкурсқа қатысатын толық метражды фильмдердің жүлделерін анықтайтын түрлі кино немесе өнер қайраткерлерінен тұратын халықаралық қазылар алқасы. * '''Синефондасьон және қысқа метражды фильмдер''' — төрағадан және төрт кино қайраткерінен тұрады. Олар «Қысқа метражды фильмдердің Алтын пальма бұтағын», сондай-ақ «Синефондасьон» секциясының үш үздік фильмін анықтайды. * '''Ерекше көзқарас''' — төрағадан, журналистерден, кино мамандығының студенттерінен және сала мамандарынан тұрады. Олар «Ерекше көзқарас» басты жүлдесін табычтайды және бұған қоса тағы екі фильмді ерекше атап өте алады. * '''Алтын камера''' — төрағадан, сонымен қатар кинорежиссерлерден, техник мамандардан, француздық және халықаралық сыншылардан тұрады. Олар кез келген санаттағы ең үздік алғашқы фильмді марапаттайды. Қазылар алқасы жеңімпаздарды анықтау үшін жыл сайын тарихи [[Вилла Домерг]] ({{lang-fr|Villa Domergue}}) ғимаратында бас қосады.<ref name="cannesvilla">{{cite web |title=Patrimoine: Villa Domergue |url=http://www.cannes.com/fr/cadre-de-vie/patrimoine/hotels-et-belles-demeures/villa-domergue.html |website=Site officiel de la Ville de Cannes |access-date=6 July 2017}}</ref> === Негізгі конкурс төрағалары === {{Div col|4}} * [[Жорж Юисман]] (1946-49), * [[Андре Моруа]] (1951, 1957), * [[Морис Женевуа]] (1952), * [[Жан Кокто]] (1953-54), * [[Марсель Паньоль]] (1955), * [[Морис Леман]] (1956), * [[Марсель Ашар]] (1958-59), * [[Жорж Сименон]] (1960), * [[Жан Жионо]] (1961), * [[Тэцуро Фурукаки]] (1962), * [[Арман Салакру]] (1963), * [[Фриц Ланг]] (1964), * [[Оливия де Хэвилленд]] (1965), * [[Софи Лорен]] (1966), * [[Алессандро Блазетти]] (1967), * [[Андре Шамсон]] (1968), * [[Лукино Висконти]] (1969), * [[Мигель Анхель Астуриас]] (1970), * [[Мишель Морган]] (1971), * [[Джозеф Лоузи]] (1972), * [[Ингрид Бергман]] (1973), * [[Рене Клер]] (1974), * [[Жанна Моро]] (1975, 1995), * [[Теннесси Уильямс]] (1976), * [[Роберто Росселлини]] (1977), * [[Алан Пакула]] (1978), * [[Франсуаза Саган]] (1979), * [[Кирк Дуглас]] (1980), * [[Жак Дере]] (1981), * [[Джорджо Стрелер]] (1982), * [[Уильям Стайрон]] (1983), * [[Дирк Богард]] (1984), * [[Милош Форман]] (1985), * [[Сидни Поллак]] (1986), * [[Ив Монтан]] (1987), * [[Этторе Скола]] (1988), * [[Вим Вендерс]] (1989), * [[Бернардо Бертолуччи]] (1990), * [[Роман Полански]] (1991), * [[Жерар Депардьё]] (1992), * [[Луи Маль]] (1993), * [[Клинт Иствуд]] (1994), * [[Фрэнсис Форд Коппола]] (1996), * [[Изабель Аджани]] (1997), * [[Мартин Скорсезе]] (1998), * [[Дэвид Кроненберг]] (1999), * [[Люк Бессон]] (2000), * [[Лив Ульман]] (2001), * [[Дэвид Линч]] (2002), * [[Патрис Шеро]] (2003), * [[Квентин Тарантино]] (2004), * [[Эмир Кустурица]] (2005), * [[Вонг Карвай]] (2006), * [[Стивен Фрирз]] (2007), * [[Шон Пенн]] (2008), * [[Изабель Юппер]] (2009), * [[Тим Бёртон]] (2010), * [[Роберт Де Ниро]] (2011), * [[Нанни Моретти]] (2012), * [[Стивен Спилберг]] (2013), * [[Джейн Кэмпион]] (2014), * [[Ағайынды Коэн]] (2015), * [[Джордж Миллер]] (2016), * [[Педро Альмодовар]] (2017), * [[Кейт Бланшетт]] (2018), * [[Алехандро Гонсалес Иньярриту]] (2019), * [[Спайк Ли]] (2021), * [[Венсан Линдон]] (2022), * [[Рубен Эстлунд]] (2023), * [[Грета Гервиг]] (2024), * [[Жюльет Бинош]] (2025), * [[Пак Чхан Ук]] (2026). {{Div col end}} == Марапаттар == [[Сурет:Palmed'or.jpg|thumb|300px|«[[Алтын пальма бұтағы]]»]] Канн кинофестивалінің ең беделді марапаты — үздік фильмге берілетін [[Алтын пальма бұтағы]] болып табылады. * '''Негізгі конкурс''' ** [[Алтын пальма бұтағы]] ({{lang-fr|Palme d'Or}}) – Үздік фильм ** Қысқа метражды фильмдердің Алтын пальма бұтағы ({{lang-fr|Palme d'Or du court métrage}}) – Үздік қысқа метражды фильм ** [[Гран-при (Канн кинофестивалі)|Гран-при]] ({{lang-fr|Grand Prix}}) – Фестивальдің Үлкен жүлдесі ** [[Қазылар алқасының жүлдесі (Канн кинофестивалі)|Қазылар алқасының жүлдесі]] ({{lang-fr|Prix du Jury}}) ** [[Канн кинофестивалінің үздік режиссер жүлдесі|Үздік режиссура]] ({{lang-fr|Prix de la mise en scène}}) ** [[Канн кинофестивалінің үздік актер жүлдесі|Үздік актер]] ({{lang-fr|Prix d'interprétation masculine}}) ** [[Канн кинофестивалінің үздік актриса жүлдесі|Үздік актриса]] ({{lang-fr|Prix d'interprétation féminine}}) ** [[Канн кинофестивалінің үздік сценарий жүлдесі|Үздік сценарий]] ({{lang-fr|Prix du scénario}}) * '''Басқа секциялар''' ** [[Ерекше көзқарас]] ({{lang-fr|Prix Un Certain Regard}}) – Жас таланттар, жаңашыл және батыл туындылар ** [[Алтын камера]] ({{lang-fr|Caméra d'Or}}) – Ресми бағдарлама, «Режиссерлердің екі апталығы» немесе «Халықаралық сын апталығы» секцияларындағы дебютанттар арасындағы ең үздік алғашқы фильмге беріледі. ** Синефондасьон ({{lang-fr|Cinéfondation}}) – Студенттік фильмдерге арналған сыйлықтар * '''Тәуелсіз ұйымдар беретін сыйлықтар''' ** [[FIPRESCI сыйлығы]] ({{lang-fr|Prix FIPRESCI}}) – Халықаралық киносыншылар федерациясы негізгі конкурс, «Ерекше көзқарас» және параллель секциялардағы фильмдерге беретін жүлде ** «Режиссерлердің екі апталығы» жүлделері ({{lang-fr|Prix de la Quinzaine des Réalisateurs}}) ** CST техникалық суретші сыйлығы ({{lang-fr|Prix CST de l’Artiste Technicien}}) – Техникалық маманға CST тарапынан беріледі ** «Халықаралық сын апталығы» жүлделері ({{lang-fr|Prix de la Semaine de la Critique}}) ** Экуменикалық қазылар алқасының жүлдесі ({{lang-fr|Prix du Jury Œcuménique}}) ** Франсуа Шале сыйлығы ({{lang-fr|Prix François Chalais}}) ** Алтын көз ({{lang-fr|L'Œil d'or}}) – Үздік деректі фильм ** Trophée Chopard – Шопар трофейі ** Пальмдог ({{lang-fr|Palm Dog}}) – Үздік ит рөлі үшін<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8064150.stm |title=Pixar pooch picks Up Cannes prize |work=BBC News |date=22 May 2009 |access-date=27 May 2009}}</ref> ** Квир-пальма ({{lang-fr|Queer Palm}}) – ЛГБТ тақырыбына арналған үздік фильмдер<ref>{{cite web |url=http://www.ontopmag.com/article/5703/Transgender_Activist_Pascale_Ourbih_On_Cannes_Gay_Prize_Jury |title=Transgender activist Pascale Ourbih on Cannes gay prize jury |publisher=On Top Magazine |date=10 May 2010 |access-date=28 May 2017}}</ref> ** Cannes Soundtrack Award – Үздік саундтрек сыйлығы ** Пьер Анженье атындағы операторлық өнер сыйлығы ({{lang-fr|Pierre Angénieux Excellens in Cinematography}}) ** «Қозғалыстағы әйелдер» ({{lang-fr|Women in Motion}}) – 2015 жылдан бері [[Kering]] компаниясымен киноиндустриядағы әйелдер мәселесіне назар аудартқандарға беріледі.<ref>{{Cite web |last=Spencer |first=Mimosa |date=7 May 2019 |title=Kering, Cannes Film Festival Renew Women in Motion Program |url=https://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/kering-renews-partnership-cannes-film-festival-women-in-motion-1203125118/ |website=WWD}}</ref> ** Mercedes-Benz сыйлығы (1993 жылдан 1999 жылға дейін берілді).<ref>{{cite web |title=Cannes Film Festival Mercedes-Benz Award |url=https://www.kinoafisha.info/en/awards/cannes/nominations/mercedes-benz-award/mercedes-benz-award/ |access-date=23 March 2025}}</ref> == Қазақстан Канн кинофестивалінде == Қазақстан кинематографистері Канн кинофестиваліне Тәуелсіздік алған жылдардан бастап белсенді қатысып келеді. Қазақстандық туындылар фестивальдің негізгі конкурсында да, «Ерекше көзқарас» және «Синефондасьон» сияқты беделді бағдарламаларында да бірнеше мәрте жеңіске жеткен. * 1998 жыл — [[Дәрежан Қаражанұлы Өмірбаев|Дәрежан Өмірбаев]]: Оның «Киллер» фильмі фестивальдің маңыздылығы жағынан екінші бағдарламасы саналатын «[[Ерекше көзқарас]]» секциясында Бас жүлдені иеленді.<ref>{{Cite web|url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/10310/year/1998.html |title=Festival de Cannes: Killer |accessdate=4 October 2009|work=festival-cannes.com}}</ref> * 2008 жыл — [[Сергей Владимирович Дворцевой|Сергей Дворцевой]]: Режиссердің «[[Тюльпан (фильм)|Тюльпан]]» фильмі «Ерекше көзқарас» бағдарламасында тағы да Бас жүлдеге ие болды. Сонымен қатар, бұл туынды Францияның жастар сыйлығымен және білім министрлігінің арнайы жүлдесімен марапатталды. * 2018 жыл — [[Самал Ілиясқызы Есләмова|Самал Еслямова]]: Режиссер С. Дворцевойдың «[[Айка (фильм)|Айка]]» фильміндегі басты рөлі үшін фестивальдің ең жоғары марапаттарының бірі — «Үздік актриса» жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2018/05/22/samal-yeslyamova-wins-best-actress-at-cannes-film-festival-a61530 |title=Little-Known Kazakh Actress Wins Over Cannes Film Festival |first=Andrei |last= Muchnik |date=22 May 2018 |access-date=22 May 2018 |work=The Moscow Times}}</ref> Ол бұл марапатты иеленген Орталық Азия мен ТМД елдері арасындағы алғашқы актриса болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat-inline|Cannes Film Festival}} * [http://www.festival-cannes.fr Канн кинофестивалі ресми сайты]{{ref-fr}}{{ref-en}} * [http://www.ina-festivaldecannes.com Канн кинофестивалінің бейнемұрағаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514033222/http://www.ina-festivaldecannes.com/ |date=2007-05-14 }}{{ref-fr}}{{ref-en}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Канн кинофестивалі]] ab2od5sblrn7xkomrlurk7zx01gu45o 0 47964 3610705 3609986 2026-05-28T19:20:37Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3610705 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хабир Мұхаррамұлы Пазиков | Шынайы есімі = {{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 16 қаңтар 1948 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 1952 | Ізашары = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Ізбасары = [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1944 | Басқаруын аяқтады_2 = 1947 | Ізашары_2 = [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] | Ізбасары_2 = [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Қарағанды облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = қараша 1938 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1942 | Ізашары_3 = [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] | Ізбасары_3 = [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = қараша 1938 | Ізашары_4 = [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] | Ізбасары_4 = [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] | Туған күні = 15.10.1896 | Туған жері = Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 21.4.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті|И.В. Сталин атындағы Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]]<br /> 2. [[Қызыл профессура институты]]<br /> 3. БК(б)П / КОКП ОК жанындағы облыстық комитеттердің бірінші хатшылары мен облыстық атқару комитеттерінің төрағаларына арналған курстар | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{қатар | {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Хабир Мұхаррамұлы Пазиков''' ({{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}}; [[15 қазан]] [[1896 жыл|1896]], Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[21 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – қоғам қайраткері. 1944 – 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан [[КОКП мүшесі]]. [[Мәскеу]] қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 1926 ж. [[Орал]]да, [[Сібір]]де, [[Қазақстан]]да бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 1935 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде [[Башқортостан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Қырғызстан]]да болды. 1937 – 1938 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 1942 ж. [[Батыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 1944 ж. [[Татарстан|Татар]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. [[Шығыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] {{stub}} c7g062cp8kxka4znzyjfrwd28v22heg 3610713 3610705 2026-05-28T19:23:09Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3610713 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хабир Мұхаррамұлы Пазиков | Шынайы есімі = {{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 16 қаңтар 1948 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 1952 | Ізашары = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Ізбасары = [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1944 | Басқаруын аяқтады_2 = 1947 | Ізашары_2 = [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] | Ізбасары_2 = [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Қарағанды облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = қараша 1938 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1942 | Ізашары_3 = [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] | Ізбасары_3 = [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = қараша 1938 | Ізашары_4 = [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] | Ізбасары_4 = [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] | Туған күні = 15.10.1896 | Туған жері = Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 21.4.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті|И.В. Сталин атындағы Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]]<br /> 2. [[Қызыл профессура институты]]<br /> 3. БК(б)П / КОКП ОК жанындағы облыстық комитеттердің бірінші хатшылары мен облыстық атқару комитеттерінің төрағаларына арналған курстар | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{қатар | {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Хабир Мұхаррамұлы Пазиков''' ({{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}}; [[15 қазан]] [[1896 жыл|1896]], Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[21 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1944–1947). == Өмірбаяны == 1944 – 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан [[КОКП мүшесі]]. [[Мәскеу]] қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 1926 ж. [[Орал]]да, [[Сібір]]де, [[Қазақстан]]да бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 1935 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде [[Башқортостан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Қырғызстан]]да болды. 1937 – 1938 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 1942 ж. [[Батыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 1944 ж. [[Татарстан|Татар]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. [[Шығыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] {{stub}} pjbog9eluby5ll7xu24dp1qurdwj5qt 3610714 3610713 2026-05-28T19:26:33Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары|КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610714 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хабир Мұхаррамұлы Пазиков | Шынайы есімі = {{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 16 қаңтар 1948 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 1952 | Ізашары = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Ізбасары = [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1944 | Басқаруын аяқтады_2 = 1947 | Ізашары_2 = [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] | Ізбасары_2 = [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Қарағанды облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = қараша 1938 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1942 | Ізашары_3 = [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] | Ізбасары_3 = [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = қараша 1938 | Ізашары_4 = [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] | Ізбасары_4 = [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] | Туған күні = 15.10.1896 | Туған жері = Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 21.4.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті|И.В. Сталин атындағы Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]]<br /> 2. [[Қызыл профессура институты]]<br /> 3. БК(б)П / КОКП ОК жанындағы облыстық комитеттердің бірінші хатшылары мен облыстық атқару комитеттерінің төрағаларына арналған курстар | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{қатар | {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Хабир Мұхаррамұлы Пазиков''' ({{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}}; [[15 қазан]] [[1896 жыл|1896]], Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[21 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1944–1947). == Өмірбаяны == 1944 – 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан [[КОКП мүшесі]]. [[Мәскеу]] қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 1926 ж. [[Орал]]да, [[Сібір]]де, [[Қазақстан]]да бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 1935 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде [[Башқортостан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Қырғызстан]]да болды. 1937 – 1938 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 1942 ж. [[Батыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 1944 ж. [[Татарстан|Татар]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. [[Шығыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] {{stub}} n6c2ovlln8hhi22b289t85kagftmk5p 3610715 3610714 2026-05-28T19:26:50Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары|КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610715 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хабир Мұхаррамұлы Пазиков | Шынайы есімі = {{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 16 қаңтар 1948 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 1952 | Ізашары = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Ізбасары = [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1944 | Басқаруын аяқтады_2 = 1947 | Ізашары_2 = [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] | Ізбасары_2 = [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Қарағанды облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = қараша 1938 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1942 | Ізашары_3 = [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] | Ізбасары_3 = [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = қараша 1938 | Ізашары_4 = [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] | Ізбасары_4 = [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] | Туған күні = 15.10.1896 | Туған жері = Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 21.4.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті|И.В. Сталин атындағы Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]]<br /> 2. [[Қызыл профессура институты]]<br /> 3. БК(б)П / КОКП ОК жанындағы облыстық комитеттердің бірінші хатшылары мен облыстық атқару комитеттерінің төрағаларына арналған курстар | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{қатар | {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Хабир Мұхаррамұлы Пазиков''' ({{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}}; [[15 қазан]] [[1896 жыл|1896]], Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[21 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1944–1947). == Өмірбаяны == 1944 – 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан [[КОКП мүшесі]]. [[Мәскеу]] қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 1926 ж. [[Орал]]да, [[Сібір]]де, [[Қазақстан]]да бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 1935 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде [[Башқортостан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Қырғызстан]]да болды. 1937 – 1938 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 1942 ж. [[Батыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 1944 ж. [[Татарстан|Татар]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. [[Шығыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] {{stub}} gntwv8dn2n529w2tq3tfg7ffxrsinrn 3610716 3610715 2026-05-28T19:27:01Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары|КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610716 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хабир Мұхаррамұлы Пазиков | Шынайы есімі = {{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 16 қаңтар 1948 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 1952 | Ізашары = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Ізбасары = [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1944 | Басқаруын аяқтады_2 = 1947 | Ізашары_2 = [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] | Ізбасары_2 = [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Қарағанды облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = қараша 1938 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1942 | Ізашары_3 = [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] | Ізбасары_3 = [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = қараша 1938 | Ізашары_4 = [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] | Ізбасары_4 = [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] | Туған күні = 15.10.1896 | Туған жері = Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 21.4.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті|И.В. Сталин атындағы Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]]<br /> 2. [[Қызыл профессура институты]]<br /> 3. БК(б)П / КОКП ОК жанындағы облыстық комитеттердің бірінші хатшылары мен облыстық атқару комитеттерінің төрағаларына арналған курстар | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{қатар | {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Хабир Мұхаррамұлы Пазиков''' ({{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}}; [[15 қазан]] [[1896 жыл|1896]], Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[21 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1944–1947). == Өмірбаяны == 1944 – 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан [[КОКП мүшесі]]. [[Мәскеу]] қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 1926 ж. [[Орал]]да, [[Сібір]]де, [[Қазақстан]]да бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 1935 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде [[Башқортостан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Қырғызстан]]да болды. 1937 – 1938 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 1942 ж. [[Батыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 1944 ж. [[Татарстан|Татар]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. [[Шығыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] {{stub}} 7f1r5ka3jlpyxzxc0r79vn2pkc0mcgq 3610717 3610716 2026-05-28T19:31:18Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КОКП Татарстан облыстық комитетінің екінші хатшылары|КОКП Татарстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610717 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хабир Мұхаррамұлы Пазиков | Шынайы есімі = {{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 16 қаңтар 1948 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 1952 | Ізашары = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Ізбасары = [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1944 | Басқаруын аяқтады_2 = 1947 | Ізашары_2 = [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] | Ізбасары_2 = [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Қарағанды облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = қараша 1938 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1942 | Ізашары_3 = [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] | Ізбасары_3 = [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = қараша 1938 | Ізашары_4 = [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] | Ізбасары_4 = [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] | Туған күні = 15.10.1896 | Туған жері = Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 21.4.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті|И.В. Сталин атындағы Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]]<br /> 2. [[Қызыл профессура институты]]<br /> 3. БК(б)П / КОКП ОК жанындағы облыстық комитеттердің бірінші хатшылары мен облыстық атқару комитеттерінің төрағаларына арналған курстар | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{қатар | {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Хабир Мұхаррамұлы Пазиков''' ({{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}}; [[15 қазан]] [[1896 жыл|1896]], Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[21 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1944–1947). == Өмірбаяны == 1944 – 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан [[КОКП мүшесі]]. [[Мәскеу]] қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 1926 ж. [[Орал]]да, [[Сібір]]де, [[Қазақстан]]да бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 1935 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде [[Башқортостан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Қырғызстан]]да болды. 1937 – 1938 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 1942 ж. [[Батыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 1944 ж. [[Татарстан|Татар]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. [[Шығыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП Татарстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] {{stub}} 13qtdrwaxh1eq2lvvio2tyd062hm1pm 3610718 3610717 2026-05-28T19:31:40Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610718 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хабир Мұхаррамұлы Пазиков | Шынайы есімі = {{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 16 қаңтар 1948 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 1952 | Ізашары = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Ізбасары = [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1944 | Басқаруын аяқтады_2 = 1947 | Ізашары_2 = [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] | Ізбасары_2 = [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Қарағанды облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = қараша 1938 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1942 | Ізашары_3 = [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] | Ізбасары_3 = [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = қараша 1938 | Ізашары_4 = [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] | Ізбасары_4 = [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] | Туған күні = 15.10.1896 | Туған жері = Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 21.4.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті|И.В. Сталин атындағы Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]]<br /> 2. [[Қызыл профессура институты]]<br /> 3. БК(б)П / КОКП ОК жанындағы облыстық комитеттердің бірінші хатшылары мен облыстық атқару комитеттерінің төрағаларына арналған курстар | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{қатар | {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Хабир Мұхаррамұлы Пазиков''' ({{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}}; [[15 қазан]] [[1896 жыл|1896]], Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[21 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1944–1947). == Өмірбаяны == 1944 – 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан [[КОКП мүшесі]]. [[Мәскеу]] қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 1926 ж. [[Орал]]да, [[Сібір]]де, [[Қазақстан]]да бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 1935 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде [[Башқортостан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Қырғызстан]]да болды. 1937 – 1938 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 1942 ж. [[Батыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 1944 ж. [[Татарстан|Татар]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. [[Шығыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП Татарстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] {{stub}} 6j3pd0ew2643dh22o2fhj6qusq3bb78 3610719 3610718 2026-05-28T19:31:55Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610719 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хабир Мұхаррамұлы Пазиков | Шынайы есімі = {{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 16 қаңтар 1948 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 1952 | Ізашары = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Ізбасары = [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1944 | Басқаруын аяқтады_2 = 1947 | Ізашары_2 = [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] | Ізбасары_2 = [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Қарағанды облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = қараша 1938 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1942 | Ізашары_3 = [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] | Ізбасары_3 = [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = қараша 1938 | Ізашары_4 = [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] | Ізбасары_4 = [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] | Туған күні = 15.10.1896 | Туған жері = Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 21.4.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті|И.В. Сталин атындағы Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]]<br /> 2. [[Қызыл профессура институты]]<br /> 3. БК(б)П / КОКП ОК жанындағы облыстық комитеттердің бірінші хатшылары мен облыстық атқару комитеттерінің төрағаларына арналған курстар | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{қатар | {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Хабир Мұхаррамұлы Пазиков''' ({{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}}; [[15 қазан]] [[1896 жыл|1896]], Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[21 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1944–1947). == Өмірбаяны == 1944 – 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан [[КОКП мүшесі]]. [[Мәскеу]] қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 1926 ж. [[Орал]]да, [[Сібір]]де, [[Қазақстан]]да бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 1935 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде [[Башқортостан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Қырғызстан]]да болды. 1937 – 1938 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 1942 ж. [[Батыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 1944 ж. [[Татарстан|Татар]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. [[Шығыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП Татарстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] {{stub}} jsbyuq954cmnb4627j14u3tk7ye7hwz 3610720 3610719 2026-05-28T19:32:05Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610720 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хабир Мұхаррамұлы Пазиков | Шынайы есімі = {{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 16 қаңтар 1948 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 1952 | Ізашары = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Ізбасары = [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1944 | Басқаруын аяқтады_2 = 1947 | Ізашары_2 = [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] | Ізбасары_2 = [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Қарағанды облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = қараша 1938 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1942 | Ізашары_3 = [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] | Ізбасары_3 = [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = қараша 1938 | Ізашары_4 = [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] | Ізбасары_4 = [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] | Туған күні = 15.10.1896 | Туған жері = Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 21.4.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті|И.В. Сталин атындағы Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]]<br /> 2. [[Қызыл профессура институты]]<br /> 3. БК(б)П / КОКП ОК жанындағы облыстық комитеттердің бірінші хатшылары мен облыстық атқару комитеттерінің төрағаларына арналған курстар | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{қатар | {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Хабир Мұхаррамұлы Пазиков''' ({{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}}; [[15 қазан]] [[1896 жыл|1896]], Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[21 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1944–1947). == Өмірбаяны == 1944 – 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан [[КОКП мүшесі]]. [[Мәскеу]] қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 1926 ж. [[Орал]]да, [[Сібір]]де, [[Қазақстан]]да бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 1935 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде [[Башқортостан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Қырғызстан]]да болды. 1937 – 1938 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 1942 ж. [[Батыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 1944 ж. [[Татарстан|Татар]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. [[Шығыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП Татарстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] {{stub}} ai9ckm5m6a3xzvu2zaepxt6kz4vzjc0 3610721 3610720 2026-05-28T19:33:03Z Орел Карл 81620 «[[Санат:БК(б)П XVIII съезінің делегаттары|БК(б)П XVIII съезінің делегаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610721 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хабир Мұхаррамұлы Пазиков | Шынайы есімі = {{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 16 қаңтар 1948 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 1952 | Ізашары = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Ізбасары = [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1944 | Басқаруын аяқтады_2 = 1947 | Ізашары_2 = [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] | Ізбасары_2 = [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Қарағанды облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = қараша 1938 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1942 | Ізашары_3 = [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] | Ізбасары_3 = [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = қараша 1938 | Ізашары_4 = [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] | Ізбасары_4 = [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] | Туған күні = 15.10.1896 | Туған жері = Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 21.4.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті|И.В. Сталин атындағы Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]]<br /> 2. [[Қызыл профессура институты]]<br /> 3. БК(б)П / КОКП ОК жанындағы облыстық комитеттердің бірінші хатшылары мен облыстық атқару комитеттерінің төрағаларына арналған курстар | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{қатар | {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Хабир Мұхаррамұлы Пазиков''' ({{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}}; [[15 қазан]] [[1896 жыл|1896]], Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[21 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1944–1947). == Өмірбаяны == 1944 – 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан [[КОКП мүшесі]]. [[Мәскеу]] қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 1926 ж. [[Орал]]да, [[Сібір]]де, [[Қазақстан]]да бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 1935 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде [[Башқортостан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Қырғызстан]]да болды. 1937 – 1938 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 1942 ж. [[Батыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 1944 ж. [[Татарстан|Татар]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. [[Шығыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП Татарстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:БК(б)П XVIII съезінің делегаттары]] {{stub}} 36uwpjg3yqgp2wtxevvf4zrq5w8brhw 3610722 3610721 2026-05-28T19:33:44Z Орел Карл 81620 «[[Санат:БК(б)П XVIII конференциясының делегаттары|БК(б)П XVIII конференциясының делегаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610722 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хабир Мұхаррамұлы Пазиков | Шынайы есімі = {{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 16 қаңтар 1948 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 1952 | Ізашары = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Ізбасары = [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1944 | Басқаруын аяқтады_2 = 1947 | Ізашары_2 = [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] | Ізбасары_2 = [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Қарағанды облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = қараша 1938 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1942 | Ізашары_3 = [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] | Ізбасары_3 = [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = қараша 1938 | Ізашары_4 = [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] | Ізбасары_4 = [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] | Туған күні = 15.10.1896 | Туған жері = Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 21.4.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті|И.В. Сталин атындағы Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]]<br /> 2. [[Қызыл профессура институты]]<br /> 3. БК(б)П / КОКП ОК жанындағы облыстық комитеттердің бірінші хатшылары мен облыстық атқару комитеттерінің төрағаларына арналған курстар | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{қатар | {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Хабир Мұхаррамұлы Пазиков''' ({{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}}; [[15 қазан]] [[1896 жыл|1896]], Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[21 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1944–1947). == Өмірбаяны == 1944 – 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан [[КОКП мүшесі]]. [[Мәскеу]] қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 1926 ж. [[Орал]]да, [[Сібір]]де, [[Қазақстан]]да бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 1935 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде [[Башқортостан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Қырғызстан]]да болды. 1937 – 1938 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 1942 ж. [[Батыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 1944 ж. [[Татарстан|Татар]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. [[Шығыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП Татарстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:БК(б)П XVIII съезінің делегаттары]] [[Санат:БК(б)П XVIII конференциясының делегаттары]] {{stub}} b5kady0wmf62wvz09zcgmyhksvy5u0w 3610723 3610722 2026-05-28T19:34:18Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қызыл профессура институты түлектері|Қызыл профессура институты түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610723 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хабир Мұхаррамұлы Пазиков | Шынайы есімі = {{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 16 қаңтар 1948 | Басқаруын аяқтады = қыркүйек 1952 | Ізашары = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Ізбасары = [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1944 | Басқаруын аяқтады_2 = 1947 | Ізашары_2 = [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] | Ізбасары_2 = [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Қарағанды облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = қараша 1938 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1942 | Ізашары_3 = [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] | Ізбасары_3 = [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = ? | Басқаруын аяқтады_4 = қараша 1938 | Ізашары_4 = [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] | Ізбасары_4 = [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] | Туған күні = 15.10.1896 | Туған жері = Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 21.4.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті|И.В. Сталин атындағы Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті]]<br /> 2. [[Қызыл профессура институты]]<br /> 3. БК(б)П / КОКП ОК жанындағы облыстық комитеттердің бірінші хатшылары мен облыстық атқару комитеттерінің төрағаларына арналған курстар | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{қатар | {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Хабир Мұхаррамұлы Пазиков''' ({{lang-tt|Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков}}; [[15 қазан]] [[1896 жыл|1896]], Қашқанар кенті, [[Перм губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[21 сәуір]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан К(б)П Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1944–1947). == Өмірбаяны == 1944 – 1947 ж. [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан [[КОКП мүшесі]]. [[Мәскеу]] қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 1926 ж. [[Орал]]да, [[Сібір]]де, [[Қазақстан]]да бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 1935 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде [[Башқортостан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Қырғызстан]]да болды. 1937 – 1938 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 1942 ж. [[Батыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 1944 ж. [[Татарстан|Татар]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. [[Шығыс Қазақстан]] облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП Татарстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:БК(б)П XVIII съезінің делегаттары]] [[Санат:БК(б)П XVIII конференциясының делегаттары]] [[Санат:Қызыл профессура институты түлектері]] {{stub}} 5g498fi3y93t60i2j7padw325pn7y5k 0 51502 3610674 3404992 2026-05-28T19:03:22Z 1nter pares 146705 3610674 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Бәйдібек кесенесі | шынайы аты = | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші | суреті = | ені = | сурет атауы = | позициялық карта = Қазақстан |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = киелі нысан | сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет | қолданылуы = | орналасуы = Түркістан облысы | мекен жайы = [[Бәйдібек ауданы]] | қала = | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы уақыты = | құрылысы аяқталды = | ашылған уақыты = | жөнделген уақыты = 1996-1998 жылдары | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = | төбесі = күмбезді | антеннаның төбесі = | шатыры = | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер = | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = Ғ. Садырбаев. | сәулет фирмасы = | салушы = | инженері = | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} '''Бәйдібек кесенесі''' – [[Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші. Қасиетті бес ана - тарихи ескерткіштер кешенінің құрамдас бөлігі. == Орналасқан жері == [[Бәйдібек ауданы]], [[Бәйдібек ата]] ауылының орталығында, [[Балабөген]] өзенінің жоғарғы жағасында орналасқан. == Деректер == "Бәйдібек-Сыланды" қайырымдылық қорының (президенті [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], жазушы [[Еркінбек Тұрысов|Е. Тұрысов]]) ұйымдастыруымен [[1996 жыл|1996]]-[[1998 жыл|98]] жылдары Бәйдібек ата мен қасиетті бес ана – Марау (Сары бәйбіше), Зеріп, Жұпар, Қарашаш, Сыландының мазар-кесенелері орнына шығыс сәулет өнерінің үлгісінде орнатылды. Бас архитекторы - Ғ. Садырбаев. == Сипаты == Бәйдібек кесенесі құрылысына [[Орта Азия]] мен [[Оңтүстік Қазақстан]]да өндірілетін таңдаулы құрылыс материалдары – [[Ташкент]] зауыттарының арнаулы сары кірпіші, Нұратаның ақшыл [[мәрмәр]]i, Тараз бен Қаратаудың қызыл граниттері, Қошқарата қатпарлы тау жыныстарының табиғи тақтатастары пайдаланылды. Бәйдібек кесенесін салуға [[Самарқанд]], [[Ташкент]], [[Сайрам]], [[Шымкент]] шеберлері қатысты. Бәйдібек кесенесінің биік күмбезбен көмкерілген ғибадат бөлмесіне Қазақстан Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]] ұлы баба рухына арнап, салмағы 6 т. бесік мүсінді ақ мәрмәр құлпытас қойған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кесенелері]] [[Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Түркістан облысы сәулеті]] 7tvhs3mnr6m81e0xonemqz9jgftv0il 0 52009 3610900 3519801 2026-05-29T11:44:14Z TheNomadEditor 120280 /* */ Нейтраль сөз емес 3610900 wikitext text/x-wiki {{wikify}} '''Сарыағаш'''– аудандық '''«Сарыағаш» қоғамдық-саяси газеті''' Басылымның алғашқы саны жәдидше, яғни араб қарпімен «Ленин жолы» деген атаумен, аптасына бес күн бойы жарық көріп тұрды. Еліміздегі әкімшілік-аумақтық өзгерістерге байланысты, 1929 жылы 1 шілдеде Сырдария округі партия комитеті, атқару комитеті мен кәсіпшілер кеңесінің «Ленин жолы» газетінің №1 саны шықты. Ауданымыздың тарихын зерттеуші Жақыпбек Аяшев басылымның шығу төркініне байланысты мынадай дерек қалдырған: 1928-1929 жылдары Келес аудандық партиясының хатшысы болған Серікбай Қырғызбаев деген кісі болған екен. Жақыпбек ағай Серікбай атадан аймақтың өткен тарихын білу үшін арнайы барып жолыққан. Сонда газетті аудан басшыларымен келісе отырып шығарып, атын «Ленин жолы» қойғанын, оған Ташқазақ уезінің іргетасын қалаған Исмайыл Садырбеков, Әбдірахман Шыршықбаев, Мәкен Полатқожаев, Құрбан Шоқанов, Сансызбай Сағындықов және ақындар Омарбай Малқаров, Орал Қалдыбаевтар атсалысқанын әңгімелеп берген. Газет атауы 1962 жылы мамыр айынан бастап «Қызыл ту» болып өзгерді. Араға бір жыл салып, 1963 жылы 18 сәуірде «Қызыл ту» ауданаралық газетінің жанынан орыс тіліндегі «Красное знамя» газетін шығару жөнінде шешім шықты. Тәуелсіздік алған соң, «Қызыл ту» газеті аудан атымен сәйкестендіріліп, '''«Сарыағаш»''' болып атауын өзгертті. Деректерге сүйенсек, 1993-1994 жылдары орыс тіліндегі газет толығымен жабылған. Газеттің тарихында К.Ғабдуллин, С.Көшербаев, К.Дулатбаев, М.Мамедалиев, Ә.Қалымбетова, М.Оспанов, Ә.Оспанұлы, Б.Дінәсілов, К.Балықбаев, Қ.Қыстаубаев, М.Бекеевтер редактор болып қызмет етті. 2021 жылдың аяғында газеттің жекешелендірілуіне байланысты Жаппар Саламат Әбдісәттарқызы басшылықты өз тізгініне алып, бас редактор болып Базаркүл Әжіханова тағайындалды. Ал қазіргі таңда Бақдәулет Айдағараев бас редактор қызметін атқаруда. Мұнда ақиық ақын Төлеген Айбергенов басылыммен тығыз қарым-қатынаста болып, шығармашылығын жарқырата көрсетті. Сондай-ақ Немат Келімбетов, Зәкір Асабаев, Мейірбек Ақынбеков, Рахима Шораева, Ханбибы Есенқарақызы, Әмзе Қалмұрзаев, Асхан Майлыбаева, Әбілсапар Тұрғынбаев, Берік Тұтқышұлы, Шәкір Қайназаров, Нұржан Үсенов, Қадыр Зиябеков пен Қалу Байғұлов т.б. көрнекті тұлғалар жұмыс істеген. Сондай-ақ Мұратбай Бекеев, Сәуле Жолдықараева, Базаркүл Әжіханова, Зухра Қамбарова, Гүлбахар Тағаева, Мұхтар Жандиллаев, Халық Қожатаев, Болат Иманбаев, Асылхан Мадалиев, Әлия Әуесбекова, Данияр Моллабаев, Бекжан Жандиллаевтар да осы газетте қызмет еткен. Қазіргі таңда Саламат Жаппар басшылық ететін газет ұжымында Бақдәулет Айдағараев, Балнұр Оспанова, Нағима Темирова, Майра Нұрмахан, Жармахан Әбіләзімұлы, Сұлухан Мыңбаева секілді мамандар жұмыс істейді. Газет тарихында Кеңес Балықбаевтың алар орны ерекше. Олай дейтініміз, Ғасырлық тарихында газетті 40 жылға жуық басқарған жалғыз басшы болды. Газет 8 бет болып аптасына бір рет шығады. <ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Түркістан облысы газеттері‎]] [[Санат:Қазақ тілді газеттер]] mh19118qemc5fcfy5x8r11jhf71v1qh 0 56525 3610665 3569660 2026-05-28T18:57:19Z Nurken 111493 Nurken [[Тұрысов Еркінбек]] бетін [[Еркінбек Тұрысов]] бетіне жылжытты 3569660 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography |subject_name = Тұрысов Еркінбек | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = [[1927]] | place_of_birth = [[Түркістан облысы]], [[Бәйдібек]] ауданы, [[Талдыбұлақ]] ауылы | date_of_death = [[2020]] | place_of_death = | occupation = [[тарихшы]], [[жазушы]]-[[драматург]] | spouse = }} '''Тұрысов Еркінбек''' (12.10. 1927 жылы туған, 03.01.2020 өлген [[Түркістан облысы]] Бәйдібек ауданы [[Талдыбұлақ]] ауылы) – тарихшы, [[жазушы]]-драматург. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). Лақап аты — Тауұлы<ref>Писатели Казахстана. Справочник. Алма-Ата, Жазушы, 1982, стр. 244</ref>. “Оңтүстік Қазақстан” облысы газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, меншікті тілші, аудан “[[Алғабас]]” газетінің редакторы (1968 – 78) болды. 1991 жылдан өзі негізінен қалаған “Бәйдібек – Сыланды” қоғамдық қайрымдылық қорының президенті. Жазушының “Келіншектау”, “Ақбақай”, “Қыран тауы”, “Құралай жолы”, “Түндер сазы”, “Тұлпардың ізі”, “Нұржаудың нұрлы түндері”, “Темірлан” (қазақ, орыс тілдерінде), “Бәйдібек” (тарихи роман) кітаптары жарық көрген. “Көксеңгір”, “Қызыл қаршыға”, “Тау тәңірісі”, “Ақырғы айқас”, “Қайран Сәкен”, “Кемеңгердің керуені”, “Исаның домбырасы”, “Таңғы елес”, “Досовтың соңғы күндері”, “Темірқазық”, “Бұлантыдағы ұлы күн”, “Талдының тұнық сулары”, “Қош көгілдір Керулен”, “Сырлы Алтай”, “Алаш туы астында”, “Қасиеттің қорғаны”, т.б. тарихи-көркем повестер, хикаяттар мен эссе-естеліктері баспадан шықты. “Алыста қалған” повесі үшін (орыс тілінде) “Славян мәдениетінің мың жылдығы” халықар. байқауының алғашқы сыйл-ын (1995), “Шығыстың шоң ұлдары” шығармасы үшін халықар. “Алаш” сыйлығын (2005) алған. Оңтүстік Қазақстан облысы Бәйдібек ауданының құрметті азаматы. <ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы II том</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1927 жылы туғандар]] 9nmtabrne69wnhdaxpob0qnbh90upe3 10 58856 3610597 3607291 2026-05-28T15:39:08Z TalgatSnow 143530 3610597 wikitext text/x-wiki {{Басты бет/Түйін | түйін = {{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] <Small>([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])</small> }} <!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --> [[Сурет:20260513 Dara Z09 7260.jpg|оңға|150px]] <!-- Нақты оқиғалар --> * [[23 мамыр]] — [[Канн кинофестивалі 2026|Канн кинофестивалі]]нің «[[Алтын пальма бұтағы]]н» режиссер [[Кристиан Мунджиу]]дың «[[Фьорд (фильм)|Фьорд]]» фильмі иеленді, ал [[Гран-при (Канн кинофестивалі)|Гран-при]] жүлдесі [[Андрей Петрович Звягинцев|Андрей Звягинцев]]тің «[[Минотавр (фильм, 2026)|Минотавр]]» туындысына бұйырды. * [[16 мамыр]] — [[Болгария]]лық әнші [[Дара (әнші)|Дара]] (''суретте'') '''[[Eurovision ән байқауы 2026|Eurovision 2026 ән байқауында]]''' «[[Bangaranga]]» әнімен жеңіске жетті. * [[10 мамыр]] — Аустрияның [[Вена]] қаласында [[Eurovision ән байқауы]]ның '''[[Eurovision ән байқауы 2026|70-мерейтойлық шығарылымы]]''' басталды. * [[20 сәуір]] — 83 жасында қазақ ақыны, драматургі мен саяси қайраткері '''[[Мұхтар Шаханов]]''' қайтыс болды. * [[12 сәуір]] — [[Мажарстан]]дағы '''[[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|парламент сайлауы нәтижесінде]]''' [[Петер Мадияр]]дың партиясы жеңіп, 16 жыл бойы билік құрған [[Виктор Орбан]] премьер-министрліктен кетпек. * [[1 сәуір]] — '''«[[Артемида II]]»''' миссиясының аясында [[НАСА|NASA]] төрт ғарышкері бар басқарылатын ғарыш кемесін [[Ай (серік)|Айды]] айналып өтуге ұшырды. * [[20 наурыз]] — америкалық [[актёр]] '''[[Чак Норрис]]''' 86 жасында қайтыс болды. {{Flatlist| *'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова|Бақыт Түменова]]{{*}}[[Мұхтар Шаханов]]{{*}}[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]]{{*}}[[Валерий Никитич Рухледев|Валерий Рухледев]]{{*}}[[Зұқай Шәрбақынұлы]]{{*}}[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева|Раиса Күзденбаева]]{{*}}[[Джон Майкл Бишоп]] }} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> nvrnoebnsi5s06ekcfc3l91plupnns2 0 63432 3610578 3556605 2026-05-28T14:32:20Z Nurken 111493 /* Министрлер тізімі */ 3610578 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі |қысқартылған атауы = ҚР ДСМ |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[1946 жыл]] {{Small|(тұңғыш рет)}}<br>[[2001 жыл]]<br>[[2017 жыл]] {{Small|(қазіргі)}} |таратылған жылы = [[1997 жыл]] {{Small|(тұңғыш рет)}}<br>[[2014 жыл]] |ізашары1 = ҚР Денсаулық сақтау ісі жөніндегі агенттігі (2001) |ізашары2 = ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі (2014) |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |штаб-пәтері = 010000, [[Астана]] қаласы, Сол жағалау, Орынбор көшесі 8, Министрліктер үйі, 5-кіреберіс |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 7|lat_sec = 45 |lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 26|lon_sec = 30 |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]] |басшылықтың лауазымы1 = Министр |басшылықтың есімі2 = [[Тимур Сламжанұлы Сұлтанғазиев|Тимур Сұлтанғазиев]] |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министрі |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/dsm?lang=kk gov.kz/memleket/entities/dsm |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] құрамына енетін Қазақстан Республикасының орталық атқарушы органы. Министрлік [[Қазақстан Республикасы]]ндағы денсаулық сақтау, медицина және фармацевтика ғылымы мен білім беру саласындағы мемлекеттік саясатты жүргізу; заңнамаға сәйкес азаматтардың мемлекет кепілдік берген көлем шегінде тегін медициналық көмек алуын қамтамасыз етуді ұйымдастыру; халықты және денсаулық сақтау ұйымдарын қауіпсіз, тиімді және саналы дәрілік заттармен қамтамасыз етуді ұйымдастыру жұмыстарын атқарады. == Тарихы == Алғашында 1920 жылғы қазанда Қазақ КСР Денсаулық сақтау халық комиссариаты ретінде құрылды.<ref>Қазақ КСР мемлекеттік мекемелері. Анықтамалық. Қазақ АКСР Әлеуметгік-мәдени құрылыс басқармасы органдары, әкімшілік-саяси органдары және әділет соты органдары (1920–1936) 2-т., З-б. Алматы, 1983, 36-37-6. қара). 1937 жылдан Қазақ КСР Денсаулық сақтау халық комиссариаты. 1946 жылғы наурыздан — Министрлік. (Қазақстан Республикасының мемлекеттік мекемелері. Анықтамалық. Әлеуметтік-мәдени құрылыс басқармасы органдары, әкімшілік-саяси органдар және Қазақстан Республикасының әділет соты органдары (1937–1977), 2-т., 3-6., Алматы, 1992, 26-27-6. қара).</ref> Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігі ретінде 1946 жылғы наурыздан қызмет етіп келді.<ref>1992–1997 жылдар кезеңдегі мемлекеттік органдар туралы мәліметтер: қараңыз-Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдары (1991 жылғы 16 желтоқсан – 2001 жылғы 1 қаңтар). Анықтамалық. ҚР ПМ. - Алматы: БҮ "Эдельвейс", 2004. 514-518 б. (Құрастырушылардың ескертпелері).</ref> 1991 жылдан бастап Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі деп аталды. 1997 жылы қазанда Денсаулық сақтау министрлiгi мен Бiлiм және мәдениет министрлiгi қосылып, Бiлiм, мәдениет және денсаулық сақтау министрлiгi құрылды. 1999 жылы қаңтарда ол Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі болып өзгертіліп, қазан айында одан Денсаулық сақтау істері жөніндегі агенттік бөлінді. 2001 жылы Денсаулық сақтау істері жөніндегі агенттік Денсаулық сақтау министрлігі ретінде қайта құрылды.<ref>"Азаматтардың денсаулығын қорғау саласында мемлекеттік басқаруды жетілдіру туралы" ҚР Президентінің 2001 жылғы 17 қазандағы № 705 Жарлығы.</ref> 2002 жылы 1 қаңтардан бастап министрліктің ведомстволары құрылды. 2014 жылы 6 тамызда Денсаулық сақтау министрлігі мен Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі біріктіріліп, Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі құрылды. Министр қызметіне бұрынғы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] тағайындалды. 2017 жылы 25 қаңтарда Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі екіге бөлінді. Денсаулық сақтау министрлігінің басшылығына [[Елжан Амантайұлы Біртанов|Елжан Біртанов]] тағайындалса, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігін басқаруды Тамара Дүйсенова жалғастырды. ==Министрліктің негізгі міндеттері== * Халықтың денсаулығын сақтау; * Медицина ғылымы, фармацевтикалық және медициналық білім беру саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты әзірлеу; * Азаматтардың заңнамаға сәйкес мемлекет кепілдік берген көлем шегінде тегін медициналық көмек алуын қамтамасыз етуді ұйымдастыру; * Халықты және емдеу-алдын алу ұйымдарын қауіпсіз, тиімді және сапалы дәрі-дәрмек құралдарымен қамтамасыз етуді ұйымдастыру; * Министрлік құзіреті шегінде халықаралық ынтымақтастықты ұйымдастыру және дамыту. == Құрылымы == Министрліктің құрамында келесі ведомстволар бар: * [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті|Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті]] * [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті|Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті]] == Қарамағындағы мекемелер == # "Қазақ республикалық лепрозорийі" ММ # "Жіті бақыланатын мамандандырылған үлгідегі республикалық психиатриялық аурухана" ММ # "Республикалық арнайы медициналық қамтамасыз ету орталығы" ММ # "Салидат Қайырбекова атындағы Ұлттық денсаулық сақтауды дамыту ғылыми орталығы" ШЖҚ РМК # "Академик Н.Ж. Батпенов атындағы Ұлттық ғылыми травматология және ортопедия орталығы" ШЖҚ РМК # "Трансфузиология ғылыми-өндірістік орталығы" ШЖҚ РМК # "Ұлттық шұғыл медицинаны үйлестіру орталығы" ШЖҚ РМК # "Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практикалық орталығы" ШЖҚ РМК # "Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы" ШЖҚ РМК # "Республикалық қан орталығы" ШЖҚ РМК # "Отан соғысының ардагерлеріне арналған республикалық клиникалық госпиталь" ШЖҚ РМК # "Қазақстан Республикасының Ұлттық фтизиопульмонология ғылыми орталығы" ШЖҚ РМК # "Отан соғысының ардагерлеріне арналған орталық клиникалық госпиталь" ШЖҚ РМК # "Курортология және медициналық оңалту ғылыми-зерттеу институты" ШЖҚ РМК # "Транспланттауды және жоғары технологиялық көрсетілетін медициналық қызметтерді үйлестіру жөніндегі республикалық орталық" ШЖҚ РМК # "Алатау" балалар клиникалық санаторийі" ШЖҚ РМК # "СҚ-Фармация" ЖШС # "Ұлттық нейрохирургия орталығы" АҚ # [[QazBioPharm|"QazBioPharm" ұлттық холдингі" АҚ]] # [[Астана медицина университеті|"Астана медицина университеті" КеАҚ]] # [[Қазақ ұлттық медицина университеті|"С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті" КеАҚ]] # [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті|"Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті" КеАҚ]] # [[Семей медицина университеті|"Семей медицина университеті" КеАҚ]] # "Turar Healthcare" КеАҚ # "Ұлттық балаларды оңалту орталығы" КеАҚ # "Ұлттық ғылыми онкология орталығы" ЖШС # "Қоғамдық денсаулық сақтау ұлттық орталығы" ШЖҚ РМК # "Республикалық медициналық-санитариялық алғашқы көмек орталығы" ШЖҚ РМК # [[Қарағанды медицина университеті|"Қарағанды медицина университеті" КеАҚ]] # "Еңбек гигиенасы және кәсіптік аурулар ұлттық орталығы" КеАҚ == Министрлер тізімі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! class=unsortable| № ! class=unsortable| Суреті !Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! class=unsortable colspan="2"| Қызметі ! colspan="2"| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]] ! class=unsortable| [[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Денсаулық сақтау министрі (–1991)'''}} |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sortname|Ақсұлтан|Аманбаев}}<br>{{small|(1940 туған)}} |мамыр<br>1990 |желтоқсан<br>1991 | bgcolor="AA0000" | |[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] |[[Екінші Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов II]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''Денсаулық сақтау министрі (1991–1997)'''}} |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sortname|Ақсұлтан|Аманбаев}}<br>{{small|(1940 туған)}} |желтоқсан<br>1991 |сәуір<br>1992 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]] |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sort|Девятко, Василий Николаевич|[[Василий Николаевич Девятко]]}}<br>{{small|(1944 туған)}} |сәуір<br>1992 |қазан<br>1997 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]<br>[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''[[Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі|Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрі]] (1997–1999)'''}} |- |1 |[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]] |{{sort|Көшербаев, Қырымбек Елеуұлы|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]}}<br>{{small|(1955 туған)}} |қазан<br>1997 |қаңтар<br>1999 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі|Денсаулық сақтау, білім және спорт министрі]] (1999)'''}} |- |1 |[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]] |{{sort|Көшербаев, Қырымбек Елеуұлы|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]}}<br>{{small|(1955 туған)}} |қаңтар<br>1999 |қазан<br>1999 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''Денсаулық сақтау ісі жөніндегі агенттіктің төрағасы (1999–2001)'''}} |- |1 |[[Сурет:Replace this image female (red).svg|99px]] |{{sort|Омарова, Мария Нұрғалиқызы|[[Мария Нұрғалиқызы Омарова|Мария Омарова]]}}<br>{{small|(1951 туған)}} |қазан<br>1999 |тамыз<br>2000 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]] |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sort|Досқалиев, Жақсылық Ақмырзаұлы|[[Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев|Жақсылық Досқалиев]]}}<br>{{small|(1955 туған)}} |тамыз<br>2000 |қазан<br>2001 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref name="dosqaliev">{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30111950&pos=10;5#pos=10;5 |title= Доскалиев Жаксылык Акмырзаевич (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref> |[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''Денсаулық сақтау министрі (2001–2014)'''}} |- |3 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sort|Досқалиев, Жақсылық Ақмырзаұлы|[[Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев|Жақсылық Досқалиев]]}}<br>{{small|(1955 туған)}} |қазан<br>2001 |4 сәуір<br>2004 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref name="dosqaliev" /> |[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]<br>[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]<br>[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |4 |[[Сурет:Erbolat Dosaev (2017-11-13) (cropped).jpg|99px]] |{{sort|Досаев, Ерболат Асқарбекұлы|[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]]}}<br>{{small|(1970 туған)}} |5 сәуір<br>2004 |20 қыркүйек<br>2006 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |5 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sort|Дерновой, Анатолий Григорьевич|[[Анатолий Григорьевич Дерновой|Анатолий Дерновой]]}}<br>{{small|(1951 туған)}} |20 қыркүйек<br>2006 |20 қараша<br>2008 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30100715&pos=1;84#pos=1;84 |title= Дерновой Анатолий Григорьевич (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref> |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]<br>[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]] |- |6 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sort|Досқалиев, Жақсылық Ақмырзаұлы|[[Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев|Жақсылық Досқалиев]]}}<br>{{small|(1955 туған)}} |20 қараша<br>2008 |7 қазан<br>2010 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref name="dosqaliev" /> |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]] |- |7 |[[Сурет:Replace this image female (red).svg|99px]] |{{sort|Қайырбекова, Салидат Зекенқызы|[[Салидат Зекенқызы Қайырбекова|Салидат Қайырбекова]]}}<br>{{small|(1961–2016)}} |7 қазан<br>2010 |6 тамыз<br>2014 | bgcolor="" | |''белгісіз'' |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]<br>[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]<br>[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі]] (2014–2017)'''}} |- |1 |[[Сурет:Tamara Duisenova (7.2016) (cropped).jpg|99px]] |{{sort|Дүйсенова, Тамара Қасымқызы|[[Тамара Қасымқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]]}}<br>{{small|(1965 туған)}} |6 тамыз<br>2014 |25 қаңтар<br>2017 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]]{{efn|2019 жылы [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясының мүшесі болған<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30157522&pos=10;0#pos=10;0 |title= Дуйсенова Тамара Босымбековна (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref>}} |[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]<br>[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''Денсаулық сақтау министрі (2017 бері)'''}} |- |8 |[[Сурет:Eljan Birtanov (cropped).jpg|99px]] |{{sort|Біртанов, Елжан Амантайұлы|[[Елжан Амантайұлы Біртанов|Елжан Біртанов]]}}<br>{{small|(1971 туған)}} |25 қаңтар<br>2017 |25 маусым<br>2020 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref>{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/ru/last/predsedatel-komiteta-partijnogo-kontrolya-nur-otan-prokommentiroval-zaderzhanie-elzhana-birtanova |title= Председатель комитета партийного контроля Nur Otan прокомментировал задержание Елжана Биртанова |lang= ru |work= inbusiness.kz |author= Абаев, Саян |date= 2020-11-03 |accessdate= 2024-09-11}}</ref> |[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]<br>[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]] |- |9 |[[Сурет:Alexei Tsoi (cropped).png|99px]] |{{sort|Цой, Алексей Владимирович|[[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]]}}<br>{{small|(1977 туған)}} |25 маусым<br>2020 |20 желтоқсан<br>2021 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31646108&pos=10;-12#pos=10;-12 |title= Цой Алексей Владимирович (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref> |[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]<br>[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]] |- |({{м.а.}}) |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sort|Бүркітбаев, Жандос Қонысұлы|[[Жандос Қонысұлы Бүркітбаев|Жандос Бүркітбаев]]}}<br>{{small|(1971 туған)}} |20 желтоқсан<br>2021 |11 қаңтар<br>2022 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=37743696&pos=10;-12#pos=10;-12 |title= Буркитбаев Жандос Конысович (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref> |[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]] |- | rowspan="2" |10 | rowspan="2" |[[Сурет:Ажар Ғиният (38343) (cropped).jpg|99px]] | rowspan="2" |{{sortname|Ажар|Ғиният}}<br>{{small|(1969 туған)}} | rowspan="2" |11 қаңтар<br>2022 | rowspan="2" |6 ақпан<br>2024 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref name="giniyat">{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31600599&pos=9;-5#pos=9;-5 |title= Ажар Гиният (Тулегалиева Ажар Гиниятовна) - Параграф |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref> | rowspan="2" |[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]<br>[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]] |- | bgcolor="55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]]<ref name="giniyat" /> |- |11 |[[Сурет:Ақмарал Әлназарова (51774).jpg|99px]] |{{sort|Әлназарова, Ақмарал Шәріпбайқызы|[[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]]}}<br>{{small|(1969 туған)}} |6 ақпан<br>2024 |— | bgcolor="55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]]<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34829435&pos=11;3#pos=11;3 |title= Альназарова Акмарал Щарипбаевна - Параграф |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref> |[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]] |- |} == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|Д]] s341k2wcvptyjcber3urgs1qhxevxn6 3610581 3610578 2026-05-28T14:33:05Z Nurken 111493 /* Министрлер тізімі */ 3610581 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі |қысқартылған атауы = ҚР ДСМ |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[1946 жыл]] {{Small|(тұңғыш рет)}}<br>[[2001 жыл]]<br>[[2017 жыл]] {{Small|(қазіргі)}} |таратылған жылы = [[1997 жыл]] {{Small|(тұңғыш рет)}}<br>[[2014 жыл]] |ізашары1 = ҚР Денсаулық сақтау ісі жөніндегі агенттігі (2001) |ізашары2 = ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі (2014) |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |штаб-пәтері = 010000, [[Астана]] қаласы, Сол жағалау, Орынбор көшесі 8, Министрліктер үйі, 5-кіреберіс |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 7|lat_sec = 45 |lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 26|lon_sec = 30 |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]] |басшылықтың лауазымы1 = Министр |басшылықтың есімі2 = [[Тимур Сламжанұлы Сұлтанғазиев|Тимур Сұлтанғазиев]] |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министрі |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/dsm?lang=kk gov.kz/memleket/entities/dsm |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] құрамына енетін Қазақстан Республикасының орталық атқарушы органы. Министрлік [[Қазақстан Республикасы]]ндағы денсаулық сақтау, медицина және фармацевтика ғылымы мен білім беру саласындағы мемлекеттік саясатты жүргізу; заңнамаға сәйкес азаматтардың мемлекет кепілдік берген көлем шегінде тегін медициналық көмек алуын қамтамасыз етуді ұйымдастыру; халықты және денсаулық сақтау ұйымдарын қауіпсіз, тиімді және саналы дәрілік заттармен қамтамасыз етуді ұйымдастыру жұмыстарын атқарады. == Тарихы == Алғашында 1920 жылғы қазанда Қазақ КСР Денсаулық сақтау халық комиссариаты ретінде құрылды.<ref>Қазақ КСР мемлекеттік мекемелері. Анықтамалық. Қазақ АКСР Әлеуметгік-мәдени құрылыс басқармасы органдары, әкімшілік-саяси органдары және әділет соты органдары (1920–1936) 2-т., З-б. Алматы, 1983, 36-37-6. қара). 1937 жылдан Қазақ КСР Денсаулық сақтау халық комиссариаты. 1946 жылғы наурыздан — Министрлік. (Қазақстан Республикасының мемлекеттік мекемелері. Анықтамалық. Әлеуметтік-мәдени құрылыс басқармасы органдары, әкімшілік-саяси органдар және Қазақстан Республикасының әділет соты органдары (1937–1977), 2-т., 3-6., Алматы, 1992, 26-27-6. қара).</ref> Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігі ретінде 1946 жылғы наурыздан қызмет етіп келді.<ref>1992–1997 жылдар кезеңдегі мемлекеттік органдар туралы мәліметтер: қараңыз-Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдары (1991 жылғы 16 желтоқсан – 2001 жылғы 1 қаңтар). Анықтамалық. ҚР ПМ. - Алматы: БҮ "Эдельвейс", 2004. 514-518 б. (Құрастырушылардың ескертпелері).</ref> 1991 жылдан бастап Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі деп аталды. 1997 жылы қазанда Денсаулық сақтау министрлiгi мен Бiлiм және мәдениет министрлiгi қосылып, Бiлiм, мәдениет және денсаулық сақтау министрлiгi құрылды. 1999 жылы қаңтарда ол Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі болып өзгертіліп, қазан айында одан Денсаулық сақтау істері жөніндегі агенттік бөлінді. 2001 жылы Денсаулық сақтау істері жөніндегі агенттік Денсаулық сақтау министрлігі ретінде қайта құрылды.<ref>"Азаматтардың денсаулығын қорғау саласында мемлекеттік басқаруды жетілдіру туралы" ҚР Президентінің 2001 жылғы 17 қазандағы № 705 Жарлығы.</ref> 2002 жылы 1 қаңтардан бастап министрліктің ведомстволары құрылды. 2014 жылы 6 тамызда Денсаулық сақтау министрлігі мен Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі біріктіріліп, Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі құрылды. Министр қызметіне бұрынғы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] тағайындалды. 2017 жылы 25 қаңтарда Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі екіге бөлінді. Денсаулық сақтау министрлігінің басшылығына [[Елжан Амантайұлы Біртанов|Елжан Біртанов]] тағайындалса, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігін басқаруды Тамара Дүйсенова жалғастырды. ==Министрліктің негізгі міндеттері== * Халықтың денсаулығын сақтау; * Медицина ғылымы, фармацевтикалық және медициналық білім беру саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты әзірлеу; * Азаматтардың заңнамаға сәйкес мемлекет кепілдік берген көлем шегінде тегін медициналық көмек алуын қамтамасыз етуді ұйымдастыру; * Халықты және емдеу-алдын алу ұйымдарын қауіпсіз, тиімді және сапалы дәрі-дәрмек құралдарымен қамтамасыз етуді ұйымдастыру; * Министрлік құзіреті шегінде халықаралық ынтымақтастықты ұйымдастыру және дамыту. == Құрылымы == Министрліктің құрамында келесі ведомстволар бар: * [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті|Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті]] * [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті|Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті]] == Қарамағындағы мекемелер == # "Қазақ республикалық лепрозорийі" ММ # "Жіті бақыланатын мамандандырылған үлгідегі республикалық психиатриялық аурухана" ММ # "Республикалық арнайы медициналық қамтамасыз ету орталығы" ММ # "Салидат Қайырбекова атындағы Ұлттық денсаулық сақтауды дамыту ғылыми орталығы" ШЖҚ РМК # "Академик Н.Ж. Батпенов атындағы Ұлттық ғылыми травматология және ортопедия орталығы" ШЖҚ РМК # "Трансфузиология ғылыми-өндірістік орталығы" ШЖҚ РМК # "Ұлттық шұғыл медицинаны үйлестіру орталығы" ШЖҚ РМК # "Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практикалық орталығы" ШЖҚ РМК # "Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы" ШЖҚ РМК # "Республикалық қан орталығы" ШЖҚ РМК # "Отан соғысының ардагерлеріне арналған республикалық клиникалық госпиталь" ШЖҚ РМК # "Қазақстан Республикасының Ұлттық фтизиопульмонология ғылыми орталығы" ШЖҚ РМК # "Отан соғысының ардагерлеріне арналған орталық клиникалық госпиталь" ШЖҚ РМК # "Курортология және медициналық оңалту ғылыми-зерттеу институты" ШЖҚ РМК # "Транспланттауды және жоғары технологиялық көрсетілетін медициналық қызметтерді үйлестіру жөніндегі республикалық орталық" ШЖҚ РМК # "Алатау" балалар клиникалық санаторийі" ШЖҚ РМК # "СҚ-Фармация" ЖШС # "Ұлттық нейрохирургия орталығы" АҚ # [[QazBioPharm|"QazBioPharm" ұлттық холдингі" АҚ]] # [[Астана медицина университеті|"Астана медицина университеті" КеАҚ]] # [[Қазақ ұлттық медицина университеті|"С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті" КеАҚ]] # [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті|"Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті" КеАҚ]] # [[Семей медицина университеті|"Семей медицина университеті" КеАҚ]] # "Turar Healthcare" КеАҚ # "Ұлттық балаларды оңалту орталығы" КеАҚ # "Ұлттық ғылыми онкология орталығы" ЖШС # "Қоғамдық денсаулық сақтау ұлттық орталығы" ШЖҚ РМК # "Республикалық медициналық-санитариялық алғашқы көмек орталығы" ШЖҚ РМК # [[Қарағанды медицина университеті|"Қарағанды медицина университеті" КеАҚ]] # "Еңбек гигиенасы және кәсіптік аурулар ұлттық орталығы" КеАҚ == Министрлер тізімі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! class=unsortable| № ! class=unsortable| Суреті !Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! class=unsortable colspan="2"| Қызметі ! colspan="2"| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]] ! class=unsortable| [[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Денсаулық сақтау министрі (–1991)'''}} |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sortname|Ақсұлтан|Аманбаев}}<br>{{small|(1940 туған)}} |мамыр<br>1990 |желтоқсан<br>1991 | bgcolor="AA0000" | |[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] |[[Екінші Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов II]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''Денсаулық сақтау министрі (1991–1997)'''}} |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sortname|Ақсұлтан|Аманбаев}}<br>{{small|(1940 туған)}} |желтоқсан<br>1991 |сәуір<br>1992 | bgcolor="" | |{{sort|ЯЯЯ|''белгісіз''}} |[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]] |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sort|Девятко, Василий Николаевич|[[Василий Николаевич Девятко]]}}<br>{{small|(1944 туған)}} |сәуір<br>1992 |қазан<br>1997 | bgcolor="" | |{{sort|ЯЯЯ|''белгісіз''}} |[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]<br>[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''[[Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі|Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрі]] (1997–1999)'''}} |- |1 |[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]] |{{sort|Көшербаев, Қырымбек Елеуұлы|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]}}<br>{{small|(1955 туған)}} |қазан<br>1997 |қаңтар<br>1999 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі|Денсаулық сақтау, білім және спорт министрі]] (1999)'''}} |- |1 |[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]] |{{sort|Көшербаев, Қырымбек Елеуұлы|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]}}<br>{{small|(1955 туған)}} |қаңтар<br>1999 |қазан<br>1999 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]] |[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''Денсаулық сақтау ісі жөніндегі агенттіктің төрағасы (1999–2001)'''}} |- |1 |[[Сурет:Replace this image female (red).svg|99px]] |{{sort|Омарова, Мария Нұрғалиқызы|[[Мария Нұрғалиқызы Омарова|Мария Омарова]]}}<br>{{small|(1951 туған)}} |қазан<br>1999 |тамыз<br>2000 | bgcolor="" | |{{sort|ЯЯЯ|''белгісіз''}} |[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]] |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sort|Досқалиев, Жақсылық Ақмырзаұлы|[[Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев|Жақсылық Досқалиев]]}}<br>{{small|(1955 туған)}} |тамыз<br>2000 |қазан<br>2001 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref name="dosqaliev">{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30111950&pos=10;5#pos=10;5 |title= Доскалиев Жаксылык Акмырзаевич (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref> |[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''Денсаулық сақтау министрі (2001–2014)'''}} |- |3 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sort|Досқалиев, Жақсылық Ақмырзаұлы|[[Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев|Жақсылық Досқалиев]]}}<br>{{small|(1955 туған)}} |қазан<br>2001 |4 сәуір<br>2004 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref name="dosqaliev" /> |[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]<br>[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]<br>[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |4 |[[Сурет:Erbolat Dosaev (2017-11-13) (cropped).jpg|99px]] |{{sort|Досаев, Ерболат Асқарбекұлы|[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]]}}<br>{{small|(1970 туған)}} |5 сәуір<br>2004 |20 қыркүйек<br>2006 | bgcolor="" | |{{sort|ЯЯЯ|''белгісіз''}} |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |5 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sort|Дерновой, Анатолий Григорьевич|[[Анатолий Григорьевич Дерновой|Анатолий Дерновой]]}}<br>{{small|(1951 туған)}} |20 қыркүйек<br>2006 |20 қараша<br>2008 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30100715&pos=1;84#pos=1;84 |title= Дерновой Анатолий Григорьевич (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref> |[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]<br>[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]] |- |6 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sort|Досқалиев, Жақсылық Ақмырзаұлы|[[Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев|Жақсылық Досқалиев]]}}<br>{{small|(1955 туған)}} |20 қараша<br>2008 |7 қазан<br>2010 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref name="dosqaliev" /> |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]] |- |7 |[[Сурет:Replace this image female (red).svg|99px]] |{{sort|Қайырбекова, Салидат Зекенқызы|[[Салидат Зекенқызы Қайырбекова|Салидат Қайырбекова]]}}<br>{{small|(1961–2016)}} |7 қазан<br>2010 |6 тамыз<br>2014 | bgcolor="" | |{{sort|ЯЯЯ|''белгісіз''}} |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]<br>[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]<br>[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі]] (2014–2017)'''}} |- |1 |[[Сурет:Tamara Duisenova (7.2016) (cropped).jpg|99px]] |{{sort|Дүйсенова, Тамара Қасымқызы|[[Тамара Қасымқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]]}}<br>{{small|(1965 туған)}} |6 тамыз<br>2014 |25 қаңтар<br>2017 | bgcolor="CDCDCD" | |[[Партиясыз]]{{efn|2019 жылы [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясының мүшесі болған<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30157522&pos=10;0#pos=10;0 |title= Дуйсенова Тамара Босымбековна (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref>}} |[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]<br>[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]] |- | colspan="8" |{{sort|ЯЯЯ|'''Денсаулық сақтау министрі (2017 бері)'''}} |- |8 |[[Сурет:Eljan Birtanov (cropped).jpg|99px]] |{{sort|Біртанов, Елжан Амантайұлы|[[Елжан Амантайұлы Біртанов|Елжан Біртанов]]}}<br>{{small|(1971 туған)}} |25 қаңтар<br>2017 |25 маусым<br>2020 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref>{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/ru/last/predsedatel-komiteta-partijnogo-kontrolya-nur-otan-prokommentiroval-zaderzhanie-elzhana-birtanova |title= Председатель комитета партийного контроля Nur Otan прокомментировал задержание Елжана Биртанова |lang= ru |work= inbusiness.kz |author= Абаев, Саян |date= 2020-11-03 |accessdate= 2024-09-11}}</ref> |[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]<br>[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]] |- |9 |[[Сурет:Alexei Tsoi (cropped).png|99px]] |{{sort|Цой, Алексей Владимирович|[[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]]}}<br>{{small|(1977 туған)}} |25 маусым<br>2020 |20 желтоқсан<br>2021 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31646108&pos=10;-12#pos=10;-12 |title= Цой Алексей Владимирович (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref> |[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]<br>[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]] |- |({{м.а.}}) |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |{{sort|Бүркітбаев, Жандос Қонысұлы|[[Жандос Қонысұлы Бүркітбаев|Жандос Бүркітбаев]]}}<br>{{small|(1971 туған)}} |20 желтоқсан<br>2021 |11 қаңтар<br>2022 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=37743696&pos=10;-12#pos=10;-12 |title= Буркитбаев Жандос Конысович (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref> |[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]] |- | rowspan="2" |10 | rowspan="2" |[[Сурет:Ажар Ғиният (38343) (cropped).jpg|99px]] | rowspan="2" |{{sortname|Ажар|Ғиният}}<br>{{small|(1969 туған)}} | rowspan="2" |11 қаңтар<br>2022 | rowspan="2" |6 ақпан<br>2024 | bgcolor="1CA9C9" | |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<ref name="giniyat">{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31600599&pos=9;-5#pos=9;-5 |title= Ажар Гиният (Тулегалиева Ажар Гиниятовна) - Параграф |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref> | rowspan="2" |[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]<br>[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]] |- | bgcolor="55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]]<ref name="giniyat" /> |- |11 |[[Сурет:Ақмарал Әлназарова (51774).jpg|99px]] |{{sort|Әлназарова, Ақмарал Шәріпбайқызы|[[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]]}}<br>{{small|(1969 туған)}} |6 ақпан<br>2024 |— | bgcolor="55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]]<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34829435&pos=11;3#pos=11;3 |title= Альназарова Акмарал Щарипбаевна - Параграф |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}</ref> |[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]] |- |} == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|Д]] 71aifjynpvfqocmlsl8se7ef1m4tin8 0 69400 3610736 3596996 2026-05-28T22:46:18Z Kazakhkingofprince 181280 3610736 wikitext text/x-wiki {{Буддизм}} '''Үнді — будда мәдениеті'''. Жер шарындағы қасиетті де, құдіретті мәдениеттердің бірі — Үнді мемлекетінде қалыптасып өркендеген '''үнді-будда мәдениеті'''. Үнді елінің ғасырлар бойғы мәдени дәстүрлері оның талантты халқының діни сана-сезімінің қалыптасып, дамуымен тығыз байланысты болды. [[Сурет:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|left|thumb| alt=A.|270 px|[["Будда"]]]] Үнді жеріне келген [[арий]]лер өздерімен бірге б.з.б. [[2000]] жылы шыға бастаған көне мәдени мұралардың бірі — Ведаларды ала келіп, оны жергілікті халықтың арасына кеңінен тарата бастады. Ведалар дегеніміз — діни сарындағы дұғалардың, құрбандық шалу кезінде айтылатын суреттемелердің, табиғаттың поэтикалық бейнесінен хабардар ететін өлеңдердің жиынтығы. Үндінің атақты жазушысы Рабиндранат Тагор ведалық гимндерді «Халықтың қуанышшаттығы мен оның өмірге деген сүйіспеншілігі мен қорқынышының поэтикалық куәгері» деп өте жоғары бағалаған болатын. «Жаратушы әні» гимнінде бізді қоршаған дүние былай деп сипатталады: «Ең алғашқы кезеңде дүние хаос жағдайында болды. Бірақ, уақыт өткен сайын адамзат баласының тіршілік етуге деген құлшынысы байқалды, соның нәтижесінде жарық, одан кейін аспан мен су патшалығы пайда болды. Міне, дәл осы кезден бастап жер бетінде тіршілік қалыптасты, ал құдайлар дүние жаратылғаннан кейін барып пайда болды». Шамамен, б.з.б. 800 жылында қалыптасқан упанишадтар үнді-арийлердің діни көзқарастарының дамуындағы басты қадам болып саналады. Өйткені, упанишадтар адамның ішкі жан дүниесі, оның өмірінің мән-мағынасы, адамды ақиқат пен шындыққа апарар жолдар мен олардың бұл өмірдегі маңызы, өлім мен мәңгілік ғұмыр жайындағы діни-философиялық толғауларға толы болып келеді. Ең бастысы — упанишадтарда Брахман мен Атман идеялары кеңінен көрініс тапқан. Брахман — абсолютті шындық, абсолютті руханилылық, бұл дүниеде одан тысқары еш нәрсе де жоқ, олай болса бізді қоршаған ортаның мәні де осы Брахманда. Ол Атман болса осы жағдайларды ескере отырып — жеке тұлғаны мойындау. Упанишадтар діни философиялық ой-сананың дамуына түрткі болды, сөйтіп көп ұзамай-ақ оның алты мектебі қалыптасты. Үнді-будда мөдениетіне тән қасиет дін мен философияның өзара тығыз байланыста болып, ұштаса білуінде. Бұл туралы [[Гегель]] былай деп жазды: «Үнді мәдениеті — жоғары дамыған сан-салалы құдіретті мәдениет, бірақ олардың философиясы дінмен сабақтас, өзара тығыз байланыста болып келеді. Философия ғылымы айналысатын мәселелерді діннен де көптеп кездестіруге болады. Сондықтан да болар, ведалар — діннің ғана негізі емес, сонымен қатар философияның да негізі болып саналады» Бір-бірімен өзара тығыз байланыста, ірі табиғи бірлікте болуына қарамастан үнді философиясының алты классикалық мектебі де адамның әлемге дүниетанымдық қарым-қатынастарының сан саласын қамтып, танып-білудің түрлі әдістерін қарастырады. Мысалы, «миманса» — діни салт-жораларды түсіндірумен айналысады және діни құрбандықтар шалуды жақтайды. Құрбандық шалу— адамның құдай алдындағы өз парызын ([[дхарма]]) өтеуі болып саналады, онсыз «карманың» құрсауынан адам еш уақытта да шыға алмайды. «Карма» бүкіл үнді мәдениетінде айрықша орынға ие болған. Кең мағынада алғанда, [[карма]] дегеніміз — әрбір адамның тіршілікте жасаған іс-әрекеттері мен оның салдарларының жиынтығы, осы арқылы оның болашақтағы тағдыры анықталады, ал тар мағынасындағы кара адамның тіршіліктегі жасаған іс-әрекеттерінің қазіргі өмірі мен болашағына әсері. Кей жағдайларда, жоғарыда атап көрсеткен «мимансаны» атеистік ілімге де жатқызады, өйткені ол дүниенің атомдардан түратындығын мойындайды. Сөйтіп дүниені материалистік түрғыдан сипаттаудың арқасында Құдайды мойындаудың мәні жойылады. «Веданта» брахманизмде ерекше орын алады, тіпті қаншама ғасыр өтсе де оның бүгінгі таңда да көптеген жақтаушылары бар. XIX ғасырда Веданта мәселелерімен үндінің атақты ғалымы Вивеканада, ал XX ғ. Р. Тагор, тіпті мемлекет қайраткері Д. Нерудің өзі де айналысқан. Веданта дүниенің жаратылуын Брахманмен байланыстырады. Бұл күйді Атман деп атайды, ол адамды ажалдан құтқарады. Сөйтіп өліп бара жатқан тіршілік иесі қайтадан жаңғырады. «Санкхья» материалдық дүниені де, рухани дүниені де мойындайды. Бұл ағым бойынша материя үнемі қозғалыста және тәуелсіздік жағдайында өмір сүреді, бірақ еш нәрседен бейхабар күйде болады. Рухани дүниенің енжарлығы басым, бірақ бұл жерде саналылық басымдылық танытады. Ендеше, материя мен рухты, яғни «соқыр» мен «ақсақтың» бастарын біріктірсе олардың бойындағы кемшіліктер мүлде жойылады, сөйтіп бүл дүниеде жаңа құбылыстар пайда болады, адам бейнесі қалыптасады. Оның тәндік болмысына қайғы-қасіреттер жазылған, ал одан арылу үшін руханилылық мате- риалдықтан бөлінуі шарт. Бүл — өмірге келу мен өлімдер тізбегінің торынан шығып, нағыз [[бостандық]] пен әділеттілікке жету жолы. Санкхья будда дінінің идеялық жағынан қалыптасуына да үлкен ықпал жасады. Осы бір орайда, иогтардың ерекше рухани жағдайға жетудің көптеген әдістерін жасағандығын айта кеткен жөн. Оған өзін-өзі шектеу ([[аскетизм]]) және қалыпты жағдайдан мүлде басқаша көңіл күйде болу және т.б. жатады, Үнді поэзиясының тамаша туындысы «Махабхараттада» санкхья ілімі мен йог тәжірибелерін өзара байланыстырып, біріктіру қажеттігі атап көрсетіледі. Иогта психикалық белсенділікті шектеп, басу тәсілдері мен кез келген ақыл-ой қызметін тоқ- тату әдістерін қолдануға ерекше назар аударылады. Демек, иогтардың шынайы дарындылық қасиеттері мен құдіреттен басым түсу қабілеттерінің сыры осы бір жағдайларға да байланысты болып келеді. «Ньяя» логика зандарына сүйенеді, оны үғынып-білу — адамның жан дүниесін тазартуға себепкер болатын ой-пікірлердің қалыптасуына көмектеседі. Ньяя негізінен брахманизмнің соң- ғы жүйесі — вайшешикаға жақын болып келеді. «Вайшешика» адам өміріне пайдалы шындықтың алты түрін көрсетеді (субстанция, сапалылық, іс-қимыл (карма), жалпылық, ерекшелік мәнділік). Вайшешика бойынша, физикалық дүние атомдардан тұрады жөне ол мәңгілік болып саналады. Бірақ физикалық дүние атомдардан түрғанымен, оның басты қозғаушы күші карма заңдарына сәйкес әрекет ететін құдай болып саналады. [[Брахманизм]]де о дүниемен салыстырғанда адам өмірінің өткінші екендігі және оның мәнсіздігі туралы идеялар басты орын алған. Адамның о дүниедегі тағдыры оның бүл дүниелік ғұмырындағы адамгершілік іс-әрекеттеріне байланысты. Ендеше, бүл дүниеде күнәкар болғандар, атап айтқанда: адам өлтірушілер — жыртқыш аңдарға, ет үрлаушылар — қаршыға- ға, астық үрлаушылар — сабауқұйрыққа, брахманды өлтірушілер — ит пен есекке, ал маскүнемдікке салынған немесе үрлық жасаған брахманның өзі де сарыбас жыланға айналады. Брах- мандарды сыйлап-құрметтеу, күншіл болмау, адамның өзін-өзі үстай білуі, мейірімді бола білу және т.б. қасиеттер қоғамның әрбір мүшесінің өз орнын табуына мүмкіндік беретін басты шарттар болып саналады. Б.з.б. VI ғасырда үнді елінде, кейіннен дүниежүзілік дінге айналған, будда діні қалыптаса бастады. Оның негізін қалаушы ханзада, кшатрийлер варнасына жататын [[Будда]] болды. Оның шын аты — Сиддахартха, ал оның анасы әйел патша Майя еді. Ұлы ханым Майяның шапағаты жер жүзіне тарады, оның жүрегінің тазалығы, өз-өзіне сенімділігі, парасаттылығы мен салмақтылығы, бүл қасиетті ананың қадір-қасиетін арттыра түсті. [[Буддизм]]мен қатар джайнизм ағымы да дами бастады. Оның негізін қалаушы — Махавира (Вардамана) болады. Бұл [[секта]]ның жолына түсушілер кармадан азат болудың басты құралы ретінде — [[аскетизм]]ді насихаттады. Нағыз джайнистердің фанатизмінде шек болмады. Олар бүл өмірдің барлық рахатынан саналы түрде бас тартты, басқаны былай қойғанда, олар өмірлерінің соңғы сәттерінде тамақтанудан да бас тартты. Джайнизм брахманизммен ымыраға келудің арқасында осы уақытқа дейін Үнді мемлекетінің қоғамдық-саяси өмірінде өз ықпалын сақтап отыр. Махавираның жолына түскендер негізінен саудагерлер болды. Будда өзінің діни уағыздарында брахманизмді де, джайнизмді де сынға алады. Брахманизмдегі байлық пен сән-салтанатты өмірге бойүрушылық, ал джайнизмдегі аскетизм Будданы қана- ғаттандырмады, сондықтан да ол орталық межені қалап алады. Ол өзінің негізгі діни көзқарастарын «Бенерес уағыздары» атты еңбегінде жүйелі түрде баяндап берді. Онда былай делінген: «Рухани тіршілігі таза адам бүл өмірде екі нәрседен арасын аулақ салу керек. Оның біріншісі — сауық-сайран мен думанды қызыққа толы өмір, бүл адамның рухына қарама-қайшы келетін бейшаралық, өткінші өмір, ал екіншісі — ерікті түрде қалап алынған азапты, қатыгез өмір, бүл өмір де мөнсіз, мағынасыз. Рухани дүниесі бай адамдар өмірдің аталған екі жағынан да өздерін алшақ үстағандары жөн. Ең бастысы, адамдар танымға, білімге бастайтын, олардың ақыл-ой өрісін кеңітетін дүрыс жолға түсулері кажет» . Бұл жол тармақтары көп сегіз салалы жол. Олар: '''адал сенім''', '''әділ шешім''', '''шындық сөз''', '''шындық өмір''', '''шыншыл ұмтылыс''', '''шындықпен еске алу және адамның өз бойындағы қасиеттерін үнемі байыту''' болып табылады. Буддизм бойынша, өмірдің азаптары жайындағы қасиетті шындық мынандай: '''өмірге келу''' — азап, '''қартаю''' — азап, '''жүрегің қаламайтын адаммен қосылу''' — азап, '''жақсы көрген адамыңнан айрылысу''' — азап, '''көздеген мақсатыңа жете алмау''' — азап. Ал аталған осы азаптардан құтылудың басты жолы — сегіз салалы қасиетті өмір жолын тандап алу. Будда ілімі адам бойындағы ізгілік, [[адамгершілік]] қасиеттерді одан әрі дамытуды насихаттайды. Онда былай делінген: «Бұл дүниеде өшпенділікті өшпенділікпен жеңуге болмайды, адам ашу-ызасын ақылға жеңдіріп, зұлымдықты қайырымдылықпен ауыздықтауы қажет. Ұрыста мың адамды жеңіп шығуға болады, ал нағыз жеңіс адамның өзін-өзі жеңіп шығуы болып табылады». [[Сурет:BuddhaTwang.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px|[["Будда ескерткіші"]]]] Будда дін жолына шын берілген адамдарды төрт қағиданы мүлтіксіз орындауға шақырды. Олар: зұлымдықтың алдын алу, зұлымдық пен қатыгездікке жол бермеу, ізгілік пен қайырымдылыққа даңғыл жол ашу, адамгершілік қасиеттерді батыл қолдау. Будда ілімі үнді халқының сүйіспеншілігіне бөленіп, кең қолдау тапты. Будда өз шәкірттеріне арнаған сөзінде былай деді: «Сендер бүл ілімді дүние жүзінің барлық елдеріне таратыңдар. Оларға кедейлер мен бұл өмірден жәбір көрушілердің, байлар мен тектілердің бірдей екендігін, күндердің күнінде үнді қоғамындағы барлық касталардың осы діннің туы астына бірігетіндігін халыққа түсіндіріңдер». Шындығында да, будда дінін әлемнің көптеген халықтары мен қоғамның түрлі топтары шын ықыластарымен қабылдады. Адамзат дүниесіне, адамға және оның жасампаздық іс-әрекеттеріне құрметпен қарап, зорлық-зомбылық пен қатыгездіктерден бас тартуға шақырып, адамгершілік пен ізгілік принциптерін алға тартқан бұл дін [[Үндістан]] мен [[Қытай]]да, [[Тибет]] пен [[Жапония]]да, [[Непал]] мен [[Тайланд]]та, [[Цейлон]] мен [[Вьетнам]]да, [[Моңғолия]] мен Комбоджада кеңінен тарап, миллиондаған халықтың құрметіне бөленеді. Будда дінінің кеңінен таралуы жағдайында оның екі тармағы өмірге келді. Оның біріншісі — махаяна, Бирма мен Тайландта, ал екінші тармағы — хинаяна Цейлонда қалыптасты. Махаянаның қалыптасып, дамуына ерекше еңбек сіңірген Нагарджуна болды. Будда дінінің бүл саласында Будда құдай дәрежесіне жеткізіліп, оған құдайдай табыну уағыздалды. Ендігі жерде адамдардың барлық саналы іс-әрекеттері Буддамен байланыстырылды. Мұндай жағдай, бір жағынан, брахманизмге білдірілген үлкен құрмет болатын, сөйтіп буддизм үнді халқының бұрыннан қалыптасқан дәстүрлі діндерімен одан әрі жақындаса түсті. Қытайда будда дінінің идеялары б.з.б. I ғасырда тарай бастады. Будда дінімен бірге Қытайда үнді өнерінің де ықпалы күшейе бастады. Ол Қытайға ғана емес Кореяға, одан әрі Жапонияға да қанатын кең жайды. Тибетте буддизм ламаизм түрінде қалыптасты. Ламаизм бойынша жоғарғы шіркеу қызметкерлері құдайдың сүйікті құлдары болып саналады, ал монахтар (ламдар) діндар адамдарға ұстаздық етумен айналысады. Қытайда буддизм конфуцийлік-даосистік дінмен қатар өмір сүрді. Буддизм мен даосизмнің өзара ұштасуының нәтижесінде дзэн-буддизм ағымы пайда болды. Сыртқы дүниені менсінбеушілік, жеке бастың мәселелеріне баса назар аудару, интуитвизм бұл ағымның басты белгілері болып табылады. Дзэн-буддизм кейіннен Жапонияға да тарай бастады. Жауынгер-самурайлардың ықпалымен бүл ілімде әскери өнерге айрықша мән беріліп, ол адамның жан-жақты жетілуінің тез жүзеге асырылатын төте жолы деп тұжырымдалды. XX ғасырдың ортасына қарай дзэн-буддизм Батыс Еуропа елдеріне де тарап, өзінің өміршеңдігін байқата бастады. Жоғарыда атап көрсеткеніміздей, [[махаяна]] үнді халқының дәстүрлі діни наным-сенімдеріне өте жақын болып шықты. Өкімет тарапынан барынша қолдау тауып, қаншама шіркеулер тұрғызып, үнді қоғамында айрықша беделге ие болған будда дінінің өз позициясын (беделін) ешбір қарсылықсыз индуизмге бере салуын қалай түсіндіруге болады екен? Бұл сұраққа мәнді жауап беру үшін будда дінінің рухани дәстүрлерінің әлеуметтік негіздерімен толығырақ танысуымыз қажет. Үнді еліне келген арийлер варналарға бөлудің ([[брахман]]дар, [[кшатрий]]лер, [[вайшьи]]лер және [[шудра]]лар) негізін қалады, ал құлдар мен шетелдіктер варналарға кірмеді. Варналарға бөлу — үнді қоғамының негізі болып табылатын село қауымының беделін бұрынғыдан да көтере түсті. Оларды ақсақалдар бас- қарды, қауымдар өз іштерінде туындаған мәселелерді өздері шешті және өкіметке белгілі бір мөлшерде салық төлеп түрды. Өкімет тарапынан болатын озбырлықтардан оларды қатаң діни наным- сенімдер, салт-дәстүрлер және т.б. қорғап қалып отырды. Мұндай қауымдар шаруашылығы — натурадцы шаруашылық болды, онда жалдамалы еңбек кеңінен қолданылды. Қауымдар өмірінің тұйықтық сипатта болуы, олардың саяси қақтығыстар мен толқулардан тысқары қалуларына себепкер болып отырды. Қауым басшылары өзгеріп отырғанмен, қауым тіршілігінің қаймағы бүзылмады. Бүл жайында Д. Неру былай деп жазды: «Үндістанның саяси құрылымының негізі — өзін-өзі басқаратын село қауымы болды. Қоғамдағы өзгерістер бұл құрылымға ішінара өзгерістер енгізгенімен, оның тамырына балта шаба алмады. Ел билеу- шілерінің бірде-біреуі село қауымының құқығын бүза алмады және оларға берілген жеңілдіктерді орындауға мәжбүр болды». Мемлекеттің басшылық орындарында кшатрийлер отырды, бірақ олардың билігін селолық қауымдар дер кезінде тежеп отырды. Әрі діндар, әрі білімді брахмандар кшатрийлерден жоғары түрды жөне қоғамда үлкен роль атқарды. Демек, брахмандар да, кшатрийлер де өз варналарында қалды, брахманның отбасында өмірге келген жас сәби брахман болып қала берді, өйткені ол еш уақытта да кшатрийге айнала алмады. [[Каста]]лық құрылыс жүйесінің келесі өкілдері вайшьилер (диханшылар, қолөнершілер мен саудагерлер) және шудралар (жалдамалы жқмыскерлер, жалшылар) болды. Осы аталған төрт варна Үндістанның касталық құрылысының негізін қалады. Ал Үндістанға қоныс аударып келген түрлі халықтардың өкілдері бұрынғы касталарды толықтырып отырды немесе өздерінің дербес касталарын құрды. Мысалы, кәсіптеріне сәйкес тас қалау- шылардың, үсталардың, тері илеушілердің касталары құрыла бастады. Касталық құрылыс жағдайында қалыптасқан ережелерді мүлтіксіз орындау талап етілді. Мысалы, касталар арасында үйленуге қатаң тыйым салынды, тіпті түрлі касталар өкілдері дастарқан басында бірге отырып тамақ та іше алмайтын болды. Буддизм осы касталардың ішінде кшатрийлердің дүниета- нымы ретінде қалыптасты, сондықтан да болар, брахмандардың озбырлықтарынан зардап шеккен қарапайым халықтың басым көпшілігі кшатрийлерді батыл қолдап отырды. Осы орайда село қауымдарының буддизмнің әлсіреуіне себепкер болғандығын атап өтпеске болмайтын сияқты. [[Буддизм]] мен [[джайнизм]]нің күштемеу принциптеріне ерекше көңіл бөлінуінің арқасында диханшылыққа деген көзқарас өзгере бастады. Бір кездерде үнділер мен арийлердің мақтанышына айналған егін шаруашылығының қоғамдағы рөлі төмендеді, соның салдарынан шаруашылықтың бүл саласымен айналысушы диханшылар қоғамдық өмірде төменгі сатыдан орын алды. Сөйтіп, селолық қауымдар ешбір діни соғыстарсыз, айтарлықтай қарсылықсыз буддизмнен индуизмге бет бұра бастады. Бірақ, олар будда дінінің көптеген діни-адамгершілік қағидаларын өз бойларында сақтап қалды. [[Сурет:Shiva Pashupati.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px|[["Шиваға табыну"]]]] [[Индуизм]] — бір-бірінен тәуелсіз бірнеше діни наным-сенімдерден тұратын діни-мәдени ағым. Оның негізінде — [[Брахман]]ға, [[Вишну]]ға, [[Шива]]ға табыну мен тантризм жатыр. Осылардың ішінде Вишну мен Шиваның мерейі үстем болды. '''Вишну''' — адамдардың адал қамқоршысы, көмекшісі. Ол адам- дарды зұлымдық пен қатыгездіктен қорғайды, оларды қауіп- қатерден сақтайды және адамдарға шындықты жариялап оты- рады. Ал оны жүзеге асырушы Будда. Сөйтіп Будданың беделі көтеріліп, құдай дәрежесіне жеткізілді. '''Шива''' — қатал да, қорқынышты құдай. Оның үш көзі бар, денесіне жыландар жабысқан, мойнында — бас сүйектер. Шива — өнер мен ғылымның, салтанатты өмір мен махаббат сайранының құдайы. Үнді халқының санасындағы құдайлардың басқа діндердегі (христиан, ислам) құдайлардан басты айырмашылығы — олардың Жер бетіндегі тіршіліктің қайнаған ортасында болуы және оған белсене араласуы болып саналады. Вишнудің әйелі Лакшми әсемдік пен бақыт құдайы, ал Шиваның әйелі Кали қырып жою мен өлім құдайы. Үнді-будда дініндегі бүл дүниеге көзқарастар қарама-қайшылықтарға толы болып келеді. Будда дінінде ғана емес, тіпті сансаралардың өзінде де өмірдің қайғы-қасіретке, жамандық пен жауыздыққа және тағы да басқа келеңсіз көріністерге толы екендігі жан-жақты сипатталады. Үнді-будда дініндегі адамдар төрт этикалық нормаларды негізге алуы қажет. Олар: [[дхарма]], [[артха]], [[кама]] және [[мокша]]. '''Дхарма''' — будда дініндегі моральдық заңның басты бөлігі болып есептеледі. Үнділердің қасиетті кітаптарында (смрити) дхарманың тізімі, яғни түрлі касталардың міндеттері мен функ- циялары атап көрсетілген. Касталық жүйеде бүл парыз-міндеттерден ауытқуға жол берілмейді. '''Артха''' — адамның күнделікті тұрмыс-тіршілігіндегі іс-әрекеттердің нормалары болып табылады. '''Кама''' — адамның көңіл-күйінің талаптарын қанағаттандыру құндылықтарын анықтайды, солардың жолдарын белгілейді. '''Мокша''' — торығып-түңілуден, жалғыздықтан қалай құтылу жайындағы ілім. Дхарманың құндылығы — шындық пен ахимасқа шын берілгендікке тығыз байланысты. Ол зорлық-зомбылыққа мүлде қарсы. Сонымен бірге ашу мен жек көрушілік сезімдерді ауыздықтау, өзін-өзі ұстай білу, пайдакүнемдік пен зұлымдық мақсаттардың болмауы — дхарманың басты қағидалары. Адамдардың бұл өмірдегі табиғи іс-әрекеттері қандай болу керек деген сұраққа дхарма былай деп жауап берді: «Жауыздыққа жауыздықпен жауап берме, әрқашанда әділетті істердің жаршысы бол. Әлсіздер сенің өктемдігіңді ешқашан да кешірмейді, сондықтан да мұндай әділетсіз қылықтарға жол берме. Адам өмірде өз жолын таба білуі қажет». Бұл дүниедегі өмірдің рахаты мен қызығын, мән-мағынасын түсіндіруде индуизм мен буддизмнің арасында пікір алшақтықтары аңғарылады. Мысалы, Кама адам өмірінің мән-мағынасына, ондағы қызықтар мен шат-шадыман өмірдің сан-саласына баса назар аударса, ал Будда діні сабырлылық пен ұстамдылықты, тұрақты махаббат пен орташа өмір сүруді уағыздайды. Үнді-будда мәдениетінің қалыптасып, одан әрі дамуына касталық құрылыс үлкен ықпалын тигізді. Өйткені әрбір варна — өздеріне ғана тән салт-дәстүрлері мен дүниетанымы қалыптасқан жәй ғана түйық әлеуметтік топ қана емес, олар белгілі бір мөдени құңдылықтардың ортасы болып саналады. Брахман болу, брахманға қызмет ету, брахманнан оқып-тоқу үнді қоғамындағы басты құндылық болып саналады, өйткені брахмандар — даналықтың, әулиеліктің, киелілік пен ізгіліктің жаршысы. Үнді елінде әлеуметтік құндылықтарды бағалауда адамдардың қоғамдағы іс-әрекеттеріне айрықша назар аударылды. Ел басшылары мен әскери адамдар брахмандардан төмен түрғанына қарамастан, қоғамда пайдалы қызметтер атқарғандықтан үлкен құрметке ие болды. Мысалы, көне заманда өз елін сыртқы жаулардан қорғауда батырлығымен даңқы шыққан Викрамды үнді халқы осы уақытқа дейін мадақтап, қастерлейді. Бір таңқаларлық жағдай, Үндістанда оның дана басшылығы мен көзсіз батырлығы ғана емес, сонымен қатар оны үнді күнтізбесін жасаушы ғалым ретінде де танып, даналық пен кеңпейілділік сияқты тамаша қасиеттерін үлгі түтады. Міне, сондықтан да болар, Викрам ғасырлар бойы халық батыры ретінде үзбей жырланып келе жатыр. Будда діні бойынша халық құрметіне ие болу — байлыққа байланысты емес, демек бұл дінде адамның өз бақытын байлық — мансаптан іздеп, баюды мақсат етіп қоюы ешбір қолдау таппайды. Олай болса, бүл өмірдің мән-мағынасы жинаған ақша^ мен немесе байлықпен емес, керісінше, адам бойындағы адамгершілік-ізгілік қасиеттерімен өлшенеді, бүл жағдай — үнді халқының, өзіндік үлттық ерекшелігі болар деген ойдамыз. Үнді-будда мөдениеті басты орынға эр адамның діни-моральдық іс-әрекеттерін қоя отырып, адамның табиғатпен де, өз-өзімен де, қауыммен де үндестік, ірі келісім табуына баса назар аударады. Бірақ, үнді-будца мәдениеті халықты өкіметке қарсы әлеуметтік қарсылықтан, әлеуметтік белсенділік пен таптық күрестен сақтандырады. JI.C. Васильевтің пікірі бойынша, «Үнділіктер тағдырдың жазмышымен таласуға болмайды» деп санайды, сондықтан да олар күш қолдануға қарсы, батыл әлеуметтік қарсылықтарды жақтамайды. Олай болса, жақсы өмірді орнатуда күш қолдану сөзсіз «карма» заңдылықтарына нүқсан келтірумен қатар, оның салдарлары да қоғамға айтарлықтай зиян келтіреді». Үнді қоғамында ғасырлар бойы қалыптасқан мүндай жағдай, дәлірек айтқанда, үйымдасқан өлеуметгік қарсылықтың болмауы — үнді халқының сыртқы күштердің басқыншылық әрекеттеріне тегеурінді, батыл түрде әлеуметтік-саяси қарсылық көрсете алмай, дәрменсіздік көрсетуіне әкеліп соқты. Соның салдарынан үнді елі алғашқыда мұсылмандардың, ал одан кейін ағылшын империализмінің үзаққа созылған азапты шеңгеліне түсті. Ол аз болғандай монғолдардың үстемдігі кезінде Үндістанның көптеген касталары мұсылмандық жолға көшті. Әсіресе, төменгі касталар ойланбастан-ақ өздерінің мәдениетінің діни негіздерін өзгертіп жіберді. Тоқымашылар, саудагерлер, қасапшылар, тігіншілер және т.б. ислам дінін қабылдады, ал кейіннен мүндай жағдай индустар мен мұсылмандар арасындағы күрделі шиеленістердің орын алуына әкеліп соқты. Ағылшындардың үстемдігі кезінде шетел басқыншылары өз армияларын солтүстік Үндістандағы жоғарғы каста өкілдерінен толықтырып отырды: «әскери касталар» деп аталатын бүл үнділер өз Отанының жауларына қызмет жасады. Индуизм мен буддизмнің бір-бірімен өзара тығыз байланыстылығына жөне олардың үнді-будда мәдениетінің басты бағыт- тары болғандығына қарамастан олардың өздеріне тән айтарлықтай айырмашылықтары болды, ол ерекшеліктер олардың әлеуметтік-саяси бағдарламаларына тығыз байланысты болды. Мысалы, индуизмде ұлтшылдық сарын басым болып келеді, сондықтан да бүл ағымдағы фанатик —ұлтшылдар мұсылмандарды мейлінше жек көреді, ал бүл жеккөрушіліктің елдегі саяси ахуалға тығыз байланысты екендігін ешкім де жоққа шығара алмады. Буддизмнің касталық құрылыстың мүдделерін қорғау мәселесіне ешбір қатынасы жоқ, сондықтан да болар бүл діни ағым саяси-әлеуметтік мәселелерді шешуде үлкен икемділік танытады. Тіпті кей жағдайда оның ұлт-азаттық және әлеуметтік қозғалыстың саяси авангарды дәрежесіне дейін көтерілген кездері де болды. Осы орайда, американ отаршыларының Оңтүстік Вьет- намды жаулап алу әрекетіне қарсылық ретінде көптеген будда монахтарының өздерін өртеп жібергендіктерін еске алсақ та жеткілікті сияқты, бірақ буддизмнің қоғамдағы саяси-әлеуметтік мөселелерді шешудегі мүмкіндіктері шектеулі болғандығын да естен шығармаған жөн. Үнді-будда мәдениетінің қойнауында Үндістанда Махатма Гандидің (1869—1948) реформаторлық қозғалысы туындады. Ол бүл қозғалыс барысында өзінің табиғатта әрекет ететін «махаббаттың өнегелілік» заңына ұдайы сүйеніп отырды. М. Ганди бұл жайында былай деп жазды: «Махаббат заңы біздің санамыздан тыс өмір сүреді. Табиғат заңдылықтарына сүйенген ғалым қандай ғажайып жаңалықтар ашты, махаббат заңын өз өмірінде үлкен сүйіспеншілікпен қолдана білген адам да бұл өмірде айтарлықтай табыстарға жетері сөзсіз, ал кейде ғалымдардың жеткен межесінен асып та түсуі мүмкін». М. Ганди [[сатьяграха]] («сат» — шындық, ал «аграха» — табан- дылық деген мағыналарды береді) қозғалысының дем беруші, басшысы болды. Ол өзінің ізбасарларының көмегіне сүйене отырып, халықты талай ғасырларға созылған қалың үйқысынан ойтты, Үндістанда саяси-этикалық қайта құруларды жүзеге асырудың қажеттігін діни-этикалық түрғыдан негіздеп, дәлелдеп берді. Ендеше, Ганди тарих сахнасына ірі саяси қайраткер ретінде ғана емес, сонымен қатар діни-реформаторлық қозғалыстың беделді басшысы ретінде де шықты деп толық сеніммен айта аламыз. Гандидің бүл қозғалысты үйымдастырудағы басты мақсаты — халықты өздерінің әділетті ісі үшін табанды күрес жүргізуге баулып, үйрету болды. Ол ондаған жылдар бойы тәуелсіз үнді мемлекетін құру мақсатында дхарманы, ақиқатты және күш көрсетпеуді уағыздады. Ганди: «Күш қолданбау, әділеттілік, қайырымдылық, жан тазалығы, ізгілік сияқты қасиеттер — ағылшын отаршыларын елімізден қуып шығып, қанаушылық пен отаршылдық бүғауынан босануға толық мүмкіндік береді» деген сөздерді жиі қайталайтын. Бірақ үнді қоғамын қайта құру мақсатындағы езінің жасампаздық қызметінде Ганди өзі де мүлде күтпеген қиындықтар мен адам жанын түршіктіретін талай сүмдық уақиғаларға тап болды. Мәселе ағылшын империализмінің арсыз саясатында ғана емес еді, мәселе үнді халқының өзінде де болатын. Өйткені, бүл кезеңде индустар мен мұсылмандар арасында жан түршігерлік қанды шайқастар басталып кеткен болатын. Бүл қатыгез қақтығыстардың бары- сында адам қаны көп төгілді, үлттың бірлігі мен мемлекеттің мүддесі діни-қауымдық фанатизмнің құрбандығына шалынды. Біртүтас Үндістан мемлекеті екіге қақ жарылып, бір-біріне қас екі мемлекет пайда болды (Үндістан және Пәкістан). Индустар қауымы діни фанатизмге жан-тәнімен беріліп қана қоймай әлеуметтік теңдікке де жауыға қарады. Қалыптасқан касталық жүйе үнді азаматтарының мемлекеттік заң алдындағы теңдігін бүзды, ал мұндай келеңсіз жағдай мемлекеттің ғана емес, сонымен қатар бүкіл үнді халқының тағдырына да өз әсерін тигізді. Қоғамдағы қалыптасқан ахуалға байланысты сорақы қылықтар белең алды. Тіршілік иесі атаулыға жамандық жасамауды уағыздаған қайырымды, ақкөңіл индустар мұсылмандар- ды көргенде кірпіше жиырылып, қатыгездік көрсетіп, мүлде басқаша қарым-қатынастар жасады. Брахман өзінің кедейлігіне қарамастан, басқа касталардың өкілдеріне өз қызын беруден үзілді-кесілді бас тартты. Діни фанатизм мен касталық дәстүрлер салдарынан туындаған қоғамдағы келеңсіз мұндай құбылыстар Гандиді қатты толғандырды. Ол «Мен индустар мен мұсылмандар арасында болып жатқан жыртқыштық әрекеттердің дәрменсіз куәгері болып қалмауым үшін, ұлы тәңірінің көмегін күтемін» деп жазды. М. Гандидің бүкіл саналы өмірі үнді-будда мәдениетінің құндылықтарын сақтауға, оны заман ағымындағы тағылық әрекеттерден қорғап қалуға бағытталды. Қалай болғанда да, үнді- будда мәдениетінің күш көрсетуден бас тарту, рухани тазалықты сақтай білу, табиғатты құрметтеп, аялай білу, өмірді қадірлеу сияқты өмірлік қағидалары еш уақытта да өз мәнін жоймақ емес, олай болса бл мәдениеттің басты құндылығы да, мәні де осында болса керек. Үнді өнері брахманизмнің, буддизм мен индуизмнің діни- өнегелік құндылықтарының тікелей ықпалымен дамыды. Алғашқы дүниеге келген көркем шығармалардың мазмұны адамзатты қоршаған дүниенің мән-мағынасын шындық тұрғысынан көрсетуге бағытталды. Ведалар да, упанишадтар да көне үнді тілінде (санскрит) жазылған әдеби ескерткіштер қатарына жатады. Олардың көркемдік құндылығы бүгінгі күннің талабына да сай келіп отыр. Д. Неру үнді халқыньщ көркемдік мәдениетін Батыс Еуропа өнерімен өзара салыстыра отырып, олардың бір-бірінен басты айырмашылықтарын да атап көрсетеді. '''Біріншіден''', үнді халқының көркемдік мөдениеті дінмен және философиямен тығыз байланысты болып келеді. Бұл байланыстардың тамырының тереңдігі соншалық, үнді халқының көркемдік мәдениетіне сай келетін діни-философиялық идеалдарды білмей түрып, бүл мөдениетті түсініп, бағалау мүмкін емес. Үнді мәдениетінің қай туындысын алып қарастырсақ та, оларда діни сарынның бар екендігін аңғарамыз. '''Екіншіден''', үнді өнері қарапайым шаруаларға өте жақын болып келеді, өйткені мәдениеттің бүл саласының басты мақсаты — қарапайым халықтың жүрегіне діни-философиялық идеяларды жеткізу, карма заңдарын, дхарма талаптарын түсіндіру болып табылады. '''Үшіншіден''', поэзиямен, прозамен, драмамен, музыкамен айналысушы өнер адамдары өздерінің бойындағы қасиеттерді табиғат әлеміндегі құбылыстармен салыстырады және адамның табиғатпен, әлеммен өзара үндестігін ашып көрсетуге тырысады. '''Төртіншіден''', үнді өнерінің дамуына құдайларды мадақтауға қарсы бағытталған діни парасаттылық ерекше ықпал жасады. Ведалар құдайлар бейнесіне құлшылық жасауға қарсы болды, ал Будданың мүсін өнері мен кескіндеме өнері салаларында бейнеленуі буддизмнің дамуының тек соңғы дәуірінде ғана мүмкін болды. Б.з. VII—VIII ғасырларында Үндістанда Эллора үңгірінде Кайлас ғибадатханасы салынды және Элефант үңгірлерінде Брахманның, Вишнаның және Шиваның түлғалары сымбатталып жасалды. Ал, монғолдардың үстемдігі кезінде мүсін өнері саласындағы мүндай дәстүрлерге қатаң тыйым салынды. Ислам діңінің қағидаларына сүйенген атақты Бабырдың ұрпақтары құдайларды бейнелеуге мүлде қарсы болды. Бірақ, оның есесіне үнді өнерінің басқа салаларында мәдениет пен өнердің тамаша туындылары өмірге келді. Солардың бірі — тек қана үнді халқының ғана емес, сонымен қатар бүкіл адамзат баласы- ның аяулы да, қасиетті ескерткіші, аппақ мәрмәр тастардан асқан шеберлікпен жасалған [[Тәж—Махал]] кесенесі. Көне үнді әдебиетінің асыл мұраларының бірі — «[[Махабхаратта]]» поэмасы болды. Бұл әдеби туындының басты тақырыбы — құдайға, оның құдіретіне табыну, оны мадақтау. «Брахман — мәңгілік. Ол — ұлы, ол дана. Ол қай уақытта болса да қасыңнан табылады». — Бүл ойлар поэманың өн бойынан орын алып, тақырыптың негізгі арқауына айналған. [[Конфуций]]де, [[Аристотель]]де, ал одан кейін Кантта кездесетін «Өзің қаламағанды, басқаға да жасама» деген қағиданың алғаш рет осы «Махабхараттада» айтылғандығын кез келген адам біле бермейді. «Бхагавадгита» — «Махабхараттаның» бір бөлімі. Бұл шағын бөлім өмірдің мәні туралы терең философиялық толғауларға толы болып келеді. Оның басты кейіпкерлері — Брахманның жердегі өкілі — [[Кришна]] мен қайырымды әскер басшысы [[Арджуна]]. Поэмада Кришна Арджунаға былай дейді: «Бұл дүниеде өлім деген жоқ, өйткені жанның көшуі — өмірді мәңгілік, ал өлімді қас-қағымдық сәт етеді». Эпикалық «Рамаяна» поэмасының да үнді-будда мәдениетінде алатын орны айрықша. Мұнда өзінің сүйген қызы Ситаны құтқару жолындағы Рама патшаның басынан кешкен уақиғалары баяндалады. Сонымен бірге, бұл баға жетпес мәдени мүрада көне замандағы үнді халқының өмірі кеңінен сипатталып, олардың салт-дәстүрлері, тіршілік-тұрмысы туралы құнды мәліметтер беріледі. Міне, сондықтан да болар, француздың белгілі тарихшысы Мишле «Рамаяна» поэмасы туралы былай деп толғана жазды: «Батысқа қарасам көңілім толмайды, тіпті ежелгі мәдениеттің ошақтарының бірі болған — Грекияның өзі де мені онша қанағаттандырмайды, тұншығып бара жатқандай әсер аламын, өйткені олардың идеялары әрі жұтаң, әрі әсерсіз. Ал ұлы Азия мен дана Шығысқа көз жіберіңізші. Онда менің жүрегім, менің сүйікті поэмам жатыр. Бұл әдеби туынды — кең байтақ Үнді мүхитымен пара-пар». Ведалар, упанишадтар, «Махабхаратта» және «Рамаяна» поэмалары үнді халқының даналық энциклопедиясы болып саналады. Бұл мәдени мұралардың өміршеңдігі — ондағы адам өміріне тікелей қатысты даналық қағидаларға, тәлім-тәрбиелік ойларға, философиялық толғауларға және т.б. толы болуында болар. Бүл ойымыз дәлелді болу үшін көне үнді афоризмдерінен бірнеше үзінділер келтірейік: «Адам сәні — даналық, даналық сәні — тыныштық, тыныштық сәні — батырлық, батырлық сәні — қайырымдылық». Әйелдердің мың кемшілігі және үш адамгершілік қасиеті бар: олар — шаңырақты ұстау, ұрпақты жалғастыру және ерімен бірге о дүниелік болу. «Қонған масаларды қууға жарамайтын иттің құйрығынан, пайдаға аспайтын білімділіктен не пайда?», «Махаббат рахатын көрмесең денсаулықтан, табандылығың мен ұлылығыңнан не пайда?», «Арыстанды шатқалда, құсты аспанда, балықты суда ұстауға болады, ал әйелдің беймаза жүрегін еш уақытта да ұстай алмайсың». Үндінің көркемдік мәдениетінде махаббат мәселесі мен әйел- дер табиғатына ерекше орын берілген. Әйелдердің жаратылуы жайындағы мифтерде ойнақылық — мысқылдау сарыны айқын аңғарылады. Мына бір әңгіме осы бір пікірімізді дәлелдей түссе керек. «Еркекті жаратуға бүкіл материалдарды жүмсап қойғандықтан, әйелдерді жаратуға материал таппай жаратушы Твашт- ри құдай қатты сасады. Біраз ойланғаннан кейін ол әйелді жаратудың жолын да, әйелдердің бойына лайық қасиеттерді де табады. Олар: гүлдің әсемдігі, жапырақтың жеңілдігі, сәуленің құбылмалығы, желдің өзгергіштігі, бұлттардың жыласы, қоян- ның жасқаншақтығы, тотының паңдығы, жолбарыстың қаһарлығы, оттың қызуы, қардың ызғары, балдың тәттілігі, алмастың қаттылығы, жабайы үйректің адалдығы, торғайдың сөзуарлығы, тырнаның залымдығы және тағы да басқа қасиеттерді араластырып жасап еркектің қолына берген екен». Махаббат құдайы [[Кама]] мен оның әйелі [[Рати]] үнді ақындары мен жазушыларының ерекше құрметіне бөленген. Карма өмірдің қызығын қызықтауға тыйым салмайды. Тіпті қолдарынан өнер тамған әрі өнерлі, әрі ақылды «махаббат оттары» куртизанкалармен көңіл көтеруді күнә деп санамайды. V ғасырда өмір сүрген үнді ақыны Махараши Вацияна өзінің «Кама-Сутра» деген өлеңмен жазылған шыгармасында жыныстық қатынастар мәдениеті, әйел мен еркек арасындағы қарым-қатынастар, сезімдік рахаттану мен дене сүлулығын жақсартатын әдістер мен тәсілдер кеңінен сипатталып, баяндалган. XIX—XX ғасырларда бүл кітап Батыс Еуропа елдерінде кеңінен тарады және ол бойынша бірнеше кинофильмдер түсірілді. Мүндай діни-эротикалық мазмұндағы шығармалар XVII—XIX ғасырлар аралығында Үнді елінде көптеп жазылды. Олардың авторлары: [[Бихари Лала]] (XVII г.), [[Чинтамани]] (XVII ғ.), [[Бхаратчандро Рая]] (XVIII ғ.), [[Рангина]] (XIX ғ. басы), [[Джан Сахаба]] (XIX г.). Буддизмде мұндай эротикалық сарындағы еңбектер жазуға жол берілмеді. Мұнда адамзатты қоршаған тіршілік дүниесіне көзқарастар былай сипатталды: «Тіршілік иелерінің ешқайсысын да өлтіруге болмайды, үрлық жасауға, әйелінің немесе ерінің көзіне шөп салуға болмайды» (монахтарға әйелдерге жақындауға мүлде рүхсат етілмеді). Өтірік айтуға, арақ-шарап ішуге қатаң тыйым салынды. Бірақ, буддизм джайнизмнің тағылыққа дейін жетіп, киім киюден бас тартушылыққа дейін жететін аскеттік қылықтарын өткір сынға алды. Үндістанда театр мен драмалық әдебиет кең түрде дамыды. Ерекше атап өтетін бір жәйт, театр өзінің тамырын Ведалардағы гимндер мен диалогтардан алды. Кришна жайындағы көптеген аңыздарды халық арасында насихаттауда театрға ерекше орын берілді, ал оған Бхаса, Ашвагхоши сияқты аса көрнекті үнді драматургтері өз үлестерін қосты. Әсіресе Ашвагхоши аса ірі үнді драматургтарының бірі болды. Ол діни тақырыптарды өз шығармаларының арқауы етті. Қытай мен Тибетте кеңінен тараған, қасиетті Будцаның өміріне арналган «Буддачарита» — оның төл туындысы. Біздің заманымыздың IV ғасырында өмір сүрген Калидастың шығармашылығы Батыс Еуропа елдеріне кеңінен танымал. Ол лирикалық «Облако — вестник» және «Малявика и Агнимитра», «Мужеством обретенная Урваши», «Шакунтала» сияқты танымал драмалардың авторы. «Рамаяна» тақырыбына жазылған «Махабирачарита», «Уттарарамачарита» және «Малатимадхава» драмаларының авторы Бхабабхутидің (VIII г.) мерейі үстем болды. Аталған драмалардың жазылуы хинда, бенгал, маратхи, гуджарати, ория, ассам сияқты тағы да басқа үнді халықтарының әдеби тілдерінің қалыптасып, одан әрі дамуына зор ықпал жасады. Үнді әдебиетінің алып түлғаларының бірі — ауыз әдебиетіне негізделіп жазылған «Рамаяна» және Кришнаға арналып жазылған «Кришнавали» поэмаларының авторы Тулеи Дас (1532— 1624). Ағылшын отаршылдығы кезеңінде үнді-будда мәдениетінің даму қарқыны бәсеңдей бастағанымен, ұлт-азаттық қозғалыстың басталуына байланысты мәдениет пен өнер қайта жанданып, өнер адамдарының шығармашылық белсенділігі жаңа арнаға түсті. XIX ғасырда Үндістанда мәдениеттің жаңа сатыға көтеріліп, гүлденуіне Динобандху Митро, Б. Чоттопадхайя, А. Навалар, Р. Айр, Нармадашанкар және т.б. жазушылар үлкен еңбек сіңірді. Әдеби туындыларын бенгаль тілінде жазған, үнді әдебиетінің ғана емес, сонымен қатар бүкіл дүниежүзілік әдебиеттің алып түлғаларының бірі — мандай алдысы [[Рабиндранат Тагор]]дың алатын орны айрықша. Оның «Таулар», «Үй мен бейбітшілік» атты романдары әлемге өйгілі, ал «Джанаганамана» деп аталатын өлеңі Үндістанның мемлекеттік гимніне айналды. Рабиндранат Тагордың әдебиет саласындағы ұланғайыр еңбегі өте жоғары бағаланып, оған [[1913]] жылы [[Нобель сыйлығы]] тапсырылды. Үнді-будда мәдениеті жүйесінде ғылыми білім қалай дамыды? Осы мәселеге байланысты ұлы ғалым А. Эйнштейн өзінің бір хатында былай деп жазды: «Батыс ғылымының дамуы екі ұлы жетістікке тікелей байланысты болды. Оның біріншісі, грек философтарының формалды логикалық жүйесі (Евклид геометриясы) және Қайта Жаңғыру дәуіріндегі себептік қатынастарды жүйелі тәжірибенің көмегімен ашуға болатындығы туралы жаңалықтар болды. Мен қытай даналары бүл жаңалықтарды бүрьш неге ашпады екен деп танданбаймын, менің таң қалатыным — бұл жаңалықтардың ашылуында» (<ref>Социология науки. — Ростов-н/Д., 1968. — С. 21—22</ref>). XX ғасырдың ұлы физигінің бүл пікірінің астарында үнді-будда дінінің қойнауында жоғары дамыған ағартушылық пен білімге қарамастан бүл елдегі ғылым өз деңгейінде неге дамымаған, неге ол Батыс Еуропа елдерінен әкелінген деген орынды сұрақтар бар. Әрине, үнді-будда дінінің білімге үлкен құрметпен қарағандығын ешкім де жоққа шығара алмас. Көне үнді афоризмдеріңце ғылымның маңызы мен мәні жоғары бағаланған. Оған дәлел ретінде ғылым мен білімге байланысты мына бір қанатты сөздерді мысалға келтіргенді жөн көрдік: «Адамның ең қасиетті игілігі — ғылым мен білім, оларға ешбір баға да жетпейді және олар еш уақытта да сарқылмайды», «Билік пен білімділікті салыстыруға болмайды», «Патшаны өз елінде ғана сыйласа, ғалым барлық жерде де құрметке ие», «Білімсіз адам малмен тең» және т.б. Үнді математиктері, дәрігерлері араб, парсы және Орта Азия елдерінде жоғары бағаланған, сондықтан болса керек, көптеген адамдар білім бүлағынан сусындау үшін үнді еліне келетін болған. Үндістанның кейбір қалаларында ашылған университеттерде діни-философиялық текстер, астрономия, астрология, математика, медицина мәселелері жан-жақты оқытылатын болған. Бенарес көп уақытқа дейін үнді мемлекетінің басты ғылыми орталықтарының бірі болған. Көне Үндістанда астрономия мен математика жоғары бағаланған. «Ноль» белгісі мен санаудың ондық жүйесін ойлап тапқан да үнді ғалымдары болатын. V—XII ғасырларда Ариабхатта (V ғ.), Брахмагупта (VII г.), Магавира (IX ғ.), Бхаскара (XII ғ.)сияқты дарынды математиктер мен астрономдардың мерейі үстем болды. Үнді химиктерінің химия саласындағы жаңалықтары бояу, дәрі және т.б. дайындауда кеңінен қолданылды. Үнді дәрігерлері де терапия және хирургия жайында тамаша ғылыми еңбектер жазды. Қанның айналысы жөніндегі ғылыми тұжырымдарымен үнділіктер атақты дәрігер Гарвейден де асып түсті. Бірақ, өкінішке орай, үнді-будда мәдениетінің дәстүрлері рационалистік сипатқа толық ие бола алмады. Ғылыми білімнің құрылымының логикалық негіздері үнді ғалымдарын онша қызықтырмады. Одан да олар адамзатты қоршаған дүниенің сан құпиялары мен әртүрлі салада жаңалықтар ашумен айна- лысқанды жақсы кәрді. Тіпті, тарихи зерттеулерге де онша мән-мағына бермеді. Ғасырлар бойғы үнді халқының мәдени жетістіктері, халықтардың миграциясы, шаруашылық өмір, патшалықтардың арғы-бергі тарихы сияқты маңызды мәселелерге онша назар аударылмады. Соның салдарынан көне заман тарихынан сыр шертетін еңбектер санаулы ғана болды. Солардың бірі — Кашмирдің тарихы жайындағы тарихшы Калханидің (б.з. XII ғ.) ''«Раджатарангити»'' атты еңбегі. Өз тарихына немқұрайлы қарау, нақты өмірден алшақтау, өмірге көзқарастардың көмескілігі сияқты келеңсіз жағдайлардың орын алуы мөдениеттің дамуына нүқсан келтірді. Қоғамдық өмірді түрақтандыруда дін қаншама рөл атқарғанымен де, үнді мемлекеті ғылым мен білім жолына, яғни өркениетті ел болу жолына түсуі — тарихи қажеттілік болды. Заман ағымында бүл асқаралы міндеттері біртіндеп жүзеге асырыла бастады да, асырыла бермек те.<ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref><ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. – Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Мәдениеттер]] 9yttx08jua9n0a5y7oy15gqt0au03tg 3610775 3610736 2026-05-29T01:56:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3244122 wikitext text/x-wiki {{Буддизм}} '''Үнді — будда мәдениеті'''. Жер шарындағы қасиетті де, құдіретті мәдениеттердің бірі — Үнді мемлекетінде қалыптасып өркендеген '''үнді-будда мәдениеті'''. Үнді елінің ғасырлар бойғы мәдени дәстүрлері оның талантты халқының діни сана-сезімінің қалыптасып, дамуымен тығыз байланысты болды. [[Сурет:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|left|thumb| alt=A.|270 px|[["Будда"]]]] Үнді жеріне келген [[арий]]лер өздерімен бірге б.з.б. [[2000]] жылы шыға бастаған көне мәдени мұралардың бірі — Ведаларды ала келіп, оны жергілікті халықтың арасына кеңінен тарата бастады. Ведалар дегеніміз — діни сарындағы дұғалардың, құрбандық шалу кезінде айтылатын суреттемелердің, табиғаттың поэтикалық бейнесінен хабардар ететін өлеңдердің жиынтығы. Үндінің атақты жазушысы Рабиндранат Тагор ведалық гимндерді «Халықтың қуанышшаттығы мен оның өмірге деген сүйіспеншілігі мен қорқынышының поэтикалық куәгері» деп өте жоғары бағалаған болатын. «Жаратушы әні» гимнінде бізді қоршаған дүние былай деп сипатталады: «Ең алғашқы кезеңде дүние хаос жағдайында болды. Бірақ, уақыт өткен сайын адамзат баласының тіршілік етуге деген құлшынысы байқалды, соның нәтижесінде жарық, одан кейін аспан мен су патшалығы пайда болды. Міне, дәл осы кезден бастап жер бетінде тіршілік қалыптасты, ал құдайлар дүние жаратылғаннан кейін барып пайда болды». Шамамен, б.з.б. 800 жылында қалыптасқан упанишадтар үнді-арийлердің діни көзқарастарының дамуындағы басты қадам болып саналады. Өйткені, упанишадтар адамның ішкі жан дүниесі, оның өмірінің мән-мағынасы, адамды ақиқат пен шындыққа апарар жолдар мен олардың бұл өмірдегі маңызы, өлім мен мәңгілік ғұмыр жайындағы діни-философиялық толғауларға толы болып келеді. Ең бастысы — упанишадтарда [[Брахман]] мен [[Атман]] идеялары кеңінен көрініс тапқан. Брахман — абсолютті шындық, абсолютті руханилылық, бұл дүниеде одан тысқары еш нәрсе де жоқ, олай болса бізді қоршаған ортаның мәні де осы Брахманда. Ол Атман болса осы жағдайларды ескере отырып — жеке тұлғаны мойындау. [[Упанишад]]тар діни философиялық ой-сананың дамуына түрткі болды, сөйтіп көп ұзамай-ақ оның алты мектебі қалыптасты. Үнді-будда мөдениетіне тән қасиет дін мен философияның өзара тығыз байланыста болып, ұштаса білуінде. Бұл туралы [[Гегель]] былай деп жазды: «[[Үнді мәдениеті]] — жоғары дамыған сан-салалы құдіретті мәдениет, бірақ олардың философиясы дінмен сабақтас, өзара тығыз байланыста болып келеді. Философия ғылымы айналысатын мәселелерді діннен де көптеп кездестіруге болады. Сондықтан да болар, ведалар — діннің ғана негізі емес, сонымен қатар философияның да негізі болып саналады» Бір-бірімен өзара тығыз байланыста, ірі табиғи бірлікте болуына қарамастан үнді философиясының алты классикалық мектебі де адамның әлемге дүниетанымдық қарым-қатынастарының сан саласын қамтып, танып-білудің түрлі әдістерін қарастырады. Мысалы, «миманса» — діни салт-жораларды түсіндірумен айналысады және діни құрбандықтар шалуды жақтайды. Құрбандық шалу— адамның құдай алдындағы өз парызын ([[дхарма]]) өтеуі болып саналады, онсыз «карманың» құрсауынан адам еш уақытта да шыға алмайды. «Карма» бүкіл үнді мәдениетінде айрықша орынға ие болған. Кең мағынада алғанда, [[карма]] дегеніміз — әрбір адамның тіршілікте жасаған іс-әрекеттері мен оның салдарларының жиынтығы, осы арқылы оның болашақтағы тағдыры анықталады, ал тар мағынасындағы кара адамның тіршіліктегі жасаған іс-әрекеттерінің қазіргі өмірі мен болашағына әсері. Кей жағдайларда, жоғарыда атап көрсеткен «мимансаны» атеистік ілімге де жатқызады, өйткені ол дүниенің атомдардан түратындығын мойындайды. Сөйтіп дүниені материалистік түрғыдан сипаттаудың арқасында Құдайды мойындаудың мәні жойылады. «Веданта» брахманизмде ерекше орын алады, тіпті қаншама ғасыр өтсе де оның бүгінгі таңда да көптеген жақтаушылары бар. XIX ғасырда Веданта мәселелерімен үндінің атақты ғалымы Вивеканада, ал XX ғ. Р. Тагор, тіпті мемлекет қайраткері Д. Нерудің өзі де айналысқан. Веданта дүниенің жаратылуын [[Брахман]]мен байланыстырады. Бұл күйді Атман деп атайды, ол адамды ажалдан құтқарады. Сөйтіп өліп бара жатқан тіршілік иесі қайтадан жаңғырады. «Санкхья» материалдық дүниені де, рухани дүниені де мойындайды. Бұл ағым бойынша материя үнемі қозғалыста және тәуелсіздік жағдайында өмір сүреді, бірақ еш нәрседен бейхабар күйде болады. Рухани дүниенің енжарлығы басым, бірақ бұл жерде саналылық басымдылық танытады. Ендеше, материя мен рухты, яғни «соқыр» мен «ақсақтың» бастарын біріктірсе олардың бойындағы кемшіліктер мүлде жойылады, сөйтіп бүл дүниеде жаңа құбылыстар пайда болады, адам бейнесі қалыптасады. Оның тәндік болмысына [[қайғы-қасірет]]тер жазылған, ал одан арылу үшін руханилылық мате- риалдықтан бөлінуі шарт. Бүл — өмірге келу мен өлімдер тізбегінің торынан шығып, нағыз [[бостандық]] пен әділеттілікке жету жолы. [[Санкхья]] будда дінінің идеялық жағынан қалыптасуына да үлкен ықпал жасады. Осы бір орайда, [[иогтар]]дың ерекше рухани жағдайға жетудің көптеген әдістерін жасағандығын айта кеткен жөн. Оған өзін-өзі шектеу ([[аскетизм]]) және қалыпты жағдайдан мүлде басқаша көңіл күйде болу және т.б. жатады, Үнді поэзиясының тамаша туындысы «Махабхараттада» санкхья ілімі мен йог тәжірибелерін өзара байланыстырып, біріктіру қажеттігі атап көрсетіледі. Иогта психикалық белсенділікті шектеп, басу тәсілдері мен кез келген ақыл-ой қызметін тоқ- тату әдістерін қолдануға ерекше назар аударылады. Демек, иогтардың шынайы дарындылық қасиеттері мен құдіреттен басым түсу қабілеттерінің сыры осы бір жағдайларға да байланысты болып келеді. «Ньяя» логика зандарына сүйенеді, оны үғынып-білу — адамның жан дүниесін тазартуға себепкер болатын ой-пікірлердің қалыптасуына көмектеседі. Ньяя негізінен брахманизмнің соң- ғы жүйесі — вайшешикаға жақын болып келеді. «Вайшешика» адам өміріне пайдалы шындықтың алты түрін көрсетеді (субстанция, сапалылық, іс-қимыл (карма), жалпылық, ерекшелік мәнділік). Вайшешика бойынша, физикалық дүние атомдардан тұрады жөне ол мәңгілік болып саналады. Бірақ физикалық дүние атомдардан түрғанымен, оның басты қозғаушы күші карма заңдарына сәйкес әрекет ететін құдай болып саналады. [[Брахманизм]]де о дүниемен салыстырғанда адам өмірінің өткінші екендігі және оның мәнсіздігі туралы идеялар басты орын алған. Адамның о дүниедегі тағдыры оның бүл дүниелік ғұмырындағы адамгершілік іс-әрекеттеріне байланысты. Ендеше, бүл дүниеде күнәкар болғандар, атап айтқанда: адам өлтірушілер — жыртқыш аңдарға, ет үрлаушылар — қаршыға- ға, астық үрлаушылар — сабауқұйрыққа, брахманды өлтірушілер — ит пен есекке, ал маскүнемдікке салынған немесе үрлық жасаған брахманның өзі де сарыбас жыланға айналады. Брах- мандарды сыйлап-құрметтеу, күншіл болмау, адамның өзін-өзі үстай білуі, мейірімді бола білу және т.б. қасиеттер қоғамның әрбір мүшесінің өз орнын табуына мүмкіндік беретін басты шарттар болып саналады. Б.з.б. VI ғасырда үнді елінде, кейіннен [[дүниежүзілік дін]]ге айналған, будда діні қалыптаса бастады. Оның негізін қалаушы ханзада, кшатрийлер варнасына жататын [[Будда]] болды. Оның шын аты — Сиддахартха, ал оның анасы әйел патша Майя еді. Ұлы ханым Майяның шапағаты жер жүзіне тарады, оның жүрегінің тазалығы, өз-өзіне сенімділігі, парасаттылығы мен салмақтылығы, бүл қасиетті ананың қадір-қасиетін арттыра түсті. [[Буддизм]]мен қатар джайнизм ағымы да дами бастады. Оның негізін қалаушы — [[Махавира]] (Вардамана) болады. Бұл [[секта]]ның жолына түсушілер кармадан азат болудың басты құралы ретінде — [[аскетизм]]ді насихаттады. Нағыз джайнистердің фанатизмінде шек болмады. Олар бүл өмірдің барлық рахатынан саналы түрде бас тартты, басқаны былай қойғанда, олар өмірлерінің соңғы сәттерінде тамақтанудан да бас тартты. Джайнизм брахманизммен ымыраға келудің арқасында осы уақытқа дейін Үнді мемлекетінің қоғамдық-саяси өмірінде өз ықпалын сақтап отыр. Махавираның жолына түскендер негізінен саудагерлер болды. Будда өзінің [[діни уағыз]]дарында брахманизмді де, джайнизмді де сынға алады. Брахманизмдегі байлық пен сән-салтанатты өмірге бойүрушылық, ал джайнизмдегі аскетизм Будданы қана- ғаттандырмады, сондықтан да ол орталық межені қалап алады. Ол өзінің негізгі діни көзқарастарын «Бенерес уағыздары» атты еңбегінде жүйелі түрде баяндап берді. Онда былай делінген: «Рухани тіршілігі таза адам бүл өмірде екі нәрседен арасын аулақ салу керек. Оның біріншісі — сауық-сайран мен думанды қызыққа толы өмір, бүл адамның рухына қарама-қайшы келетін бейшаралық, өткінші өмір, ал екіншісі — ерікті түрде қалап алынған азапты, қатыгез өмір, бүл өмір де мөнсіз, мағынасыз. Рухани дүниесі бай адамдар өмірдің аталған екі жағынан да өздерін алшақ үстағандары жөн. Ең бастысы, адамдар танымға, білімге бастайтын, олардың ақыл-ой өрісін кеңітетін дүрыс жолға түсулері кажет» . Бұл жол тармақтары көп сегіз салалы жол. Олар: '''адал сенім''', '''әділ шешім''', '''шындық сөз''', '''шындық өмір''', '''шыншыл ұмтылыс''', '''шындықпен еске алу және адамның өз бойындағы қасиеттерін үнемі байыту''' болып табылады. Буддизм бойынша, өмірдің азаптары жайындағы қасиетті шындық мынандай: '''өмірге келу''' — азап, '''қартаю''' — азап, '''жүрегің қаламайтын адаммен қосылу''' — азап, '''жақсы көрген адамыңнан айрылысу''' — азап, '''көздеген мақсатыңа жете алмау''' — азап. Ал аталған осы азаптардан құтылудың басты жолы — сегіз салалы қасиетті өмір жолын тандап алу. [[Будда ілімі]] адам бойындағы ізгілік, [[адамгершілік]] қасиеттерді одан әрі дамытуды насихаттайды. Онда былай делінген: «Бұл дүниеде өшпенділікті өшпенділікпен жеңуге болмайды, адам ашу-ызасын ақылға жеңдіріп, зұлымдықты қайырымдылықпен ауыздықтауы қажет. Ұрыста мың адамды жеңіп шығуға болады, ал нағыз жеңіс адамның өзін-өзі жеңіп шығуы болып табылады». [[Сурет:BuddhaTwang.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px|[["Будда ескерткіші"]]]] Будда дін жолына шын берілген адамдарды төрт қағиданы мүлтіксіз орындауға шақырды. Олар: зұлымдықтың алдын алу, зұлымдық пен қатыгездікке жол бермеу, ізгілік пен қайырымдылыққа даңғыл жол ашу, адамгершілік қасиеттерді батыл қолдау. Будда ілімі үнді халқының сүйіспеншілігіне бөленіп, кең қолдау тапты. Будда өз шәкірттеріне арнаған сөзінде былай деді: «Сендер бүл ілімді дүние жүзінің барлық елдеріне таратыңдар. Оларға кедейлер мен бұл өмірден жәбір көрушілердің, байлар мен тектілердің бірдей екендігін, күндердің күнінде үнді қоғамындағы барлық касталардың осы діннің туы астына бірігетіндігін халыққа түсіндіріңдер». Шындығында да, будда дінін әлемнің көптеген халықтары мен қоғамның түрлі топтары шын ықыластарымен қабылдады. Адамзат дүниесіне, адамға және оның жасампаздық іс-әрекеттеріне құрметпен қарап, зорлық-зомбылық пен қатыгездіктерден бас тартуға шақырып, адамгершілік пен ізгілік принциптерін алға тартқан бұл дін [[Үндістан]] мен [[Қытай]]да, [[Тибет]] пен [[Жапония]]да, [[Непал]] мен [[Тайланд]]та, [[Цейлон]] мен [[Вьетнам]]да, [[Моңғолия]] мен [[Комбоджа]]да кеңінен тарап, миллиондаған халықтың құрметіне бөленеді. Будда дінінің кеңінен таралуы жағдайында оның екі тармағы өмірге келді. Оның біріншісі — махаяна, Бирма мен Тайландта, ал екінші тармағы — хинаяна Цейлонда қалыптасты. Махаянаның қалыптасып, дамуына ерекше еңбек сіңірген Нагарджуна болды. Будда дінінің бүл саласында Будда құдай дәрежесіне жеткізіліп, оған құдайдай табыну уағыздалды. Ендігі жерде адамдардың барлық саналы іс-әрекеттері Буддамен байланыстырылды. Мұндай жағдай, бір жағынан, брахманизмге білдірілген үлкен құрмет болатын, сөйтіп буддизм үнді халқының бұрыннан қалыптасқан дәстүрлі діндерімен одан әрі жақындаса түсті. Қытайда будда дінінің идеялары б.з.б. I ғасырда тарай бастады. Будда дінімен бірге Қытайда үнді өнерінің де ықпалы күшейе бастады. Ол Қытайға ғана емес Кореяға, одан әрі Жапонияға да қанатын кең жайды. Тибетте буддизм ламаизм түрінде қалыптасты. Ламаизм бойынша жоғарғы шіркеу қызметкерлері құдайдың сүйікті құлдары болып саналады, ал монахтар (ламдар) діндар адамдарға ұстаздық етумен айналысады. Қытайда буддизм конфуцийлік-даосистік дінмен қатар өмір сүрді. Буддизм мен даосизмнің өзара ұштасуының нәтижесінде дзэн-буддизм ағымы пайда болды. Сыртқы дүниені менсінбеушілік, жеке бастың мәселелеріне баса назар аудару, [[интуитвизм]] бұл ағымның басты белгілері болып табылады. Дзэн-буддизм кейіннен Жапонияға да тарай бастады. Жауынгер-самурайлардың ықпалымен бүл ілімде әскери өнерге айрықша мән беріліп, ол адамның жан-жақты жетілуінің тез жүзеге асырылатын төте жолы деп тұжырымдалды. XX ғасырдың ортасына қарай дзэн-буддизм Батыс Еуропа елдеріне де тарап, өзінің өміршеңдігін байқата бастады. Жоғарыда атап көрсеткеніміздей, [[махаяна]] үнді халқының дәстүрлі діни наным-сенімдеріне өте жақын болып шықты. Өкімет тарапынан барынша қолдау тауып, қаншама шіркеулер тұрғызып, үнді қоғамында айрықша беделге ие болған будда дінінің өз позициясын (беделін) ешбір қарсылықсыз индуизмге бере салуын қалай түсіндіруге болады екен? Бұл сұраққа мәнді жауап беру үшін будда дінінің рухани дәстүрлерінің әлеуметтік негіздерімен толығырақ танысуымыз қажет. Үнді еліне келген арийлер варналарға бөлудің ([[брахман]]дар, [[кшатрий]]лер, [[вайшьи]]лер және [[шудра]]лар) негізін қалады, ал құлдар мен шетелдіктер варналарға кірмеді. Варналарға бөлу — үнді қоғамының негізі болып табылатын село қауымының беделін бұрынғыдан да көтере түсті. Оларды ақсақалдар бас- қарды, қауымдар өз іштерінде туындаған мәселелерді өздері шешті және өкіметке белгілі бір мөлшерде салық төлеп түрды. Өкімет тарапынан болатын озбырлықтардан оларды қатаң діни наным- сенімдер, салт-дәстүрлер және т.б. қорғап қалып отырды. Мұндай қауымдар шаруашылығы — натурадцы шаруашылық болды, онда жалдамалы еңбек кеңінен қолданылды. Қауымдар өмірінің тұйықтық сипатта болуы, олардың саяси қақтығыстар мен толқулардан тысқары қалуларына себепкер болып отырды. Қауым басшылары өзгеріп отырғанмен, қауым тіршілігінің қаймағы бүзылмады. Бүл жайында Д. Неру былай деп жазды: «Үндістанның саяси құрылымының негізі — өзін-өзі басқаратын село қауымы болды. Қоғамдағы өзгерістер бұл құрылымға ішінара өзгерістер енгізгенімен, оның тамырына балта шаба алмады. Ел билеу- шілерінің бірде-біреуі село қауымының құқығын бүза алмады және оларға берілген жеңілдіктерді орындауға мәжбүр болды». Мемлекеттің басшылық орындарында кшатрийлер отырды, бірақ олардың билігін селолық қауымдар дер кезінде тежеп отырды. Әрі діндар, әрі білімді брахмандар кшатрийлерден жоғары түрды жөне қоғамда үлкен роль атқарды. Демек, брахмандар да, кшатрийлер де өз варналарында қалды, брахманның отбасында өмірге келген жас сәби брахман болып қала берді, өйткені ол еш уақытта да кшатрийге айнала алмады. [[Каста]]лық құрылыс жүйесінің келесі өкілдері вайшьилер (диханшылар, қолөнершілер мен саудагерлер) және шудралар (жалдамалы жқмыскерлер, жалшылар) болды. Осы аталған төрт варна Үндістанның касталық құрылысының негізін қалады. Ал Үндістанға қоныс аударып келген түрлі халықтардың өкілдері бұрынғы касталарды толықтырып отырды немесе өздерінің дербес касталарын құрды. Мысалы, кәсіптеріне сәйкес тас қалау- шылардың, үсталардың, тері илеушілердің касталары құрыла бастады. Касталық құрылыс жағдайында қалыптасқан ережелерді мүлтіксіз орындау талап етілді. Мысалы, касталар арасында үйленуге қатаң тыйым салынды, тіпті түрлі касталар өкілдері дастарқан басында бірге отырып тамақ та іше алмайтын болды. Буддизм осы касталардың ішінде кшатрийлердің дүниета- нымы ретінде қалыптасты, сондықтан да болар, брахмандардың озбырлықтарынан зардап шеккен қарапайым халықтың басым көпшілігі кшатрийлерді батыл қолдап отырды. Осы орайда село қауымдарының буддизмнің әлсіреуіне себепкер болғандығын атап өтпеске болмайтын сияқты. [[Буддизм]] мен [[джайнизм]]нің күштемеу принциптеріне ерекше көңіл бөлінуінің арқасында диханшылыққа деген көзқарас өзгере бастады. Бір кездерде үнділер мен арийлердің мақтанышына айналған егін шаруашылығының қоғамдағы рөлі төмендеді, соның салдарынан шаруашылықтың бүл саласымен айналысушы диханшылар қоғамдық өмірде төменгі сатыдан орын алды. Сөйтіп, селолық қауымдар ешбір діни соғыстарсыз, айтарлықтай қарсылықсыз буддизмнен индуизмге бет бұра бастады. Бірақ, олар будда дінінің көптеген діни-адамгершілік қағидаларын өз бойларында сақтап қалды. [[Сурет:Shiva Pashupati.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px|[["Шиваға табыну"]]]] [[Индуизм]] — бір-бірінен тәуелсіз бірнеше діни наным-сенімдерден тұратын діни-мәдени ағым. Оның негізінде — [[Брахман]]ға, [[Вишну]]ға, [[Шива]]ға табыну мен тантризм жатыр. Осылардың ішінде Вишну мен Шиваның мерейі үстем болды. '''Вишну''' — адамдардың адал қамқоршысы, көмекшісі. Ол адам- дарды зұлымдық пен қатыгездіктен қорғайды, оларды қауіп- қатерден сақтайды және адамдарға шындықты жариялап оты- рады. Ал оны жүзеге асырушы Будда. Сөйтіп Будданың беделі көтеріліп, құдай дәрежесіне жеткізілді. '''Шива''' — қатал да, қорқынышты құдай. Оның үш көзі бар, денесіне жыландар жабысқан, мойнында — бас сүйектер. Шива — өнер мен ғылымның, салтанатты өмір мен махаббат сайранының құдайы. Үнді халқының санасындағы құдайлардың басқа діндердегі (христиан, ислам) құдайлардан басты айырмашылығы — олардың Жер бетіндегі тіршіліктің қайнаған ортасында болуы және оған белсене араласуы болып саналады. Вишнудің әйелі Лакшми әсемдік пен бақыт құдайы, ал Шиваның әйелі Кали қырып жою мен өлім құдайы. Үнді-будда дініндегі бүл дүниеге көзқарастар қарама-қайшылықтарға толы болып келеді. Будда дінінде ғана емес, тіпті сансаралардың өзінде де өмірдің қайғы-қасіретке, жамандық пен жауыздыққа және тағы да басқа келеңсіз көріністерге толы екендігі жан-жақты сипатталады. Үнді-будда дініндегі адамдар төрт этикалық нормаларды негізге алуы қажет. Олар: [[дхарма]], [[артха]], [[кама]] және [[мокша]]. '''Дхарма''' — будда дініндегі моральдық заңның басты бөлігі болып есептеледі. Үнділердің қасиетті кітаптарында (смрити) дхарманың тізімі, яғни түрлі касталардың міндеттері мен функ- циялары атап көрсетілген. Касталық жүйеде бүл парыз-міндеттерден ауытқуға жол берілмейді. '''Артха''' — адамның күнделікті тұрмыс-тіршілігіндегі іс-әрекеттердің нормалары болып табылады. '''Кама''' — адамның көңіл-күйінің талаптарын қанағаттандыру құндылықтарын анықтайды, солардың жолдарын белгілейді. '''Мокша''' — торығып-түңілуден, жалғыздықтан қалай құтылу жайындағы ілім. Дхарманың құндылығы — шындық пен ахимасқа шын берілгендікке тығыз байланысты. Ол зорлық-зомбылыққа мүлде қарсы. Сонымен бірге ашу мен жек көрушілік сезімдерді ауыздықтау, өзін-өзі ұстай білу, пайдакүнемдік пен зұлымдық мақсаттардың болмауы — дхарманың басты қағидалары. Адамдардың бұл өмірдегі табиғи іс-әрекеттері қандай болу керек деген сұраққа дхарма былай деп жауап берді: «Жауыздыққа жауыздықпен жауап берме, әрқашанда әділетті істердің жаршысы бол. Әлсіздер сенің өктемдігіңді ешқашан да кешірмейді, сондықтан да мұндай әділетсіз қылықтарға жол берме. Адам өмірде өз жолын таба білуі қажет». Бұл дүниедегі өмірдің рахаты мен қызығын, мән-мағынасын түсіндіруде индуизм мен буддизмнің арасында пікір алшақтықтары аңғарылады. Мысалы, Кама адам өмірінің мән-мағынасына, ондағы қызықтар мен шат-шадыман өмірдің сан-саласына баса назар аударса, ал Будда діні сабырлылық пен ұстамдылықты, тұрақты махаббат пен орташа өмір сүруді уағыздайды. Үнді-будда мәдениетінің қалыптасып, одан әрі дамуына касталық құрылыс үлкен ықпалын тигізді. Өйткені әрбір варна — өздеріне ғана тән салт-дәстүрлері мен дүниетанымы қалыптасқан жәй ғана түйық әлеуметтік топ қана емес, олар белгілі бір мөдени құңдылықтардың ортасы болып саналады. Брахман болу, брахманға қызмет ету, брахманнан оқып-тоқу үнді қоғамындағы басты құндылық болып саналады, өйткені брахмандар — даналықтың, әулиеліктің, киелілік пен ізгіліктің жаршысы. Үнді елінде әлеуметтік құндылықтарды бағалауда адамдардың қоғамдағы іс-әрекеттеріне айрықша назар аударылды. Ел басшылары мен әскери адамдар брахмандардан төмен түрғанына қарамастан, қоғамда пайдалы қызметтер атқарғандықтан үлкен құрметке ие болды. Мысалы, көне заманда өз елін сыртқы жаулардан қорғауда батырлығымен даңқы шыққан Викрамды үнді халқы осы уақытқа дейін мадақтап, қастерлейді. Бір таңқаларлық жағдай, Үндістанда оның дана басшылығы мен көзсіз батырлығы ғана емес, сонымен қатар оны үнді күнтізбесін жасаушы ғалым ретінде де танып, даналық пен кеңпейілділік сияқты тамаша қасиеттерін үлгі түтады. Міне, сондықтан да болар, Викрам ғасырлар бойы халық батыры ретінде үзбей жырланып келе жатыр. Будда діні бойынша халық құрметіне ие болу — байлыққа байланысты емес, демек бұл дінде адамның өз бақытын байлық — мансаптан іздеп, баюды мақсат етіп қоюы ешбір қолдау таппайды. Олай болса, бүл өмірдің мән-мағынасы жинаған ақша^ мен немесе байлықпен емес, керісінше, адам бойындағы адамгершілік-ізгілік қасиеттерімен өлшенеді, бүл жағдай — үнді халқының, өзіндік үлттық ерекшелігі болар деген ойдамыз. Үнді-будда мөдениеті басты орынға эр адамның діни-моральдық іс-әрекеттерін қоя отырып, адамның табиғатпен де, өз-өзімен де, қауыммен де үндестік, ірі келісім табуына баса назар аударады. Бірақ, үнді-будца мәдениеті халықты өкіметке қарсы әлеуметтік қарсылықтан, әлеуметтік белсенділік пен таптық күрестен сақтандырады. JI.C. Васильевтің пікірі бойынша, «Үнділіктер тағдырдың жазмышымен таласуға болмайды» деп санайды, сондықтан да олар күш қолдануға қарсы, батыл әлеуметтік қарсылықтарды жақтамайды. Олай болса, жақсы өмірді орнатуда күш қолдану сөзсіз «карма» заңдылықтарына нүқсан келтірумен қатар, оның салдарлары да қоғамға айтарлықтай зиян келтіреді». Үнді қоғамында ғасырлар бойы қалыптасқан мүндай жағдай, дәлірек айтқанда, үйымдасқан өлеуметгік қарсылықтың болмауы — үнді халқының сыртқы күштердің басқыншылық әрекеттеріне тегеурінді, батыл түрде әлеуметтік-саяси қарсылық көрсете алмай, дәрменсіздік көрсетуіне әкеліп соқты. Соның салдарынан үнді елі алғашқыда мұсылмандардың, ал одан кейін ағылшын империализмінің үзаққа созылған азапты шеңгеліне түсті. Ол аз болғандай монғолдардың үстемдігі кезінде Үндістанның көптеген касталары мұсылмандық жолға көшті. Әсіресе, төменгі касталар ойланбастан-ақ өздерінің мәдениетінің діни негіздерін өзгертіп жіберді. Тоқымашылар, саудагерлер, қасапшылар, тігіншілер және т.б. ислам дінін қабылдады, ал кейіннен мүндай жағдай индустар мен мұсылмандар арасындағы күрделі шиеленістердің орын алуына әкеліп соқты. Ағылшындардың үстемдігі кезінде шетел басқыншылары өз армияларын солтүстік Үндістандағы жоғарғы каста өкілдерінен толықтырып отырды: «әскери касталар» деп аталатын бүл үнділер өз Отанының жауларына қызмет жасады. Индуизм мен буддизмнің бір-бірімен өзара тығыз байланыстылығына жөне олардың үнді-будда мәдениетінің басты бағыт- тары болғандығына қарамастан олардың өздеріне тән айтарлықтай айырмашылықтары болды, ол ерекшеліктер олардың әлеуметтік-саяси бағдарламаларына тығыз байланысты болды. Мысалы, индуизмде ұлтшылдық сарын басым болып келеді, сондықтан да бүл ағымдағы фанатик —ұлтшылдар мұсылмандарды мейлінше жек көреді, ал бүл жеккөрушіліктің елдегі саяси ахуалға тығыз байланысты екендігін ешкім де жоққа шығара алмады. Буддизмнің касталық құрылыстың мүдделерін қорғау мәселесіне ешбір қатынасы жоқ, сондықтан да болар бүл діни ағым саяси-әлеуметтік мәселелерді шешуде үлкен икемділік танытады. Тіпті кей жағдайда оның ұлт-азаттық және әлеуметтік қозғалыстың саяси авангарды дәрежесіне дейін көтерілген кездері де болды. Осы орайда, американ отаршыларының Оңтүстік Вьет- намды жаулап алу әрекетіне қарсылық ретінде көптеген будда монахтарының өздерін өртеп жібергендіктерін еске алсақ та жеткілікті сияқты, бірақ буддизмнің қоғамдағы саяси-әлеуметтік мөселелерді шешудегі мүмкіндіктері шектеулі болғандығын да естен шығармаған жөн. Үнді-будда мәдениетінің қойнауында Үндістанда Махатма Гандидің (1869—1948) реформаторлық қозғалысы туындады. Ол бүл қозғалыс барысында өзінің табиғатта әрекет ететін «махаббаттың өнегелілік» заңына ұдайы сүйеніп отырды. М. Ганди бұл жайында былай деп жазды: «Махаббат заңы біздің санамыздан тыс өмір сүреді. Табиғат заңдылықтарына сүйенген ғалым қандай ғажайып жаңалықтар ашты, махаббат заңын өз өмірінде үлкен сүйіспеншілікпен қолдана білген адам да бұл өмірде айтарлықтай табыстарға жетері сөзсіз, ал кейде ғалымдардың жеткен межесінен асып та түсуі мүмкін». М. Ганди [[сатьяграха]] («сат» — шындық, ал «аграха» — табан- дылық деген мағыналарды береді) қозғалысының дем беруші, басшысы болды. Ол өзінің ізбасарларының көмегіне сүйене отырып, халықты талай ғасырларға созылған қалың үйқысынан ойтты, Үндістанда саяси-этикалық қайта құруларды жүзеге асырудың қажеттігін діни-этикалық түрғыдан негіздеп, дәлелдеп берді. Ендеше, Ганди тарих сахнасына ірі саяси қайраткер ретінде ғана емес, сонымен қатар діни-реформаторлық қозғалыстың беделді басшысы ретінде де шықты деп толық сеніммен айта аламыз. Гандидің бүл қозғалысты үйымдастырудағы басты мақсаты — халықты өздерінің әділетті ісі үшін табанды күрес жүргізуге баулып, үйрету болды. Ол ондаған жылдар бойы тәуелсіз үнді мемлекетін құру мақсатында дхарманы, ақиқатты және күш көрсетпеуді уағыздады. Ганди: «Күш қолданбау, әділеттілік, қайырымдылық, жан тазалығы, ізгілік сияқты қасиеттер — ағылшын отаршыларын елімізден қуып шығып, қанаушылық пен отаршылдық бүғауынан босануға толық мүмкіндік береді» деген сөздерді жиі қайталайтын. Бірақ үнді қоғамын қайта құру мақсатындағы езінің жасампаздық қызметінде Ганди өзі де мүлде күтпеген қиындықтар мен адам жанын түршіктіретін талай сүмдық уақиғаларға тап болды. Мәселе ағылшын империализмінің арсыз саясатында ғана емес еді, мәселе үнді халқының өзінде де болатын. Өйткені, бүл кезеңде индустар мен мұсылмандар арасында жан түршігерлік қанды шайқастар басталып кеткен болатын. Бүл қатыгез қақтығыстардың бары- сында адам қаны көп төгілді, үлттың бірлігі мен мемлекеттің мүддесі діни-қауымдық фанатизмнің құрбандығына шалынды. Біртүтас Үндістан мемлекеті екіге қақ жарылып, бір-біріне қас екі мемлекет пайда болды (Үндістан және Пәкістан). Индустар қауымы діни фанатизмге жан-тәнімен беріліп қана қоймай әлеуметтік теңдікке де жауыға қарады. Қалыптасқан касталық жүйе үнді азаматтарының мемлекеттік заң алдындағы теңдігін бүзды, ал мұндай келеңсіз жағдай мемлекеттің ғана емес, сонымен қатар бүкіл үнді халқының тағдырына да өз әсерін тигізді. Қоғамдағы қалыптасқан ахуалға байланысты сорақы қылықтар белең алды. Тіршілік иесі атаулыға жамандық жасамауды уағыздаған қайырымды, ақкөңіл индустар мұсылмандар- ды көргенде кірпіше жиырылып, қатыгездік көрсетіп, мүлде басқаша қарым-қатынастар жасады. Брахман өзінің кедейлігіне қарамастан, басқа касталардың өкілдеріне өз қызын беруден үзілді-кесілді бас тартты. Діни фанатизм мен касталық дәстүрлер салдарынан туындаған қоғамдағы келеңсіз мұндай құбылыстар Гандиді қатты толғандырды. Ол «Мен индустар мен мұсылмандар арасында болып жатқан жыртқыштық әрекеттердің дәрменсіз куәгері болып қалмауым үшін, ұлы тәңірінің көмегін күтемін» деп жазды. М. Гандидің бүкіл саналы өмірі үнді-будда мәдениетінің құндылықтарын сақтауға, оны заман ағымындағы тағылық әрекеттерден қорғап қалуға бағытталды. Қалай болғанда да, үнді- будда мәдениетінің күш көрсетуден бас тарту, рухани тазалықты сақтай білу, табиғатты құрметтеп, аялай білу, өмірді қадірлеу сияқты өмірлік қағидалары еш уақытта да өз мәнін жоймақ емес, олай болса бл мәдениеттің басты құндылығы да, мәні де осында болса керек. Үнді өнері брахманизмнің, буддизм мен индуизмнің діни- өнегелік құндылықтарының тікелей ықпалымен дамыды. Алғашқы дүниеге келген көркем шығармалардың мазмұны адамзатты қоршаған дүниенің мән-мағынасын шындық тұрғысынан көрсетуге бағытталды. Ведалар да, упанишадтар да көне үнді тілінде (санскрит) жазылған әдеби ескерткіштер қатарына жатады. Олардың көркемдік құндылығы бүгінгі күннің талабына да сай келіп отыр. Д. Неру үнді халқыньщ көркемдік мәдениетін Батыс Еуропа өнерімен өзара салыстыра отырып, олардың бір-бірінен басты айырмашылықтарын да атап көрсетеді. '''Біріншіден''', үнді халқының көркемдік мөдениеті дінмен және философиямен тығыз байланысты болып келеді. Бұл байланыстардың тамырының тереңдігі соншалық, үнді халқының көркемдік мәдениетіне сай келетін діни-философиялық идеалдарды білмей түрып, бүл мөдениетті түсініп, бағалау мүмкін емес. Үнді мәдениетінің қай туындысын алып қарастырсақ та, оларда діни сарынның бар екендігін аңғарамыз. '''Екіншіден''', үнді өнері қарапайым шаруаларға өте жақын болып келеді, өйткені мәдениеттің бүл саласының басты мақсаты — қарапайым халықтың жүрегіне діни-философиялық идеяларды жеткізу, карма заңдарын, дхарма талаптарын түсіндіру болып табылады. '''Үшіншіден''', поэзиямен, прозамен, драмамен, музыкамен айналысушы өнер адамдары өздерінің бойындағы қасиеттерді табиғат әлеміндегі құбылыстармен салыстырады және адамның табиғатпен, әлеммен өзара үндестігін ашып көрсетуге тырысады. '''Төртіншіден''', үнді өнерінің дамуына құдайларды мадақтауға қарсы бағытталған діни парасаттылық ерекше ықпал жасады. Ведалар құдайлар бейнесіне құлшылық жасауға қарсы болды, ал Будданың мүсін өнері мен кескіндеме өнері салаларында бейнеленуі буддизмнің дамуының тек соңғы дәуірінде ғана мүмкін болды. Б.з. VII—VIII ғасырларында Үндістанда Эллора үңгірінде Кайлас ғибадатханасы салынды және Элефант үңгірлерінде Брахманның, Вишнаның және Шиваның түлғалары сымбатталып жасалды. Ал, монғолдардың үстемдігі кезінде мүсін өнері саласындағы мүндай дәстүрлерге қатаң тыйым салынды. Ислам діңінің қағидаларына сүйенген атақты Бабырдың ұрпақтары құдайларды бейнелеуге мүлде қарсы болды. Бірақ, оның есесіне үнді өнерінің басқа салаларында мәдениет пен өнердің тамаша туындылары өмірге келді. Солардың бірі — тек қана үнді халқының ғана емес, сонымен қатар бүкіл адамзат баласы- ның аяулы да, қасиетті ескерткіші, аппақ мәрмәр тастардан асқан шеберлікпен жасалған [[Тәж—Махал]] кесенесі. Көне үнді әдебиетінің асыл мұраларының бірі — «[[Махабхаратта]]» поэмасы болды. Бұл әдеби туындының басты тақырыбы — құдайға, оның құдіретіне табыну, оны мадақтау. «Брахман — мәңгілік. Ол — ұлы, ол дана. Ол қай уақытта болса да қасыңнан табылады». — Бүл ойлар поэманың өн бойынан орын алып, тақырыптың негізгі арқауына айналған. [[Конфуций]]де, [[Аристотель]]де, ал одан кейін Кантта кездесетін «Өзің қаламағанды, басқаға да жасама» деген қағиданың алғаш рет осы «Махабхараттада» айтылғандығын кез келген адам біле бермейді. «Бхагавадгита» — «Махабхараттаның» бір бөлімі. Бұл шағын бөлім өмірдің мәні туралы терең философиялық толғауларға толы болып келеді. Оның басты кейіпкерлері — Брахманның жердегі өкілі — [[Кришна]] мен қайырымды әскер басшысы [[Арджуна]]. Поэмада Кришна Арджунаға былай дейді: «Бұл дүниеде өлім деген жоқ, өйткені жанның көшуі — өмірді мәңгілік, ал өлімді қас-қағымдық сәт етеді». Эпикалық «Рамаяна» поэмасының да үнді-будда мәдениетінде алатын орны айрықша. Мұнда өзінің сүйген қызы Ситаны құтқару жолындағы Рама патшаның басынан кешкен уақиғалары баяндалады. Сонымен бірге, бұл баға жетпес мәдени мүрада көне замандағы үнді халқының өмірі кеңінен сипатталып, олардың салт-дәстүрлері, тіршілік-тұрмысы туралы құнды мәліметтер беріледі. Міне, сондықтан да болар, француздың белгілі тарихшысы Мишле «Рамаяна» поэмасы туралы былай деп толғана жазды: «Батысқа қарасам көңілім толмайды, тіпті ежелгі мәдениеттің ошақтарының бірі болған — Грекияның өзі де мені онша қанағаттандырмайды, тұншығып бара жатқандай әсер аламын, өйткені олардың идеялары әрі жұтаң, әрі әсерсіз. Ал ұлы Азия мен дана Шығысқа көз жіберіңізші. Онда менің жүрегім, менің сүйікті поэмам жатыр. Бұл әдеби туынды — кең байтақ Үнді мүхитымен пара-пар». Ведалар, упанишадтар, «Махабхаратта» және «Рамаяна» поэмалары үнді халқының даналық энциклопедиясы болып саналады. Бұл мәдени мұралардың өміршеңдігі — ондағы адам өміріне тікелей қатысты даналық қағидаларға, тәлім-тәрбиелік ойларға, философиялық толғауларға және т.б. толы болуында болар. Бүл ойымыз дәлелді болу үшін көне үнді афоризмдерінен бірнеше үзінділер келтірейік: «Адам сәні — даналық, даналық сәні — тыныштық, тыныштық сәні — батырлық, батырлық сәні — қайырымдылық». Әйелдердің мың кемшілігі және үш адамгершілік қасиеті бар: олар — шаңырақты ұстау, ұрпақты жалғастыру және ерімен бірге о дүниелік болу. «Қонған масаларды қууға жарамайтын иттің құйрығынан, пайдаға аспайтын білімділіктен не пайда?», «Махаббат рахатын көрмесең денсаулықтан, табандылығың мен ұлылығыңнан не пайда?», «Арыстанды шатқалда, құсты аспанда, балықты суда ұстауға болады, ал әйелдің беймаза жүрегін еш уақытта да ұстай алмайсың». Үндінің көркемдік мәдениетінде махаббат мәселесі мен әйел- дер табиғатына ерекше орын берілген. Әйелдердің жаратылуы жайындағы мифтерде ойнақылық — мысқылдау сарыны айқын аңғарылады. Мына бір әңгіме осы бір пікірімізді дәлелдей түссе керек. «Еркекті жаратуға бүкіл материалдарды жүмсап қойғандықтан, әйелдерді жаратуға материал таппай жаратушы Твашт- ри құдай қатты сасады. Біраз ойланғаннан кейін ол әйелді жаратудың жолын да, әйелдердің бойына лайық қасиеттерді де табады. Олар: гүлдің әсемдігі, жапырақтың жеңілдігі, сәуленің құбылмалығы, желдің өзгергіштігі, бұлттардың жыласы, қоян- ның жасқаншақтығы, тотының паңдығы, жолбарыстың қаһарлығы, оттың қызуы, қардың ызғары, балдың тәттілігі, алмастың қаттылығы, жабайы үйректің адалдығы, торғайдың сөзуарлығы, тырнаның залымдығы және тағы да басқа қасиеттерді араластырып жасап еркектің қолына берген екен». Махаббат құдайы [[Кама]] мен оның әйелі [[Рати]] үнді ақындары мен жазушыларының ерекше құрметіне бөленген. Карма өмірдің қызығын қызықтауға тыйым салмайды. Тіпті қолдарынан өнер тамған әрі өнерлі, әрі ақылды «махаббат оттары» куртизанкалармен көңіл көтеруді күнә деп санамайды. V ғасырда өмір сүрген үнді ақыны Махараши Вацияна өзінің «Кама-Сутра» деген өлеңмен жазылған шыгармасында жыныстық қатынастар мәдениеті, әйел мен еркек арасындағы қарым-қатынастар, сезімдік рахаттану мен дене сүлулығын жақсартатын әдістер мен тәсілдер кеңінен сипатталып, баяндалган. XIX—XX ғасырларда бүл кітап Батыс Еуропа елдерінде кеңінен тарады және ол бойынша бірнеше кинофильмдер түсірілді. Мүндай діни-эротикалық мазмұндағы шығармалар XVII—XIX ғасырлар аралығында Үнді елінде көптеп жазылды. Олардың авторлары: [[Бихари Лала]] (XVII г.), [[Чинтамани]] (XVII ғ.), [[Бхаратчандро Рая]] (XVIII ғ.), [[Рангина]] (XIX ғ. басы), [[Джан Сахаба]] (XIX г.). Буддизмде мұндай эротикалық сарындағы еңбектер жазуға жол берілмеді. Мұнда адамзатты қоршаған тіршілік дүниесіне көзқарастар былай сипатталды: «Тіршілік иелерінің ешқайсысын да өлтіруге болмайды, үрлық жасауға, әйелінің немесе ерінің көзіне шөп салуға болмайды» (монахтарға әйелдерге жақындауға мүлде рүхсат етілмеді). Өтірік айтуға, арақ-шарап ішуге қатаң тыйым салынды. Бірақ, буддизм джайнизмнің тағылыққа дейін жетіп, киім киюден бас тартушылыққа дейін жететін аскеттік қылықтарын өткір сынға алды. Үндістанда театр мен драмалық әдебиет кең түрде дамыды. Ерекше атап өтетін бір жәйт, театр өзінің тамырын Ведалардағы гимндер мен диалогтардан алды. Кришна жайындағы көптеген аңыздарды халық арасында насихаттауда театрға ерекше орын берілді, ал оған Бхаса, Ашвагхоши сияқты аса көрнекті үнді драматургтері өз үлестерін қосты. Әсіресе Ашвагхоши аса ірі үнді драматургтарының бірі болды. Ол діни тақырыптарды өз шығармаларының арқауы етті. Қытай мен Тибетте кеңінен тараған, қасиетті Будцаның өміріне арналган «Буддачарита» — оның төл туындысы. Біздің заманымыздың IV ғасырында өмір сүрген Калидастың шығармашылығы Батыс Еуропа елдеріне кеңінен танымал. Ол лирикалық «Облако — вестник» және «Малявика и Агнимитра», «Мужеством обретенная Урваши», «Шакунтала» сияқты танымал драмалардың авторы. «Рамаяна» тақырыбына жазылған «Махабирачарита», «Уттарарамачарита» және «Малатимадхава» драмаларының авторы Бхабабхутидің (VIII г.) мерейі үстем болды. Аталған драмалардың жазылуы хинда, бенгал, маратхи, гуджарати, ория, ассам сияқты тағы да басқа үнді халықтарының әдеби тілдерінің қалыптасып, одан әрі дамуына зор ықпал жасады. Үнді әдебиетінің алып түлғаларының бірі — ауыз әдебиетіне негізделіп жазылған «Рамаяна» және Кришнаға арналып жазылған «Кришнавали» поэмаларының авторы Тулеи Дас (1532— 1624). Ағылшын отаршылдығы кезеңінде үнді-будда мәдениетінің даму қарқыны бәсеңдей бастағанымен, ұлт-азаттық қозғалыстың басталуына байланысты мәдениет пен өнер қайта жанданып, өнер адамдарының шығармашылық белсенділігі жаңа арнаға түсті. XIX ғасырда Үндістанда мәдениеттің жаңа сатыға көтеріліп, гүлденуіне Динобандху Митро, Б. Чоттопадхайя, А. Навалар, Р. Айр, Нармадашанкар және т.б. жазушылар үлкен еңбек сіңірді. Әдеби туындыларын бенгаль тілінде жазған, үнді әдебиетінің ғана емес, сонымен қатар бүкіл дүниежүзілік әдебиеттің алып түлғаларының бірі — мандай алдысы [[Рабиндранат Тагор]]дың алатын орны айрықша. Оның «Таулар», «Үй мен бейбітшілік» атты романдары әлемге өйгілі, ал «Джанаганамана» деп аталатын өлеңі Үндістанның мемлекеттік гимніне айналды. Рабиндранат Тагордың әдебиет саласындағы ұланғайыр еңбегі өте жоғары бағаланып, оған [[1913]] жылы [[Нобель сыйлығы]] тапсырылды. Үнді-будда мәдениеті жүйесінде ғылыми білім қалай дамыды? Осы мәселеге байланысты ұлы ғалым А. Эйнштейн өзінің бір хатында былай деп жазды: «Батыс ғылымының дамуы екі ұлы жетістікке тікелей байланысты болды. Оның біріншісі, грек философтарының формалды логикалық жүйесі (Евклид геометриясы) және Қайта Жаңғыру дәуіріндегі себептік қатынастарды жүйелі тәжірибенің көмегімен ашуға болатындығы туралы жаңалықтар болды. Мен қытай даналары бүл жаңалықтарды бүрьш неге ашпады екен деп танданбаймын, менің таң қалатыным — бұл жаңалықтардың ашылуында» (<ref>Социология науки. — Ростов-н/Д., 1968. — С. 21—22</ref>). XX ғасырдың ұлы физигінің бүл пікірінің астарында үнді-будда дінінің қойнауында жоғары дамыған ағартушылық пен білімге қарамастан бүл елдегі ғылым өз деңгейінде неге дамымаған, неге ол Батыс Еуропа елдерінен әкелінген деген орынды сұрақтар бар. Әрине, үнді-будда дінінің білімге үлкен құрметпен қарағандығын ешкім де жоққа шығара алмас. Көне үнді афоризмдеріңце ғылымның маңызы мен мәні жоғары бағаланған. Оған дәлел ретінде ғылым мен білімге байланысты мына бір қанатты сөздерді мысалға келтіргенді жөн көрдік: «Адамның ең қасиетті игілігі — ғылым мен білім, оларға ешбір баға да жетпейді және олар еш уақытта да сарқылмайды», «Билік пен білімділікті салыстыруға болмайды», «Патшаны өз елінде ғана сыйласа, ғалым барлық жерде де құрметке ие», «Білімсіз адам малмен тең» және т.б. Үнді математиктері, дәрігерлері араб, парсы және Орта Азия елдерінде жоғары бағаланған, сондықтан болса керек, көптеген адамдар білім бүлағынан сусындау үшін үнді еліне келетін болған. Үндістанның кейбір қалаларында ашылған университеттерде діни-философиялық текстер, астрономия, астрология, математика, медицина мәселелері жан-жақты оқытылатын болған. Бенарес көп уақытқа дейін үнді мемлекетінің басты ғылыми орталықтарының бірі болған. Көне Үндістанда астрономия мен математика жоғары бағаланған. «Ноль» белгісі мен санаудың ондық жүйесін ойлап тапқан да үнді ғалымдары болатын. V—XII ғасырларда Ариабхатта (V ғ.), Брахмагупта (VII г.), Магавира (IX ғ.), Бхаскара (XII ғ.)сияқты дарынды математиктер мен астрономдардың мерейі үстем болды. Үнді химиктерінің химия саласындағы жаңалықтары бояу, дәрі және т.б. дайындауда кеңінен қолданылды. Үнді дәрігерлері де терапия және хирургия жайында тамаша ғылыми еңбектер жазды. Қанның айналысы жөніндегі ғылыми тұжырымдарымен үнділіктер атақты дәрігер Гарвейден де асып түсті. Бірақ, өкінішке орай, үнді-будда мәдениетінің дәстүрлері рационалистік сипатқа толық ие бола алмады. Ғылыми білімнің құрылымының логикалық негіздері үнді ғалымдарын онша қызықтырмады. Одан да олар адамзатты қоршаған дүниенің сан құпиялары мен әртүрлі салада жаңалықтар ашумен айна- лысқанды жақсы кәрді. Тіпті, тарихи зерттеулерге де онша мән-мағына бермеді. Ғасырлар бойғы үнді халқының мәдени жетістіктері, халықтардың миграциясы, шаруашылық өмір, патшалықтардың арғы-бергі тарихы сияқты маңызды мәселелерге онша назар аударылмады. Соның салдарынан көне заман тарихынан сыр шертетін еңбектер санаулы ғана болды. Солардың бірі — Кашмирдің тарихы жайындағы тарихшы Калханидің (б.з. XII ғ.) ''«Раджатарангити»'' атты еңбегі. Өз тарихына немқұрайлы қарау, нақты өмірден алшақтау, өмірге көзқарастардың көмескілігі сияқты келеңсіз жағдайлардың орын алуы мөдениеттің дамуына нүқсан келтірді. Қоғамдық өмірді түрақтандыруда дін қаншама рөл атқарғанымен де, үнді мемлекеті ғылым мен білім жолына, яғни өркениетті ел болу жолына түсуі — тарихи қажеттілік болды. Заман ағымында бүл асқаралы міндеттері біртіндеп жүзеге асырыла бастады да, асырыла бермек те.<ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref><ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. – Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Мәдениеттер]] bbxal4g898q8goqg7btncot6a3o0g2x 0 81055 3610732 3313072 2026-05-28T22:20:06Z Kazakhkingofprince 181280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3610732 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:75 36303b9330414b-33.jpg|thumb|200px]] '''Кәкімбек Салықов''' (22.01.1932, [[Еңбек]] ауылы, Шал ақын ауданы, [[Солтүстік Қазақстан облысы]] - 27.11.2013) - мемлекет және қоғам қайраткері, ақын. [[Арғын]] тайпасының [[Қарауыл руы|Қарауыл]] руынан шыққан. 1947 жылы [[Көкшетау]] қаласындағы N21 мектепте орташа білім алып, 1950 жылы Сырымбет тауы бөктерінде Казгородок қазақ орта мектебін бітірді. 1955 жылы Мәскеудің түсті металлургия және алтын институтын бітіргеннен кейін [[Жезқазған]] кенішінде кен мастері, участке бастығы, К.И.Сәтбаев атындағы кен-металлургия комбинаты парткомының хатшысы, Қазақстан КП қалалық комитетінің бірінші хатшысы, Жезқазған комитетінің екінші хатшысы қызметін атқарды. 1975 жылдан КОКП Орталық Комитетінің аппаратында инспек-тор болып қызмет істейді. 1984 жылы Өзбекстан КПОК-нің бюро мүшесі, Қарақалпақ облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы, одан кейін Кеңестер Одағы Жоғарғы кеңесінің экология комитетінің төрағасы, Жоғарғы кеңестің Президиум мүшесі қызметтерін атқарды. Алғашқы өлеңдер жинағы «Сыр» 1977 жылы жарық көрді. Сол жылы «Жезкиік» атты жыр жинағы орыс тіліне аударылып жарияланды. 1981 жылы «Қырғызстан» баспасы оның «Нұрлы күндер» кітабын қырғыз тілінде, 1983 жылы Ғафур Ғүлам баспасы «Жезкиік» жинағын өзбек тілінде шығарды. «Букетовке реквием», «Эдельвейс», «Ғасырға тең бір мезет», «Че Гевара» атты поэмалары орыс тіліне аударылды. К.Салықов — «Дала», «Қыран-дар», «Гәкку», «Жезкиік», «Еңлікғүл», «Тәттімбет», «Домбыра», «Қарақалпақ», «Кенесарының соңғы сөзі» секілді көптеген поэмалардың авторы. Ақын жемісті еңбегін бүгінгі күнге дейін талмай жалғастырып келеді. Соңғы жылдары оның «Ойтолғақ» (2001), «Сырғалы сонеттер» (2001), «Күзгі шуақ» (2004), «Күзгі сарын» (2005), «Сенсің ел данасы» (2006), «Әлемнің сегізінші ғаламаты» (2006), «Мағжанға тағзым» (2008) кітаптары жарық көрді. В.В.Маяковскийдің «В.И.Ленин» поэмасын, А.С.Пушкиннің өлеңмен жазылған «Евгений Онегин» романын, М.Ю.Лермонтовтың, Ю. П. Полонскийдің, Р. Ғамзатовтың, Алдан-Семеновтың, С.Норовчатов-тың, В.Савельевтің, Я.Коластың, М.Львовтың, моңғол және өзбек ақындарының өлеңдерін қазақ тілі-не аударды. Б.Жүманиязов, Н.Тілендиев, Ә.Бейсеуов, Е.Хасанғалиев сияқты композиторлар ақынның көптеген өлеңдеріне ән шығарды. «Жезкиік», «Сағыныш», «Аққу әні», «Үш арыс», «Бір аувіз сөз», «Оқжетпес», «Көкшетау», «Жамбыл ата» сынды туындылары халық әніне айналып кетті. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне үш мәрте (IX, X, XI) депутат болып сайланған. КСРО Жоғарғы Кеңе-сінің депутаты. «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағының иегері (2001), Халықаралық Қ.Сәтбаев қорының президенті, Қазақстан Республикасы «Экология» академиясының академигі. Ленин орденімен, екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Парасат» және Халықтар Достығы ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. == Шығармалары == * Сыр. А., «Жазушы», 1970; * Жезкиік. А., «Жазушы», 1973; * Нұрлы күндер. А., «Жазушы», 1976; * Добрые дни. А., «Советский писатель», 1981; * Медная лань. (Орыс тілінде). А., «Жазушы», 1977; * Жұлдызды жылдар тын ысы. А., «Жазушы», 1978; * Мәңгі шырақ. А., «Жазушы», 1979; * Қүтманды күндер. (Қырғыз тілінде). Бішкек. «Қырғызстан», 1981; * Парасат сыры. А., «Жалын», 1980; * Шын жүректен. А., «Жазушы», 1981; * Жезкиік. Ташкент. (Өзбек тілінде). «Ғафур Гүл ам», 1984; * Реквием. А., «Жібек жолы», 1995; * Аққу жеткен. А., «Қайнар», 1995; * Көкжиекке тартқан көш. А., «Жазушы», 1997; * Тәттімбет. А., «Дәуір», 2002; * Тәттімбет. Астана. «Фолиант», 2005; * Қаныш жұлдыз жарқылы. А., «Баспагер», 1999; * Түркістанға тағзым. Түркістан. «Түркістан университет'!», 2000; * Сәбит аға. А., «Жібекжолы», 2000; * Ойтолғақ. А., «Жібек жолы», 2001; * Сырғалы сонеттер. А., «Жалын», 2001; * Под звуки домбры. Москва. «Художественная литература», 2001; * Ұстазымның баласы. А., «Жібек жолы», 2001; * Жанымның жақсы көрген адамдары. А., «АЭСИ», 2004; * Бәйкен аға. А., «Үш қиян», 2002; * Бәй кен жолы. Астана. «Фолиант», 2007; * Отырар сазы. А., «Өнер», 2002; * Отырар сазы. Астана. «Фолиант», 2005; * Аққу жеткен. (әндері ноталарымен) А., «Үш қиян», 2002; * Таңдамалы. А., «Өлке», 2002; * Тарихтың тарланбозы. А., «Гауһар», 2003; * Тарих-тың тарланбозы. Астана. «Фолиант», 2005; * Нар жігіт. А., «Үш қиян», 2003; * Күзгі шуақ. Астана. «Фолиант», 2004; * Қатар жүрген күндерді сыйлайықшы. А., «Үш қиян», 2004; * Ақын Тайжан. А., «Үш қиян», 2004; * Ақсүңқар қанатында. А., «Үш қиян», 2004; * Күзгі сарын. Астана. «Ел орда», 2005; * Жез ки ік (таңдамалы). А., «Үш қиян», 2003; * Бақыт жұлдызы. Астана. «Фолиант», 2005; * Жезкиік (әндер). Астана. «Фолиант». 2007; * Сенсің ел данасы. Астана. «Фолиант», 2006; * Әлемнің сегізінші ғаламаты. Астана. «Фолиант», 2007; * Мәңгі шырақ алауы (таңдамалы). А., «Жазушы», 2007; * Көңіл назы. Өлеңдер жинағы. А., «Жазушы», 2008; * Мағжанға тағзым. Өлеңдер мен поэма. Астана. «Фолиант», 2008; == Аудармалары == * Даладағы алау. (В.Савельев). А., «Жалын», 1981; * Вла-димир Ильич Ленин. (В.Маяковский). А., «Жалын», 1988; * Жайлау жыры. Гэн-дэнгийнДавааджиден. А., «Қазақпарат», 2001; * А.С.Пушкин. Қанатты сөздері мен нақылдары. Астана. «Фолиант», 2006; * А.С. Пушкин. Евгений Онегин. Астана. «Фолиант», 2006;<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:1932 жылы туғандар]] [[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] {{Bio-stub}} 62fsajg406mneo69mtbkn6lt1la09yk 3610779 3610732 2026-05-29T01:56:26Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 2758006 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:75 36303b9330414b-33.jpg|thumb|200px]] '''Кәкімбек Салықов''' (22.01.1932, [[Еңбек]] ауылы, Шал ақын ауданы, [[Солтүстік Қазақстан облысы]] - 27.11.2013) - мемлекет және қоғам қайраткері, ақын. [[Арғын]] тайпасының [[Қарауыл руы|Қарауыл]] руынан шыққан. 1947 жылы [[Көкшетау]] қаласындағы N21 мектепте орташа білім алып, 1950 жылы Сырымбет тауы бөктерінде Казгородок қазақ орта мектебін бітірді. 1955 жылы Мәскеудің түсті металлургия және алтын институтын бітіргеннен кейін [[Жезқазған]] кенішінде кен мастері, участке бастығы, К.И.Сәтбаев атындағы кен-металлургия комбинаты парткомының хатшысы, Қазақстан КП қалалық комитетінің бірінші хатшысы, Жезқазған комитетінің екінші хатшысы қызметін атқарды. 1975 жылдан КОКП Орталық Комитетінің аппаратында инспек-тор болып қызмет істейді. 1984 жылы Өзбекстан КПОК-нің бюро мүшесі, Қарақалпақ облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы, одан кейін Кеңестер Одағы Жоғарғы кеңесінің экология комитетінің төрағасы, Жоғарғы кеңестің Президиум мүшесі қызметтерін атқарды. Алғашқы өлеңдер жинағы «Сыр» 1977 жылы жарық көрді. Сол жылы «Жезкиік» атты жыр жинағы орыс тіліне аударылып жарияланды. 1981 жылы «Қырғызстан» баспасы оның «Нұрлы күндер» кітабын қырғыз тілінде, 1983 жылы Ғафур Ғүлам баспасы «Жезкиік» жинағын өзбек тілінде шығарды. «Букетовке реквием», «Эдельвейс», «Ғасырға тең бір мезет», «Че Гевара» атты поэмалары орыс тіліне аударылды. К.Салықов — «Дала», «Қыран-дар», «Гәкку», «Жезкиік», «Еңлікғүл», «Тәттімбет», «Домбыра», «Қарақалпақ», «Кенесарының соңғы сөзі» секілді көптеген поэмалардың авторы. Ақын жемісті еңбегін бүгінгі күнге дейін талмай жалғастырып келеді. Соңғы жылдары оның «Ойтолғақ» (2001), «Сырғалы сонеттер» (2001), «Күзгі шуақ» (2004), «Күзгі сарын» (2005), «Сенсің ел данасы» (2006), «Әлемнің сегізінші ғаламаты» (2006), «Мағжанға тағзым» (2008) кітаптары жарық көрді. В.В.Маяковскийдің «В.И.Ленин» поэмасын, А.С.Пушкиннің өлеңмен жазылған «Евгений Онегин» романын, М.Ю.Лермонтовтың, Ю. П. Полонскийдің, Р. Ғамзатовтың, Алдан-Семеновтың, С.Норовчатов-тың, В.Савельевтің, Я.Коластың, М.Львовтың, моңғол және өзбек ақындарының өлеңдерін қазақ тілі-не аударды. Б.Жүманиязов, Н.Тілендиев, Ә.Бейсеуов, Е.Хасанғалиев сияқты композиторлар ақынның көптеген өлеңдеріне ән шығарды. «Жезкиік», «Сағыныш», «Аққу әні», «Үш арыс», «Бір аувіз сөз», «Оқжетпес», «Көкшетау», «Жамбыл ата» сынды туындылары халық әніне айналып кетті. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне үш мәрте (IX, X, XI) депутат болып сайланған. КСРО Жоғарғы Кеңе-сінің депутаты. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағының иегері (2001), Халықаралық Қ.Сәтбаев қорының президенті, Қазақстан Республикасы «Экология» академиясының академигі. Ленин орденімен, екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Парасат» және Халықтар Достығы ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. == Шығармалары == * Сыр. А., «Жазушы», 1970; * Жезкиік. А., «Жазушы», 1973; * Нұрлы күндер. А., «Жазушы», 1976; * Добрые дни. А., «Советский писатель», 1981; * Медная лань. (Орыс тілінде). А., «Жазушы», 1977; * Жұлдызды жылдар тын ысы. А., «Жазушы», 1978; * Мәңгі шырақ. А., «Жазушы», 1979; * Қүтманды күндер. (Қырғыз тілінде). Бішкек. «Қырғызстан», 1981; * Парасат сыры. А., «Жалын», 1980; * Шын жүректен. А., «Жазушы», 1981; * Жезкиік. Ташкент. (Өзбек тілінде). «Ғафур Гүл ам», 1984; * Реквием. А., «Жібек жолы», 1995; * Аққу жеткен. А., «Қайнар», 1995; * Көкжиекке тартқан көш. А., «Жазушы», 1997; * Тәттімбет. А., «Дәуір», 2002; * Тәттімбет. Астана. «Фолиант», 2005; * Қаныш жұлдыз жарқылы. А., «Баспагер», 1999; * Түркістанға тағзым. Түркістан. «Түркістан университет'!», 2000; * Сәбит аға. А., «Жібекжолы», 2000; * Ойтолғақ. А., «Жібек жолы», 2001; * Сырғалы сонеттер. А., «Жалын», 2001; * Под звуки домбры. Москва. «Художественная литература», 2001; * Ұстазымның баласы. А., «Жібек жолы», 2001; * Жанымның жақсы көрген адамдары. А., «АЭСИ», 2004; * Бәйкен аға. А., «Үш қиян», 2002; * Бәй кен жолы. Астана. «Фолиант», 2007; * Отырар сазы. А., «Өнер», 2002; * Отырар сазы. Астана. «Фолиант», 2005; * Аққу жеткен. (әндері ноталарымен) А., «Үш қиян», 2002; * Таңдамалы. А., «Өлке», 2002; * Тарихтың тарланбозы. А., «Гауһар», 2003; * Тарих-тың тарланбозы. Астана. «Фолиант», 2005; * Нар жігіт. А., «Үш қиян», 2003; * Күзгі шуақ. Астана. «Фолиант», 2004; * Қатар жүрген күндерді сыйлайықшы. А., «Үш қиян», 2004; * Ақын Тайжан. А., «Үш қиян», 2004; * Ақсүңқар қанатында. А., «Үш қиян», 2004; * Күзгі сарын. Астана. «Ел орда», 2005; * Жез ки ік (таңдамалы). А., «Үш қиян», 2003; * Бақыт жұлдызы. Астана. «Фолиант», 2005; * Жезкиік (әндер). Астана. «Фолиант». 2007; * Сенсің ел данасы. Астана. «Фолиант», 2006; * Әлемнің сегізінші ғаламаты. Астана. «Фолиант», 2007; * Мәңгі шырақ алауы (таңдамалы). А., «Жазушы», 2007; * Көңіл назы. Өлеңдер жинағы. А., «Жазушы», 2008; * Мағжанға тағзым. Өлеңдер мен поэма. Астана. «Фолиант», 2008; == Аудармалары == * Даладағы алау. (В.Савельев). А., «Жалын», 1981; * Вла-димир Ильич Ленин. (В.Маяковский). А., «Жалын», 1988; * Жайлау жыры. Гэн-дэнгийнДавааджиден. А., «Қазақпарат», 2001; * А.С.Пушкин. Қанатты сөздері мен нақылдары. Астана. «Фолиант», 2006; * А.С. Пушкин. Евгений Онегин. Астана. «Фолиант», 2006;<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:1932 жылы туғандар]] [[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] {{Bio-stub}} 2wf35x1s3yg65gwjtw4uq2gc34pfua8 0 83481 3610684 3335459 2026-05-28T19:13:19Z TalgatSnow 143530 3610684 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Бақытжан Момышұлы |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 3.10.1941 |Туған жері = [[Алматы]] |Қайтыс болған күні = 9.12.2012 |Қайтыс болған жері = [[Алматы]] |Азаматтығы = Қазақстан |Ұлты = Қазақ |Мансабы = |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = аударма |Жанры = |Шығармалардың тілі = орысша |Дебюті = |Марапаттары = {{Құрмет ордені}} |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Бақытжан Момышұлы''' ([[3 қазан]], [[1941 жыл]], [[Алматы]] - [[9 желтоқсан]], [[2012 жыл]], [[Алматы]]) — жазушы, аудармашы, [[Бауыржан Момышұлы]]ның ұлы. Некрасов атындағы N910 орыс орта мектебін, шет тілдер педагогикалық институтын бітірген. [[Жамбыл облысы]]ның Жуалы аудандық газетінде тілші, Жамбыл облыстық газетінде аудармашы, «Ленинская смена» газетінде редактор болып істеген. == Еңбек жолы == Шығармашылық жолын аудармашылықтан бастаған. [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Ш.Мұртазаевтың]] «Табылған теңіз», «Бұлтсыз күнгі найзағай» повестерін, [[Жұбан Молдағалиев|Ж.Молдағалиевтің]], Д.Досжановтың, [[Оралхан Бөкей|О.Бөкеевтің]], [[Қалдарбек Найманбаев|Қ.Найманбаевтың]], Б.Бодаубаевтың, Б.Тоғысбаевтың, Ш.Шаваевтың, М.Айымбетовтың, К.Тоқаевтың, т.б. жазушылардың шығармаларын аударды. Бірнеше әңгіме, повесть, романдар жинақтары шықты. Орыс тілінде жазады. [[Қазақстан Жазушылар одағы]] сыйлығының лауреаты, [[Қазақстан Жазушылар одағы]] басқармасының мүшесі. Бірнеше медальдармен, «Құрмет» орденімен марапатталған. == Еңбектері == * Добрые мосты. Рассказы. «Жазушы», 1972; * Раскаленные камин. Повесть, рассказы. А., «Жазушы», 1974; * Прозрачные льдины. Повесть, рассказы. А., «Жазушы», 1976; * Тихие голоса. Повесть, рассказы. А., «Жалын», 1978; * Я еще ребенок. Повесть, рассказы. А., «Жалын», 1982; * Когда ты рядом. Роман. «Жалын», 1983; * Мен әлі сәбимін. Повесть, әңгімелер. А., «Жалын», 1984; * Восхождение к отцу. Романэссе. «Жалын», 1986; * ДетиВеликаны.А., «Гылым», 1988; * Жанымның жарық жүлдызы. Роман. А., «Жазушы», 1990; * Во имя отца. 1 книга. 1991; Звезда брата. 1992; * Турксиб земля полководца. 1994; * Во имя отца. 2 книга; Сыновья Великого Волка. А., «Өлке», 2004; * В поиске света. А., «Өнер», 2004; * Путь Огненного Орла. А., «Өнер», 2005; * Сердце Волка. А., «Арыс», 2005; * Орда алая и Мечеть белая. «Альянс, 2006»; * Преломление Света. 2008.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан жазушылары]] 5lzzfyyipoabo3ystcr07hmsme25cqj 0 94223 3610577 3351969 2026-05-28T14:32:17Z Lp0 on fire 174781 [[Арнайы:Үлесі/Dewayl|Dewayl]] ([[Қатысушы талқылауы:Dewayl|талқылауы]]) істеген нөмір 3351969 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] reverting cross-wiki spam, with an extra step 3610577 wikitext text/x-wiki '''Диверсификация''' - # әр түрлілік, өзгеріс; # бұрын арнайы маманданған фирмалардың басқа өндіріс салаларына, қызмет саласына көшуімен байланысты [[капитал]] шоғырлануы формасы.<ref name=a1>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> <!--#redirect--> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Әлеуметтану]] [[Санат:Саясаттану]] {{stub}} 0wn4qoav4colajy5t24nbjpo9hpl0w0 3610580 3610577 2026-05-28T14:32:35Z Lp0 on fire 174781 Restored revision 2113865 by [[Special:Contributions/ArystanbekBot|ArystanbekBot]] ([[User talk:ArystanbekBot|talk]]): Restore version without spam (TwinkleGlobal) 3610580 wikitext text/x-wiki '''Диверсификация''' - # әр түрлілік, өзгеріс; # бұрын арнайы маманданған фирмалардың басқа өндіріс салаларына, қызмет саласына көшуімен байланысты [[капитал]] шоғырлануы формасы.<ref name=a1>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Әлеуметтану]] [[Санат:Саясаттану]] {{stub}} 2gvorze1thheb0unory5chfvbn588jp 0 98191 3610725 3604956 2026-05-28T20:57:18Z Kazakhkingofprince 181280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3610725 wikitext text/x-wiki '''Қазақ биі''' — жеке биші орындайтын халық биі. Музыкалық өлшемі ²/₈ Ырғағы екпінді, жылдам. Қалмақ билері әсерінен ("қалмақтар былай билесе, қазақтар осылай билейді", - деген достық әзілден) туған. 1934 жылы [[Алматы]]да өткен [[ауыл шаруашылығы]] слетінде атыраулық биші [[Оразғалиев|Ж.Оразғалиев]] орындайды. "Қазақ биі" аяқ-қол қимылынан иық қимылы басым, ойнақы қозғалысқа негізделген.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Тарихы == [[Қазақстан]]да би өнері [[ХХ ғасыр]]да пайда болып, халықтың рухани байлығына айналған.Қазақтың халық биі- [[қаражорға]]. Халық күйі "қаражорғаға" би сонау [[1930]]-жылдардан бері қойылып келе жатыр7<ref>https://articlekz.com/kk/article/23673</ref> == Қазақ халық биі материалдық емес құндылық == Халық өмiрi қоғамның әлеуметтiк-экономикалық әрекетi арқылы ғана қалыптасып қоймай, сонымен бiрге мәдени, рухани-эстетикалық таным-түсiнiгi де шыңдалып отырады. Қазақ халқының басқа рухани мұрасы сияқты, би өнерi жайындағы деректер мен мұрағаттар да тым әрiден бастау алады. Қазақ халық би мәдениеті ерте заманнан-ақ қалыптасып, халқымыздың аса бай ауыз әдебиетiмен, ән-күйлерiмен, дәстүрлi тұрмыс-салтымен бiте қайнасып келе жатқан мәдени мұрасы ретінде құнды. Бқл жөнінде белгілі қоғам қайраткері, ғалым-этнограф [[Өзбекәлі Жәнібеков]]: «Халықтың көркемдiк жетiстiгiнiң бiр көрiнiсi ретiндегi би өнерi өзінiң эстетикалық болмысында қазақ жұртының жалпы дүниетанымына сай арман мұраттарын бейнелейтiн қимылдар жүйесiн қалыптастырды» - деп көрсеткен. Қазақ халқы бiзге жеткен бүгiнгi дәстүрiмен ежелгi би өнерiн өзiнiң рухани қазынасына қосып, ғасырлар белесiнен алып өткені белгілі. Көп салалы өнерiмiздiң iшiнде халқымыздың рухани тарихымен бiрге жасасып, бiте қайнасып, даму мен қалыптасудың сан-қилы өткелдерiнен өткен би өнерiнiң алар орны ерекше екенi сөзсiз. Ел тарихының қай кезеңiнде болмасын өнердiң атқаратын қызметiнің мол болғаны белгілі. Оның танымдық мұрат-мақсатымен бiрге, тiрлiгiндегi қоғамның рухани мәнi де жоғары болды. Олай болса, басқа өнер түрлерiмен қатар би өнерiнің де қазақ халқының ғасырдан-ғасырға ұласып, атадан-балаға мұра болып келе жатқан рухани байлығы екеніне көз жеткізіп отырмыз. Біз биді тек қимыл-қозғалыс жиынтығы ретінде ғана қарастыра алмаймыз. Себебі ол халықтың дүниетанымының, тұрмыс-салтың, эстетикалық талғамының, рухани қажетілігінің көрінісі ретінде көреміз. Адам баласы өмiр сүрген ортасын жәй ғана пайымдап қоймай, оны өз қажеттiлiгiне байланысты өзгертіп, дамытып отырған. Адамзаттың философиялық көзқарасы, өмiрдi зерделеуi, дiнi мен тiлi, ұлттық психологиясы мәдениетпен бiте қайнасқан. Қай ұлттың болмасын мәдениетiн алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесiне бiрден назарымыз ауады. Әр халықтың салт-дәстүрiнiң өзi рухани қажеттiлiктен туындайды. Рухани-мәдени қажеттiлiк материалдық игiлiктердi қамтамасыз еткеннен кейiн барып пайда болатыны дәлелдеуді қажет етпейтiн аксиома. Ал материалдық қажеттiлiктен туындаған мәдениет үлгiлерi талай ғасырды артқа тастап бiзге жеттi. Дала қазақтарының өмірін бiлдiретiн, тұрмыс-тiршiлiгiн, еңбек әрекеттерiн, аңшылық өнерiн, әскери дағдысын көрсететiн қарапайым қимылдардан түзелген қазақ биi халықтың мәдениетi мен рухани талаптарын көптеген ғасырлар бойы қанағаттандырып келедi. Өзiн қоршаған табиғаттан алған әсерiн ишара, емеурiн, қимыл әрекеттерi арқылы жеткiзiп отырған бiздiң ата-бабамыз осының барлығын өз рухани байлығына айналдыра отырып, артына мұра етіп қалдыра бiлдi. Бүгінгі таңда сонау көне дәуiрден бастау алатын халқымыздың сан қырлы мәдениетi, өзiндiк салт-дәстүрi ұрпақ игiлiгiне айналды. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Бүгінгі күні қазақ би мәдениетін зерттеп, зерделеуде дұрыс бағыт ұстанып, қарастыру үрдісі белең алуда. Қазақ биі өнерiнiң мазмұндық ауқымы кең. Халықтың күнбе-күнгi өмiр салты осы өнердiң тақырыбының сарқылмас қайнар көзiне айналды. Қазақ биі шығармашылығын ұлттық мәдениетiміздің келелi бiр тармағы деп бiлген жөн. Ол халық шығармашылығымен қоса кәсiби сахна өнерiнiң дамуына да үлкен үлес қосып келедi. Қазақ халқының мәдени мұрасында барлық өнер түрлерiнiң ең керемет үлгiлерi талай халық шеберлерiнiң дарындылығының арқасында дерлік қамтылып, осынау рухани байлық бiзге жетiп отыр. Ал, қазақ биі өнерiне арқау болған «бақсы ойыны» әрбiр тарихи кезеңде әр түрлi сипатқа ие болып отырғаны белгiлi. Олар қобыз аспабы мен бiрге ұрмалы музыкалық аспаптардың көмегiмен де өздерiнiң бақсылық, балгерлiк үрдiстерiн күшейтiп отырған. Оған фольклорист Ә.Диваевтың: «Қатты ащы дыбыс шықты. Бақсы атып тұрып шыр көбелек айнала бастады, тек үстiне киген бешпентiнiң етегi ғана көрiнедi»,– дей келiп, өз ойын: «… қазақ бақсылары қобыздарының сүйемелдеуiмен ән айтып, би билейдi» - деп жазған деректерi дәлел бола алады. Қазақ халық билерiнiң байырғы нұсқалары бiздiң заманымыздан бұрынғы дәуiрлерге саяды. Ежелгi замандарда «бақсы ойынымен» тығыз байланыста пайда болған би ұлттық өнердiң басқа түрлерi сияқты көшпелi тайпалардың тұрмысына берiк енiп, олардың әдет-ғұрпы мен iс-әрекетiн бейнелейтiн өнердiң бiрiне айналды. Таңбалы тастардағы билеп жүрген адамдардың сұлбалары қазақ жерiн мекендеген тайпалардың әдет-ғұрпында би мен музыканың бiрге дамығандығының дәлелi болады. Бұл секiлдi алғашқы би нұсқалары табиғатты бақылау мен еңбек қимылдарына байланысты туған түрлi қозғалыстар мен әр қилы мимикалық элементтерiмен қамтылған. ХI ғасырда ғұмыр кешкен Махмуд Қашқаридың «Диван Луғат ата-түрiк» деп аталатын ғажайып еңбегiн еуропалықтар «Кодекс команикус» (латынша «кумандардың» яғни қыпшақтардың кiтабы» сөздiк) деп атайды. Осы кiтапта билеймiн, билеп келiп табынамын» деген сөздер барын би өнерiн зерттеушi ғалымдар (3, 57 б.; 4, 10 б.) көрсеткен. Олай болса би өнерi халықпен бiрге жасасып келе жатқан рухани мұрасы. Бүгінгі күнгі сахналық қазақ би өнерінің дамуына фольклорлық материалдар негіз болып отыр. Көрнектi ғалым Әуелбек Қоңыратбаев «...ең алдымен фольклор-синкреттiк өнер. Оның бойында халықтың тұрмыс-салты, театр, сөз, би және ән-күй өнерi бiр-бiрiнен дараланбай, тұтас күйiнде көрiнедi»,– дейдi. Фольклор өз тарапынан өнегелiлiк пен эстетикалық көзқарасты қалыптастырып, ұрпақ тәрбиелеуде айрықша орын алады. Оның ықпалымен қазақ әйелдерi өз мiнез-құлқында ұяңдық пен игiлiктi, мейiрбандық пен адамгершiлiк қасиеттi, абырой мен батылдықты бойына сiңiрдi. Қазақ қыздары жiгiттермен бiрге «Алтыбақан», «Ақ сүйек», «Қара құлақ», «Айгөлек» ойындарына қатыса алған. Сондықтан болар қазақ әйелi ер азаматтармен қатар, жерiн жаудан қорғаған, ел басқарған, бетiн бүркемей айтысқа шыққан. Ал, фольклорлық би өнерi бiр орнында тұрып қалмай, ұлттық дәстүрдi сақтай отырып, халықтың би мәдениетiн қалыптастырып, жаңа рухани байлығын жасауда өмір бойы үнемі даму процесiнде жүріп келеді. Фольклор – халықтың қиялдауы, образдауы арқылы тарихи өмiрiмен тiкелей байланысты туындайтын шығармашылық деп қарайтын болсақ, би өнерiнің де бастауы тереңде жатыр. Бiзге оның канондық түрлерi жетпедi. Бiрақ, халық арасында тақырыптық мазмұны, образдық суреттемелерi сақталған. Олай болса би өнерi ғасырлар бойы басқа өнер түрлерiмен сабақтастықта дамып, жетiлiп отырды. Қазақ биiн билеуде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен белгiлi бишi Үсен Мақанның және Тойған Ізімнің репертуарындағы фольклорлық тақырып олардың шығармашылықтарының негiзiн қалады. Жұптасып билеген бұл бишiлер ХХ ғасырдың 80-жылдары «Қазақтың фольклорлық-этнографиялық билерi» атты бағдарламасын көрермен назарына ұсынды. Осы бағдарламада балетмейстер О.В.Всеволодская-Голушкевичтiң қиялдау тәсiлi арқылы қойған «Жезтырнақ» биiнде сұлу қыздың жезтырнаққа айналған бейнесi көрсетiлдi. Көшпелi өмiрден туған бұл мифтiк образ қазақ халқының өз ұғымына жақын болатын. Ал, Үсен Мақанның жеке орындауындағы «Ортеке» биi елiктеуден туған би. Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып халық биiнiң синкреттiк түрде пайда болуымен, қалыптасуы тарихи кезеңдер мен тiкелей байланысты болды деген ой түйемiз. Осы тұста айта кететiн тағы бiр жәйт, би өнерiнiң синкреттiк түрде дамуы, басқа өнер түрлерiн насихаттау мен ақпараттық түрде бекiту және кейiнгi ұрпаққа жеткiзу процесiнде зор роль атқарып отырғандығы. Бұған I.Омаровтың «Кең дала төсiнде еркiн желмен жарысып, ат құлағында ойнаған ел азаматтарының қимылында, жүрiс-тұрысында, әдет-салтында би үшiн қажеттi элементтер жеткiлiктi болатын», – деген ойы дәлел бола алады (6, 203 б.). Біз қазақ биiне де ән-күй сияқты халықтың салт-санасымен бiте қайнасқан ел мұрасы ретінде қарауымыз керек. Қазақстанның халық суретшiсi, алғашқы кәсiби бишiлерiмiздiң бiрi, би өнерiнiң дамуында тер төккен азамат Ә. Ысмайловпен әңгiмелескенде: «Егер қазақ биiнiң түп тарихын зерделегiмiз келсе, қыпшақ билерiне соқпай кетуге болмайды. Ертеде қыпшақ билерi сырт елдерге де мәлiм болған. Бағдат, Дамшық сияқты араб шаһарларындағы мейрам-тойлардың, салтанатты мерекелердiң қызықты ойындарының бiрi осы қыпшақ билерiнiң көп элементтерi қазiргi балқар, қарашай, құмықтарда сақталған», – деген. Жергiлiктi тұрмыс-салт ерекшелiктерiне орай көрiнiс берген би өнерi жайлы деректердi этнографтардың естелiктерiнен, тарихи мәлiметтерден, тiлдiк қордан, халық музыкасында сақталып қалған би әуендерi мен халық билерiнен, ғылыми еңбектерден кездестiруге болады. Фольклорлық материалдарды iздеп, жинастыра келе сахналық қазақ би үлгiлерiн жасауға болатыны белгілі. Қазақтың би фольклоры ұлттық хореография өнерiнiң дамуына өз үлесiн қосып келедi, болашақта да осы өнердiң тұғыры бола беретiнi сөзсiз. Дамудың белгiлi бiр кезеңдерiне өту барысында тарихи тәжiрибелер, өнердiң озық үлгiлерi одан әрi жетiлiп шыңдала түспек. Сол халыққа тән көркемдiк стиль қалыптаспақ. Мұнсыз өзiндiк өрнегi бар рухани мұра болмақ емес. Мысалы, сахналық үлгіде қойылған «Сайыс» биiне Хантаудың оңтүстiк батысындағы «Теректiсай» аңғарындағы петроглиф негiз болды. Нүктелi таңбамен салынған петроглифте найза ұстаған екi ер адам мен бiр әйел суреттелген. (Бұл сурет А.Медоевтың кітабында көрсетілген). Алыстан, жәй басталатын музыкамен осы үш мүсiнге жан бiтiп, ырғақпен үйлестiк тауып, жансыз сурет қозғалысқа түседi. Халықтың көркемдiк ойының, эстетикалық көзқарасымен тығыз байланыста болуы табиғи құбылыс. Би өнерін материалдық емес құндылық ретінде қарастыра отырып, би арқылы ұлттың өмірінде қолданысқа ие дүниелердің де қалай дайындалатыны дене пластикасы арқылы іске асырылғанын сахнадан көріп жүрміз. Шындығына келгенде «Алаша тоқу», «Кестелеу», «Киіз басу» билері бүгінгі күнге дейін сақталып келген қолданбалы өнер түрлерінен туындап отырған сахналық билер болғанымен жастардың санасына ұлттың эстетикалық көзқарасын білдіретін, ерекшеліген көрсететін құндылықтар екені сөзсіз. Бүгінгі күнгі биленіп жүрген билердің негізі – алғашқы кәсіби балет артисі, алғашқы кәсіби балетмейстер Дәурен Әбіровтің халық биін зерттеп, зерделеуінің жемісі ретінде көрінетін балетмейстерлік жұмысы деуіміз керек. Уақыт өткен сайын заман талабына сай сахналық қазақ биінің қойылымдары да өзгеріске ұшырап отырары белгілі. Сахналанған фольклорлық билердің алуан түрін Мемлекеттк «Алтынай» би ансамблінің репертуарынан көруге болады. Ансамбль репертуарындағы «Бақсы ойыны», «Қоштасу», «Жезтырнақ», «Сайыс», «Құсбегі-дауылпаз», «Киіз басу» т.б.қойылымдар халық арасынан жиналып, өңделе сахнаға жол тартқан билер. Бүгінгі күні елдің барлық аймақтарында кәсіби би ансамбльдері бар. Бұл ансамбльдердің репертуарларыны да осындай ұлттық нақышта қойылған билерге негізделген. Ерте заманна ауыз әдебиетімен, музыкамен, ойын түрлерімен синкреттік түрде дамып, халықтың рухани қазынасына айналған би өнері бүгінгі күні әлем халықтарының сүйсіне көретін өнер түріне айналып отыр. Қытай Халық Республикасындағы қазақтардың қалың орналасқан Алтай өлкесінде «Қаражорға» биімен қатар «Аю би», «Қаз биі», «Тырна биі», «Бүркіт биі» сынды халықпен бірге жасасып келе жатқан би түрлері кең тараған. Осы елдегі ағайынның арасында би өнері үлкен құрметке ие. Негізінен халықтың тұрмысымен астасып келе жатқан осы билер атадан балаға мұра болып келеді. Халқтың ежелден келе жатқан биінің бірі «Аю би» немесе «Жорға аю» деп аталған. «Аю би» Қазақстан территориясын сақталмаған. Негізі аю биінің өзі орманды, таулы өңірде туындаған болар деген ойға келеміз. Себебі, осы аңға байланысты билер бүгінгі күнге дейін Қытай Халық Республикасының таулы аймақты Алтай өлкесін қоныстанған қазақтардаң арасында сақталған. Қазақ халқының ежелгі би өнерінен бүгінгі күнге жеткен үлгілерінің бар екеніне көз жеткізіп отырмыз. Алтай өңірінің Қаба қаласы жанындағы Көлбай ауылы, Дөнтастақ қыстағында тұратын шаруа Орман Дүйсентайұлының «Аю биі» өзінің қарапайымдылығымен ерекшеленді. Арнайы дайындығы жоқ бишінің орындауындағы би болғандықтан орман ішіндегі аңның тұрысы, қорбаңдаған жүрісі қарапайым түрде ғана көрсетілді. Шіңгіл қаласының тұрғыны Сағи Тайпақұлының орындауындағы «Аю биі» мен халық арасында кең тараған «Қаражорға» бір-біріне өте ұқсас. Ал, сол қала маңындағы қыстақта тұратын 85 жастағы қария Өнерхан Рызалдыұлының биі нағыз «Аю би» болып көрінді. Жас орындаушы Назар Берікұлының биі қимылдарды орындау жағынан таза әрі нақты болды. Қанат Сәлімұлы қонжықтар биінің бір-екі қимылдарын көрсетті. Би өнері синкретті түрде дамып отырғаны белгілі. Қытай еліне сапарымызда осы тұжырымға тағы бір көз жеткізгендей болды. Билердің барлығы дерлік жергілікті күйші композиторлардың шығармаларына орындалды. Қазақтанның территориясында тастағы суреттердің белгілі бір деңгейде зерттелгенін жақсы білеміз. Көшпенді халықтың дүниетанымын көрсететін көп петроглифтердің ішінде көпшіліктің қол ұстаса билер жүрген бейнелер, аң терісін жамылып алып, би билеп жүрген сұлбалар да кездеседі. Ол туралы қазақ би өнерін зерттеп жүрген ғалымдардың барлығы дерлік өз еңбектерінде көрсеткен. Сондықтан осы сапарда келесі бір көрсек деген мәдени мұраның бірі – тастағы сурет болатын. Қаба қаласының маңындағы «Қара үңгір» аталатын тау қойнауына жол түсіп аралап қайтуға мүмкіндік туды. Бұл үңгірде тек кейінгі ғасырда бояумен салынған суреттер ғана кездесті. Қазақ биін зерттеу барысында ертеден тек ер адамдардың билегеніне көз жеткізуге болады. Біздің осы жолғы ел аралап бишілер іздегендегі тағы бір көз жеткізгеніміз осы болды. Алтай өлкесін түгел аралап шықсақта осы ежелгі билерді билеп жүрген егде әйел адам кездестіре алмадық. Тянь-Шянь тауының бауырайында орналасқан Баркөл қаласының маңындағы Жасан тау және Қара шоқы қоршап жатқан «Көлбай» қыстағында тұратын Әсет өз отбасымен осы халық би өнерін насихаттауда үлкен еңбек етіп жүрген жан ретінде елінді белгілі азамат. Әсет бұл өнерді өз әкесінен үйреніп, бүгінгі күні балаларын да осы өнерге баулып жүргенін көрдік. Оның орындауындағы аю биі ерекше болып көрінді. Әсет жаз бойы осы ауылда отбасының барлық мүшелерімен бірігіп жұмыс атқарады екен. Әсеттің репертуарында «Аю би», «Тырна биі», «Қаражорға» билері бар. Біз еш жерде кездестірмеген аюдың қонжықтарымен бірге биленетін биін көрдік. Жалпы адамзат өмірінің барлық кезеңдерiнде тарихи мұраға, өткенге қызығушылық толастамағанын ескерсек, бізді де ел аралап өнерпаздарды іздеуге осы қызығушылық бастады. Қазақстан жерінде де талай бишілер болған. Тек бір өкініштісі, ол орындаушылар келесі ұрпаққа беріп кете алмағындығы. Мысалы, Торғай облысында Қарсақ Қопабаев (Всеволодская-Голушкевич 1996), Павлодар облысында Жүнiсбек Жолдинов (Жәнiбеков 1992) сынды халық бишiлерiн айтсақ та болар. Бұл бишілер, беріде, ХХ ғасырдың 70- 80-ші жылдары өмір сүрген жандар. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Шет ел қазақтарының халықтық би түрінде көрсетілген рухани тәжірибесі өз өнерінің құралдарымен қазіргі қазақстандықтардың жаһанданған санасына ұлттық мәдениеттің табиғатпен жанды байланысын, рухани және материалдық өзара байланысын әлем мен адам арасындағы байланысты түсінуге және қабылдауға көмектеседі. Ал, Қазақстанда кәсіби өнердің қалыптасу кезеңінен бастау алған сахналық қазақ биі үздіксіз даму үстінде. Осы жолда еңбек еткен талай балетмейстерлер мен орындаушылардың шығармашылық жолы соның куәсі. Шара Жиенқұлованың орындаушы ретінде қалыптасуына үлес қосқан А.Александровтан бастап, бүгінгі күнгі орындаушылардың арасы бір ғасырға жуықтады. Осы орындаушылардың білім алып, халық биін көрерменге жеткізуде үлкен тер төкені белгілі. Сонымен қатар би өнерін ғылыми айналымға енгізіп, оның теориялық негізін қалыптастыруда жаңа буын ғалымдардың орны ерекше екені белгілі. Қазақ халқының тарихи қалыптасып, даму кезеңдерінде би мәдениеті де рухани қазына ретінде бірге даму үстінде. Сондықтан қазақ халқының би мәдениетi ұрпақтан ұрпаққа жалғаса отырып, рухани мұра ретінде беріліп келеді. Мәдени, тарихи және рухани маңызға ие мұраларымыздың бірі ретінде қазақ би өнерін сақтап, келесі ұрпаққа жеткізу барысында үлкен істер атқарылып отыр. Қазақ халық биiнiң даму жолының белестерiн зерттей келе, осы өнердің елдiң саяси-экономикалық жағдайына байланысты уақыт талабына сай өркендеп, дамып келе жатқандығын аңғарамыз. Қазақ елінің барлық аймақтарындағы би ансамбльдерінің шығармашылығының арқасында халық биi жаңа белеске көтерiлiп, жас ұрпаққа тәрбие беруде эстетикалық мәнi өсiп, рухани байлығымыз артты. Би – қазақ халқының материалдық емес құндылығы ретінде ықылым заманнан халықтың рухани қажеттілігін қанағаттандырып келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ өнері]] [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] [[Санат:Қазақ билері]] q88zz3918fu9f5ij4fssogvpntxsgf1 3610726 3610725 2026-05-28T20:57:56Z Kazakhkingofprince 181280 3610726 wikitext text/x-wiki '''Қазақ биі''' — жеке биші орындайтын халық биі. Музыкалық өлшемі ²/₈ Ырғағы екпінді, жылдам. Қалмақ билері әсерінен ("қалмақтар былай билесе, қазақтар осылай билейді", - деген достық әзілден) туған. 1934 жылы [[Алматы]]да өткен [[ауыл шаруашылығы]] слетінде атыраулық биші Ж.Оразғалиев орындайды. "Қазақ биі" аяқ-қол қимылынан иық қимылы басым, ойнақы қозғалысқа негізделген.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Тарихы == [[Қазақстан]]да би өнері [[ХХ ғасыр]]да пайда болып, халықтың рухани байлығына айналған.Қазақтың халық биі- [[қаражорға]]. Халық күйі "қаражорғаға" би сонау [[1930]]-жылдардан бері қойылып келе жатыр7<ref>https://articlekz.com/kk/article/23673</ref> == Қазақ халық биі материалдық емес құндылық == Халық өмiрi қоғамның әлеуметтiк-экономикалық әрекетi арқылы ғана қалыптасып қоймай, сонымен бiрге мәдени, рухани-эстетикалық таным-түсiнiгi де шыңдалып отырады. Қазақ халқының басқа рухани мұрасы сияқты, би өнерi жайындағы деректер мен мұрағаттар да тым әрiден бастау алады. Қазақ халық би мәдениеті ерте заманнан-ақ қалыптасып, халқымыздың аса бай ауыз әдебиетiмен, ән-күйлерiмен, дәстүрлi тұрмыс-салтымен бiте қайнасып келе жатқан мәдени мұрасы ретінде құнды. Бқл жөнінде белгілі қоғам қайраткері, ғалым-этнограф [[Өзбекәлі Жәнібеков]]: «Халықтың көркемдiк жетiстiгiнiң бiр көрiнiсi ретiндегi би өнерi өзінiң эстетикалық болмысында қазақ жұртының жалпы дүниетанымына сай арман мұраттарын бейнелейтiн қимылдар жүйесiн қалыптастырды» - деп көрсеткен. Қазақ халқы бiзге жеткен бүгiнгi дәстүрiмен ежелгi би өнерiн өзiнiң рухани қазынасына қосып, ғасырлар белесiнен алып өткені белгілі. Көп салалы өнерiмiздiң iшiнде халқымыздың рухани тарихымен бiрге жасасып, бiте қайнасып, даму мен қалыптасудың сан-қилы өткелдерiнен өткен би өнерiнiң алар орны ерекше екенi сөзсiз. Ел тарихының қай кезеңiнде болмасын өнердiң атқаратын қызметiнің мол болғаны белгілі. Оның танымдық мұрат-мақсатымен бiрге, тiрлiгiндегi қоғамның рухани мәнi де жоғары болды. Олай болса, басқа өнер түрлерiмен қатар би өнерiнің де қазақ халқының ғасырдан-ғасырға ұласып, атадан-балаға мұра болып келе жатқан рухани байлығы екеніне көз жеткізіп отырмыз. Біз биді тек қимыл-қозғалыс жиынтығы ретінде ғана қарастыра алмаймыз. Себебі ол халықтың дүниетанымының, тұрмыс-салтың, эстетикалық талғамының, рухани қажетілігінің көрінісі ретінде көреміз. Адам баласы өмiр сүрген ортасын жәй ғана пайымдап қоймай, оны өз қажеттiлiгiне байланысты өзгертіп, дамытып отырған. Адамзаттың философиялық көзқарасы, өмiрдi зерделеуi, дiнi мен тiлi, ұлттық психологиясы мәдениетпен бiте қайнасқан. Қай ұлттың болмасын мәдениетiн алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесiне бiрден назарымыз ауады. Әр халықтың салт-дәстүрiнiң өзi рухани қажеттiлiктен туындайды. Рухани-мәдени қажеттiлiк материалдық игiлiктердi қамтамасыз еткеннен кейiн барып пайда болатыны дәлелдеуді қажет етпейтiн аксиома. Ал материалдық қажеттiлiктен туындаған мәдениет үлгiлерi талай ғасырды артқа тастап бiзге жеттi. Дала қазақтарының өмірін бiлдiретiн, тұрмыс-тiршiлiгiн, еңбек әрекеттерiн, аңшылық өнерiн, әскери дағдысын көрсететiн қарапайым қимылдардан түзелген қазақ биi халықтың мәдениетi мен рухани талаптарын көптеген ғасырлар бойы қанағаттандырып келедi. Өзiн қоршаған табиғаттан алған әсерiн ишара, емеурiн, қимыл әрекеттерi арқылы жеткiзiп отырған бiздiң ата-бабамыз осының барлығын өз рухани байлығына айналдыра отырып, артына мұра етіп қалдыра бiлдi. Бүгінгі таңда сонау көне дәуiрден бастау алатын халқымыздың сан қырлы мәдениетi, өзiндiк салт-дәстүрi ұрпақ игiлiгiне айналды. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Бүгінгі күні қазақ би мәдениетін зерттеп, зерделеуде дұрыс бағыт ұстанып, қарастыру үрдісі белең алуда. Қазақ биі өнерiнiң мазмұндық ауқымы кең. Халықтың күнбе-күнгi өмiр салты осы өнердiң тақырыбының сарқылмас қайнар көзiне айналды. Қазақ биі шығармашылығын ұлттық мәдениетiміздің келелi бiр тармағы деп бiлген жөн. Ол халық шығармашылығымен қоса кәсiби сахна өнерiнiң дамуына да үлкен үлес қосып келедi. Қазақ халқының мәдени мұрасында барлық өнер түрлерiнiң ең керемет үлгiлерi талай халық шеберлерiнiң дарындылығының арқасында дерлік қамтылып, осынау рухани байлық бiзге жетiп отыр. Ал, қазақ биі өнерiне арқау болған «бақсы ойыны» әрбiр тарихи кезеңде әр түрлi сипатқа ие болып отырғаны белгiлi. Олар қобыз аспабы мен бiрге ұрмалы музыкалық аспаптардың көмегiмен де өздерiнiң бақсылық, балгерлiк үрдiстерiн күшейтiп отырған. Оған фольклорист Ә.Диваевтың: «Қатты ащы дыбыс шықты. Бақсы атып тұрып шыр көбелек айнала бастады, тек үстiне киген бешпентiнiң етегi ғана көрiнедi»,– дей келiп, өз ойын: «… қазақ бақсылары қобыздарының сүйемелдеуiмен ән айтып, би билейдi» - деп жазған деректерi дәлел бола алады. Қазақ халық билерiнiң байырғы нұсқалары бiздiң заманымыздан бұрынғы дәуiрлерге саяды. Ежелгi замандарда «бақсы ойынымен» тығыз байланыста пайда болған би ұлттық өнердiң басқа түрлерi сияқты көшпелi тайпалардың тұрмысына берiк енiп, олардың әдет-ғұрпы мен iс-әрекетiн бейнелейтiн өнердiң бiрiне айналды. Таңбалы тастардағы билеп жүрген адамдардың сұлбалары қазақ жерiн мекендеген тайпалардың әдет-ғұрпында би мен музыканың бiрге дамығандығының дәлелi болады. Бұл секiлдi алғашқы би нұсқалары табиғатты бақылау мен еңбек қимылдарына байланысты туған түрлi қозғалыстар мен әр қилы мимикалық элементтерiмен қамтылған. ХI ғасырда ғұмыр кешкен Махмуд Қашқаридың «Диван Луғат ата-түрiк» деп аталатын ғажайып еңбегiн еуропалықтар «Кодекс команикус» (латынша «кумандардың» яғни қыпшақтардың кiтабы» сөздiк) деп атайды. Осы кiтапта билеймiн, билеп келiп табынамын» деген сөздер барын би өнерiн зерттеушi ғалымдар (3, 57 б.; 4, 10 б.) көрсеткен. Олай болса би өнерi халықпен бiрге жасасып келе жатқан рухани мұрасы. Бүгінгі күнгі сахналық қазақ би өнерінің дамуына фольклорлық материалдар негіз болып отыр. Көрнектi ғалым Әуелбек Қоңыратбаев «...ең алдымен фольклор-синкреттiк өнер. Оның бойында халықтың тұрмыс-салты, театр, сөз, би және ән-күй өнерi бiр-бiрiнен дараланбай, тұтас күйiнде көрiнедi»,– дейдi. Фольклор өз тарапынан өнегелiлiк пен эстетикалық көзқарасты қалыптастырып, ұрпақ тәрбиелеуде айрықша орын алады. Оның ықпалымен қазақ әйелдерi өз мiнез-құлқында ұяңдық пен игiлiктi, мейiрбандық пен адамгершiлiк қасиеттi, абырой мен батылдықты бойына сiңiрдi. Қазақ қыздары жiгiттермен бiрге «Алтыбақан», «Ақ сүйек», «Қара құлақ», «Айгөлек» ойындарына қатыса алған. Сондықтан болар қазақ әйелi ер азаматтармен қатар, жерiн жаудан қорғаған, ел басқарған, бетiн бүркемей айтысқа шыққан. Ал, фольклорлық би өнерi бiр орнында тұрып қалмай, ұлттық дәстүрдi сақтай отырып, халықтың би мәдениетiн қалыптастырып, жаңа рухани байлығын жасауда өмір бойы үнемі даму процесiнде жүріп келеді. Фольклор – халықтың қиялдауы, образдауы арқылы тарихи өмiрiмен тiкелей байланысты туындайтын шығармашылық деп қарайтын болсақ, би өнерiнің де бастауы тереңде жатыр. Бiзге оның канондық түрлерi жетпедi. Бiрақ, халық арасында тақырыптық мазмұны, образдық суреттемелерi сақталған. Олай болса би өнерi ғасырлар бойы басқа өнер түрлерiмен сабақтастықта дамып, жетiлiп отырды. Қазақ биiн билеуде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен белгiлi бишi Үсен Мақанның және Тойған Ізімнің репертуарындағы фольклорлық тақырып олардың шығармашылықтарының негiзiн қалады. Жұптасып билеген бұл бишiлер ХХ ғасырдың 80-жылдары «Қазақтың фольклорлық-этнографиялық билерi» атты бағдарламасын көрермен назарына ұсынды. Осы бағдарламада балетмейстер О.В.Всеволодская-Голушкевичтiң қиялдау тәсiлi арқылы қойған «Жезтырнақ» биiнде сұлу қыздың жезтырнаққа айналған бейнесi көрсетiлдi. Көшпелi өмiрден туған бұл мифтiк образ қазақ халқының өз ұғымына жақын болатын. Ал, Үсен Мақанның жеке орындауындағы «Ортеке» биi елiктеуден туған би. Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып халық биiнiң синкреттiк түрде пайда болуымен, қалыптасуы тарихи кезеңдер мен тiкелей байланысты болды деген ой түйемiз. Осы тұста айта кететiн тағы бiр жәйт, би өнерiнiң синкреттiк түрде дамуы, басқа өнер түрлерiн насихаттау мен ақпараттық түрде бекiту және кейiнгi ұрпаққа жеткiзу процесiнде зор роль атқарып отырғандығы. Бұған I.Омаровтың «Кең дала төсiнде еркiн желмен жарысып, ат құлағында ойнаған ел азаматтарының қимылында, жүрiс-тұрысында, әдет-салтында би үшiн қажеттi элементтер жеткiлiктi болатын», – деген ойы дәлел бола алады (6, 203 б.). Біз қазақ биiне де ән-күй сияқты халықтың салт-санасымен бiте қайнасқан ел мұрасы ретінде қарауымыз керек. Қазақстанның халық суретшiсi, алғашқы кәсiби бишiлерiмiздiң бiрi, би өнерiнiң дамуында тер төккен азамат Ә. Ысмайловпен әңгiмелескенде: «Егер қазақ биiнiң түп тарихын зерделегiмiз келсе, қыпшақ билерiне соқпай кетуге болмайды. Ертеде қыпшақ билерi сырт елдерге де мәлiм болған. Бағдат, Дамшық сияқты араб шаһарларындағы мейрам-тойлардың, салтанатты мерекелердiң қызықты ойындарының бiрi осы қыпшақ билерiнiң көп элементтерi қазiргi балқар, қарашай, құмықтарда сақталған», – деген. Жергiлiктi тұрмыс-салт ерекшелiктерiне орай көрiнiс берген би өнерi жайлы деректердi этнографтардың естелiктерiнен, тарихи мәлiметтерден, тiлдiк қордан, халық музыкасында сақталып қалған би әуендерi мен халық билерiнен, ғылыми еңбектерден кездестiруге болады. Фольклорлық материалдарды iздеп, жинастыра келе сахналық қазақ би үлгiлерiн жасауға болатыны белгілі. Қазақтың би фольклоры ұлттық хореография өнерiнiң дамуына өз үлесiн қосып келедi, болашақта да осы өнердiң тұғыры бола беретiнi сөзсiз. Дамудың белгiлi бiр кезеңдерiне өту барысында тарихи тәжiрибелер, өнердiң озық үлгiлерi одан әрi жетiлiп шыңдала түспек. Сол халыққа тән көркемдiк стиль қалыптаспақ. Мұнсыз өзiндiк өрнегi бар рухани мұра болмақ емес. Мысалы, сахналық үлгіде қойылған «Сайыс» биiне Хантаудың оңтүстiк батысындағы «Теректiсай» аңғарындағы петроглиф негiз болды. Нүктелi таңбамен салынған петроглифте найза ұстаған екi ер адам мен бiр әйел суреттелген. (Бұл сурет А.Медоевтың кітабында көрсетілген). Алыстан, жәй басталатын музыкамен осы үш мүсiнге жан бiтiп, ырғақпен үйлестiк тауып, жансыз сурет қозғалысқа түседi. Халықтың көркемдiк ойының, эстетикалық көзқарасымен тығыз байланыста болуы табиғи құбылыс. Би өнерін материалдық емес құндылық ретінде қарастыра отырып, би арқылы ұлттың өмірінде қолданысқа ие дүниелердің де қалай дайындалатыны дене пластикасы арқылы іске асырылғанын сахнадан көріп жүрміз. Шындығына келгенде «Алаша тоқу», «Кестелеу», «Киіз басу» билері бүгінгі күнге дейін сақталып келген қолданбалы өнер түрлерінен туындап отырған сахналық билер болғанымен жастардың санасына ұлттың эстетикалық көзқарасын білдіретін, ерекшеліген көрсететін құндылықтар екені сөзсіз. Бүгінгі күнгі биленіп жүрген билердің негізі – алғашқы кәсіби балет артисі, алғашқы кәсіби балетмейстер Дәурен Әбіровтің халық биін зерттеп, зерделеуінің жемісі ретінде көрінетін балетмейстерлік жұмысы деуіміз керек. Уақыт өткен сайын заман талабына сай сахналық қазақ биінің қойылымдары да өзгеріске ұшырап отырары белгілі. Сахналанған фольклорлық билердің алуан түрін Мемлекеттк «Алтынай» би ансамблінің репертуарынан көруге болады. Ансамбль репертуарындағы «Бақсы ойыны», «Қоштасу», «Жезтырнақ», «Сайыс», «Құсбегі-дауылпаз», «Киіз басу» т.б.қойылымдар халық арасынан жиналып, өңделе сахнаға жол тартқан билер. Бүгінгі күні елдің барлық аймақтарында кәсіби би ансамбльдері бар. Бұл ансамбльдердің репертуарларыны да осындай ұлттық нақышта қойылған билерге негізделген. Ерте заманна ауыз әдебиетімен, музыкамен, ойын түрлерімен синкреттік түрде дамып, халықтың рухани қазынасына айналған би өнері бүгінгі күні әлем халықтарының сүйсіне көретін өнер түріне айналып отыр. Қытай Халық Республикасындағы қазақтардың қалың орналасқан Алтай өлкесінде «Қаражорға» биімен қатар «Аю би», «Қаз биі», «Тырна биі», «Бүркіт биі» сынды халықпен бірге жасасып келе жатқан би түрлері кең тараған. Осы елдегі ағайынның арасында би өнері үлкен құрметке ие. Негізінен халықтың тұрмысымен астасып келе жатқан осы билер атадан балаға мұра болып келеді. Халқтың ежелден келе жатқан биінің бірі «Аю би» немесе «Жорға аю» деп аталған. «Аю би» Қазақстан территориясын сақталмаған. Негізі аю биінің өзі орманды, таулы өңірде туындаған болар деген ойға келеміз. Себебі, осы аңға байланысты билер бүгінгі күнге дейін Қытай Халық Республикасының таулы аймақты Алтай өлкесін қоныстанған қазақтардаң арасында сақталған. Қазақ халқының ежелгі би өнерінен бүгінгі күнге жеткен үлгілерінің бар екеніне көз жеткізіп отырмыз. Алтай өңірінің Қаба қаласы жанындағы Көлбай ауылы, Дөнтастақ қыстағында тұратын шаруа Орман Дүйсентайұлының «Аю биі» өзінің қарапайымдылығымен ерекшеленді. Арнайы дайындығы жоқ бишінің орындауындағы би болғандықтан орман ішіндегі аңның тұрысы, қорбаңдаған жүрісі қарапайым түрде ғана көрсетілді. Шіңгіл қаласының тұрғыны Сағи Тайпақұлының орындауындағы «Аю биі» мен халық арасында кең тараған «Қаражорға» бір-біріне өте ұқсас. Ал, сол қала маңындағы қыстақта тұратын 85 жастағы қария Өнерхан Рызалдыұлының биі нағыз «Аю би» болып көрінді. Жас орындаушы Назар Берікұлының биі қимылдарды орындау жағынан таза әрі нақты болды. Қанат Сәлімұлы қонжықтар биінің бір-екі қимылдарын көрсетті. Би өнері синкретті түрде дамып отырғаны белгілі. Қытай еліне сапарымызда осы тұжырымға тағы бір көз жеткізгендей болды. Билердің барлығы дерлік жергілікті күйші композиторлардың шығармаларына орындалды. Қазақтанның территориясында тастағы суреттердің белгілі бір деңгейде зерттелгенін жақсы білеміз. Көшпенді халықтың дүниетанымын көрсететін көп петроглифтердің ішінде көпшіліктің қол ұстаса билер жүрген бейнелер, аң терісін жамылып алып, би билеп жүрген сұлбалар да кездеседі. Ол туралы қазақ би өнерін зерттеп жүрген ғалымдардың барлығы дерлік өз еңбектерінде көрсеткен. Сондықтан осы сапарда келесі бір көрсек деген мәдени мұраның бірі – тастағы сурет болатын. Қаба қаласының маңындағы «Қара үңгір» аталатын тау қойнауына жол түсіп аралап қайтуға мүмкіндік туды. Бұл үңгірде тек кейінгі ғасырда бояумен салынған суреттер ғана кездесті. Қазақ биін зерттеу барысында ертеден тек ер адамдардың билегеніне көз жеткізуге болады. Біздің осы жолғы ел аралап бишілер іздегендегі тағы бір көз жеткізгеніміз осы болды. Алтай өлкесін түгел аралап шықсақта осы ежелгі билерді билеп жүрген егде әйел адам кездестіре алмадық. Тянь-Шянь тауының бауырайында орналасқан Баркөл қаласының маңындағы Жасан тау және Қара шоқы қоршап жатқан «Көлбай» қыстағында тұратын Әсет өз отбасымен осы халық би өнерін насихаттауда үлкен еңбек етіп жүрген жан ретінде елінді белгілі азамат. Әсет бұл өнерді өз әкесінен үйреніп, бүгінгі күні балаларын да осы өнерге баулып жүргенін көрдік. Оның орындауындағы аю биі ерекше болып көрінді. Әсет жаз бойы осы ауылда отбасының барлық мүшелерімен бірігіп жұмыс атқарады екен. Әсеттің репертуарында «Аю би», «Тырна биі», «Қаражорға» билері бар. Біз еш жерде кездестірмеген аюдың қонжықтарымен бірге биленетін биін көрдік. Жалпы адамзат өмірінің барлық кезеңдерiнде тарихи мұраға, өткенге қызығушылық толастамағанын ескерсек, бізді де ел аралап өнерпаздарды іздеуге осы қызығушылық бастады. Қазақстан жерінде де талай бишілер болған. Тек бір өкініштісі, ол орындаушылар келесі ұрпаққа беріп кете алмағындығы. Мысалы, Торғай облысында Қарсақ Қопабаев (Всеволодская-Голушкевич 1996), Павлодар облысында Жүнiсбек Жолдинов (Жәнiбеков 1992) сынды халық бишiлерiн айтсақ та болар. Бұл бишілер, беріде, ХХ ғасырдың 70- 80-ші жылдары өмір сүрген жандар. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Шет ел қазақтарының халықтық би түрінде көрсетілген рухани тәжірибесі өз өнерінің құралдарымен қазіргі қазақстандықтардың жаһанданған санасына ұлттық мәдениеттің табиғатпен жанды байланысын, рухани және материалдық өзара байланысын әлем мен адам арасындағы байланысты түсінуге және қабылдауға көмектеседі. Ал, Қазақстанда кәсіби өнердің қалыптасу кезеңінен бастау алған сахналық қазақ биі үздіксіз даму үстінде. Осы жолда еңбек еткен талай балетмейстерлер мен орындаушылардың шығармашылық жолы соның куәсі. Шара Жиенқұлованың орындаушы ретінде қалыптасуына үлес қосқан А.Александровтан бастап, бүгінгі күнгі орындаушылардың арасы бір ғасырға жуықтады. Осы орындаушылардың білім алып, халық биін көрерменге жеткізуде үлкен тер төкені белгілі. Сонымен қатар би өнерін ғылыми айналымға енгізіп, оның теориялық негізін қалыптастыруда жаңа буын ғалымдардың орны ерекше екені белгілі. Қазақ халқының тарихи қалыптасып, даму кезеңдерінде би мәдениеті де рухани қазына ретінде бірге даму үстінде. Сондықтан қазақ халқының би мәдениетi ұрпақтан ұрпаққа жалғаса отырып, рухани мұра ретінде беріліп келеді. Мәдени, тарихи және рухани маңызға ие мұраларымыздың бірі ретінде қазақ би өнерін сақтап, келесі ұрпаққа жеткізу барысында үлкен істер атқарылып отыр. Қазақ халық биiнiң даму жолының белестерiн зерттей келе, осы өнердің елдiң саяси-экономикалық жағдайына байланысты уақыт талабына сай өркендеп, дамып келе жатқандығын аңғарамыз. Қазақ елінің барлық аймақтарындағы би ансамбльдерінің шығармашылығының арқасында халық биi жаңа белеске көтерiлiп, жас ұрпаққа тәрбие беруде эстетикалық мәнi өсiп, рухани байлығымыз артты. Би – қазақ халқының материалдық емес құндылығы ретінде ықылым заманнан халықтың рухани қажеттілігін қанағаттандырып келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ өнері]] [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] [[Санат:Қазақ билері]] 5gsgtvqekbg56y85sk0z4ys2hlkkf3i 3610727 3610726 2026-05-28T20:58:11Z Kazakhkingofprince 181280 /* Тарихы */ 3610727 wikitext text/x-wiki '''Қазақ биі''' — жеке биші орындайтын халық биі. Музыкалық өлшемі ²/₈ Ырғағы екпінді, жылдам. Қалмақ билері әсерінен ("қалмақтар былай билесе, қазақтар осылай билейді", - деген достық әзілден) туған. 1934 жылы [[Алматы]]да өткен [[ауыл шаруашылығы]] слетінде атыраулық биші Ж.Оразғалиев орындайды. "Қазақ биі" аяқ-қол қимылынан иық қимылы басым, ойнақы қозғалысқа негізделген.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Тарихы == [[Қазақстан]]да би өнері ХХ ғасырда пайда болып, халықтың рухани байлығына айналған.Қазақтың халық биі- [[қаражорға]]. Халық күйі "қаражорғаға" би сонау [[1930]]-жылдардан бері қойылып келе жатыр7<ref>https://articlekz.com/kk/article/23673</ref> == Қазақ халық биі материалдық емес құндылық == Халық өмiрi қоғамның әлеуметтiк-экономикалық әрекетi арқылы ғана қалыптасып қоймай, сонымен бiрге мәдени, рухани-эстетикалық таным-түсiнiгi де шыңдалып отырады. Қазақ халқының басқа рухани мұрасы сияқты, би өнерi жайындағы деректер мен мұрағаттар да тым әрiден бастау алады. Қазақ халық би мәдениеті ерте заманнан-ақ қалыптасып, халқымыздың аса бай ауыз әдебиетiмен, ән-күйлерiмен, дәстүрлi тұрмыс-салтымен бiте қайнасып келе жатқан мәдени мұрасы ретінде құнды. Бқл жөнінде белгілі қоғам қайраткері, ғалым-этнограф [[Өзбекәлі Жәнібеков]]: «Халықтың көркемдiк жетiстiгiнiң бiр көрiнiсi ретiндегi би өнерi өзінiң эстетикалық болмысында қазақ жұртының жалпы дүниетанымына сай арман мұраттарын бейнелейтiн қимылдар жүйесiн қалыптастырды» - деп көрсеткен. Қазақ халқы бiзге жеткен бүгiнгi дәстүрiмен ежелгi би өнерiн өзiнiң рухани қазынасына қосып, ғасырлар белесiнен алып өткені белгілі. Көп салалы өнерiмiздiң iшiнде халқымыздың рухани тарихымен бiрге жасасып, бiте қайнасып, даму мен қалыптасудың сан-қилы өткелдерiнен өткен би өнерiнiң алар орны ерекше екенi сөзсiз. Ел тарихының қай кезеңiнде болмасын өнердiң атқаратын қызметiнің мол болғаны белгілі. Оның танымдық мұрат-мақсатымен бiрге, тiрлiгiндегi қоғамның рухани мәнi де жоғары болды. Олай болса, басқа өнер түрлерiмен қатар би өнерiнің де қазақ халқының ғасырдан-ғасырға ұласып, атадан-балаға мұра болып келе жатқан рухани байлығы екеніне көз жеткізіп отырмыз. Біз биді тек қимыл-қозғалыс жиынтығы ретінде ғана қарастыра алмаймыз. Себебі ол халықтың дүниетанымының, тұрмыс-салтың, эстетикалық талғамының, рухани қажетілігінің көрінісі ретінде көреміз. Адам баласы өмiр сүрген ортасын жәй ғана пайымдап қоймай, оны өз қажеттiлiгiне байланысты өзгертіп, дамытып отырған. Адамзаттың философиялық көзқарасы, өмiрдi зерделеуi, дiнi мен тiлi, ұлттық психологиясы мәдениетпен бiте қайнасқан. Қай ұлттың болмасын мәдениетiн алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесiне бiрден назарымыз ауады. Әр халықтың салт-дәстүрiнiң өзi рухани қажеттiлiктен туындайды. Рухани-мәдени қажеттiлiк материалдық игiлiктердi қамтамасыз еткеннен кейiн барып пайда болатыны дәлелдеуді қажет етпейтiн аксиома. Ал материалдық қажеттiлiктен туындаған мәдениет үлгiлерi талай ғасырды артқа тастап бiзге жеттi. Дала қазақтарының өмірін бiлдiретiн, тұрмыс-тiршiлiгiн, еңбек әрекеттерiн, аңшылық өнерiн, әскери дағдысын көрсететiн қарапайым қимылдардан түзелген қазақ биi халықтың мәдениетi мен рухани талаптарын көптеген ғасырлар бойы қанағаттандырып келедi. Өзiн қоршаған табиғаттан алған әсерiн ишара, емеурiн, қимыл әрекеттерi арқылы жеткiзiп отырған бiздiң ата-бабамыз осының барлығын өз рухани байлығына айналдыра отырып, артына мұра етіп қалдыра бiлдi. Бүгінгі таңда сонау көне дәуiрден бастау алатын халқымыздың сан қырлы мәдениетi, өзiндiк салт-дәстүрi ұрпақ игiлiгiне айналды. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Бүгінгі күні қазақ би мәдениетін зерттеп, зерделеуде дұрыс бағыт ұстанып, қарастыру үрдісі белең алуда. Қазақ биі өнерiнiң мазмұндық ауқымы кең. Халықтың күнбе-күнгi өмiр салты осы өнердiң тақырыбының сарқылмас қайнар көзiне айналды. Қазақ биі шығармашылығын ұлттық мәдениетiміздің келелi бiр тармағы деп бiлген жөн. Ол халық шығармашылығымен қоса кәсiби сахна өнерiнiң дамуына да үлкен үлес қосып келедi. Қазақ халқының мәдени мұрасында барлық өнер түрлерiнiң ең керемет үлгiлерi талай халық шеберлерiнiң дарындылығының арқасында дерлік қамтылып, осынау рухани байлық бiзге жетiп отыр. Ал, қазақ биі өнерiне арқау болған «бақсы ойыны» әрбiр тарихи кезеңде әр түрлi сипатқа ие болып отырғаны белгiлi. Олар қобыз аспабы мен бiрге ұрмалы музыкалық аспаптардың көмегiмен де өздерiнiң бақсылық, балгерлiк үрдiстерiн күшейтiп отырған. Оған фольклорист Ә.Диваевтың: «Қатты ащы дыбыс шықты. Бақсы атып тұрып шыр көбелек айнала бастады, тек үстiне киген бешпентiнiң етегi ғана көрiнедi»,– дей келiп, өз ойын: «… қазақ бақсылары қобыздарының сүйемелдеуiмен ән айтып, би билейдi» - деп жазған деректерi дәлел бола алады. Қазақ халық билерiнiң байырғы нұсқалары бiздiң заманымыздан бұрынғы дәуiрлерге саяды. Ежелгi замандарда «бақсы ойынымен» тығыз байланыста пайда болған би ұлттық өнердiң басқа түрлерi сияқты көшпелi тайпалардың тұрмысына берiк енiп, олардың әдет-ғұрпы мен iс-әрекетiн бейнелейтiн өнердiң бiрiне айналды. Таңбалы тастардағы билеп жүрген адамдардың сұлбалары қазақ жерiн мекендеген тайпалардың әдет-ғұрпында би мен музыканың бiрге дамығандығының дәлелi болады. Бұл секiлдi алғашқы би нұсқалары табиғатты бақылау мен еңбек қимылдарына байланысты туған түрлi қозғалыстар мен әр қилы мимикалық элементтерiмен қамтылған. ХI ғасырда ғұмыр кешкен Махмуд Қашқаридың «Диван Луғат ата-түрiк» деп аталатын ғажайып еңбегiн еуропалықтар «Кодекс команикус» (латынша «кумандардың» яғни қыпшақтардың кiтабы» сөздiк) деп атайды. Осы кiтапта билеймiн, билеп келiп табынамын» деген сөздер барын би өнерiн зерттеушi ғалымдар (3, 57 б.; 4, 10 б.) көрсеткен. Олай болса би өнерi халықпен бiрге жасасып келе жатқан рухани мұрасы. Бүгінгі күнгі сахналық қазақ би өнерінің дамуына фольклорлық материалдар негіз болып отыр. Көрнектi ғалым Әуелбек Қоңыратбаев «...ең алдымен фольклор-синкреттiк өнер. Оның бойында халықтың тұрмыс-салты, театр, сөз, би және ән-күй өнерi бiр-бiрiнен дараланбай, тұтас күйiнде көрiнедi»,– дейдi. Фольклор өз тарапынан өнегелiлiк пен эстетикалық көзқарасты қалыптастырып, ұрпақ тәрбиелеуде айрықша орын алады. Оның ықпалымен қазақ әйелдерi өз мiнез-құлқында ұяңдық пен игiлiктi, мейiрбандық пен адамгершiлiк қасиеттi, абырой мен батылдықты бойына сiңiрдi. Қазақ қыздары жiгiттермен бiрге «Алтыбақан», «Ақ сүйек», «Қара құлақ», «Айгөлек» ойындарына қатыса алған. Сондықтан болар қазақ әйелi ер азаматтармен қатар, жерiн жаудан қорғаған, ел басқарған, бетiн бүркемей айтысқа шыққан. Ал, фольклорлық би өнерi бiр орнында тұрып қалмай, ұлттық дәстүрдi сақтай отырып, халықтың би мәдениетiн қалыптастырып, жаңа рухани байлығын жасауда өмір бойы үнемі даму процесiнде жүріп келеді. Фольклор – халықтың қиялдауы, образдауы арқылы тарихи өмiрiмен тiкелей байланысты туындайтын шығармашылық деп қарайтын болсақ, би өнерiнің де бастауы тереңде жатыр. Бiзге оның канондық түрлерi жетпедi. Бiрақ, халық арасында тақырыптық мазмұны, образдық суреттемелерi сақталған. Олай болса би өнерi ғасырлар бойы басқа өнер түрлерiмен сабақтастықта дамып, жетiлiп отырды. Қазақ биiн билеуде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен белгiлi бишi Үсен Мақанның және Тойған Ізімнің репертуарындағы фольклорлық тақырып олардың шығармашылықтарының негiзiн қалады. Жұптасып билеген бұл бишiлер ХХ ғасырдың 80-жылдары «Қазақтың фольклорлық-этнографиялық билерi» атты бағдарламасын көрермен назарына ұсынды. Осы бағдарламада балетмейстер О.В.Всеволодская-Голушкевичтiң қиялдау тәсiлi арқылы қойған «Жезтырнақ» биiнде сұлу қыздың жезтырнаққа айналған бейнесi көрсетiлдi. Көшпелi өмiрден туған бұл мифтiк образ қазақ халқының өз ұғымына жақын болатын. Ал, Үсен Мақанның жеке орындауындағы «Ортеке» биi елiктеуден туған би. Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып халық биiнiң синкреттiк түрде пайда болуымен, қалыптасуы тарихи кезеңдер мен тiкелей байланысты болды деген ой түйемiз. Осы тұста айта кететiн тағы бiр жәйт, би өнерiнiң синкреттiк түрде дамуы, басқа өнер түрлерiн насихаттау мен ақпараттық түрде бекiту және кейiнгi ұрпаққа жеткiзу процесiнде зор роль атқарып отырғандығы. Бұған I.Омаровтың «Кең дала төсiнде еркiн желмен жарысып, ат құлағында ойнаған ел азаматтарының қимылында, жүрiс-тұрысында, әдет-салтында би үшiн қажеттi элементтер жеткiлiктi болатын», – деген ойы дәлел бола алады (6, 203 б.). Біз қазақ биiне де ән-күй сияқты халықтың салт-санасымен бiте қайнасқан ел мұрасы ретінде қарауымыз керек. Қазақстанның халық суретшiсi, алғашқы кәсiби бишiлерiмiздiң бiрi, би өнерiнiң дамуында тер төккен азамат Ә. Ысмайловпен әңгiмелескенде: «Егер қазақ биiнiң түп тарихын зерделегiмiз келсе, қыпшақ билерiне соқпай кетуге болмайды. Ертеде қыпшақ билерi сырт елдерге де мәлiм болған. Бағдат, Дамшық сияқты араб шаһарларындағы мейрам-тойлардың, салтанатты мерекелердiң қызықты ойындарының бiрi осы қыпшақ билерiнiң көп элементтерi қазiргi балқар, қарашай, құмықтарда сақталған», – деген. Жергiлiктi тұрмыс-салт ерекшелiктерiне орай көрiнiс берген би өнерi жайлы деректердi этнографтардың естелiктерiнен, тарихи мәлiметтерден, тiлдiк қордан, халық музыкасында сақталып қалған би әуендерi мен халық билерiнен, ғылыми еңбектерден кездестiруге болады. Фольклорлық материалдарды iздеп, жинастыра келе сахналық қазақ би үлгiлерiн жасауға болатыны белгілі. Қазақтың би фольклоры ұлттық хореография өнерiнiң дамуына өз үлесiн қосып келедi, болашақта да осы өнердiң тұғыры бола беретiнi сөзсiз. Дамудың белгiлi бiр кезеңдерiне өту барысында тарихи тәжiрибелер, өнердiң озық үлгiлерi одан әрi жетiлiп шыңдала түспек. Сол халыққа тән көркемдiк стиль қалыптаспақ. Мұнсыз өзiндiк өрнегi бар рухани мұра болмақ емес. Мысалы, сахналық үлгіде қойылған «Сайыс» биiне Хантаудың оңтүстiк батысындағы «Теректiсай» аңғарындағы петроглиф негiз болды. Нүктелi таңбамен салынған петроглифте найза ұстаған екi ер адам мен бiр әйел суреттелген. (Бұл сурет А.Медоевтың кітабында көрсетілген). Алыстан, жәй басталатын музыкамен осы үш мүсiнге жан бiтiп, ырғақпен үйлестiк тауып, жансыз сурет қозғалысқа түседi. Халықтың көркемдiк ойының, эстетикалық көзқарасымен тығыз байланыста болуы табиғи құбылыс. Би өнерін материалдық емес құндылық ретінде қарастыра отырып, би арқылы ұлттың өмірінде қолданысқа ие дүниелердің де қалай дайындалатыны дене пластикасы арқылы іске асырылғанын сахнадан көріп жүрміз. Шындығына келгенде «Алаша тоқу», «Кестелеу», «Киіз басу» билері бүгінгі күнге дейін сақталып келген қолданбалы өнер түрлерінен туындап отырған сахналық билер болғанымен жастардың санасына ұлттың эстетикалық көзқарасын білдіретін, ерекшеліген көрсететін құндылықтар екені сөзсіз. Бүгінгі күнгі биленіп жүрген билердің негізі – алғашқы кәсіби балет артисі, алғашқы кәсіби балетмейстер Дәурен Әбіровтің халық биін зерттеп, зерделеуінің жемісі ретінде көрінетін балетмейстерлік жұмысы деуіміз керек. Уақыт өткен сайын заман талабына сай сахналық қазақ биінің қойылымдары да өзгеріске ұшырап отырары белгілі. Сахналанған фольклорлық билердің алуан түрін Мемлекеттк «Алтынай» би ансамблінің репертуарынан көруге болады. Ансамбль репертуарындағы «Бақсы ойыны», «Қоштасу», «Жезтырнақ», «Сайыс», «Құсбегі-дауылпаз», «Киіз басу» т.б.қойылымдар халық арасынан жиналып, өңделе сахнаға жол тартқан билер. Бүгінгі күні елдің барлық аймақтарында кәсіби би ансамбльдері бар. Бұл ансамбльдердің репертуарларыны да осындай ұлттық нақышта қойылған билерге негізделген. Ерте заманна ауыз әдебиетімен, музыкамен, ойын түрлерімен синкреттік түрде дамып, халықтың рухани қазынасына айналған би өнері бүгінгі күні әлем халықтарының сүйсіне көретін өнер түріне айналып отыр. Қытай Халық Республикасындағы қазақтардың қалың орналасқан Алтай өлкесінде «Қаражорға» биімен қатар «Аю би», «Қаз биі», «Тырна биі», «Бүркіт биі» сынды халықпен бірге жасасып келе жатқан би түрлері кең тараған. Осы елдегі ағайынның арасында би өнері үлкен құрметке ие. Негізінен халықтың тұрмысымен астасып келе жатқан осы билер атадан балаға мұра болып келеді. Халқтың ежелден келе жатқан биінің бірі «Аю би» немесе «Жорға аю» деп аталған. «Аю би» Қазақстан территориясын сақталмаған. Негізі аю биінің өзі орманды, таулы өңірде туындаған болар деген ойға келеміз. Себебі, осы аңға байланысты билер бүгінгі күнге дейін Қытай Халық Республикасының таулы аймақты Алтай өлкесін қоныстанған қазақтардаң арасында сақталған. Қазақ халқының ежелгі би өнерінен бүгінгі күнге жеткен үлгілерінің бар екеніне көз жеткізіп отырмыз. Алтай өңірінің Қаба қаласы жанындағы Көлбай ауылы, Дөнтастақ қыстағында тұратын шаруа Орман Дүйсентайұлының «Аю биі» өзінің қарапайымдылығымен ерекшеленді. Арнайы дайындығы жоқ бишінің орындауындағы би болғандықтан орман ішіндегі аңның тұрысы, қорбаңдаған жүрісі қарапайым түрде ғана көрсетілді. Шіңгіл қаласының тұрғыны Сағи Тайпақұлының орындауындағы «Аю биі» мен халық арасында кең тараған «Қаражорға» бір-біріне өте ұқсас. Ал, сол қала маңындағы қыстақта тұратын 85 жастағы қария Өнерхан Рызалдыұлының биі нағыз «Аю би» болып көрінді. Жас орындаушы Назар Берікұлының биі қимылдарды орындау жағынан таза әрі нақты болды. Қанат Сәлімұлы қонжықтар биінің бір-екі қимылдарын көрсетті. Би өнері синкретті түрде дамып отырғаны белгілі. Қытай еліне сапарымызда осы тұжырымға тағы бір көз жеткізгендей болды. Билердің барлығы дерлік жергілікті күйші композиторлардың шығармаларына орындалды. Қазақтанның территориясында тастағы суреттердің белгілі бір деңгейде зерттелгенін жақсы білеміз. Көшпенді халықтың дүниетанымын көрсететін көп петроглифтердің ішінде көпшіліктің қол ұстаса билер жүрген бейнелер, аң терісін жамылып алып, би билеп жүрген сұлбалар да кездеседі. Ол туралы қазақ би өнерін зерттеп жүрген ғалымдардың барлығы дерлік өз еңбектерінде көрсеткен. Сондықтан осы сапарда келесі бір көрсек деген мәдени мұраның бірі – тастағы сурет болатын. Қаба қаласының маңындағы «Қара үңгір» аталатын тау қойнауына жол түсіп аралап қайтуға мүмкіндік туды. Бұл үңгірде тек кейінгі ғасырда бояумен салынған суреттер ғана кездесті. Қазақ биін зерттеу барысында ертеден тек ер адамдардың билегеніне көз жеткізуге болады. Біздің осы жолғы ел аралап бишілер іздегендегі тағы бір көз жеткізгеніміз осы болды. Алтай өлкесін түгел аралап шықсақта осы ежелгі билерді билеп жүрген егде әйел адам кездестіре алмадық. Тянь-Шянь тауының бауырайында орналасқан Баркөл қаласының маңындағы Жасан тау және Қара шоқы қоршап жатқан «Көлбай» қыстағында тұратын Әсет өз отбасымен осы халық би өнерін насихаттауда үлкен еңбек етіп жүрген жан ретінде елінді белгілі азамат. Әсет бұл өнерді өз әкесінен үйреніп, бүгінгі күні балаларын да осы өнерге баулып жүргенін көрдік. Оның орындауындағы аю биі ерекше болып көрінді. Әсет жаз бойы осы ауылда отбасының барлық мүшелерімен бірігіп жұмыс атқарады екен. Әсеттің репертуарында «Аю би», «Тырна биі», «Қаражорға» билері бар. Біз еш жерде кездестірмеген аюдың қонжықтарымен бірге биленетін биін көрдік. Жалпы адамзат өмірінің барлық кезеңдерiнде тарихи мұраға, өткенге қызығушылық толастамағанын ескерсек, бізді де ел аралап өнерпаздарды іздеуге осы қызығушылық бастады. Қазақстан жерінде де талай бишілер болған. Тек бір өкініштісі, ол орындаушылар келесі ұрпаққа беріп кете алмағындығы. Мысалы, Торғай облысында Қарсақ Қопабаев (Всеволодская-Голушкевич 1996), Павлодар облысында Жүнiсбек Жолдинов (Жәнiбеков 1992) сынды халық бишiлерiн айтсақ та болар. Бұл бишілер, беріде, ХХ ғасырдың 70- 80-ші жылдары өмір сүрген жандар. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Шет ел қазақтарының халықтық би түрінде көрсетілген рухани тәжірибесі өз өнерінің құралдарымен қазіргі қазақстандықтардың жаһанданған санасына ұлттық мәдениеттің табиғатпен жанды байланысын, рухани және материалдық өзара байланысын әлем мен адам арасындағы байланысты түсінуге және қабылдауға көмектеседі. Ал, Қазақстанда кәсіби өнердің қалыптасу кезеңінен бастау алған сахналық қазақ биі үздіксіз даму үстінде. Осы жолда еңбек еткен талай балетмейстерлер мен орындаушылардың шығармашылық жолы соның куәсі. Шара Жиенқұлованың орындаушы ретінде қалыптасуына үлес қосқан А.Александровтан бастап, бүгінгі күнгі орындаушылардың арасы бір ғасырға жуықтады. Осы орындаушылардың білім алып, халық биін көрерменге жеткізуде үлкен тер төкені белгілі. Сонымен қатар би өнерін ғылыми айналымға енгізіп, оның теориялық негізін қалыптастыруда жаңа буын ғалымдардың орны ерекше екені белгілі. Қазақ халқының тарихи қалыптасып, даму кезеңдерінде би мәдениеті де рухани қазына ретінде бірге даму үстінде. Сондықтан қазақ халқының би мәдениетi ұрпақтан ұрпаққа жалғаса отырып, рухани мұра ретінде беріліп келеді. Мәдени, тарихи және рухани маңызға ие мұраларымыздың бірі ретінде қазақ би өнерін сақтап, келесі ұрпаққа жеткізу барысында үлкен істер атқарылып отыр. Қазақ халық биiнiң даму жолының белестерiн зерттей келе, осы өнердің елдiң саяси-экономикалық жағдайына байланысты уақыт талабына сай өркендеп, дамып келе жатқандығын аңғарамыз. Қазақ елінің барлық аймақтарындағы би ансамбльдерінің шығармашылығының арқасында халық биi жаңа белеске көтерiлiп, жас ұрпаққа тәрбие беруде эстетикалық мәнi өсiп, рухани байлығымыз артты. Би – қазақ халқының материалдық емес құндылығы ретінде ықылым заманнан халықтың рухани қажеттілігін қанағаттандырып келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ өнері]] [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] [[Санат:Қазақ билері]] jup9zick4s7sdw3ep9gvi38a81xleoh 3610728 3610727 2026-05-28T20:58:25Z Kazakhkingofprince 181280 /* Тарихы */ 3610728 wikitext text/x-wiki '''Қазақ биі''' — жеке биші орындайтын халық биі. Музыкалық өлшемі ²/₈ Ырғағы екпінді, жылдам. Қалмақ билері әсерінен ("қалмақтар былай билесе, қазақтар осылай билейді", - деген достық әзілден) туған. 1934 жылы [[Алматы]]да өткен [[ауыл шаруашылығы]] слетінде атыраулық биші Ж.Оразғалиев орындайды. "Қазақ биі" аяқ-қол қимылынан иық қимылы басым, ойнақы қозғалысқа негізделген.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Тарихы == [[Қазақстан]]да би өнері ХХ ғасырда пайда болып, халықтың рухани байлығына айналған.Қазақтың халық биі- қаражорға. Халық күйі "қаражорғаға" би сонау [[1930]]-жылдардан бері қойылып келе жатыр7<ref>https://articlekz.com/kk/article/23673</ref> == Қазақ халық биі материалдық емес құндылық == Халық өмiрi қоғамның әлеуметтiк-экономикалық әрекетi арқылы ғана қалыптасып қоймай, сонымен бiрге мәдени, рухани-эстетикалық таным-түсiнiгi де шыңдалып отырады. Қазақ халқының басқа рухани мұрасы сияқты, би өнерi жайындағы деректер мен мұрағаттар да тым әрiден бастау алады. Қазақ халық би мәдениеті ерте заманнан-ақ қалыптасып, халқымыздың аса бай ауыз әдебиетiмен, ән-күйлерiмен, дәстүрлi тұрмыс-салтымен бiте қайнасып келе жатқан мәдени мұрасы ретінде құнды. Бқл жөнінде белгілі қоғам қайраткері, ғалым-этнограф [[Өзбекәлі Жәнібеков]]: «Халықтың көркемдiк жетiстiгiнiң бiр көрiнiсi ретiндегi би өнерi өзінiң эстетикалық болмысында қазақ жұртының жалпы дүниетанымына сай арман мұраттарын бейнелейтiн қимылдар жүйесiн қалыптастырды» - деп көрсеткен. Қазақ халқы бiзге жеткен бүгiнгi дәстүрiмен ежелгi би өнерiн өзiнiң рухани қазынасына қосып, ғасырлар белесiнен алып өткені белгілі. Көп салалы өнерiмiздiң iшiнде халқымыздың рухани тарихымен бiрге жасасып, бiте қайнасып, даму мен қалыптасудың сан-қилы өткелдерiнен өткен би өнерiнiң алар орны ерекше екенi сөзсiз. Ел тарихының қай кезеңiнде болмасын өнердiң атқаратын қызметiнің мол болғаны белгілі. Оның танымдық мұрат-мақсатымен бiрге, тiрлiгiндегi қоғамның рухани мәнi де жоғары болды. Олай болса, басқа өнер түрлерiмен қатар би өнерiнің де қазақ халқының ғасырдан-ғасырға ұласып, атадан-балаға мұра болып келе жатқан рухани байлығы екеніне көз жеткізіп отырмыз. Біз биді тек қимыл-қозғалыс жиынтығы ретінде ғана қарастыра алмаймыз. Себебі ол халықтың дүниетанымының, тұрмыс-салтың, эстетикалық талғамының, рухани қажетілігінің көрінісі ретінде көреміз. Адам баласы өмiр сүрген ортасын жәй ғана пайымдап қоймай, оны өз қажеттiлiгiне байланысты өзгертіп, дамытып отырған. Адамзаттың философиялық көзқарасы, өмiрдi зерделеуi, дiнi мен тiлi, ұлттық психологиясы мәдениетпен бiте қайнасқан. Қай ұлттың болмасын мәдениетiн алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесiне бiрден назарымыз ауады. Әр халықтың салт-дәстүрiнiң өзi рухани қажеттiлiктен туындайды. Рухани-мәдени қажеттiлiк материалдық игiлiктердi қамтамасыз еткеннен кейiн барып пайда болатыны дәлелдеуді қажет етпейтiн аксиома. Ал материалдық қажеттiлiктен туындаған мәдениет үлгiлерi талай ғасырды артқа тастап бiзге жеттi. Дала қазақтарының өмірін бiлдiретiн, тұрмыс-тiршiлiгiн, еңбек әрекеттерiн, аңшылық өнерiн, әскери дағдысын көрсететiн қарапайым қимылдардан түзелген қазақ биi халықтың мәдениетi мен рухани талаптарын көптеген ғасырлар бойы қанағаттандырып келедi. Өзiн қоршаған табиғаттан алған әсерiн ишара, емеурiн, қимыл әрекеттерi арқылы жеткiзiп отырған бiздiң ата-бабамыз осының барлығын өз рухани байлығына айналдыра отырып, артына мұра етіп қалдыра бiлдi. Бүгінгі таңда сонау көне дәуiрден бастау алатын халқымыздың сан қырлы мәдениетi, өзiндiк салт-дәстүрi ұрпақ игiлiгiне айналды. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Бүгінгі күні қазақ би мәдениетін зерттеп, зерделеуде дұрыс бағыт ұстанып, қарастыру үрдісі белең алуда. Қазақ биі өнерiнiң мазмұндық ауқымы кең. Халықтың күнбе-күнгi өмiр салты осы өнердiң тақырыбының сарқылмас қайнар көзiне айналды. Қазақ биі шығармашылығын ұлттық мәдениетiміздің келелi бiр тармағы деп бiлген жөн. Ол халық шығармашылығымен қоса кәсiби сахна өнерiнiң дамуына да үлкен үлес қосып келедi. Қазақ халқының мәдени мұрасында барлық өнер түрлерiнiң ең керемет үлгiлерi талай халық шеберлерiнiң дарындылығының арқасында дерлік қамтылып, осынау рухани байлық бiзге жетiп отыр. Ал, қазақ биі өнерiне арқау болған «бақсы ойыны» әрбiр тарихи кезеңде әр түрлi сипатқа ие болып отырғаны белгiлi. Олар қобыз аспабы мен бiрге ұрмалы музыкалық аспаптардың көмегiмен де өздерiнiң бақсылық, балгерлiк үрдiстерiн күшейтiп отырған. Оған фольклорист Ә.Диваевтың: «Қатты ащы дыбыс шықты. Бақсы атып тұрып шыр көбелек айнала бастады, тек үстiне киген бешпентiнiң етегi ғана көрiнедi»,– дей келiп, өз ойын: «… қазақ бақсылары қобыздарының сүйемелдеуiмен ән айтып, би билейдi» - деп жазған деректерi дәлел бола алады. Қазақ халық билерiнiң байырғы нұсқалары бiздiң заманымыздан бұрынғы дәуiрлерге саяды. Ежелгi замандарда «бақсы ойынымен» тығыз байланыста пайда болған би ұлттық өнердiң басқа түрлерi сияқты көшпелi тайпалардың тұрмысына берiк енiп, олардың әдет-ғұрпы мен iс-әрекетiн бейнелейтiн өнердiң бiрiне айналды. Таңбалы тастардағы билеп жүрген адамдардың сұлбалары қазақ жерiн мекендеген тайпалардың әдет-ғұрпында би мен музыканың бiрге дамығандығының дәлелi болады. Бұл секiлдi алғашқы би нұсқалары табиғатты бақылау мен еңбек қимылдарына байланысты туған түрлi қозғалыстар мен әр қилы мимикалық элементтерiмен қамтылған. ХI ғасырда ғұмыр кешкен Махмуд Қашқаридың «Диван Луғат ата-түрiк» деп аталатын ғажайып еңбегiн еуропалықтар «Кодекс команикус» (латынша «кумандардың» яғни қыпшақтардың кiтабы» сөздiк) деп атайды. Осы кiтапта билеймiн, билеп келiп табынамын» деген сөздер барын би өнерiн зерттеушi ғалымдар (3, 57 б.; 4, 10 б.) көрсеткен. Олай болса би өнерi халықпен бiрге жасасып келе жатқан рухани мұрасы. Бүгінгі күнгі сахналық қазақ би өнерінің дамуына фольклорлық материалдар негіз болып отыр. Көрнектi ғалым Әуелбек Қоңыратбаев «...ең алдымен фольклор-синкреттiк өнер. Оның бойында халықтың тұрмыс-салты, театр, сөз, би және ән-күй өнерi бiр-бiрiнен дараланбай, тұтас күйiнде көрiнедi»,– дейдi. Фольклор өз тарапынан өнегелiлiк пен эстетикалық көзқарасты қалыптастырып, ұрпақ тәрбиелеуде айрықша орын алады. Оның ықпалымен қазақ әйелдерi өз мiнез-құлқында ұяңдық пен игiлiктi, мейiрбандық пен адамгершiлiк қасиеттi, абырой мен батылдықты бойына сiңiрдi. Қазақ қыздары жiгiттермен бiрге «Алтыбақан», «Ақ сүйек», «Қара құлақ», «Айгөлек» ойындарына қатыса алған. Сондықтан болар қазақ әйелi ер азаматтармен қатар, жерiн жаудан қорғаған, ел басқарған, бетiн бүркемей айтысқа шыққан. Ал, фольклорлық би өнерi бiр орнында тұрып қалмай, ұлттық дәстүрдi сақтай отырып, халықтың би мәдениетiн қалыптастырып, жаңа рухани байлығын жасауда өмір бойы үнемі даму процесiнде жүріп келеді. Фольклор – халықтың қиялдауы, образдауы арқылы тарихи өмiрiмен тiкелей байланысты туындайтын шығармашылық деп қарайтын болсақ, би өнерiнің де бастауы тереңде жатыр. Бiзге оның канондық түрлерi жетпедi. Бiрақ, халық арасында тақырыптық мазмұны, образдық суреттемелерi сақталған. Олай болса би өнерi ғасырлар бойы басқа өнер түрлерiмен сабақтастықта дамып, жетiлiп отырды. Қазақ биiн билеуде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен белгiлi бишi Үсен Мақанның және Тойған Ізімнің репертуарындағы фольклорлық тақырып олардың шығармашылықтарының негiзiн қалады. Жұптасып билеген бұл бишiлер ХХ ғасырдың 80-жылдары «Қазақтың фольклорлық-этнографиялық билерi» атты бағдарламасын көрермен назарына ұсынды. Осы бағдарламада балетмейстер О.В.Всеволодская-Голушкевичтiң қиялдау тәсiлi арқылы қойған «Жезтырнақ» биiнде сұлу қыздың жезтырнаққа айналған бейнесi көрсетiлдi. Көшпелi өмiрден туған бұл мифтiк образ қазақ халқының өз ұғымына жақын болатын. Ал, Үсен Мақанның жеке орындауындағы «Ортеке» биi елiктеуден туған би. Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып халық биiнiң синкреттiк түрде пайда болуымен, қалыптасуы тарихи кезеңдер мен тiкелей байланысты болды деген ой түйемiз. Осы тұста айта кететiн тағы бiр жәйт, би өнерiнiң синкреттiк түрде дамуы, басқа өнер түрлерiн насихаттау мен ақпараттық түрде бекiту және кейiнгi ұрпаққа жеткiзу процесiнде зор роль атқарып отырғандығы. Бұған I.Омаровтың «Кең дала төсiнде еркiн желмен жарысып, ат құлағында ойнаған ел азаматтарының қимылында, жүрiс-тұрысында, әдет-салтында би үшiн қажеттi элементтер жеткiлiктi болатын», – деген ойы дәлел бола алады (6, 203 б.). Біз қазақ биiне де ән-күй сияқты халықтың салт-санасымен бiте қайнасқан ел мұрасы ретінде қарауымыз керек. Қазақстанның халық суретшiсi, алғашқы кәсiби бишiлерiмiздiң бiрi, би өнерiнiң дамуында тер төккен азамат Ә. Ысмайловпен әңгiмелескенде: «Егер қазақ биiнiң түп тарихын зерделегiмiз келсе, қыпшақ билерiне соқпай кетуге болмайды. Ертеде қыпшақ билерi сырт елдерге де мәлiм болған. Бағдат, Дамшық сияқты араб шаһарларындағы мейрам-тойлардың, салтанатты мерекелердiң қызықты ойындарының бiрi осы қыпшақ билерiнiң көп элементтерi қазiргi балқар, қарашай, құмықтарда сақталған», – деген. Жергiлiктi тұрмыс-салт ерекшелiктерiне орай көрiнiс берген би өнерi жайлы деректердi этнографтардың естелiктерiнен, тарихи мәлiметтерден, тiлдiк қордан, халық музыкасында сақталып қалған би әуендерi мен халық билерiнен, ғылыми еңбектерден кездестiруге болады. Фольклорлық материалдарды iздеп, жинастыра келе сахналық қазақ би үлгiлерiн жасауға болатыны белгілі. Қазақтың би фольклоры ұлттық хореография өнерiнiң дамуына өз үлесiн қосып келедi, болашақта да осы өнердiң тұғыры бола беретiнi сөзсiз. Дамудың белгiлi бiр кезеңдерiне өту барысында тарихи тәжiрибелер, өнердiң озық үлгiлерi одан әрi жетiлiп шыңдала түспек. Сол халыққа тән көркемдiк стиль қалыптаспақ. Мұнсыз өзiндiк өрнегi бар рухани мұра болмақ емес. Мысалы, сахналық үлгіде қойылған «Сайыс» биiне Хантаудың оңтүстiк батысындағы «Теректiсай» аңғарындағы петроглиф негiз болды. Нүктелi таңбамен салынған петроглифте найза ұстаған екi ер адам мен бiр әйел суреттелген. (Бұл сурет А.Медоевтың кітабында көрсетілген). Алыстан, жәй басталатын музыкамен осы үш мүсiнге жан бiтiп, ырғақпен үйлестiк тауып, жансыз сурет қозғалысқа түседi. Халықтың көркемдiк ойының, эстетикалық көзқарасымен тығыз байланыста болуы табиғи құбылыс. Би өнерін материалдық емес құндылық ретінде қарастыра отырып, би арқылы ұлттың өмірінде қолданысқа ие дүниелердің де қалай дайындалатыны дене пластикасы арқылы іске асырылғанын сахнадан көріп жүрміз. Шындығына келгенде «Алаша тоқу», «Кестелеу», «Киіз басу» билері бүгінгі күнге дейін сақталып келген қолданбалы өнер түрлерінен туындап отырған сахналық билер болғанымен жастардың санасына ұлттың эстетикалық көзқарасын білдіретін, ерекшеліген көрсететін құндылықтар екені сөзсіз. Бүгінгі күнгі биленіп жүрген билердің негізі – алғашқы кәсіби балет артисі, алғашқы кәсіби балетмейстер Дәурен Әбіровтің халық биін зерттеп, зерделеуінің жемісі ретінде көрінетін балетмейстерлік жұмысы деуіміз керек. Уақыт өткен сайын заман талабына сай сахналық қазақ биінің қойылымдары да өзгеріске ұшырап отырары белгілі. Сахналанған фольклорлық билердің алуан түрін Мемлекеттк «Алтынай» би ансамблінің репертуарынан көруге болады. Ансамбль репертуарындағы «Бақсы ойыны», «Қоштасу», «Жезтырнақ», «Сайыс», «Құсбегі-дауылпаз», «Киіз басу» т.б.қойылымдар халық арасынан жиналып, өңделе сахнаға жол тартқан билер. Бүгінгі күні елдің барлық аймақтарында кәсіби би ансамбльдері бар. Бұл ансамбльдердің репертуарларыны да осындай ұлттық нақышта қойылған билерге негізделген. Ерте заманна ауыз әдебиетімен, музыкамен, ойын түрлерімен синкреттік түрде дамып, халықтың рухани қазынасына айналған би өнері бүгінгі күні әлем халықтарының сүйсіне көретін өнер түріне айналып отыр. Қытай Халық Республикасындағы қазақтардың қалың орналасқан Алтай өлкесінде «Қаражорға» биімен қатар «Аю би», «Қаз биі», «Тырна биі», «Бүркіт биі» сынды халықпен бірге жасасып келе жатқан би түрлері кең тараған. Осы елдегі ағайынның арасында би өнері үлкен құрметке ие. Негізінен халықтың тұрмысымен астасып келе жатқан осы билер атадан балаға мұра болып келеді. Халқтың ежелден келе жатқан биінің бірі «Аю би» немесе «Жорға аю» деп аталған. «Аю би» Қазақстан территориясын сақталмаған. Негізі аю биінің өзі орманды, таулы өңірде туындаған болар деген ойға келеміз. Себебі, осы аңға байланысты билер бүгінгі күнге дейін Қытай Халық Республикасының таулы аймақты Алтай өлкесін қоныстанған қазақтардаң арасында сақталған. Қазақ халқының ежелгі би өнерінен бүгінгі күнге жеткен үлгілерінің бар екеніне көз жеткізіп отырмыз. Алтай өңірінің Қаба қаласы жанындағы Көлбай ауылы, Дөнтастақ қыстағында тұратын шаруа Орман Дүйсентайұлының «Аю биі» өзінің қарапайымдылығымен ерекшеленді. Арнайы дайындығы жоқ бишінің орындауындағы би болғандықтан орман ішіндегі аңның тұрысы, қорбаңдаған жүрісі қарапайым түрде ғана көрсетілді. Шіңгіл қаласының тұрғыны Сағи Тайпақұлының орындауындағы «Аю биі» мен халық арасында кең тараған «Қаражорға» бір-біріне өте ұқсас. Ал, сол қала маңындағы қыстақта тұратын 85 жастағы қария Өнерхан Рызалдыұлының биі нағыз «Аю би» болып көрінді. Жас орындаушы Назар Берікұлының биі қимылдарды орындау жағынан таза әрі нақты болды. Қанат Сәлімұлы қонжықтар биінің бір-екі қимылдарын көрсетті. Би өнері синкретті түрде дамып отырғаны белгілі. Қытай еліне сапарымызда осы тұжырымға тағы бір көз жеткізгендей болды. Билердің барлығы дерлік жергілікті күйші композиторлардың шығармаларына орындалды. Қазақтанның территориясында тастағы суреттердің белгілі бір деңгейде зерттелгенін жақсы білеміз. Көшпенді халықтың дүниетанымын көрсететін көп петроглифтердің ішінде көпшіліктің қол ұстаса билер жүрген бейнелер, аң терісін жамылып алып, би билеп жүрген сұлбалар да кездеседі. Ол туралы қазақ би өнерін зерттеп жүрген ғалымдардың барлығы дерлік өз еңбектерінде көрсеткен. Сондықтан осы сапарда келесі бір көрсек деген мәдени мұраның бірі – тастағы сурет болатын. Қаба қаласының маңындағы «Қара үңгір» аталатын тау қойнауына жол түсіп аралап қайтуға мүмкіндік туды. Бұл үңгірде тек кейінгі ғасырда бояумен салынған суреттер ғана кездесті. Қазақ биін зерттеу барысында ертеден тек ер адамдардың билегеніне көз жеткізуге болады. Біздің осы жолғы ел аралап бишілер іздегендегі тағы бір көз жеткізгеніміз осы болды. Алтай өлкесін түгел аралап шықсақта осы ежелгі билерді билеп жүрген егде әйел адам кездестіре алмадық. Тянь-Шянь тауының бауырайында орналасқан Баркөл қаласының маңындағы Жасан тау және Қара шоқы қоршап жатқан «Көлбай» қыстағында тұратын Әсет өз отбасымен осы халық би өнерін насихаттауда үлкен еңбек етіп жүрген жан ретінде елінді белгілі азамат. Әсет бұл өнерді өз әкесінен үйреніп, бүгінгі күні балаларын да осы өнерге баулып жүргенін көрдік. Оның орындауындағы аю биі ерекше болып көрінді. Әсет жаз бойы осы ауылда отбасының барлық мүшелерімен бірігіп жұмыс атқарады екен. Әсеттің репертуарында «Аю би», «Тырна биі», «Қаражорға» билері бар. Біз еш жерде кездестірмеген аюдың қонжықтарымен бірге биленетін биін көрдік. Жалпы адамзат өмірінің барлық кезеңдерiнде тарихи мұраға, өткенге қызығушылық толастамағанын ескерсек, бізді де ел аралап өнерпаздарды іздеуге осы қызығушылық бастады. Қазақстан жерінде де талай бишілер болған. Тек бір өкініштісі, ол орындаушылар келесі ұрпаққа беріп кете алмағындығы. Мысалы, Торғай облысында Қарсақ Қопабаев (Всеволодская-Голушкевич 1996), Павлодар облысында Жүнiсбек Жолдинов (Жәнiбеков 1992) сынды халық бишiлерiн айтсақ та болар. Бұл бишілер, беріде, ХХ ғасырдың 70- 80-ші жылдары өмір сүрген жандар. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Шет ел қазақтарының халықтық би түрінде көрсетілген рухани тәжірибесі өз өнерінің құралдарымен қазіргі қазақстандықтардың жаһанданған санасына ұлттық мәдениеттің табиғатпен жанды байланысын, рухани және материалдық өзара байланысын әлем мен адам арасындағы байланысты түсінуге және қабылдауға көмектеседі. Ал, Қазақстанда кәсіби өнердің қалыптасу кезеңінен бастау алған сахналық қазақ биі үздіксіз даму үстінде. Осы жолда еңбек еткен талай балетмейстерлер мен орындаушылардың шығармашылық жолы соның куәсі. Шара Жиенқұлованың орындаушы ретінде қалыптасуына үлес қосқан А.Александровтан бастап, бүгінгі күнгі орындаушылардың арасы бір ғасырға жуықтады. Осы орындаушылардың білім алып, халық биін көрерменге жеткізуде үлкен тер төкені белгілі. Сонымен қатар би өнерін ғылыми айналымға енгізіп, оның теориялық негізін қалыптастыруда жаңа буын ғалымдардың орны ерекше екені белгілі. Қазақ халқының тарихи қалыптасып, даму кезеңдерінде би мәдениеті де рухани қазына ретінде бірге даму үстінде. Сондықтан қазақ халқының би мәдениетi ұрпақтан ұрпаққа жалғаса отырып, рухани мұра ретінде беріліп келеді. Мәдени, тарихи және рухани маңызға ие мұраларымыздың бірі ретінде қазақ би өнерін сақтап, келесі ұрпаққа жеткізу барысында үлкен істер атқарылып отыр. Қазақ халық биiнiң даму жолының белестерiн зерттей келе, осы өнердің елдiң саяси-экономикалық жағдайына байланысты уақыт талабына сай өркендеп, дамып келе жатқандығын аңғарамыз. Қазақ елінің барлық аймақтарындағы би ансамбльдерінің шығармашылығының арқасында халық биi жаңа белеске көтерiлiп, жас ұрпаққа тәрбие беруде эстетикалық мәнi өсiп, рухани байлығымыз артты. Би – қазақ халқының материалдық емес құндылығы ретінде ықылым заманнан халықтың рухани қажеттілігін қанағаттандырып келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ өнері]] [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] [[Санат:Қазақ билері]] jo5laxomeee3qdqo7en5xv67lvu88ep 3610780 3610728 2026-05-29T01:56:30Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3604956 wikitext text/x-wiki '''Қазақ биі''' — жеке биші орындайтын халық биі. Музыкалық өлшемі ²/₈ Ырғағы екпінді, жылдам. Қалмақ билері әсерінен ("қалмақтар былай билесе, қазақтар осылай билейді", - деген достық әзілден) туған. 1934 жылы [[Алматы]]да өткен [[ауыл шаруашылығы]] слетінде атыраулық биші [[Оразғалиев|Ж.Оразғалиев]] орындайды. "Қазақ биі" аяқ-қол қимылынан иық қимылы басым, ойнақы қозғалысқа негізделген.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Тарихы == [[Қазақстан]]да би өнері [[ХХ ғасыр]]да пайда болып, халықтың рухани байлығына айналған.Қазақтың халық биі- [[қаражорға]]. Халық күйі "қаражорғаға" би сонау [[1930]]-жылдардан бері қойылып келе жатыр7<ref>https://articlekz.com/kk/article/23673</ref> == Қазақ халық биі материалдық емес құндылық == Халық өмiрi қоғамның әлеуметтiк-экономикалық әрекетi арқылы ғана қалыптасып қоймай, сонымен бiрге мәдени, рухани-эстетикалық таным-түсiнiгi де шыңдалып отырады. Қазақ халқының басқа рухани мұрасы сияқты, би өнерi жайындағы деректер мен мұрағаттар да тым әрiден бастау алады. Қазақ халық би мәдениеті ерте заманнан-ақ қалыптасып, халқымыздың аса бай ауыз әдебиетiмен, ән-күйлерiмен, дәстүрлi тұрмыс-салтымен бiте қайнасып келе жатқан мәдени мұрасы ретінде құнды. Бқл жөнінде белгілі қоғам қайраткері, ғалым-этнограф Өзбекәлі Жәнібеков: «Халықтың көркемдiк жетiстiгiнiң бiр көрiнiсi ретiндегi би өнерi өзінiң эстетикалық болмысында қазақ жұртының жалпы дүниетанымына сай арман мұраттарын бейнелейтiн қимылдар жүйесiн қалыптастырды» - деп көрсеткен. Қазақ халқы бiзге жеткен бүгiнгi дәстүрiмен ежелгi би өнерiн өзiнiң рухани қазынасына қосып, ғасырлар белесiнен алып өткені белгілі. Көп салалы өнерiмiздiң iшiнде халқымыздың рухани тарихымен бiрге жасасып, бiте қайнасып, даму мен қалыптасудың сан-қилы өткелдерiнен өткен би өнерiнiң алар орны ерекше екенi сөзсiз. Ел тарихының қай кезеңiнде болмасын өнердiң атқаратын қызметiнің мол болғаны белгілі. Оның танымдық мұрат-мақсатымен бiрге, тiрлiгiндегi қоғамның рухани мәнi де жоғары болды. Олай болса, басқа өнер түрлерiмен қатар би өнерiнің де қазақ халқының ғасырдан-ғасырға ұласып, атадан-балаға мұра болып келе жатқан рухани байлығы екеніне көз жеткізіп отырмыз. Біз биді тек қимыл-қозғалыс жиынтығы ретінде ғана қарастыра алмаймыз. Себебі ол халықтың дүниетанымының, тұрмыс-салтың, эстетикалық талғамының, рухани қажетілігінің көрінісі ретінде көреміз. Адам баласы өмiр сүрген ортасын жәй ғана пайымдап қоймай, оны өз қажеттiлiгiне байланысты өзгертіп, дамытып отырған. Адамзаттың философиялық көзқарасы, өмiрдi зерделеуi, дiнi мен тiлi, ұлттық психологиясы мәдениетпен бiте қайнасқан. Қай ұлттың болмасын мәдениетiн алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесiне бiрден назарымыз ауады. Әр халықтың салт-дәстүрiнiң өзi рухани қажеттiлiктен туындайды. Рухани-мәдени қажеттiлiк материалдық игiлiктердi қамтамасыз еткеннен кейiн барып пайда болатыны дәлелдеуді қажет етпейтiн аксиома. Ал материалдық қажеттiлiктен туындаған мәдениет үлгiлерi талай ғасырды артқа тастап бiзге жеттi. Дала қазақтарының өмірін бiлдiретiн, тұрмыс-тiршiлiгiн, еңбек әрекеттерiн, аңшылық өнерiн, әскери дағдысын көрсететiн қарапайым қимылдардан түзелген қазақ биi халықтың мәдениетi мен рухани талаптарын көптеген ғасырлар бойы қанағаттандырып келедi. Өзiн қоршаған табиғаттан алған әсерiн ишара, емеурiн, қимыл әрекеттерi арқылы жеткiзiп отырған бiздiң ата-бабамыз осының барлығын өз рухани байлығына айналдыра отырып, артына мұра етіп қалдыра бiлдi. Бүгінгі таңда сонау көне дәуiрден бастау алатын халқымыздың сан қырлы мәдениетi, өзiндiк салт-дәстүрi ұрпақ игiлiгiне айналды. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Бүгінгі күні қазақ би мәдениетін зерттеп, зерделеуде дұрыс бағыт ұстанып, қарастыру үрдісі белең алуда. Қазақ биі өнерiнiң мазмұндық ауқымы кең. Халықтың күнбе-күнгi өмiр салты осы өнердiң тақырыбының сарқылмас қайнар көзiне айналды. Қазақ биі шығармашылығын ұлттық мәдениетiміздің келелi бiр тармағы деп бiлген жөн. Ол халық шығармашылығымен қоса кәсiби сахна өнерiнiң дамуына да үлкен үлес қосып келедi. Қазақ халқының мәдени мұрасында барлық өнер түрлерiнiң ең керемет үлгiлерi талай халық шеберлерiнiң дарындылығының арқасында дерлік қамтылып, осынау рухани байлық бiзге жетiп отыр. Ал, қазақ биі өнерiне арқау болған «бақсы ойыны» әрбiр тарихи кезеңде әр түрлi сипатқа ие болып отырғаны белгiлi. Олар қобыз аспабы мен бiрге ұрмалы музыкалық аспаптардың көмегiмен де өздерiнiң бақсылық, балгерлiк үрдiстерiн күшейтiп отырған. Оған фольклорист Ә.Диваевтың: «Қатты ащы дыбыс шықты. Бақсы атып тұрып шыр көбелек айнала бастады, тек үстiне киген бешпентiнiң етегi ғана көрiнедi»,– дей келiп, өз ойын: «… қазақ бақсылары қобыздарының сүйемелдеуiмен ән айтып, би билейдi» - деп жазған деректерi дәлел бола алады. Қазақ халық билерiнiң байырғы нұсқалары бiздiң заманымыздан бұрынғы дәуiрлерге саяды. Ежелгi замандарда «бақсы ойынымен» тығыз байланыста пайда болған би ұлттық өнердiң басқа түрлерi сияқты көшпелi тайпалардың тұрмысына берiк енiп, олардың әдет-ғұрпы мен iс-әрекетiн бейнелейтiн өнердiң бiрiне айналды. Таңбалы тастардағы билеп жүрген адамдардың сұлбалары қазақ жерiн мекендеген тайпалардың әдет-ғұрпында би мен музыканың бiрге дамығандығының дәлелi болады. Бұл секiлдi алғашқы би нұсқалары табиғатты бақылау мен еңбек қимылдарына байланысты туған түрлi қозғалыстар мен әр қилы мимикалық элементтерiмен қамтылған. ХI ғасырда ғұмыр кешкен Махмуд Қашқаридың «Диван Луғат ата-түрiк» деп аталатын ғажайып еңбегiн еуропалықтар «Кодекс команикус» (латынша «кумандардың» яғни қыпшақтардың кiтабы» сөздiк) деп атайды. Осы кiтапта билеймiн, билеп келiп табынамын» деген сөздер барын би өнерiн зерттеушi ғалымдар (3, 57 б.; 4, 10 б.) көрсеткен. Олай болса би өнерi халықпен бiрге жасасып келе жатқан рухани мұрасы. Бүгінгі күнгі сахналық қазақ би өнерінің дамуына фольклорлық материалдар негіз болып отыр. Көрнектi ғалым Әуелбек Қоңыратбаев «...ең алдымен фольклор-синкреттiк өнер. Оның бойында халықтың тұрмыс-салты, театр, сөз, би және ән-күй өнерi бiр-бiрiнен дараланбай, тұтас күйiнде көрiнедi»,– дейдi. Фольклор өз тарапынан өнегелiлiк пен эстетикалық көзқарасты қалыптастырып, ұрпақ тәрбиелеуде айрықша орын алады. Оның ықпалымен қазақ әйелдерi өз мiнез-құлқында ұяңдық пен игiлiктi, мейiрбандық пен адамгершiлiк қасиеттi, абырой мен батылдықты бойына сiңiрдi. Қазақ қыздары жiгiттермен бiрге «Алтыбақан», «Ақ сүйек», «Қара құлақ», «Айгөлек» ойындарына қатыса алған. Сондықтан болар қазақ әйелi ер азаматтармен қатар, жерiн жаудан қорғаған, ел басқарған, бетiн бүркемей айтысқа шыққан. Ал, фольклорлық би өнерi бiр орнында тұрып қалмай, ұлттық дәстүрдi сақтай отырып, халықтың би мәдениетiн қалыптастырып, жаңа рухани байлығын жасауда өмір бойы үнемі даму процесiнде жүріп келеді. Фольклор – халықтың қиялдауы, образдауы арқылы тарихи өмiрiмен тiкелей байланысты туындайтын шығармашылық деп қарайтын болсақ, би өнерiнің де бастауы тереңде жатыр. Бiзге оның канондық түрлерi жетпедi. Бiрақ, халық арасында тақырыптық мазмұны, образдық суреттемелерi сақталған. Олай болса би өнерi ғасырлар бойы басқа өнер түрлерiмен сабақтастықта дамып, жетiлiп отырды. Қазақ биiн билеуде ұзақ жылдар бойы еңбек еткен белгiлi бишi Үсен Мақанның және Тойған Ізімнің репертуарындағы фольклорлық тақырып олардың шығармашылықтарының негiзiн қалады. Жұптасып билеген бұл бишiлер ХХ ғасырдың 80-жылдары «Қазақтың фольклорлық-этнографиялық билерi» атты бағдарламасын көрермен назарына ұсынды. Осы бағдарламада балетмейстер О.В.Всеволодская-Голушкевичтiң қиялдау тәсiлi арқылы қойған «Жезтырнақ» биiнде сұлу қыздың жезтырнаққа айналған бейнесi көрсетiлдi. Көшпелi өмiрден туған бұл мифтiк образ қазақ халқының өз ұғымына жақын болатын. Ал, Үсен Мақанның жеке орындауындағы «Ортеке» биi елiктеуден туған би. Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып халық биiнiң синкреттiк түрде пайда болуымен, қалыптасуы тарихи кезеңдер мен тiкелей байланысты болды деген ой түйемiз. Осы тұста айта кететiн тағы бiр жәйт, би өнерiнiң синкреттiк түрде дамуы, басқа өнер түрлерiн насихаттау мен ақпараттық түрде бекiту және кейiнгi ұрпаққа жеткiзу процесiнде зор роль атқарып отырғандығы. Бұған I.Омаровтың «Кең дала төсiнде еркiн желмен жарысып, ат құлағында ойнаған ел азаматтарының қимылында, жүрiс-тұрысында, әдет-салтында би үшiн қажеттi элементтер жеткiлiктi болатын», – деген ойы дәлел бола алады (6, 203 б.). Біз қазақ биiне де ән-күй сияқты халықтың салт-санасымен бiте қайнасқан ел мұрасы ретінде қарауымыз керек. Қазақстанның халық суретшiсi, алғашқы кәсiби бишiлерiмiздiң бiрi, би өнерiнiң дамуында тер төккен азамат Ә. Ысмайловпен әңгiмелескенде: «Егер қазақ биiнiң түп тарихын зерделегiмiз келсе, қыпшақ билерiне соқпай кетуге болмайды. Ертеде қыпшақ билерi сырт елдерге де мәлiм болған. Бағдат, Дамшық сияқты араб шаһарларындағы мейрам-тойлардың, салтанатты мерекелердiң қызықты ойындарының бiрi осы қыпшақ билерiнiң көп элементтерi қазiргi балқар, қарашай, құмықтарда сақталған», – деген. Жергiлiктi тұрмыс-салт ерекшелiктерiне орай көрiнiс берген би өнерi жайлы деректердi этнографтардың естелiктерiнен, тарихи мәлiметтерден, тiлдiк қордан, халық музыкасында сақталып қалған би әуендерi мен халық билерiнен, ғылыми еңбектерден кездестiруге болады. Фольклорлық материалдарды iздеп, жинастыра келе сахналық қазақ би үлгiлерiн жасауға болатыны белгілі. Қазақтың би фольклоры ұлттық хореография өнерiнiң дамуына өз үлесiн қосып келедi, болашақта да осы өнердiң тұғыры бола беретiнi сөзсiз. Дамудың белгiлi бiр кезеңдерiне өту барысында тарихи тәжiрибелер, өнердiң озық үлгiлерi одан әрi жетiлiп шыңдала түспек. Сол халыққа тән көркемдiк стиль қалыптаспақ. Мұнсыз өзiндiк өрнегi бар рухани мұра болмақ емес. Мысалы, сахналық үлгіде қойылған «Сайыс» биiне Хантаудың оңтүстiк батысындағы «Теректiсай» аңғарындағы петроглиф негiз болды. Нүктелi таңбамен салынған петроглифте найза ұстаған екi ер адам мен бiр әйел суреттелген. (Бұл сурет А.Медоевтың кітабында көрсетілген). Алыстан, жәй басталатын музыкамен осы үш мүсiнге жан бiтiп, ырғақпен үйлестiк тауып, жансыз сурет қозғалысқа түседi. Халықтың көркемдiк ойының, эстетикалық көзқарасымен тығыз байланыста болуы табиғи құбылыс. Би өнерін материалдық емес құндылық ретінде қарастыра отырып, би арқылы ұлттың өмірінде қолданысқа ие дүниелердің де қалай дайындалатыны дене пластикасы арқылы іске асырылғанын сахнадан көріп жүрміз. Шындығына келгенде «Алаша тоқу», «Кестелеу», «Киіз басу» билері бүгінгі күнге дейін сақталып келген қолданбалы өнер түрлерінен туындап отырған сахналық билер болғанымен жастардың санасына ұлттың эстетикалық көзқарасын білдіретін, ерекшеліген көрсететін құндылықтар екені сөзсіз. Бүгінгі күнгі биленіп жүрген билердің негізі – алғашқы кәсіби балет артисі, алғашқы кәсіби балетмейстер Дәурен Әбіровтің халық биін зерттеп, зерделеуінің жемісі ретінде көрінетін балетмейстерлік жұмысы деуіміз керек. Уақыт өткен сайын заман талабына сай сахналық қазақ биінің қойылымдары да өзгеріске ұшырап отырары белгілі. Сахналанған фольклорлық билердің алуан түрін Мемлекеттк «Алтынай» би ансамблінің репертуарынан көруге болады. Ансамбль репертуарындағы «Бақсы ойыны», «Қоштасу», «Жезтырнақ», «Сайыс», «Құсбегі-дауылпаз», «Киіз басу» т.б.қойылымдар халық арасынан жиналып, өңделе сахнаға жол тартқан билер. Бүгінгі күні елдің барлық аймақтарында кәсіби би ансамбльдері бар. Бұл ансамбльдердің репертуарларыны да осындай ұлттық нақышта қойылған билерге негізделген. Ерте заманна ауыз әдебиетімен, музыкамен, ойын түрлерімен синкреттік түрде дамып, халықтың рухани қазынасына айналған би өнері бүгінгі күні әлем халықтарының сүйсіне көретін өнер түріне айналып отыр. Қытай Халық Республикасындағы қазақтардың қалың орналасқан Алтай өлкесінде «Қаражорға» биімен қатар «Аю би», «Қаз биі», «Тырна биі», «Бүркіт биі» сынды халықпен бірге жасасып келе жатқан би түрлері кең тараған. Осы елдегі ағайынның арасында би өнері үлкен құрметке ие. Негізінен халықтың тұрмысымен астасып келе жатқан осы билер атадан балаға мұра болып келеді. Халқтың ежелден келе жатқан биінің бірі «Аю би» немесе «Жорға аю» деп аталған. «Аю би» Қазақстан территориясын сақталмаған. Негізі аю биінің өзі орманды, таулы өңірде туындаған болар деген ойға келеміз. Себебі, осы аңға байланысты билер бүгінгі күнге дейін Қытай Халық Республикасының таулы аймақты Алтай өлкесін қоныстанған қазақтардаң арасында сақталған. Қазақ халқының ежелгі би өнерінен бүгінгі күнге жеткен үлгілерінің бар екеніне көз жеткізіп отырмыз. Алтай өңірінің Қаба қаласы жанындағы Көлбай ауылы, Дөнтастақ қыстағында тұратын шаруа Орман Дүйсентайұлының «Аю биі» өзінің қарапайымдылығымен ерекшеленді. Арнайы дайындығы жоқ бишінің орындауындағы би болғандықтан орман ішіндегі аңның тұрысы, қорбаңдаған жүрісі қарапайым түрде ғана көрсетілді. Шіңгіл қаласының тұрғыны Сағи Тайпақұлының орындауындағы «Аю биі» мен халық арасында кең тараған «Қаражорға» бір-біріне өте ұқсас. Ал, сол қала маңындағы қыстақта тұратын 85 жастағы қария Өнерхан Рызалдыұлының биі нағыз «Аю би» болып көрінді. Жас орындаушы Назар Берікұлының биі қимылдарды орындау жағынан таза әрі нақты болды. Қанат Сәлімұлы қонжықтар биінің бір-екі қимылдарын көрсетті. Би өнері синкретті түрде дамып отырғаны белгілі. Қытай еліне сапарымызда осы тұжырымға тағы бір көз жеткізгендей болды. Билердің барлығы дерлік жергілікті күйші композиторлардың шығармаларына орындалды. Қазақтанның территориясында тастағы суреттердің белгілі бір деңгейде зерттелгенін жақсы білеміз. Көшпенді халықтың дүниетанымын көрсететін көп петроглифтердің ішінде көпшіліктің қол ұстаса билер жүрген бейнелер, аң терісін жамылып алып, би билеп жүрген сұлбалар да кездеседі. Ол туралы қазақ би өнерін зерттеп жүрген ғалымдардың барлығы дерлік өз еңбектерінде көрсеткен. Сондықтан осы сапарда келесі бір көрсек деген мәдени мұраның бірі – тастағы сурет болатын. Қаба қаласының маңындағы «Қара үңгір» аталатын тау қойнауына жол түсіп аралап қайтуға мүмкіндік туды. Бұл үңгірде тек кейінгі ғасырда бояумен салынған суреттер ғана кездесті. Қазақ биін зерттеу барысында ертеден тек ер адамдардың билегеніне көз жеткізуге болады. Біздің осы жолғы ел аралап бишілер іздегендегі тағы бір көз жеткізгеніміз осы болды. Алтай өлкесін түгел аралап шықсақта осы ежелгі билерді билеп жүрген егде әйел адам кездестіре алмадық. Тянь-Шянь тауының бауырайында орналасқан Баркөл қаласының маңындағы Жасан тау және Қара шоқы қоршап жатқан «Көлбай» қыстағында тұратын Әсет өз отбасымен осы халық би өнерін насихаттауда үлкен еңбек етіп жүрген жан ретінде елінді белгілі азамат. Әсет бұл өнерді өз әкесінен үйреніп, бүгінгі күні балаларын да осы өнерге баулып жүргенін көрдік. Оның орындауындағы аю биі ерекше болып көрінді. Әсет жаз бойы осы ауылда отбасының барлық мүшелерімен бірігіп жұмыс атқарады екен. Әсеттің репертуарында «Аю би», «Тырна биі», «Қаражорға» билері бар. Біз еш жерде кездестірмеген аюдың қонжықтарымен бірге биленетін биін көрдік. Жалпы адамзат өмірінің барлық кезеңдерiнде тарихи мұраға, өткенге қызығушылық толастамағанын ескерсек, бізді де ел аралап өнерпаздарды іздеуге осы қызығушылық бастады. Қазақстан жерінде де талай бишілер болған. Тек бір өкініштісі, ол орындаушылар келесі ұрпаққа беріп кете алмағындығы. Мысалы, Торғай облысында Қарсақ Қопабаев (Всеволодская-Голушкевич 1996), Павлодар облысында Жүнiсбек Жолдинов (Жәнiбеков 1992) сынды халық бишiлерiн айтсақ та болар. Бұл бишілер, беріде, ХХ ғасырдың 70- 80-ші жылдары өмір сүрген жандар. Әр дәуiрде өмiр кешкен ғұламалар халық шығармашылығының шын мәнiн түсiне отырып, оны зерттеп-зерделеуде үлкен үлес қосқаны анық. Олай болса, келер ұрпақ алдында халықтың өткен өмiрi мен мәдениетiн оқып үйренуде талмай еңбек ету мiндетi тұр. Шет ел қазақтарының халықтық би түрінде көрсетілген рухани тәжірибесі өз өнерінің құралдарымен қазіргі қазақстандықтардың жаһанданған санасына ұлттық мәдениеттің табиғатпен жанды байланысын, рухани және материалдық өзара байланысын әлем мен адам арасындағы байланысты түсінуге және қабылдауға көмектеседі. Ал, Қазақстанда кәсіби өнердің қалыптасу кезеңінен бастау алған сахналық қазақ биі үздіксіз даму үстінде. Осы жолда еңбек еткен талай балетмейстерлер мен орындаушылардың шығармашылық жолы соның куәсі. Шара Жиенқұлованың орындаушы ретінде қалыптасуына үлес қосқан А.Александровтан бастап, бүгінгі күнгі орындаушылардың арасы бір ғасырға жуықтады. Осы орындаушылардың білім алып, халық биін көрерменге жеткізуде үлкен тер төкені белгілі. Сонымен қатар би өнерін ғылыми айналымға енгізіп, оның теориялық негізін қалыптастыруда жаңа буын ғалымдардың орны ерекше екені белгілі. Қазақ халқының тарихи қалыптасып, даму кезеңдерінде би мәдениеті де рухани қазына ретінде бірге даму үстінде. Сондықтан қазақ халқының би мәдениетi ұрпақтан ұрпаққа жалғаса отырып, рухани мұра ретінде беріліп келеді. Мәдени, тарихи және рухани маңызға ие мұраларымыздың бірі ретінде қазақ би өнерін сақтап, келесі ұрпаққа жеткізу барысында үлкен істер атқарылып отыр. Қазақ халық биiнiң даму жолының белестерiн зерттей келе, осы өнердің елдiң саяси-экономикалық жағдайына байланысты уақыт талабына сай өркендеп, дамып келе жатқандығын аңғарамыз. Қазақ елінің барлық аймақтарындағы би ансамбльдерінің шығармашылығының арқасында халық биi жаңа белеске көтерiлiп, жас ұрпаққа тәрбие беруде эстетикалық мәнi өсiп, рухани байлығымыз артты. Би – қазақ халқының материалдық емес құндылығы ретінде ықылым заманнан халықтың рухани қажеттілігін қанағаттандырып келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ өнері]] [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] [[Санат:Қазақ билері]] mzezq1vzldtv6ml21y1rmr1hnp9397c 0 138092 3610629 3603698 2026-05-28T18:11:29Z TalgatSnow 143530 3610629 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы= Sight & Sound |шынайы атауы= |логотипі= Sight and Sound (2021 logo, black).svg |логотип өлшемі= |логотип атауы= |сурет= |өлшемі= |сурет атауы= |бұрынғы атауы= |қысқарту= |мамандануы= кино |мерзімділік= ай сайын |тілі= [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы= [[Лондон]] |бас редактор= Майк Уильямс |құрылтайшылары= |ел= {{GBR}} |орны= |баспашы= [[Британия кинематография институты]] |тарихы= |құрылғаны= 1932 |соңғы шығарылымы= |көлемі= |жиынтықтылауы= |таралым= |қосымша= |ISSN= 0037-4806 |eISSN= 2515-5164 |марапаттары= |сайты= {{URL|https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound}} |ортаққор= }} '''Sight & Sound''' («Бейне мен дыбыс» немесе «Көрініс пен дыбыс») – негізі [[1932 жыл]]ы қаланып, [[1934 жыл]]дан бері [[Британия кинематография институты]]ның қолдауымен ай сайын жарық көретін кино тақырыбына арналған британ журналы. 1952 жылдан бастап ол он жылда бір рет өткізілетін «Барлық заманның ең ұлы фильмдері» атты танымал Sight and Sound сауалнамасын жүргізіп келеді. == Тарихы == Sight and Sound журналы алғаш рет 1932 жылы көктемде Білім беру және мәдени фильмдер жөніндегі комиссияның отырыстарынан кейін «Британдық ересектерге білім беру институтының қолдауымен жарық көретін оқуға көмекші заманауи құралдардың тоқсандық шолуы» ретінде басылып шықты.<ref name=50th>{{cite magazine|magazine=Sight and Sound|title=From King Kong to E.T.|first=Penelope|last=Houston|url=https://archive.org/details/Sight_and_Sound_1982_10_BFI_GB/page/n19/mode/1up?|pages=234-235|date=Autumn 1982}}</ref> 1934 жылы журналды басқару жаңадан құрылған [[Британия кинематография институты]]на (BFI) берілді, ол журналды бүгінгі күнге дейін шығарып келеді. Sight and Sound өзінің тарихының басым бөлігінде, 1990-жылдардың басына дейін тоқсан сайын шығып тұрды (тек 1950-жылдардың басындағы қысқа уақыт аралығында ай сайын жарық көргені болмаса). Бірақ 1991 жылы ол BFI-дың тағы бір басылымы — Monthly Film Bulletin журналымен біріктіріліп, ай сайын шыға бастады. Содан бері журнал Ұлыбританиядағы барлық кинопремьераларға ай сайын толық шолу жасап келеді. Sight & Sound басылымының басты ерекшелігі — тек таңдаулы кинотеатрларда ғана көрсетілетін күрделі, интеллектуалды фильмдерге басымдық беруінде. Мұндағы рецензияларда фильм мазмұны егжей-тегжейлі сипатталып, оның желісі соңына дейін баяндалады. Сонымен қатар, актерлер құрамы мен түсірілім тобының барынша толық тізімі қоса беріледі. Сын-пікірлерден бөлек, басылымда сұхбаттар, сараптамалық мақалалар және кино тарихына арналған зерттеулер жарияланады. Журнал Голливудтың мейнстрим өнімдеріне емес, әлемдік киноөнеріне баса назар аударады. Осындай ұстанымы үшін Sight & Sound «элитарлы киножурнал» деген атқа ие болды. Мәселен, [[The Independent]] газеті оны «түсінуге жеңіл, бірақ өте зияткерлік басылым» деп сипаттаса, британдық киносыншы әрі журналдың бұрынғы авторы Рэймонд Дургнат басылымды «астамшыл, пуритандық және снобистік» деп айыптаған. == Барлық заманның ең ұлы фильмдеріне арналған сауалнамасы == 1952 жылдан бастап Sight and Sound журналы он жылда бір рет «әлемдегі ең ұлы фильмдерді» анықтау мақсатында сауалнама жүргізіп келеді. 1992 жылға дейін шақырылған киносыншылар мен режиссерлердің дауыстары бір ортақ тізімге біріктірілсе, 1992 жылдан бастап режиссерлер үшін бөлек сауалнама ұйымдастырылатын болды. Sight and Sound сауалнамасы қазіргі таңда әлемдегі ең беделді «үздік фильмдер» тізімі болып саналады. Танымал киносыншы [[Роджер Эберт]] бұл рейтингті: «Кино әлеміндегі сансыз сауалнамалардың ішіндегі ең сыйлысы — киноға байыппен қарайтын жандар мойындайтын бірден-бір тізім», — деп сипаттаған.<ref>{{cite web | title='Citizen Kane' fave film of movie elite | work=Chicago Sun-Times | author = Roger Ebert | author-link = Roger Ebert | url=https://www.rogerebert.com/roger-ebert/citizen-kane-fave-film-of-movie-elite |access-date=2008-01-01 }}</ref> Sight and Sound бұл сауалнаманы алғаш рет 1952 жылы өткізді. Оған сол жылдың басында Бельгиядағы Дүниежүзілік кино және бейнелеу өнері фестивалінің комитеті негізінен режиссерлер арасында жүргізген сауалнама түрткі болды.<ref>{{cite magazine|magazine=Sight and Sound|date=July–September 1952|first=Gavin|last=Lambert|pages=18–19|title=As You Like It|url=https://archive.org/details/Sight_and_Sound_1952_07_BFI_GB/page/n23/mode/2up?view=theater|access-date=2 December 2022|via=[[Archive.org]]}}</ref> Осыдан кейін журнал киносыншылардың таңдауын білуді ұйғарып, нәтижесін келесі санында жариялады.<ref name=1stpoll>{{cite magazine|magazine=Sight and Sound|date=October–December 1952|pages=58–59|title=As The Critics Like It|url=https://archive.org/details/Sight_and_Sound_1952_10_BFI_GB/page/n15/mode/2up?view=theater|access-date=2 December 2022|via=Archive.org}}</ref> Ұлыбритания, Франция, АҚШ, Италия, Германия, Дания, Швеция, Бельгия, Чехословакия және Югославиядан 85 сыншы шақырылғанымен, оның 63-і ғана жауап берді. Сыншылардың көбі мұндай сұрақты («ең ұлы фильмді таңдау») әділетсіз деп санады. Алғашқы сауалнамада «[[Велосипед ұрылары]]» (63 дауыстың 25-іне ие болып) жеңіске жетті, ал үздік ондықтың ішінде алты дыбыссыз фильм болды.<ref name=1stpoll/> Келесі бес сауалнамада (1962–2002) «[[Азамат Кейн]]» фильмі тұрақты түрде бірінші орынды иеленіп келді (айта кетейік, ол 1952 жылы 13-орында болған).<ref>Johnson, Eric C. [http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/sight/1952.html Sight and Sound Poll 1952: Critics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920142209/http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/sight/1952.html |date=2011-09-20 }}, Caltech.</ref> 2012 жылғы сауалнамада Sight and Sound сарапшылар құрамының біржақтылығы туралы ондаған жылдар бойы айтылған сынға құлақ асты. Журнал гендерлік, этникалық, нәсілдік және географиялық теңдікті ескере отырып, әлемнің түкпір-түкпірінен сыншылар мен кинематографистерді шақыруға күш салды.<ref name="how2012pollmade">{{cite web |title=How we made the Greatest Films of All Time poll |url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/polls/greatest-films-all-time/introduction |date=8 June 2021|first=Nick |last=James|website=Sight & Sound |publisher=BFI}}</ref> Нәтижесінде дауыс беруші сыншылар саны 145-тен 846-ға дейін артып, олардың қатарына алғаш рет бағдарламалаушылар, кураторлар, архивистер мен кинотарихшылар қосылды. Осы өзгерістен кейін «[[Азамат Кейн]]» екінші орынға сырғып, «[[Вертиго (фильм)|Вертиго]]» көш бастады. Режиссерлер сауалнамасы да 108-ден 358 адамға дейін кеңейіп, онда «[[Токио хикаясы]]» жеңіске жетіп, «[[Азамат Кейн]]» мен «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]» қатарласып, екінші орынға ие болды. 2022 жылы сауалнамаға қатысқан сыншылар саны тіпті 1 639-ға жетті. Нәтижесінде Шанталь Акерманның «Жанна Дильман, Коммерция жағалауы, 23, 1080 Брюссель» фильмі бірінші орынды иеленді. Бұл — тізім тарихында әйел режиссер түсірген фильмнің алғашқы көш бастауы.<ref name="2022poll">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2022/dec/01/chantal-akerman-becomes-first-woman-to-top-bfis-greatest-all-time-films-poll|title=Chantal Akerman first woman to top Sight and Sound's greatest all-time films poll|newspaper=Guardian|date=December 2022 |accessdate=2 December 2022|last1=Khomami |first1=Nadia |author-link=Nadia Khomami }}</ref> «[[Вертиго (фильм)|Вертиго]]» екінші, «[[Азамат Кейн]]» үшінші орынға тұрақтады. Жалпы алғанда, 4 000-ға жуық түрлі фильм кемінде бір рет аталған. Режиссерлер сауалнамасында «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]» алғаш рет жеңіске жетіп, екінші орынды «[[Азамат Кейн]]» иеленсе, «[[Токио хикаясы]]» мен «Жанна Дильман» фильмдері өзара төртінші орынды бөлісті. «[[Ойын ережелері]]» (La Règle du Jeu) фильмі журналдың алғашқы жеті сауалнамасының бәрінде тізімге енсе, «[[Азамат Кейн]]» соңғы жеті сауалнаманың бәрінде өз орнын сақтап келеді. <gallery align="left" perrow="9" mode="packed"> Сурет:Citizen Kane poster, 1941 (Style A).jpg|[[Азамат Кейн]] Сурет:Vertigomovie restoration.jpg|[[Вертиго (фильм)|Вертиго]] Сурет:Tokyo monogatari poster.jpg|[[Токио хикаясы]] Сурет:Lawrence of arabia ver3 xxlg.jpg|[[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]] Сурет:City Lights (1931 theatrical poster - retouched).jpg|[[Үлкен қаланың оттары]] Сурет:Seven Samurai poster2.jpg|[[Жеті самурай (фильм, 1954)|Жеті самурай]] Сурет:Singin' in the Rain (1952 poster).jpg|[[Жаңбыр астында ән салу]] Сурет:SearchersPoster-BillGold.jpg|[[Іздеушілер (фильм, 1956)|Іздеушілер]] Сурет:Sunrise - A Song of Two Humans.jpg|[[Күннің шығуы (фильм, 1927)|Күннің шығуы]] Сурет:The General (1926) - Movie Poster 2.png|[[Генерал (фильм, 1926)|Генерал]] </gallery> === Сыншылар сауалнамасы === {| class="toptextcells" width="100%" |width="50%"| <span style="font-size:large">'''1952'''</span><ref>{{Cite web|url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/polls/greatest-films-all-time/1952|title=The Greatest Films of All Time… in 1952|website=BFI|date=22 February 2022 }}</ref> * 1: [[Велосипед ұрылары]] ([[Витторио Де Сика]], 1948) * 2: [[Үлкен қаланың оттары]] ([[Чарли Чаплин]], 1931) * 3: [[Алтын безгегі (фильм)|Алтын безгегі]] ([[Чарли Чаплин]], 1925) * 4: [[Потемкин броненосеці (фильм)|Потемкин» брононосеці]] ([[Сергей Михайлович Эйзенштейн|Сергей Эйзенштейн]], 1925) * 5: [[Төзімсіздік (фильм)|Төзімсіздік]] ([[Дэвид Уорк Гриффит]], 1916) * 5: [[Луизиана хикаясы]] ([[Роберт Флаэрти]], 1948) * 7: [[Ашкөздік (фильм, 1924)|Ашкөздік]] ([[Эрих фон Штрогейм]], 1924) * 7: [[Таң атады]] ([[Марсель Карне]], 1939) * 7: [[Жанна д’Арк құштарлығы]] ([[Карл Теодор Дрейер]], 1928) * 10: [[Қысқа кездесу (фильм, 1945)|Қысқа кездесу]] ([[Дэвид Лин]], 1945) * 10: [[Миллион (фильм)|Миллион]] ([[Рене Клер]], 1931) * 10: [[Ойын ережелері]] ([[Жан Ренуар]], 1939) | <span style="font-size:large">'''1962'''</span><ref name=62poll>{{cite magazine |date=Winter 1961–1962 |title=Top/Ten |magazine=Sight & Sound |publisher=British Film Institute |volume=31 |issue=1 |page=10|url=https://archive.org/details/Sight_and_Sound_1962_01_BFI_GB/page/n15/mode/2up?view=theater|access-date=3 December 2022|via=Archive.org}}</ref> * 1: [[Азамат Кейн]] ([[Орсон Уэллс]], 1941) * 2: [[Аввентура]] ([[Микеланджело Антониони]], 1960) * 3: [[Ойын ережелері]] ([[Жан Ренуар]], 1939) * 4: [[Ашкөздік (фильм, 1924)|Ашкөздік]] ([[Эрих фон Штрогейм]], 1924) * 5: [[Угэцу моногатари]] ([[Кендзи Мидзогути]], 1953) * 6: [[Потемкин броненосеці (фильм)|Потемкин» брононосеці]] ([[Сергей Михайлович Эйзенштейн|Сергей Эйзенштейн]], 1925) * 7: [[Велосипед ұрылары]] ([[Витторио Де Сика]], 1948) * 7: [[Иван Грозный (фильм)|Иван Грозный, 1-бөлім]] ([[Сергей Михайлович Эйзенштейн|Сергей Эйзенштейн]], 1944) * 7: [[Иван Грозный (фильм)|Иван Грозный, 2-бөлім]] ([[Сергей Михайлович Эйзенштейн|Сергей Эйзенштейн]], 1958) * 9: [[Жер сілкінеді]] ([[Лукино Висконти]], 1948) * 10: [[Аталанта (фильм)|Аталанта]] ([[Жан Виго]], 1934) |} {| class="toptextcells" width="100%" align="center" |width="50%"| <span style="font-size:large">'''1972'''</span><ref name=72poll>{{cite magazine |date=Winter 1971–1972 |title=Top Ten 72 |magazine=Sight & Sound |publisher=British Film Institute |volume=41 |issue=1 |pages=12–13|url=https://archive.org/details/Sight_and_Sound_1972_01_BFI_GB/page/n21/mode/2up?view=theater|access-date=9 December 2022|via=Archive.org}}</ref> * 1: [[Азамат Кейн]] ([[Орсон Уэллс]], 1941) * 2: [[Ойын ережелері]] ([[Жан Ренуар]], 1939) * 3: [[Потемкин броненосеці (фильм)|Потемкин брононосеці]] ([[Сергей Михайлович Эйзенштейн|Сергей Эйзенштейн]], 1925) * 4: [[8½]] (Сегіз жарым) ([[Федерико Феллини]], 1963) * 5: [[Аввентура]] ([[Микеланджело Антониони]], 1960) * 5: [[Персона (фильм)|Персона]] ([[Ингмар Бергман]], 1966) * 7: [[Жанна д’Арк құштарлығы]] ([[Карл Теодор Дрейер]], 1928) * 8: [[Генерал (фильм, 1926)|Генерал]] ([[Бастер Китон]], 1926) * 8: [[Эмберсондардың салтанаты]] ([[Орсон Уэллс]], 1942) * 10: [[Угэцу моногатари]] ([[Кендзи Мидзогути]], 1953) * 10: [[Бүлдірген алаңы]] ([[Ингмар Бергман]], 1957) | <span style="font-size:large">'''1982'''</span><ref>{{Cite web|url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/polls/greatest-films-all-time/1982|title=The Greatest Films of All Time… in 1982|website=BFI|date=17 June 2021 }}</ref> * 1: [[Азамат Кейн]] ([[Орсон Уэллс]], 1941) * 2: [[Ойын ережелері]] ([[Жан Ренуар]], 1939) * 3: [[Жеті самурай (фильм, 1954)|Жеті самурай]] ([[Акира Куросава]], 1954) * 4: [[Жаңбыр астында ән салу]] ([[Стэнли Донен]] және [[Джин Келли]], 1952) * 5: [[8½]] (Сегіз жарым) ([[Федерико Феллини]], 1963) * 6: [[Потемкин броненосеці (фильм)|Потемкин брононосеці]] ([[Сергей Михайлович Эйзенштейн|Сергей Эйзенштейн]], 1925) * 7: [[Аввентура]] ([[Микеланджело Антониони]], 1960) * 7: [[Эмберсондардың салтанаты]] ([[Орсон Уэллс]], 1942) * 7: [[Вертиго (фильм)|Вертиго]] ([[Альфред Хичкок]], 1958) * 10: [[Генерал (фильм, 1926)|Генерал]] ([[Бастер Китон]], 1926) * 10: [[Іздеушілер (фильм, 1956)|Іздеушілер]] ([[Джон Форд]], 1956) |} {| class="toptextcells" width="100%" |width="50%"| <span style="font-size:large">'''1992'''</span><ref name=1992Poll>{{Cite web|url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/polls/greatest-films-all-time/1992|title=The Greatest Films of All Time… in 1992|website=BFI|date=17 June 2021 }}</ref> * 1: [[Азамат Кейн]] ([[Орсон Уэллс]], 1941) * 2: [[Ойын ережелері]] ([[Жан Ренуар]], 1939) * 3: [[Токио хикаясы]] ([[Ясудзиро Одзу]], 1953) * 4: [[Вертиго (фильм)|Вертиго]] ([[Альфред Хичкок]], 1958) * 5: [[Іздеушілер (фильм, 1956)|Іздеушілер]] ([[Джон Форд]], 1956) * 6: [[Аталанта (фильм)|Аталанта]] ([[Жан Виго]], 1934) * 6: [[Потемкин броненосеці (фильм)|Потемкин брононосеці]] ([[Сергей Михайлович Эйзенштейн|Сергей Эйзенштейн]], 1925) * 6: [[Жанна д’Арк құштарлығы]] ([[Карл Теодор Дрейер]], 1928) * 6: [[Жол жыры (фильм, 1955)|Жол жыры]] ([[Сатьяджит Рай]], 1955) * 10: [[2001: Ғарыш одиссеясы]] ([[Стэнли Кубрик]], 1968) |width="50%"| <span style="font-size:large">'''2002'''</span><ref name=2002Poll>{{Cite web|url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/polls/greatest-films-all-time/2002|title=The Greatest Films of All Time… in 2002|website=BFI|date=17 May 2021 }}</ref> * 1: [[Азамат Кейн]] ([[Орсон Уэллс]], 1941) * 2: [[Вертиго (фильм)|Вертиго]] ([[Альфред Хичкок]], 1958) * 3: [[Ойын ережелері]] ([[Жан Ренуар]], 1939) * 4: [[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]] ([[Фрэнсис Форд Коппола]], 1972) * 4: [[Өкіл әке 2]] ([[Фрэнсис Форд Коппола]], 1974) * 5: [[Токио хикаясы]] ([[Ясудзиро Одзу]], 1953) * 6: [[2001: Ғарыш одиссеясы]] ([[Стэнли Кубрик]], 1968) * 7: [[Потемкин броненосеці (фильм)|Потемкин брононосеці]] ([[Сергей Михайлович Эйзенштейн|Сергей Эйзенштейн]], 1925) * 7: [[Күннің шығуы (фильм, 1927)|Күннің шығуы]] ([[Фридрих Вильгельм Мурнау]], 1927) * 9: [[8½]] (Сегіз жарым) ([[Федерико Феллини]], 1963) * 10: [[Жаңбыр астында ән салу]] ([[Стэнли Донен]] & [[Джин Келли]], 1952) |} {| class="toptextcells" width="100%" |width="50%"| <span style="font-size:large">'''2012'''</span><ref name="how2012pollmade">{{cite web |title=How we made the Greatest Films of All Time poll |url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/polls/greatest-films-all-time/introduction |date=8 June 2021|first=Nick |last=James|website=Sight & Sound |publisher=BFI}}</ref> * 1: [[Вертиго (фильм)|Вертиго]] ([[Альфред Хичкок]], 1958) * 2: [[Азамат Кейн]] ([[Орсон Уэллс]], 1941) * 3: [[Токио хикаясы]] ([[Ясудзиро Одзу]], 1953) * 4: [[Ойын ережелері]] ([[Жан Ренуар]], 1939) * 5: [[Күннің шығуы (фильм, 1927)|Күннің шығуы]] ([[Фридрих Вильгельм Мурнау]], 1927) * 6: [[2001: Ғарыш одиссеясы]] ([[Стэнли Кубрик]], 1968) * 7: [[Іздеушілер (фильм, 1956)|Іздеушілер]] ([[Джон Форд]], 1956) * 8: [[Киноаппарат ұстаған адам]] ([[Дзига Вертов]], 1929) * 9: [[Жанна д’Арк құштарлығы]] ([[Карл Теодор Дрейер]], 1928) * 10: [[8½]] (Сегіз жарым) ([[Федерико Феллини]], 1963) |width="50%"| <span style="font-size:large">'''2022'''</span><ref name="2022poll">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2022/dec/01/chantal-akerman-becomes-first-woman-to-top-bfis-greatest-all-time-films-poll|title=Chantal Akerman first woman to top Sight and Sound's greatest all-time films poll|newspaper=Guardian|date=December 2022 |accessdate=2 December 2022|last1=Khomami |first1=Nadia |author-link=Nadia Khomami }}</ref> * 1: [[Жанна Дильман, Коммерция жағалауы, 23, 1080 Брюссель|Жанна Дильман]] ([[Шанталь Акерман]], 1975) * 2: [[Вертиго (фильм)|Вертиго]] ([[Альфред Хичкок]], 1958) * 3: [[Азамат Кейн]] ([[Орсон Уэллс]], 1941) * 4: [[Токио хикаясы]] ([[Ясудзиро Одзу]], 1953) * 5: [[Махаббат көңіл-күйі]] ([[Вонг Карвай]], 2000) * 6: [[2001: Ғарыш одиссеясы]] ([[Стэнли Кубрик]], 1968) * 7: [[Жақсы жұмыс (фильм, 1999)|Жақсы жұмыс]] ([[Клер Дени]], 1999) * 8. [[Малхолланд Драйв]] ([[Дэвид Линч]], 2001) * 9: [[Киноаппарат ұстаған адам]] ([[Дзига Вертов]], 1929) * 10: [[Жаңбыр астында ән салу]] ([[Стэнли Донен]] және [[Джин Келли]], 1952) |} === Режиссерлер сауалнамасы === {| class="toptextcells" width="100%" |width="50%" valign="top"| <span style="font-size:large">'''1992'''</span> * 1: [[Азамат Кейн]] ([[Орсон Уэллс]], 1941) * 2: [[8½]] (Сегіз жарым) ([[Федерико Феллини]], 1963) * 2: [[Құтырған бұқа]] ([[Мартин Скорсезе]], 1980) * 4: [[Ла Страда (фильм)|Ла Страда]] ([[Федерико Феллини]], 1954) * 5: [[Аталанта (фильм)|Аталанта]] ([[Жан Виго]], 1934) * 6: [[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]] ([[Фрэнсис Форд Коппола]], 1972) * 6: [[Жаңа заман (фильм)|Жаңа заман]] ([[Чарли Чаплин]], 1936) * 6: [[Вертиго (фильм)|Вертиго]] ([[Альфред Хичкок]], 1958) * 9: [[Өкіл әке 2]] ([[Фрэнсис Форд Коппола]], 1974) * 10: [[Жанна д’Арк құштарлығы]] ([[Карл Теодор Дрейер]], 1928) * 10: [[Расёмон (фильм)|Расёмон]] ([[Акира Куросава]], 1950) * 10: [[Жеті самурай (фильм, 1954)|Жеті самурай]] ([[Акира Куросава]], 1954) |width="50%" valign="top"| <span style="font-size:large">'''2002'''</span> * 1: [[Азамат Кейн]] ([[Орсон Уэллс]], 1941) * 2: [[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]] ([[Фрэнсис Форд Коппола]], 1972) * 2: [[Өкіл әке 2]] ([[Фрэнсис Форд Коппола]], 1974) * 3: [[8½]] (Сегіз жарым) ([[Федерико Феллини]], 1963) * 4: [[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]] ([[Дэвид Лин]], 1962) * 5: [[Доктор Стрейнджлав]] ([[Стэнли Кубрик]], 1964) * 6: [[Велосипед ұрылары]] ([[Витторио Де Сика]], 1948) * 6: [[Құтырған бұқа]] ([[Мартин Скорсезе]], 1980) * 6: [[Вертиго (фильм)|Вертиго]] ([[Альфред Хичкок]], 1958) * 9: [[Расёмон (фильм)|Расёмон]] ([[Акира Куросава]], 1950) * 9: [[Ойын ережелері]] ([[Жан Ренуар]], 1939) * 9: [[Жеті самурай (фильм, 1954)|Жеті самурай]] ([[Акира Куросава]], 1954) |} {| class="toptextcells" width="100%" |width="50%" valign="top"| <span style="font-size:large">'''2012'''</span> * 1: [[Токио хикаясы]] ([[Ясудзиро Одзу]], 1953) * 2: [[2001: Ғарыш одиссеясы]] ([[Стэнли Кубрик]], 1968) * 2: [[Азамат Кейн]] ([[Орсон Уэллс]], 1941) * 4: [[8½]] (Сегіз жарым) ([[Федерико Феллини]], 1963) * 5: [[Такси жүргізушісі (фильм, 1976)|Такси жүргізушісі]] ([[Мартин Скорсезе]], 1976) * 6: [[Ақыр заман (фильм, 1979)|Ақыр заман]] ([[Фрэнсис Форд Коппола]], 1979) * 7: [[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]] ([[Фрэнсис Форд Коппола]], 1972) * 7: [[Вертиго (фильм)|Вертиго]] ([[Альфред Хичкок]], 1958) * 9: [[Айна (фильм, 1974)|Айна]] ([[Андрей Арсеньевич Тарковский|Андрей Тарковский]], 1975) * 10: [[Велосипед ұрылары]] ([[Витторио Де Сика]], 1948) |width="50%" valign="top"| <span style="font-size:large">'''2022'''</span> * 1: [[2001: Ғарыш одиссеясы]] ([[Стэнли Кубрик]], 1968) * 2: [[Азамат Кейн]] ([[Орсон Уэллс]], 1941) * 2: [[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]] ([[Фрэнсис Форд Коппола]], 1972) * 4: [[Токио хикаясы]] ([[Ясудзиро Одзу]], 1953) * 4: [[Жанна Дильман, Коммерция жағалауы, 23, 1080 Брюссель|Жанна Дильман]] ([[Шанталь Акерман]], 1975) * 6: [[8½]] (Сегіз жарым) ([[Федерико Феллини]], 1963) * 6: [[Вертиго (фильм)|Вертиго]] ([[Альфред Хичкок]], 1958) * 8: [[Айна (фильм, 1974)|Айна]] ([[Андрей Арсеньевич Тарковский|Андрей Тарковский]], 1975) * 9: [[Ірі план (фильм, 1990)|Ірі план]] ([[Аббас Киаростами]], 1990) * 9: [[Махаббат көңіл-күйі]] ([[Вонг Карвай]], 2000) * 9: [[Персона (фильм)|Персона]] ([[Ингмар Бергман]], 1966) |} == Барлық заманның ең ұлы режиссерлері == Бұл тізім сыншылар мен режиссерлер дауыс берген жекелеген фильмдердің режиссерлерін жинақтау арқылы жасалған. Sight & Sound журналы мұндай тізімді тек 2002 жылы ғана құрастырған болатын. {| class="toptextcells" width="100%" align="center" |width="50%" valign="top"| '''Сыншылар сауалнамасы''' * 1. [[Орсон Уэллс]] * 2. [[Альфред Хичкок]] * 3. [[Жан-Люк Годар]] * 4. [[Жан Ренуар]] * 5. [[Стэнли Кубрик]] * 6. [[Акира Куросава]] * 7. [[Федерико Феллини]] * 8. [[Джон Форд]] * 9. [[Сергей Михайлович Эйзенштейн|Сергей Эйзенштейн]] * 10. [[Фрэнсис Форд Коппола]] * 10. [[Ясудзиро Одзу]] |width="50%" valign="top"| '''Режиссерлер сауалнамасы''' * 1. [[Орсон Уэллс]] * 2. [[Федерико Феллини]] * 3. [[Акира Куросава]] * 4. [[Фрэнсис Форд Коппола]] * 5. [[Альфред Хичкок]] * 6. [[Стэнли Кубрик]] * 7. [[Билли Уайлдер]] * 8. [[Ингмар Бергман]] * 9. [[Дэвид Лин]] * 9. [[Мартин Скорсезе]] * 9. [[Жан Ренуар]] |} == Барлық заманның ең ұлы деректі фильмдері == === 2014 === {{Div col|2}} # [[Киноаппарат ұстаған адам]] ([[Дзига Вертов]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], 1929) # [[Шоа (фильм)|Шоа]] ([[Клод Ланцман]], [[Франция]], 1985) # [[Күнсіз (фильм, 1983)|Күнсіз]] ([[Крис Маркер]], [[Франция]], 1982) # [[Түн мен тұман (фильм)|Түн мен тұман]] ([[Ален Рене]], [[Франция]], 1955) # [[Жіңішке көк сызық]] ([[Эррол Моррис]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], 1989) # [[Бір жаздың шежіресі]] (Жан Руш және Эдгар Морен, [[Франция]], 1961) # [[Солтүстіктегі Нанук]] ([[Роберт Флаэрти]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], 1922) # [[Жинаушылар және мен]] ([[Аньес Варда]], [[Франция]], 2000) # [[Артыңа қарама]] (Д. А. Пеннебейкер, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], 1967) # [[Сұр бақтар]] (Альберт және Дэвид Мэйзлс, Эллен Ховде және Маффи Мейер, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], 1975)<ref>{{Cite web|url=https://www2.bfi.org.uk/sight-sound-magazine/greatest-docs|title=The Greatest Documentaries of All Time &#124; Sight & Sound|website=British Film Institute|date=25 April 2019 }}</ref> {{Div col end}} == Тағы қараңыз == * [[Cahiers du Cinéma]] * [[IMDb нұсқасы бойынша 250 үздік фильм]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания журналдары]] [[Санат:Кино туралы журналдар]] [[Санат:Британия кинематография институты]] rreodpnwmzoqahrn4g9cddoc8xfxmx5 0 140829 3610711 2112087 2026-05-28T19:22:06Z TalgatSnow 143530 3610711 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|[[Құрал Тоқмырзаұлы]] дубликаты}} '''Тоқмырзаұлы Құрал'''- [[1937 жыл]]ы 23сәуірде [[Ақтөбе облысы]], Ойыл ауданында туған.<ref> "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж., ISBN 9965-09-134-Х1981-89 </ref>. [[1957 жыл]]ы Шұбарқұдықтағы ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесін, [[1978]] жылы [[Алматы]] Жоғары партия мектебін бітірген. Еңбек жолын ауылда тракторшылықтан бастаған, көп жыл Ойыл аудандық, Ақтөбе облыстық газеттерінде істеді. Одан кейін республикалық "Қазақстан", "Жалын", "Жазушы" баспаларында редактор, тарих және мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамында аға ғылыми қызметкер, Алматы әуежайында қазақ тілінің мұғалімі болған. Республикалық баспасөзде алғаш рет [[1965 жыл]]дан бастап жарияланды. Содан бері прөза саласында бірнеше жинағы жарық көрген. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Журналистика]] [[Санат: Тұлғалар]] cha4zorns63dfrt42kle3q3x3gmb7vm 0 140836 3610706 2112084 2026-05-28T19:20:46Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Траисова Рысжамал Мұкашқызы]] бетін [[Рысжамал Мұкашқызы Траисова]] бетіне жылжытты 2112084 wikitext text/x-wiki '''Траисова Рысжамал Мұкашқызы''' — [[Талдыкорған облысы]] (қазіргі Алматы облысы) Андреев ауданы, (қазіргі Алакол ауданы) Тоңкеріс ауылында қарапайым отбасында ду¬ниеге келді.<ref>"Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж., ISBN 9965-09-134-Х1981-89</ref>. [[1972 жыл]]ы Жьланды ауылындағы орта мектепті бітірді. Сол жылыN91 кәсіптік-техникалық жіп иіру училищесін тәмәмдап, сол мамандық бойынша [[1978 жыл]]ға дейін еңбек етті. [[1978—2003 жыл]]дар аралығында "Кітап" өндірістік бірлестігінің (кейін "Дәуір" баспасы болып аталды) терім сехында оператор-терімші болып істеді. Бірнеше мақтау қағаздарының иегері. [[2003 жьш]]дан бері "Сөздік-словарь" баспасында еңбек етуде. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Тұлғалар]] 3sqm8xt41zvq457n6iqi64ya6bwlhow 0 140837 3610703 3424892 2026-05-28T19:20:16Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Трофимова Антонина Александровна]] бетін [[Антонина Александровна Трофимова]] бетіне жылжытты 3424892 wikitext text/x-wiki '''Трофимова Антонина Александровна''' — [[1958 жы]]лы [[Алматы қаласы]]нда туған<ref> "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж., ISBN 9965-09-134-Х1981-89 </ref>. А.А.Жданов атындағы Ленинград мемлекеттік университетін бітірген (1980). Негізгі мамандығы- журналист. Ол "Қайнар" баспасында [[1984-1992 жыл]]дар аралығында әуелі кіші редактор, кейін "Табиғат" редакциясында редактор болып қызмет істеген. Табиғат қорғау такырыбында әлденеше құнды кітаптар шығаруға атсалысқан. Олардың ішінде "Каспий теңізіне баратын жол", "Сіздің аквариумыңыз", "Алые, жақын хайуанаттар" т.б. басылымдарды атап өтуге болады. А.Трофимова авторлармен жұмыс істеуде эбден ысылған баспагер қатарында. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Журналистика]] [[Санат: Тұлғалар]] j3oo85v0f3z7nw2a8jh0e20z63pjvnr 0 140838 3610701 3385182 2026-05-28T19:19:53Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Турлина Гулфайза Аухатқызы]] бетін [[Гулфайза Аухатқызы Турлина]] бетіне жылжытты 3385182 wikitext text/x-wiki '''Турлина Гулфайза Аухатқызы''' —[[1946 жыл]]ы 7 акпанда [[Қостанай облысы]], Әулиекөл ауданында дүниеге келген. Әулиекөл қазақ орта мектебін бітірген соң, сырттай оқуға түсіп, бес жыл ұстаздық етті.<ref>"Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж., ISBN 9965-09-134-Х1981-89</ref>. [[1970 жыл]]ы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-дың журналистика факультетіне оқуға түсіп, оны үздік бітіріп шыққан соң, жас маман ретінде жолдамамен "Мектеп" баспасына қызметке жіберілді. Баспада кітап шытару ісін ойдағыдай меңгерді, ізденімпаз, іскер баспагер атанды. Көптеген оқулықтар шығаруға өз үлесін қосты. Сонымен катар аударма оқулықтарды тәржімалауға ат салысты. [[1977 жыл]]ы Моңғолия Ғылым академиясының өтініші бойынша автор Б.Базылханмен бірігіп "Қазақша-монғолша сөздікті" баспадан басып шығарады. [[1980—1991 жыл]]дары замана талабын ескере отырып "Мектеп" баспасынан кәсіптік-техникалық училищелерге оқулық шығаратын жаңа редакция ашылып, онда ол "Трактор мен автомобильдер", "ағаш шебері", "Агротехника негіздері", "Астық жинайтын "Дон комбайны" тағы басқа оқулықтарды шығарды. Қазақ КСР Министрлер Советінің 1990 жылғы 5 маусымындағы №234 қаулысына сәйкес "Мектеп" баспасынын үш редакциясынан жаңа "Ана тілі" баспасы бөлініп шықты. Бүл баспада Гүлфайза Аухатқызы қазақ тіліне қатысты көптеген басылымдарға редактор болды. "Тілдерді қолдану мен дамыту" мемлекеттік бағдарламасына сай мемлекеттік тілдің өркендеуіне қазақ тілі мен әдебиетінің өзекті тақырыптары бойынша көптеген кітаптардың көп шығарылуына редактор ретінде айтарлықтай үлес қосты. Гүлфайза Аухатқызы Көптеген ақын-жазушылардың таңдамалы шығармалары мен топтамаларының редакторы болды. Егер "Ана тілі" баспасы [[1996-1997 жыл]]дар қорытындысы бойынша жүлделі орын жеңіп алса, ал оның редакторы Турлина Гүлфайза екі жыл қатарымен жылдың үздік редакторы атағын алып, мақтау грамоталарымен марапатталды. ==Дереккөздер== <references/> [{{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Тұлғалар]] qgmi17x97e02a0fe9uelsy3lkfmz62y 0 140840 3610699 2112094 2026-05-28T19:19:32Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Түрдиева Рисалат Эметқызы]] бетін [[Рисалат Эметқызы Түрдиева]] бетіне жылжытты 2112094 wikitext text/x-wiki '''Түрдиева Рисалат Эметқызы'''-1949 жылы[[Қытай Халық Республикасы]]ндағы Құлжа қаласында дуниеге келген.<ref> "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж., ISBN 9965-09-134-Х1981-89 </ref>. [[1958 жыл]]ы [[Қазақстан]]ға қоныс аударған. Ал [[1974 жыл]]ы Алматы қаласында есеп-бухгалтерлік мектепті бітірген. [[1975 жыл]]ы "Қайнар" баспасына қызметке келіп, айлық табыс, авторлық қаламақыны есептеу секілді қыруар жұмыстарға араласудан бастаған ол бірте-бірте өрдер журналдар ашуды жүзеге асырып, тоқсандық, жылдық есеп беру науқанын бір жүйеге келтіреді. Баспанын қоғамдық өміріне де белсене қатысады. [[1992 жыл]]ы Рисалат Әметқызы баспанын бас есепшісі қызметіне тағайындалған. Ол үш мәрте (1976, 1979, 1985) Мәскеу қаласындағы мамандықты жетілдіру курсында оқыған. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Журналистика]] [[Санат: Тұлғалар]] hq55gxk1ulgyoq8zww1hjxunn0suxzg 0 140849 3610697 2112116 2026-05-28T19:19:01Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Уақасова Үмітжан Жүнісқызы]] бетін [[Үмітжан Жүнісқызы Уақасова]] бетіне жылжытты 2112116 wikitext text/x-wiki '''Уақасова Үмітжан Жүнісқызы'''— [[1940 жыл]]ы Қытай Халық Республикасының Үрімжі қаласында дүниеге келген. <ref> "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж., ISBN 9965-09-134-Х1981-89 </ref>. 1—7-сыныптарды Үрімжідегі қыздар гимназиясында окыған. [[1955 жыл]]ы отбасымен [[Қазақстан]]ға көшіп келген. [[1959 жыл]]ы [[Семей]] облысы, [[Ақсуат ауданы]]на қарасты Көкжыра орта мектебін күміс медальмен бітіріп, Алматыдағы қыздар педагогикалық институтының физикаматематика бөліміне оқуға түсіп, оны [[1964 жыл]]ы тәмәмдаған. Институт бітіргеннен кейін мектепте мұғалім болған, [[1969 жыл]]ы "Мектеп" баспасының физика-математика редакциясына жұмысқа орналасқан. Баспада кіші редакторлықтан бастап, редактор, аға редактор, редакция меңгерушісі дәрежелерінен откен. Мәскеудегі, Алматыдағы редакторлардың білімін жетілдіру курстарын тәмәмдап, білімі мен іскерлігін жетілдіре жүріп, өзінен кейінгі көптеген жас редакторларды баулып, тәрбиелеген білікті тәлімгер. Сонымен катар мұғалімдермен, әдіскерлермен және ғалымдармен бірлесе жұмыс істеп, жоғары оқу орындарының студенттеріне, орта мектептің оқушылары мен мұғалімдеріне арналған көптеген оқулықтар мен әдістемелік құралдардың жарық көруіне атсалысқан. Үмітжан Жүнісқызы редакторлық жұмысымен ғана тынбай, көптеген оқулықтар мен оқу құралдарын мәселен, Колмогоров А.Н. "Алгебра және анализ бастамалары", Мякишев Г.Я. "Физика, 11", Погорелов "Геометрия, 6-11", Житомирский В.Г. "Балдырғандарға арналған геометрия", "Қызықты алгебра", "Қызықты физика" т.б. кітаптарды қазақ тілінеаударды. Үмітжан Жүнісқызы баспада сіңірген ұзақ жылғы ерен еңбегі үшін "Еңбек ардагері" медалімен, бірнеше рет мақтау грамоталарымен марапатталған. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Журналистика]] [[Санат: Тұлғалар]] qezdecq0gkt6sisx4wcvsefcdymvwg6 0 140850 3610695 3465187 2026-05-28T19:18:38Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Уәлиев Қадірбек]] бетін [[Қадірбек Уәлиев]] бетіне жылжытты 3385183 wikitext text/x-wiki '''Уәлиев Қадірбек'''— [[1938 жыл]]ы 20 маусымда [[Жамбыл облысы]], Жамбыл ауданы, "Қызыл Октябрь" ұжымшарында туған.<ref>"Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж., ISBN 9965-09-134-Х1981-89</ref>. [[1957 жыл]]ы [[Қаратау]] қаласындағы орта мектепті бітіргеннен кейін үш жыл тракторшы, слесарь-моторшы болып істеген. [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-дың филология факультетін [[1965 жыл]]ы бітірген. [[1965-1967 жыл]]дары Қазақ теледидарында, [[1967-1980 жыл]]дары "Қазақ әдебиеті" газетінде, [[1980-1984 жыл]]дары "Өнер" баспасында, [[1984 жыл]]дан бастап Мәдениет министрлігі театр бөлімі мен репертуарлық-редакциялық коллегиясында қызметтер атқарған. "Сахна — менің өмірім", "Көгілдір шымылдық түрілген", "Тұғыры биік тұлға" атты кітаптары бар. Д.МаминСибиряктің "Ақбөз ат", А.Серафимовичтің "Орман тынысы" жөне "Үш дос", А.Кононовтың "Көпір үстінде", С.Алексеевтің "Суық торғай", А.Толстойдың "Эмигранттар", Ж.Көктоның "Адам даусының жаңғырығы", В.ғавельдің "Жат тілділер", М.Ғапаровтың "Түзды шол", А.Стравицкийдің "Қасіретті жекпе-жек" кітаптарын аудартан. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Тұлғалар]] br4b1pk9btv2y0j0wrov0ia2gl9aqy1 0 140855 3610694 2112229 2026-05-28T19:18:09Z TalgatSnow 143530 3610694 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|[[Құрманғали Ұябаев]] дубликаты}} '''Ұябаев Құрманғали''' (1920- 1971) [[Алматы облысы]], Қаскелең ауданы, Шамалған ауылында туған. <ref> "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж., ISBN 9965-09-134-Х1981-89 </ref>. Балалар үйінде тэрбиеленген. [[1940-1950 жж]]. Кеңес Армиясы қатарында болған. [[1950 жыл]]дан бастап республикалық "Социалиста Қазақстан" ("Егемен Қазақстан") газетінде ұзақ уақыт бойы жауапты хатшы, [["Қазақ совет энциклопедиясы" ]] бас редакциясының ғылыми редакторы болып жұмыс істеді. Ақындық жолын [[1939 жыл]]дан бастаған, алғашқы өлеңдер жинағы [[1949 жыл]]ы жарық көрді. Шағын өлеңдермен бірге, поэмалар да жазды. Балаларға арналған "Балақан, ботақан, қошақан" (1962), "Бөбектер" (1969) атты кітаптары шықты. "Қырдағы қырандар" деген очерктер жинағы бар. А.Пушкиннің, А.Мицкевичтің, П.Антокольскийдің, А.Твардовскийдің, М.Исаковскийдің, С.ІЦипачевтің өлеңдерін қазақ тіліне аударды. КСРО медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Қурмет грамотасымен марапатталған. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Журналистика]] [[Санат: Тұлғалар]] r3gzkp3t0kloqpgieq8ixwranymlbay 0 140857 3610691 2112117 2026-05-28T19:16:16Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Фадин Александр Макарович]] бетін [[Александр Макарович Фадин]] бетіне жылжытты 2112117 wikitext text/x-wiki '''Фадин Александр Макарович''' —[[1924 жыл]]ы [[Липецк]] облысындағы Фе¬доров ауданы, Хитрова селосында дуниеге келген. <ref> "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж., ISBN 9965-09-134-Х1981-89 </ref>. [[Қараған]]ды оқу комбинатын (1948), [[Алматы]] оқу комбинатын (1953) бітірген. мамандығы есепші. Ұлы Отан соғысына қатысқан (1942-1944).Зеңбірекші. А.М.Фадин "Қайнар" баспасында [[1968-1989 жыл]]дар арасында бас есепші болып қызмет атқарды. Ол қаржы-қаражат, есеп-қисап жұмысын жетік білетін маман ретінде республикамыздың баспасөз саласында қырық жылға жуық жемісті жұмыс атқарып, [[1989 жыл]]ы зейнеткерлік демалысқа шықты. Отан соғысы орденімен, I дәрежелі (1986), әртүрлі медалдармен "Баспасөз үздігі", "Еңбек ардагері" құрметті атақтарымен марапатталған. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] [[Санат:Журналистика]] [[Санат: Тұлғалар]] 17sfu11r0qei38px1ey69ugpzykynq6 0 141027 3610685 2527348 2026-05-28T19:13:34Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Айымбетова Мәриям]] бетін [[Мәриям Айымбетова]] бетіне жылжытты 2527348 wikitext text/x-wiki '''Айымбетова Мәриям''' (26.7.[[1941]]. [[Ақтөбе облысы]] [[Ембі ауданы]]) – [[теледиктор]]. <ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5</ref> Еңбек жолын [[Батыс Қазақстан]] аймақтық (Ақтөбе облысы) теледидарында [[диктор]] болып бастады ([[1960]]). Қазақ КСР Мемлекеттік теле және радиохабарларын тарату комитетінде диктор болып ([[1966]]-94) қызмет істеді. [[Эфир]]де жүргізген хабарлары мен оқыған жаңалықтары көрермен жүрегіне жақын, сөздері құбыла ойнап, көңілге нәр құйып, құлақ құрышыңды қандыра, жан тебірентер сезімге бөлеп, жанрдың өн бойындағы кескіндерінің сыр-астарын ашып беретін өзгеше мақамымен миллиондаған көрермендер жүрегінде сақталып қалды. Диктор мәтін жолдарына жүрегінің лүпілін, көңілінің сарасын қатарластыра парлай жегіп, көпшілік аудиториясына алуан реңкке толы әсем үннің сыршылдығын ұғындырды. Телеэкранда өз соқпағын қалап, өз жолын салды. [[Экран]]ның сүйіктісіне, сұлулықтың символына, бөлшектің бүтініне айналды. [[Алматы қаласы]] Совет ауданы Халық депутаттары Кеңесіне екі мәрте депутат болып сайланды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, [[КСРО]], Қазақ КСР Телерадио Комитетінің Құрмет грамоталары және дипломдарымен марапатталған. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:1941 жылы туғандар]] [[Санат:ембі ауданында туғандар]] 7oh3cj9my3emc5ac37suoyw6qpteq3d 0 141028 3610682 3048803 2026-05-28T19:12:18Z TalgatSnow 143530 3610682 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|[[Мәди Айымбетов]] және [[Мәди Айтбенбетұлы Айымбет]] дубликаты}} '''Айымбетов Мәди''' (14.11. [[1946]]. [[Торғай облысы]], [[Амангелді ауданы]], Амангелді ауылы) – [[журналист]], қаламгер, қоғам қайраткері. <ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5</ref> ҚазМУ-ді бітірген ([[1972]]). Еңбек жолын [[1965 жыл]]ы кеңшарда жұмысшылықтан бастап, университетті бітіргеннен кейін [[«Қазақстан пионері» газеті]]нде кіші, аға әдеби қызметкер, жауапты хатшы, бөлім меңгерушісі ([[1972]]-77), [[«Пионер» журналы]]ның аға [[редактор]]ы ([[1977]]-85), [[«Қазақстан коммунисі» журналы]]ның аға әдеби қызметкері ([[1985]]-86), Қазақ КСР-інің [[Баспа ісі]], [[полиграфия]] және кітап саудасы жөніндегі Мемлекеттік комитетінің бөлім бастығы, жоғары санатты редакторы ([[1986]]-90), [[«Ғылым» баспасы]]ның бас редакторы ([[1990]]-93), ҚР Жоғарғы Кеңесі Аппараты, Мәжіліс Аппараты, Парламент Сенаты Аппаратының редакциялық-баспа бөлімі меңгерушісінің орынбасары, ҚР Парламент Сенаты Аппаратының [[аударма]], [[лингвистика]]лық талдау және актілер басылымы бөлімі бастығының орынбасары, бастығы ([[2000]]-[[2004]]), [[2004 жыл]]дың қыркүйегінен бастап ҚР Парламент Сенаты Аппаратының редакциялық-баспа бөлімінің меңгерушісі. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, ҚР Құрмет грамотасымен марапатталған. «Шілденің күні» ([[1976]]), «Ертегіден келген бала» ([[1978]]), «Көгілдір соқпақ» ([[1980]]), «Көлге шомылған ай» ([[1984]]), «Плато голубых цветов» ([[1985]]), «Шыққа тұнған нұр» ([[1989]]), «Ол дәурен бір көрген тус» ([[1995]]), «Чаша печали» ([[1997]]), «Тылсым» ([[2001]]), «Құмөзек хикаялары» ([[2007]]) атты кітаптардың және газет-журналдағы әлденеше жүздеген әңгімелердің авторы. [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның, [[Қазақстан Журналистер одағы]]ның мүшесі. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] cls1oye5sslbe9wonzfwnapglkt0hjo 0 141029 3610677 3048801 2026-05-28T19:09:16Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Айымбетов Нығмет]] бетін [[Нығмет Айымбетов]] бетіне жылжытты 3048801 wikitext text/x-wiki '''Айымбетов Нығмет''' (28.9.[[1933]]. [[Ақтөбе облысы]], [[Байғанин ауданы]], [[Жарқамыс ауылы]] - 13.11. [[2008]]. [[Алматы)]] - [[журналист]]. <ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5</ref> ҚазМУ-ді бітірген ([[1956]]). Шығармашылық қызметін [[«Лениншіл жас» газеті]]нің [[Батыс Қазақстан облысы]]ндағы меншікті тілшісі қызметінен бастады. Бұдан соң [[Гурьев облысы]] [[«Социалистік құрылыс» газеті]]нде [[тілші]], бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. [[1960 жыл]]ы Ақтөбе облысы [[телерадио]] комитетінде қызмет істеді. Республиканың батыс өңіріндегі жаңа сала - тележурналистиканың негізін салуға атсалысқандардың бірі. [[1970 жыл]]ы Гурьев облысының радио комитетінде, кейін Байғанин ауданындағы [[«Ленин туы» газеті]]нде, [[Жамбыл облысы]]ндағы [[«Еңбек туы» газеті]]нде, республикалық [[«Мектеп» баспасы]]нда редакторлық қызметтер атқарды. [[Қазақстан Журналистер одағы]]ның мүшесі. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] 8sfxofanb6q1o0l8mgqbwtpak2zjbb2 0 141123 3610669 2111891 2026-05-28T18:58:10Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Логинов Виктор Дмитриевич]] бетін [[Виктор Дмитриевич Логинов]] бетіне жылжытты 2111891 wikitext text/x-wiki '''Логинов Виктор Дмитриевич'''— баспагер, суретші. [[1938 жыл]]ы 30 қазанда Краснояр өлкесіне қарасты Богатол қаласында дүниеге келген.<ref> Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х</ref> Орта мектепті бітіргеннен кейін Н.В.Гоголь атындағы [[Алматы көркем-сурет училищесі]]не оқуға түсіп, одан әрі [[Вильнюс]] қаласындағы көркем-сурет академиясын тамамдаған. Алғашқы еңбек жолын [["Мектеп"]] баспасында көркемдеуші редактор болып бастады. Мәскеуде өткен халықаралық және "Орта Азия және Қазақстан" атты республикалық көрмелеріне қатысып, еңбектері жоғары бағаланған. Көптеген оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендердің, әдеби кітаптардың көркемделуіне, мұқабасын әрлеуге қатысқан кәсіби суретші. Баспа саласында сіңірген еңбегі жоғары бағаланып, "Еңбек Ері" медалімен, "Ағарту ісінің үздігі" белгілерінің иегері болды. КСРО Журналистер Одағының мүшесі (1966). ҚазКСР және КСРО баспа комитетінің ұйымдастыруымен болған көрмелерде еңбегі бағаланып бірнеше рет Құрмет грамоталарымен, [[Мәскеу]]де өткен халық шаруашылығы көрмесінде "Мектеп" баспасынан жарық көрген "Ертегілер" басылымын көркемдегені үшін қола медальмен марапатталған. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] 8qq6az1irn7n66qlkryxk3bfzcxkynf 0 141125 3610667 2260128 2026-05-28T18:57:24Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Машрапов Бахыт Тоқтамысұлы]] бетін [[Бахыт Тоқтамысұлы Машрапов]] бетіне жылжытты 2260128 wikitext text/x-wiki '''Машрапов Бахыт Тоқтамысұлы''' - [[1946 жылы]] РКФСР-дың [[Омбы облысы]]нда туған.<ref>Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х</ref> *[[1968 жылы]] Н.В.Гоголь атындағы Алматы көркем-сурет училищесін бітірген. *[[1973 жылы]] Ив.Федоров атындағы Украин полиграфия институтын бітірген. *[[1972 жыл]]дан кітап графикасы саласында қызмет істейді. *[[1973]]-1989 жылдарда "Жазушы" баспасында, "Дидар" және "Қазақстан" баспаларында көркемдеуші, безендіруші, редакторлық жұмыстар атқарған. Оның кітап безендіру саласындағы жұмыстары ерекше бағаланып, [[Лейпциг қаласы]]нда өткен халықаралық "Кітап өнері" ІВА-77, ІВА-79 көрмелеріне қатынасты. Еңбектері [[Мәскеу]]де өткен бүкілодақтық және [[Орта Азия]] мен Қазақстан республика аралық конкурстарда I, II, III дәрежелі дипломдарға ие болды. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] gx4wizwusmagr6r7qr3b3b2yfaw9wa4 0 141129 3610663 2111946 2026-05-28T18:57:00Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Невежин Евгений Викторович]] бетін [[Евгений Викторович Невежин]] бетіне жылжытты 2111946 wikitext text/x-wiki '''Невежин Евгений Викторович''' — [[1937 жылы]] [[Алматы]]да туған. Орта мектепті бітіргеннен кейін, 1955-1960 жылдары Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркем-сурет училищесінде оқыған.<ref> Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х</ref> *[[1960]]—[[1966]] жылдары Суриков атындағы Мәскеу көркем-сурет институтын бітірген. Алматыға қайтып келіп, көркем-сурет училищесінде сабақ береді. *[[1969 жылы]] Суретшілер Одағына көптеген Республикалық және халықаралық көрмелерге қатынасқан. Еңбектері Қазақстанда [[Ә.Қастеев атындағы мұражай]]да, [[Ресей]]дің, [[Прибалтика мемлекеттері]]нің, [[[Түркия]], [[Германия]]ның мемлекеттік және жеке қорларында сақтаулы. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] 38ao58smyu7nc4pctg4n41y139qk1vj 0 141130 3610661 2111948 2026-05-28T18:56:29Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Нехорошева Евгения Геннадьевна]] бетін [[Евгения Геннадьевна Нехорошева]] бетіне жылжытты 2111948 wikitext text/x-wiki '''Нехорошева Евгения Геннадьевна''' — [[1993 жылы]] [[Алматы қаласы]]ның балалар көркем-сурет мектебін аяқтаған. <ref> Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х</ref> [[1994 жыл]]дан [[1998 жыл]]ға дейін Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің көркем графика факультетінің "графика" бөлімінде оқыған. Төрт жыл сурет және қолөнер, сызу пәндерінен орта мектепте оқытушы болып қызмет еткен, оған қосымша безендіру жұмыстарын атқарған. Кітап графикасымен алғаш рет сурет мектебінде шұғылдана бастаған. Ал университеттегі оқуын тәмамдаған кезінде "Күрделі әрі конструктивті кітап макеті, (кітап-ойыншық) "Усни трава" өлеңдер жинағы" атты диплом жұмысын қорғаған. Сол уақыттан бері ол кітап графикасымен шұғылданады. Бұл салада әйел образдары тақырыбын ұстанған. Бұл суреттері гуашь, тушь, акварель, пастель, қарындаш, қалам (түрлі комбинациаларда) аралас техникамен жасалады. Қолданбалы қолөнерде керамика, ағашқа сурет салу, теріден бұйым жасаумен айналысқан. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] ls2i3hvnh28x5lnpf0owna85oq7bxuk 0 141139 3610659 2112005 2026-05-28T18:55:39Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Розақов Айбек]] бетін [[Айбек Розақов]] бетіне жылжытты 2112005 wikitext text/x-wiki '''Розақов Айбек''' — [[Алматы қаласы]]нда [[1965 жылы]] дүниеге келген. [[1984 жылы]] Гоголь атындағы Алматы көркем-сурет училищесін бітірген. Республикалық және халықаралық көрмелерге қатысқан.<ref>Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х</ref> '''Негізгі көрмелері''': Алматы, 2000 жыл "Ұлар" галереясында жеке көрмесі. Алматы, 2000 жыл "Айгүл" галереясында "Рассвет новой эпохи" көрмесі. Алматы, 2000 жыл "Орхон" галереясындағы "200 лет в сторону света" көрмесі. Алматы, 2001 жыл Қастеев атындағы Өнер мұражайындағы "Человек и тюльпан" көрмесі. Алматы, 2001 жыл "Ұлар" галереясындағы "Покорный раб искусства" көрмесі және басқа көрмелер. '''Шығармалары''' [[Қазақстан]], [[АҚШ]], [[Франция]], [[Ресей]], [[Германия]], [[Жапония]] және Кореяда жеке жинақтарда сақтаулы. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] jyt28hazoykpej98u9l749xts47fa71 0 141142 3610657 2112044 2026-05-28T18:55:13Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Сланов Дулат Ғабдолұлы]] бетін [[Дулат Ғабдолұлы Сланов]] бетіне жылжытты 2112044 wikitext text/x-wiki '''Сланов Дулат Ғабдолұлы'''— [[1950 жылы]] 26 тамызда [[Алматы]]да, қазақтың белгілі жазушысы [[Ғабдол Сланов]]тың шаңырағында дуниеге келген.<ref> Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х</ref> *[[1968 жылы]] орта мектепті бітірген соң Кеңес Армиясы қатарында борышын өтеп қайтқан. *[[1972 жыл]]дан бастап Республикалық клиникалық және эксперименттік хирургия институтында аға лаборант, содан сон кино-фото лаборатория меңгерушісі болып *жұмыс істеген. *[[1977 жыл]]дан Қазақстан Денсаулық сақтау саласының медицина тарихы музейінде маман болып жұмыс атқарады. *[[1984 жылы]] "Жазушы" баспасына суретші болып орналасады. Сөйтіп, бұған дейін жинақтаған тәжірибесі мен білімін кітап өнеріне жұмсай бастайды. Бірсыпыра тәжірибе жинақтап, ысылған маман [[1992 жылы]] [["Өнер" баспасы]]на шақырылады. Мұнда табаны күректей 8 жыл әйгілі өнер адамдарының өнері мен шығармашылық қызметі туралы әзірленіп жатқан альбомдар мен таңдаулы кітаптарды әсем безендіру ісіне білек сыбанып кіріседі. Сондай-ақ [["Жалын"]], [["Мектеп"]], [["Рауан"]], [["Қайнар"]] сынды белгілі баспалардың бетке ұстар кітаптарын әрлеуге қажетті суреттер, слайдтар әзірлеуге ат салысады. Дулаттың суреттерімен көркемделе түскен көптеген басылымдар Алматыда және одан тысқары жерлерде өткен көрме-жәрмеңкелерде үстін-үстін бәйге алып жатты. Д.Сланов еліміздің бетке ұстар театрлары М.Әуезов атындағы драма театрында, Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер театрында да абыройлы еңбек етті. Д.Сланов бұл күнде республикамызға танымал, беделді фотосуретшілердің бірі. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] n9vp2hou7o5v7m7a6lkeoufihiu0l2s 0 141172 3610650 2879132 2026-05-28T18:53:28Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Алданов Ермек]] бетін [[Ермек Алданов]] бетіне жылжытты 2879132 wikitext text/x-wiki '''Алданов Ермек''' - (1947 ж. 18 қаңтар, Оңтүстік Қазақстан облысы Келес ауданы Абай а.)-24.08.2020<ref>https://inbusiness.kz/ru/last/ushel-iz-zhizni-obshestvennyj-deyatel-ermek-aldanov</ref> тележурналист, политолог, қоғам кайраткері. ҚазМУ-ді (1971), Алматы Жоғары партия мектебі бітірген (1988). Еңбек жолын 1963 жылы кеншарда слесарь болудан бастап, облысы "Возрожденная степь" газетінде корректор болып істеді <ref>Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: - 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5</ref>. [[Шанышқылы]] тайпасының Араншы руынан шыққан. <ref>{{кітап |авторы = Мекембай Омарұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = Шаңышқылы шежіресі |сілтеме = http://berdeke.kz/blog/2012/06/03/%d1%88%d0%b0%d0%bd%d1%8b%d1%88%d2%9b%d1%8b%d0%bb%d1%8b-%d1%88%d0%b5%d0%b6%d1%96%d1%80%d0%b5%d1%81%d1%96-%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d0%b5%d0%bc%d0%b1%d0%b0%d0%b9-%d0%be%d0%bc%d0%b0%d1%80%d2%b1%d0%bb%d1%8b/ |уикитека = |жауапты = А.Ирисбаев |басылым = |орны = Ташкент |баспасы = Езувчи |жыл = 2000 |томы = |беттері = |барлық беті = 232 |сериясы = |isbn = 5-8255-0662-4 |тиражы = 1000 }}</ref> Ун-тті бітіргеннен кейін Қазақ КСР Мемл. телерадио к-тінің Жастар хабарлары жөніндегі бас редакциясында редактор (1971-74), "Спутник" БММТ нұсқаушы, төрағаның орынбасары, Қазақстан ЛKCM ОК-нің насихат және мәденикөпшілік жұмыстар бөлімі бастығының орынбасары, бастығы (1974-79), Қазақстан КП ОК-нің нұсқаушысы, идеология бөлімінің нұсқаушысы (197989), Шымкент облысы партия ком. хатшысы (1989-91), КСРО-дағы Қазақ КСР-інің өкілетті өкілдігінің кеңесшісі, РФ-дағы ҚР-ның Өкілетті өкілдігі (199193), РФ-дағы ҚР Елшілігінің Кеңесшісі (1993-2002). Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен, медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] [[Санат:Журналистика]] 1ycswxcmtqh1kgva9suwhrq5uhfwnzr 0 141173 3610655 2431948 2026-05-28T18:54:33Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Алдиярова Гүлмира]] бетін [[Гүлмира Алдиярова]] бетіне жылжытты 2431948 wikitext text/x-wiki '''Алдиярова Гүлмира''' - (26.5. 1974. Шымкент қ.) тележурналист. Әл-Фараби атынд. Шымкент мәдениет ин-тын (1994), Халықар. бизнес академиясын (2002) бітірген. Әкімш.басқарушылық магистрі. Инт-ты бітіргеннен кейін ағылшын тілінің оқытушысы (1995-96), Швейцария-Қазақстан экон. даму орт-нда жобаларды басқару жөніндегі жетекші менеджер (1996-97), 1997 жылы вицепрезидент, [[1999 жыл]]ы "Shahar" телерадиокомпаниясының президенті, "Shahar Media Group" президенті <ref>Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: - 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5</ref>. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] [[Санат:Журналистика]] hndrbj8ujftrktmcc0rblhthryju7nm 0 141174 3610653 2431965 2026-05-28T18:54:08Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Алдоңғаров Айтпай]] бетін [[Айтпай Алдоңғаров]] бетіне жылжытты 2431965 wikitext text/x-wiki '''Алдоңғаров Айтпай''' - (15. 7.1951. Павлодар облысы Ақсу ауданы Мәмәйіт ауылында 1998 жылы дүниеге келген) тележурналист. Семей мал дәрігерлік институтын бітірген (1988). 1989-1990 жылдары облысы агроөнеркәсіп одағы жетекші маман, облысы радиола (1980-84), 1990-1992 жылдары облысы атқару к-тінде жетекші маман, 1992-1994 жылдары облысы "Қазақ тілі" қоғамының төрағасы, Павлодар облысы телевидениесінде редактор болып қызмет істеді (1994-97) <ref>Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: - 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5</ref>. "Асыл мұра", "Білгенге маржан", "Абайдың қара сөздері" циклінен хабарлар дайындады. Облыстық Журналистер одағы сыйл. иегері. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] [[Санат:Журналистика]] 5nwwcwj6scwsekgaekm4ezk7nxctd89 0 141199 3610648 3556894 2026-05-28T18:52:33Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Ақпанбетов Жеңіс]] бетін [[Жеңіс Ақпанбетов]] бетіне жылжытты 3556894 wikitext text/x-wiki '''Ақпанбетов Жеңіс''' ([[Солтүстік Қазақстан облысы]], "[[Жаңа жол" ауылы]]) – радиожурналист<ref>[[Қазақ телевизиясы. Энциклопедия|«Қазақ телевизиясы». Энциклопедия]]. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5</ref>. ҚазМУ-ді бітірген (1968). Еңбек жолын [["Қазақфильм" ]] [[киностудиясы]]ның түсірілім тобында жұмысшылықтан бастаған. Қазақ радиосының "Шалқар" арнасында редактор болып қызмет етті. Содан бүкіл өмірінің соңына дейін [[Қазақ радиосы]]ның "Ауыл өмірі, "Шалқар", насихат редакцияларында [[редактор]], аға редактор, комментатор болып еңбек етті. Жыл сайынғы орақ науқаны кезінде 20 жыл бойына [[Қазақстан]]ның астықты облыстарын аралап "Алтың дән" ақпараттық бағдарламасына ай бойына арнайы хабарлар дайындады. Ақпанбетов Жеңісқазақтың ардақты жазушысы С.Мұқановтың "Мөлдір махаббат" романындағы бас кейіпкер Бәтестің туған ұлы. Сондықтан да марқұм [[С.Мұқанов]] Жеңісті бала кезден Алматыға алдырып оқуына, азамат болуына көмектескен. Қазақтың әйгілі ақын-жазушыларымен жастайынан аралас болған Жеңіс Қазақ радиосының "Алтың қорына" олардың көптеген дауыстарын үнтаспаға жазып қалдырды. "Әуе толкынында Қазақ радиосы" жинағанда "Естен кетпес оқиға" деген естелігін жариялады (2001). ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Журналистика]] [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] 2b1kcpjovesrt3ott1x9of4u8qzmixf 0 144037 3610733 3578931 2026-05-28T22:41:06Z Kazakhkingofprince 181280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3610733 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Муаммар Қаддафи|Басқаруын аяқтады_2=[[2 наурыз]] [[1977 жыл]]|Жұбайы=1) Фатхиа Нұри Халед<br/> 2) [[Сафия Фаркаш]]|Анасы=Айша бин Ниран|Әкесі=Мұхаммед Әбу Меньяр|Жерленді=[[Ливия шөлі]]|Діні=[[Ислам]], [[Суннизм|суннизм]]|Қайтыс болған жері=[[Сирт]], [[Ливия Социалистік Халық Жамахирия]]|Қайтыс болған күні=20.10.2011|Туған жері=[[Қаср Әбу Хади]], [[Италияндық Ливия]]|Туған күні=07.06.1942|Ізбасары_3=[[Абдель Салам Желлуд]]|Ізашары_3=[[Махмұт Сүлеймен Әл-Мағриби]]|Титулы_3=[[Ливия премьер–министрі]]|Басқара бастады_2=[[1 қыркүйек]] [[1969 жыл]]|Суреті=Muammar al-Gaddafi-09122003.jpg|Ту2=Coat of arms of Libya (1977-2011).svg|Ту=Flag of Libya (1977–2011).svg|Ту2_2=Coat of arms of Libya (1969–1972).svg|Ту_2=Flag of Libya (1969–1972).svg|Ізбасары_2=лауазым жойылған|Ізашары_2=лауазым ұйымдастырылған; [[Мұхаммед Ыдырыс Әс-Сануси|Ыдырыс (Ливия патшасы)]] патша ретінде|Титулы_2=Ливия революциялық қолбасшылық кеңесінің төрағасы|Ізбасары=лауазым жойылған|Ізашары=лауазым ұйымдастырылған|Басқаруын аяқтады=[[20 қазан]] [[2011 жыл]]|Басқара бастады=[[1 қыркүйек]] [[1969 жыл]]|Титулы=Бауырлас көшбасшы және революция жетекшісі|Шынайы есімі={{lang-ar|معمر القذافي}}|Балалары=''бірінші некеден''<br>'''ұл:''' Мұхаммед Қаддафи <br>''екінші некеден'' <br>'''ұлдары:''' Саиф әл-Ислам, <br> Саади Қаддафи, <br> Мұтассим Қаддафи, <br> Ганнибал Қаддафи, <br> Саиф әл-Араб Қаддафи, <br> Хамис Қаддафи<br>'''қызы:'''Аиша Қаддафи<br>'''''Асырап алынған балалар:''''' <br>қызы: Ханна <br>ұл: Милад|Ту_3=Flag of Libya (1969–1972).svg|Ізбасары_4=белгісіз|Ізашары_4=Адам Саид Хауаз|Титулы_4=Ливия қорғаныс министрі|Партиясы=[[Ливиядағы әскери төңкеріс (1969)|Еркін офицерлер]] (1964–1969)<br/> [[Араб Социалистік Одағы (Ливия)|Араб Социалистік Одағы]] (1972–1977)|Мамандығы=әскери, саясаткер, публицист, революционер|Ғылыми аясы=Ғылым докторы|Қолтаңбасы=Muammar al-Gaddafi Signature.svg|Білімі=[[Ливия университеті]]<br/> Бенгази әскери университетінің академиясы<br/>|Commons=Muammar al-Gaddafi}} '''Муаммар ибн Мұхаммед Әбу Меньяр Әбдуссаләм ибн Һамид әл-Қаддафи''' ({{Audio|Ar-Muammar al-Qaddafi.ogg|audio}} {{lang-ar|معمر القذافي}} {{IPA|[muˈʕamːar alqaðˈðaːfiː]}}, ''Muʿammar al-Qaḏḏāfī'', {{lang-ar|}}{{IPA|[muˈʕæmːɑrˤ əlɡædˈdæːfi]}}; [[7 маусым]] [[1940 жыл]] немесе [[1942 жыл]], [[Сирт]], [[Италияндық Ливия|Итальяндық Ливия]] — [[20 қазан]] [[2011 жыл]]а, [[Сирт]], [[Ливия]]<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20111020/465444737.html Муамар Каддафи ауыр жаралардан қаза тапты]. — РИА Новости, 20 қазан 2011жыл.</ref>) — ливияның мемлекеттік және әскери қайраткері, Ливияның джамахирии ( 1969 жылдың 1 қыркүйегінен бастап 2011 жылдың 20 қазанына дейін<ref>[https://web.archive.org/web/20111120184724/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h2NflCTWlrw96Cs-Ts7A7Xcem2dA?docId=CNG.a8a1185f4a08d2928999ea8643dc5bd9.501 African Union officially recognises Libya’s new leadership.]</ref><ref>Lederer, Edith (16 September 2011). «UN approves Libya seat for former rebels». San Jose Mercury News. [http://www.mercurynews.com/news/ci_18910663.]{{Deadlink|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Retrieved 16 September 2011.</ref><ref>«General Assembly Seats NTC of Libya as Country’s Representative for Sixty-Sixth Session». 16 September 2011. [http://www.un.org/News/Press/docs/2011/ga11137.doc.htm]. Retrieved 16 September 2011.</ref> ) басшысы (еншілес), Ливияның революциондық пәрмен беру алқымының төрағасы (1969 – 1977), Ливия қорғаныс премьер-министрі және министрі (1970 – 1979), Жалпы Халықтық Конгресс бас хатшысы (1977 – 1979), полковник (1969 жылдан бастап 2011 жылға дейін). Қаддафи барлық лауазымдардан бас тартқаннан кейін, ''Ағайын көсем және революция басшысы''<ref>Daniel Don Nanjira, ''African Foreign Policy and Diplomacy: From Antiquity to the 21st Century'', Greenwood Publishing Group, 2010, p. [http://books.google.com/books?id=2foVQSzjVsEC&lpg=PA279&dq=%22Brotherly%20Leader%20and%20Guide%20of%20the%20First%20of%20September%20Revolution%20of%20the%20Great%20Socialist%20People's%20Libyan%20Arab%20Jamahiriya%22&pg=PA279#v=onepage&q&f=false 279] n. 2</ref><ref>US Department of State’s Background Notes, (қараша 2005) [https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm <u>«Libya — History»<u></u></u>], ''[[United States Department of State]]''. Тексерілген 14 шілде 2006.</ref>. Монархияны жойғаннан соң, өзінің үш томдық "Жасыл кітап" атты еңбегінде жазған "Үшінші әлемдік теорияны", Джамахирия - жаңа басқару жүйесін құрды. Мұнай өндіруден келген ақшаны, ливия басшылары, әлеуметтік мұқтаждарға жұмсады. Осының арқасында, 1970 жылдарының ортасында, масштабты мемлекеттік тұрғын үйлер құрылыстар, білім беру және денсаулық сақтау жобаларын дамуына қол жеткізді. Қаддафидің басқару жылдарында, Ливияны, бірнеше рет, басқа мемлекеттердің жұмысына араласуын айыптады. 1977 жылы Мысыр мемлекетімен шекаралық соғыс болды. 1980 жылдары мемлекет Чадтағы қарулы жанжалға тартылды. Панарабизм қолдаушысы болғандықтан, Қаддафи басқа мемлекеттермен бірігуге тырысты. 2011 жылдың 27 маусымында, азаматтық соғысы кезінде, Халықаралық қылмыстық соты, Қадаффины өлтіру, заңсыз қамауға алу айыптары бойынша, тұтқынға алуға рұқсат береді.<ref name="МУС"/> 2011 жылдың қараша айында, Сирт қаласын Ұлттық өту алқасының күштерімен алуынан соң қаза табады.<ref>{{cite news | title=Убит Муаммар Каддафи|publisher=metronews.ru| url=http://www.metronews.ru/novosti/ubit-muammar-kaddafi-foto/Tpokju!AcrfinUlKbL3o/| lang=ru}}</ref>. == Өмірбаяны == === Жас кезі === Муаммар Мухаммад Абу Миняр Аль-Каддафи Каср Абу Хади маңында, Ливияның батысындағы Триполитания шөлдеріндегі Сирт қаласының маңындағы ауылдық жерде дүниеге келген. Оның отбасы Каддафа деп аталатын кішкентай, салыстырмалы түрде ықпалды емес тайпалық топтан шыққан, ол араб тілінен шыққан. Оның анасы Айша бин Ниран (1978 жылы қайтыс болды), ал оның әкесі Мұхаммед Абдул Салам бин Хамед БИН Мохаммад болды, ол Әбу Мениар ретінде белгілі болды (1985 жылы қайтыс болды); соңғысы ешкі мен түйе шопанының аз өмір сүруін тапты Кейбір дереккөздер оның әжесі исламды қабылдаған еврей деп мәлімдеді. Басқа заманауи Каддафтар сияқты, көшпелі бедуин тайпалары сияқты, отбасы сауатсыз болды және туу туралы жазбаларды жүргізбеді. Көптеген өмірбаяншылар 7 маусымды Каддафидің туған күні деп санайды; дегенмен, оның туған күні нақты белгісіз және дереккөздер оның 1942 жылы немесе 1943 жылдың көктемінде туылғанын айтады, биографтар Дэвид Бланди мен Эндрю Лайсетт Каддафидің дүниеге келуі 1940 жылға дейін болуы мүмкін деп атап өтті. Каддафидің үш үлкен әпкесі болды және ол ата-анасының жалғыз ұлы болды. Бедуин мәдениетінде Каддафидің тәрбиесі оның жеке талғамына өмір бойы әсер етті; ол шөлді қаладан артық көрді және сол жерде ойлау үшін зейнетке шықты Каддафи бала кезінен Еуропалық отарлық державалардың Ливияға қатысы бар екенін білді; оның елін Италия басып алды және екінші дүниежүзілік соғыстың [[Солтүстік Африка|Солтүстік африка]] жорығы кезінде Ливия итальяндық және британдық күштер арасындағы қақтығыстың куәсі болды. Кейінгі мәлімдемелерге сәйкес, Каддафидің атасы Абдессалам Буминярды 1911 жылы Итальяндық шапқыншылық кезінде Италия әскері өлтірген. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Ливияны Британдық және француз әскерлері басып алды. Ұлыбритания мен Франция елді өз империялары арасында бөлуді қарастырды, бірақ [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы]] елге саяси тәуелсіздік берілуі керек деп шешті, 1951 жылы Ливия Біріккен Корольдігін, саяси партияларға тыйым салған және билікті орталықтандырған батысшыл монарх Идристің басшылығымен федералды мемлекетті өз қолыммен құрды Отбасы Алғашқы жары Фатхиа әл-Нұри Халедпен [[1970 жыл]]ы ажырасқан. Екінші жары Сафия Фаркаш әл-Барасси ([[1952 жыл]]ы дүниеге келген). Ол Африканың [[бірінші ханым]]дар одағында [[вице-президент]] қызметін атқарды және ''Buraq Air'' әуе компаниясының иесі ретінде де танымал <ref>[http://ria.ru/arab_mm/20111020/465548492.html Семья Муамара Каддафи] - Риа Новости</ref>. === Білім және саяси белсенділік: 1950-1963 жылдары === Каддафидің ең алғашқы білімі діни сипатта болды, оны жергілікті ислам мұғалімі берді. Кейіннен бастауыш мектепке бару үшін көрші Сиртке көшіп, төрт жыл ішінде алты сыныпты бітірді. Ливиядағы білім тегін болған жоқ, бірақ әкесі қаржылық қиындықтарға қарамастан ұлына үлкен пайда әкеледі деп ойлады. Бір апта бойы Каддафи мешітте ұйықтап, демалыс күндері ата-аналарына бару үшін 32 шақырым жүрді. Мектепте Каддафиді бедуин деп мазақ етті, бірақ ол өзінің жеке басын мақтан тұтты және басқа бедуиндік балаларда мақтаныш сезімін оятты. Сирттан ол және оның отбасы Ливияның орталық бөлігінің оңтүстігіндегі Фезцандағы Сабха базарына көшіп келді, онда әкесі тайпа көсемінің қамқоршысы болып жұмыс істеді, ал Муаммар орта мектепте оқыды, оны ата-анасы да жасамады. Каддафи осы мектепте танымал болды; онда пайда болған кейбір достар оның соңынан маңызды лауазымдарға ие болды Сабхадағы көптеген мұғалімдер мысырлықтар болды, ал Каддафи алдымен панараб газеттері мен радио хабарларына, әсіресе Каирдің "арабтардың дауысына " қол жеткізді". Каддафи балалық шағында араб әлемін дүр сілкіндірген маңызды оқиғалардың куәсі болды, оның ішінде 1948 жылғы араб-израиль соғысы, 1952 жылғы Египет төңкерісі, 1956 жылғы Суэц дағдарысы және 1958-1961 жылдар аралығында Біріккен Араб Республикасының қысқа өмір сүруі. Каддафи Египет Араб Республикасында оның кейіпкері, Президент Гамале Абдель Насердің қол астында болған саяси өзгерістерге таң қалды. Нассер Араб ұлтшылдығын жақтады; Батыс отаршылдығынан, неоколониализмнен және сионизмнен бас тарту; капитализмнен социализмге көшу. Каддафиге Насердің "революция философиясы" кітабы әсер етті, онда төңкерісті қалай бастау керектігі сипатталған. Мысырлық Каддафи мұғалімдерінің бірі Махмуд Эфай, дереккөздерге сүйенсек, жас жігіттің саяси идеяларына жанашыр болып, оған не үшін сәтті екенін айтты Каддафи демонстрациялар ұйымдастырып, монархияны сынға алған плакаттар таратты. 1961 жылдың қазан айында ол Сирияның Біріккен Араб Республикасынан бөлінуіне қарсы наразылық шеруін басқарды және насерге қолдау жеделхаттарын жіберуге қаражат жинады. Тәртіпсіздік салдарынан жиырма студент қамауға алынды. Каддафи мен оның серіктері де жергілікті қонақүйдің терезелерін сындырды, оны алкогольмен қамтамасыз етті деп айыптады. Каддафиді жазалау үшін билік оны және оның отбасын Сабхадан қуып шығарды. Каддафи Мисратаға көшіп, онда Мисрата орта мектебінде оқыды. Араб ұлтшылдық белсенділігіне деген қызығушылығын қолдай отырып, ол қалада жұмыс істейтін тыйым салынған саяси партиялардың кез-келгеніне, соның ішінде араб ұлтшылдық қозғалысына, Баас АРАБ СОЦИАЛИСТІК партиясына және Мұсылман бауырларына қосылудан бас тартып, фракционалдылықты қабылдамайтынын айтты. Ол Насер мен 1789 жылғы Француз төңкерісі, сондай-ақ Сирия политінің жұмысы туралы көп оқыды === Әскери дайындығы: 1963-1966 жылдары === Каддафи Бенгазидегі Ливия университетінде тарихты ұзақ оқымады, содан кейін әскери қызметке түсу үшін оқуын тастады. Полиция құжатына қарамастан, ол 1963 жылы Бенгазидегі Корольдік Әскери академияда Мисратадағы бірнеше пікірлес достарымен бірге оқуды бастады. Қарулы Күштер ливиялықтар үшін әлеуметтік сатыға көтерілудің жалғыз мүмкіндігі болды, ал Каддафи оларды саяси өзгерістің ықтимал құралы деп санады. Идрис кезінде Ливия қарулы күштері британдық әскери күштермен оқытылды; бұл британдықтарды Империалист деп санайтын Каддафиді ашуландырды және сәйкесінше ағылшын тілін үйренуден бас тартты және британдық офицерлермен дөрекі болды, нәтижесінде емтихандарды сәтсіз аяқтады. Британдық нұсқаушылар оны бағынбағаны және дөрекі әрекеті үшін 1963 жылы әскери академия командирінің өліміне қатысы бар деген күдіктері туралы хабарлады. Бұл хабарламалар еленбеді және Каддафи тез арада курстан өтті 1964 жылы Каддафи бір топ адал кадрлармен бірге еркін офицерлер қозғалысының Орталық комитетін, мысырлық насерит предшественниктің атымен аталған революциялық топты құрды. Каддафи бастаған олар жасырын кездесулер өткізіп, жалақыларын бірыңғай қорға біріктіріп, жасырын ұяшықтар жүйесінде ұйымдастырылды. Каддафи Ливияны аралап, барлау мәліметтерін жинап, жанашырлармен байланыс орнатты, бірақ үкіметтің арнайы қызметтері оны кішкентай қауіп деп санады. 1965 жылы тамызда жоғары білім алған Каддафи армия байланыс корпусында байланыс офицері болды. 1966 жылы сәуірде ол Ұлыбританияға әрі қарай оқуға жіберілді; тоғыз ай бойы ол Беконсфилд, Бакингемшир уезінде ағылшын тілі курсын, Дорсет уезіндегі Бовингтон лагеріндегі әскери авиация корпусының әскери байланыс нұсқаушылары курсын және Кент уезіндегі Хайте жаяу әскер байланысының нұсқаушылары курсын оқыды. Әскери байланысты зерттеу бойынша Бовингтон курстарының директоры Каддафи ағылшын тілін үйрену мәселелерін сәтті жеңіп, сөйлеу бұрылыстарын жақсы меңгергенін айтты. Каддафидің сүйікті хоббиі оқу және футбол ойнау екенін атап өтіп, оны "Көңілді офицер, әрқашан көңілді, еңбекқор және саналы"деп санады. Каддафи Англияны ұнатпады, Британдық Армия офицерлері оны нәсілдік негізде қорлады және елдің мәдениетіне бейімделу қиынға соқты; Лондонда өзінің араб тұлғасын растай отырып, ол дәстүрлі Ливия киімдерінде Пиккадиллиді аралап жүрді. == Ливия Араб Республикасы == <blockquote>Ливия Азаматтары! Жүрегіңізді толғандырған ішкі ұмтылыстар мен армандарға жауап ретінде, өзгеріс пен рухани жаңарудың үздіксіз талаптарына жауап ретінде, осы идеалдар үшін ұзақ уақытқа созылған күреске жауап ретінде, көтеріліс туралы үндеуіңізді тыңдап, сізге берілген армия күштері бұл тапсырманы өз мойнына алып, реакциялық және жемқор режимді құлатты, оның ашуы жүрек айнуын тудырды және қорқынышты болды. бәріміз. Бір соққымен біздің батыл әскеріміз бұл пұттарды құлатып, олардың бейнелерін жойды. Бір соққымен армия ғасырлар бойғы қараңғылық дәуірін Бостандық нұрымен жарықтандырды, оның барысында біз түрік қамытын, итальяндық отаршылдықты, содан кейін бұл реакциялық және ыдырайтын режимді бастан өткердік, бұл сыбайлас жемқорлық, бөліну, сатқындық пен сатқындықтың ошағынан басқа ештеңе емес еді. - Каддафидің билікті басып алғаннан кейінгі радиода сөйлеген сөзі, 1969 жыл</blockquote>Идрис Үкіметі 1960 жылдардың аяғында танымал бола бастады; ол Ливиядағы дәстүрлі аймақтық және тайпалық келіспеушіліктерді күшейтіп, елдің федералды жүйесін елдің мұнай байлығын пайдалану үшін орталықтандырды. Мұнай өнеркәсібінде сыбайлас жемқорлық пен патронаждың қалыптасқан жүйелері кеңінен таралды. Араб ұлтшылдығы барған сайын танымал бола бастады және 1967 жылы Израильмен алты күндік соғыста Египет жеңіліске ұшырағаннан кейін наразылықтар басталды; Идрис әкімшілігі Батыс державаларымен одақтас болғандықтан Израильді жақтады деп саналды. Триполи мен Бенгазиде Батысқа қарсы тәртіпсіздіктер басталды, ал Ливиялық жұмысшылар Мысырмен ынтымақтасу үшін мұнай терминалдарын жауып тастады. 1969 жылға қарай Америка Құрама Штаттарының Орталық барлау басқармасы Ливия қарулы күштерінің бір бөлігі төңкерісті бастайды деп күтті. 1969 жылдың ортасында Идрис жазды Түркия мен Грецияда өткізу үшін шетелге кетті. Каддафидің еркін офицерлері бұған "Иерусалим" операциясын бастай отырып, монархияны құлату мүмкіндігін көрді. 1 қыркүйекте олар Триполи мен Бенгазидегі әуежайларды, полиция бекеттерін, радиостанцияларды және мемлекеттік органдарды басып алды. Каддафи Бенгазидегі Берк казармаларын өз бақылауына алды, ал Омар Мехейши Триполи казармаларын басып алды, ал Джаллуд қалалық зениттік батареяларды басып алды. Хвелди Хемейди мұрагер ханзада Сейид Хасан Ар-Рид әл-Махди ас-Сенуссиді тұтқындауға және оны таққа таласудан бас тартуға мәжбүр етуге жіберілді. Олар айтарлықтай қарсылыққа тап болмады және монархистерге қарсы іс жүзінде зорлық-зомбылық жасамады. Каддафи монархиялық үкіметті құлатқаннан кейін, ол Ливия Араб республикасының құрылғанын жариялады. Радио арқылы халыққа үндеу жасай отырып, ол "реакциялық және жемқор" режимнің аяқталғанын жариялады, "оның иісі жүрек айнуын тудырады және бәрімізді қорқытады". Төңкерістің қансыз сипатына байланысты ол бастапқыда "ақ революция" деп аталды, бірақ кейінірек ол болған күннің құрметіне "бірінші қыркүйек төңкерісі" деп аталды. Каддафи "еркін офицерлер" төңкерісі Ливияның әлеуметтік-экономикалық және саяси сипатындағы кең ауқымды өзгерістердің басталуын білдіретін революция болды деп сендірді. Ол революция "Бостандық, социализм және бірлік" дегенді білдіреді және келесі жылдары осы мақсатқа жету үшін шаралар қабылдады. === Көшбасшылықты шоғырландыру: 1969-1973 жылдары === 12 мүшеден тұратын Еркін офицерлердің Орталық Комитеті өзін революциялық қолбасшылық кеңесі, жаңа Республиканың Үкіметі деп жариялады. Лейтенант Каддафи революциялық қолбасшылық кеңесінің төрағасы болды, сондықтан нақты Мемлекет басшысы болды, сонымен қатар полковник атағын берді және Қарулы Күштердің Бас қолбасшысы болды. Джалуд премьер-министр болды және революциялық қолбасшылық кеңесінің саясатын жүзеге асыру үшін Сүлейман Магриби бастаған азаматтық Министрлер Кеңесі құрылды. Ливияның әкімшілік астанасы Эль Бейдадан Триполиге көшірілді. Теориялық тұрғыдан революциялық қолбасшылық Кеңесі консенсус негізінде жұмыс істейтін алқалы орган болғанымен, Каддафи оған үстемдік етті. Кейбіреулер Каддафидің шамадан тыс деп санайтындарын тоқтатуға тырысты. Каддафи Үкіметтің қоғамдық тұлғасы болып қала берді, ал революциялық қолбасшылық Кеңесінің басқа мүшелерінің тұлғалары 1970 жылдың 10 қаңтарында ғана жария етілді. Революциялық қолбасшылық кеңесінің мүшелері жұмыс ортасы мен орта таптың жастары болды, олардың ешқайсысында университеттік білім жоқ; олар бұрын елді басқарған бай, жоғары білімді консерваторлардан ерекшеленді. Төңкерісті аяқтаған соң революциялық қолбасшылық Кеңесі революциялық үкіметті нығайту және елді жаңғырту жөніндегі өз ниетін іске асыруға кірісті . Олар монархистер мен бұрынғы патша Идрис сенуситтік клан мүшелерін саяси әлемнен және Ливия қарулы күштерінен қуып шығарды; Каддафи бұл элита Ливия халқының еркіне қарсы деп санайды және оны қуып шығару керек деп санайды. Әр түрлі монархиялық саясаткерлер мен журналистердің істерін қарау үшін" халық соттары " құрылды, олардың көпшілігі түрмеге жабылды, бірақ ешқайсысы орындалмады. Идрис сырттай өлім жазасына кесілді. 1970 жылы мамырда зиялы қауымды революция идеяларымен таныстыру мақсатында революциялық интеллигенция семинары өткізілді, сол жылы қабылданған заңнаманы қайта қарау және өзгерту зайырлы және діни заң кодекстерін біріктіріп, шариғатты құқықтық жүйеге енгізді. Жарлықтарды басқара отырып, революциялық қолбасшылық кеңесі саяси партияларға монархиялық тыйым салуды сақтап қалды, 1970 жылы мамырда кәсіподақтарға тыйым салды, ал 1972 жылы жұмысшылардың ереуілдерін жариялады және газет шығаруды тоқтатты. 1971 жылдың қыркүйегінде Каддафи реформаның қарқынына көңілі толмайтынын айтып, отставкаға кетті, бірақ бір айдан кейін өз лауазымына оралды. 1973 жылы ақпанда ол қайтадан зейнетке шығып, келесі айда қайтадан оралды ==== Сыртқы қатынастар ==== Насердің Араб ұлтшылдығының революциялық қолбасшылық Кеңесіне әсері бірден байқалды. Әкімшілікті Египет, Сирия, Ирак және Суданның көршілес араб ұлтшыл режимдері бірден мойындады, оның үстіне Египет революциялық қолбасшылықтың тәжірибесіз Кеңесіне көмектесу үшін сарапшыларды жіберді. Каддафи бүкіл Солтүстік Африка мен Таяу Шығысты қамтитын біртұтас араб мемлекетін құру қажеттілігін жариялау арқылы панарабтық идеяларды насихаттады. 1969 жылы желтоқсанда Ливия Египет пен Суданмен бірге Триполи Жарғысына қол қойды. Нәтижесінде араб революциялық Майданы құрылды, бұл үш ұлттың түпкілікті саяси бірлестігіне алғашқы қадам ретінде ойластырылған ұлттық бірлестік. 1970 жылы Сирия Біріккен Ұлттар ұйымына қосылуға ниет білдірді. Насер 1970 жылы қыркүйекте кенеттен қайтыс болды, ал Каддафи оның жерлеу рәсімінде көрнекті рөл атқарды. Насердің орнына Анвар Садат келді, ол араб елдеріне біртұтас мемлекет құруды емес, 1971 жылы сәуірде жүзеге асырылған саяси Федерация құруды ұсынды; Египет, Сирия және Судан Ливияның мұнай ақшасынан үлкен субсидиялар алды. 1972 жылы ақпанда Каддафи мен Садат бірігу туралы бейресми Хартияға қол қойды, бірақ ол ешқашан орындалмады, өйткені келесі жылы олардың арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Садат Ливияның радикалды бағытынан қорқып, 1973 жылдың қыркүйегіне белгіленген федерацияны жүзеге асыру мерзімі ешқандай әрекетсіз өтті. 1969 жылғы төңкерістен кейін төрт державаның өкілдері — Франция, Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары және Кеңес Одағы — революциялық қолбасшылық кеңесінің өкілдерімен кездесуге шақырылды. Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттары Ливиядағы әскери базаларының жағдайын қамтамасыз етуге үміттеніп, одан әрі тұрақсыздықтан қорқып, дипломатиялық тануды тез кеңейтті. Каддафидің расположыласына ие боламын деп үміттеніп, 1970 жылы Америка Құрама Штаттары оған кем дегенде бір жоспарланған қарсы төңкеріс туралы хабарлады. Революциялық қолбасшылық Кеңесімен жұмыс қарым-қатынасын орнатудың мұндай әрекеттері сәтсіз аяқталды; Каддафи ұлттық егемендікті қалпына келтіруге және шетелдік отарлық және империалистік Ықпал деп атаған нәрседен арылуға бел буды. Оның әкімшілігі Америка Құрама Штаттары мен Ұлыбританиядан өздерінің әскери базаларын Ливиядан шығаруды талап етті, Каддафи "халық дауысын білдіру үшін көтерілген қарулы күштер" деп мәлімдеді. Италияның ықпалын азайту үшін 1970 жылдың қазан айында Италияға тиесілі барлық активтер иеліктен шығарылды, ал 12 мың адамнан тұратын итальяндық қауымдастық Ливия еврейлерінің кішігірім қауымдастығымен бірге Ливиядан қуылды. Бұл күн "кек күні" деп аталатын ұлттық мерекеге айналды". Италия бұл 1956 жылғы Италия-Ливия келісіміне қайшы келеді деп шағымданды, дегенмен Біріккен Ұлттар Ұйымының санкциялары орындалмады. Жерорта теңізіндегі Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымының күшін азайту мақсатында 1971 жылы Ливия Мальтадан Солтүстік Атлантикалық Келісім ұйымына өз жерлерін әскери базаға пайдалануға рұқсат беруді тоқтатуды талап етті, өз кезегінде Мальтаға шетелдік көмек ұсынды. Мальаға келгеннен кейін Мальта үкіметі Солтүстік Атлантикалық Келісім ұйымына аралды пайдалануға рұқсат беруді жалғастырды, бірақ Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы оны ар-ға соққы беру үшін пайдаланбаған. Каддафи АҚШ-ты Израильдің қолдауы үшін ерекше сынға алды және Израиль-Палестина қақтығысында палестиналықтардың жағына шықты, 1948 жылы Израиль Мемлекетінің құрылуын араб әлеміне енгізілген Батыс отаршылдық оккупациясы ретінде қарастырды. Ол Израиль мен Батыс күштеріне қарсы палестиналық зорлық-зомбылық өз Отанын отарлауға қарсы күресетін езілген халықтың ақталған реакциясы деп санайды . Араб мемлекеттерін Израильге қарсы "үздіксіз соғыс" жүргізуге шақырып, 1970 жылы Израильге қарсы содырларды қаржыландыру үшін жиһад қорын құрды. 1972 жылы маусымда Каддафи Израильге қарсы партизандарды даярлау үшін алғашқы насерит еріктілер орталығын құрды. Каддафи әлемдегі басқа жауынгерлік топтарға, соның ішінде Қара пантера партиясына, Ислам ұлтына, Тупамаросқа, 19 сәуірдегі қозғалысқа және Никарагуадағы Сандинистік ұлттық азаттық майданына, Африка ұлттық конгресіне және Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы күрестегі басқа азаттық қозғалыстарға қаржылық қолдау көрсетті, уақытша Ирландия Республикалық Армиясы, Баск елі және Бостандық, тікелей әрекет, Еуропадағы қызыл бригадалар мен Қызыл Армия фракциясы, Армян Құпия Армиясы, Жапон Қызыл Армиясы, еркін Ачеха қозғалысы және Филиппиндегі Моро Ұлттық Азаттық майданы. Каддафи өзі қаржыландырған тараптарды таңдауда түсініксіз болды, кейде қақтығыста бір тарапты қолдаудан екінші Тарапқа ауысады, мысалы, Эритреяның тәуелсіздік соғысы. 1970 жылдардың ішінде бұл топтар Ливиядан қаржылық қолдау алды, ол үшінші әлемнің отаршылдық пен неоколониализмге қарсы күресінде көшбасшы ретінде қарастырыла бастады. === "Халық төңкерісі": 1973-1977 жылдары === 1973 жылы 16 Сәуірде Каддафи Зуварда сөйлеген сөзінде "халық революциясының" басталуын жариялады. Ол революцияны бес тармақтан тұратын жоспардан бастады, біріншісі революциялық қаулылармен алмастырылуы керек барлық қолданыстағы заңдардың таратылуын қарастырды. Екінші абзац революцияның барлық қарсыластарын жою керек деп жариялады, ал үшіншісі Каддафи жариялағандай, бюрократия мен буржуазияның барлық іздерін жоятын әкімшілік революцияны бастады. Төртінші абзац халық комитеттерін құрып, төңкерісті қорғау үшін Қарулы болуы керек деп мәлімдеді, ал бесінші тармақ Ливияны" улы " шетелдік әсерлерден тазарту үшін мәдени революцияның басталуын жариялады. Ол революцияның осы жаңа кезеңі туралы Ливия, Египет және Францияда дәріс оқи бастады. Процесс ретінде ол китте жүзеге асырылған Мәдени төңкеріспен көп байланысты болды. Халықтық революция аясында Каддафи Ливия халқына саяси сананы арттыру арналары ретінде Жалпыға ортақ халық комитеттерін құруды ұсынды. Каддафи бұл кеңестерді құру бойынша ешқандай ұсыныс жасамаса да, олар партияларға негізделген дәстүрлі өкілдік жүйеден гөрі демократиялық болатын тікелей саяси қатысудың бір түрі болады деп сендірді. Ол Кеңестер халықты революциялық қолбасшылық кеңесін қолдауға жұмылдырады, дәстүрлі көшбасшылар мен бюрократияның билігіне нұқсан келтіреді және халық таңдаған жаңа құқықтық жүйені құруға мүмкіндік береді деп үміттенді. Мұндай комитеттердің көпшілігі мектептер мен колледждерде құрылды, онда олар қызметкерлерді, курстар мен оқулықтарды елдің революциялық идеологиясына сәйкестігін тексеруге жауапты болды. Халық комитеттері революциялық қолбасшылық Кеңесі рұқсат еткен шектерде шешім қабылдауда халықтың көп қатысуына әкелді , бірақ тайпалық келіспеушіліктер мен шиеленісті күшейтті. Комитеттер сонымен қатар қауіпсіздік қызметтеріне баасистерді, марксистерді және исламистерді тұтқындауға әкелген революциялық қолбасшылық Кеңесіне сыни көзқараспен адамдарды табуға көмектесетін бақылау жүйесі ретінде қызмет етті. Пирамида құрылымында әрекет ете отырып, бұл комитеттердің негізгі формасы жергілікті жұмыс топтары болды, олар сайланған өкілдерді аудандық деңгейге, сол жерден Жалпы Халықтық Конгресс пен Жалпы Халықтық комитет арасында бөлінген ұлттық деңгейге жіберді. Олардың үстінде Каддафи және революциялық қолбасшылық Кеңесі қалды, ол барлық негізгі шешімдерге жауап берді. Аймақтық және рулық сәйкестікті жеңе отырып, комитеттер жүйесі ұлттық интеграция мен орталықтандыруға ықпал етіп, бақылауды күшейтті. === Үшінші дүниежүзілік теория және "Жасыл кітап" === 1973 жылы маусымда Каддафи халықтық революцияның негізі ретінде саяси идеологияны құрды: үшінші дүниежүзілік теория. Бұл тәсілді Америка Құрама Штаттары да, Кеңес Одағы да империалистік елдер ретінде қарастырды және осылайша Батыс капитализмін, сондай-ақ марксистік-лениндік атеизмді қабылдамады. Бұл тұрғыда ол Қытайдың саяси жетекшісі Мао Цзэдун жасаған "үш әлем" теориясына ұқсас болды . Осы теория аясында Каддафи ұлтшылдықты прогрессивті күш ретінде мақтады және империализмге қарсы исламдық және үшінші әлемді басқаратын панараб мемлекетін құруды жақтады. Каддафи Ислам осы идеологияда шешуші рөл атқарады деп санайды, исламдық қайта өрлеу дәуіріне шақырады, ол Құранның шығу тегіне оралады, ғылыми түсіндірулер мен хадистерді қабылдамайды; осылайша ол көптеген Ливиялық дін қызметкерлерін ашуландырды. 1973 және 1974 жылдары оның үкіметі шариғатқа заңды қолдауды тереңдетті, мысалы, қарақшылық үшін сотталған адамдарға жаза ретінде. Каддафи үшінші дүниежүзілік теорияны 1975-1979 жылдар аралығында жарық көрген және "Жасыл кітап"деген атпен белгілі үш қысқа томмен қорытындылады. Бірінші том демократия мәселесіне арналды, онда тікелей жалпыға ортақ халық конгрестерінің пайдасына өкілдік жүйелердің кемшіліктері сипатталды. Екінші том Каддафидің социализмге деген сенімін қарастырады, ал үшіншісі отбасы мен тайпаға қатысты әлеуметтік мәселелерді зерттейді. Егер алғашқы екі том түбегейлі реформаларды жақтаса, үшіншісі ерлер мен әйелдер тең болғанымен, олар биологиялық тұрғыдан өмірдегі әртүрлі рөлдерге арналған деп жариялап, әлеуметтік консервативті ұстанымға ие болды. Кейінгі жылдары каддафистер "өкілдік — алдау" сияқты "жасыл кітаптан"дәйексөздерді ұран ретінде қабылдады. Сонымен қатар, 1975 жылдың қыркүйегінде Каддафи кеңестер мен Араб Социалистік одағы арасындағы қарым-қатынасты жақсарту міндеттерін қойып, халықты жұмылдыруды арттыру үшін одан әрі шаралар қабылдады. 1975 жылы Каддафи үкіметі сыртқы саудаға мемлекеттік монополия жариялады. Оның барған сайын түбегейлі реформалары, шетелдік мақсаттарға жұмсалған мұнай сатудан түскен табыстың көптігімен бірге, Ливияда, әсіресе елдің сауда класы арасында наразылық тудырды. 1974 жылы Ливияда Каддафи Үкіметіне алғашқы азаматтық шабуыл болды, ол кезде Бенгазидегі армия ғимараты бомбаланды. Оппозицияның көп бөлігі революциялық қолбасшылық Кеңесінің мүшесі Омар Мохейшидің айналасында болды. Революциялық қолбасшылық Кеңесінің мүшесі Башир Сагир әл-Хаваадимен бірге ол Каддафиге қарсы төңкеріс жоспарын жасай бастады. 1975 жылы олардың қастандығы ашылып, олар Садаттың Египетінен пана алып, жер аударылуға қашып кетті. Осыдан кейін революциялық қолбасшылық Кеңесінің бес мүшесі ғана қалды, ал билік Каддафидің қолында одан әрі шоғырланды. Бұл революциялық ком Кеңесінің ресми түрде жойылуына әкелді. 1975 жылдың қыркүйегінде Каддафи әскерді тазалап, 200-ге жуық аға офицерді тұтқындады, ал қазан айында революцияның қауіпсіздігі жөніндегі құпия басқарманы құрды. 1976 жылы сәуірде ол университеттердегі жақтастарын "революциялық студенттік кеңестер" құруға және "реакциялық элементтерді"қуып шығаруға шақырды. Сол жылы Триполи мен Бенгази университеттерінде каддафистік студенттермен де, полициямен де қақтығыстарға әкелетін анти-дафистік студенттік демонстрациялар басталды. Революциялық қолбасшылық кеңесі бұған жаппай қамауға алу арқылы жауап берді және жастар үшін міндетті Ұлттық қызметті енгізді. 1977 жылдың қаңтарында екі келіспейтін студент пен бірнеше Армия офицерлері көпшілік алдында Асылды; Amnesty International мұны каддафистік Ливиядағы алғашқы оқиға ретінде айыптады, онда қарсыластар таза саяси қылмыстар үшін өлім жазасына кесілді. Келіспеушілік сонымен бірге Каддафиді қозғалыс жасады деп айыптаған консервативті дінбасылар мен "Мұсылман бауырлар" тарапынан пайда болды. === Сыртқы қатынастар === Анвар Садат Египет президенті болғаннан кейін Ливияның Египетпен қарым қатынасы нашарлады. Кейінгі жылдары олардың арасында қырғи қабақ соғыс жағдайы пайда болды. Садат Каддафидің болжамсыздығына ашуланып, Египетке Ливиядағы сияқты мәдени революция қажет деп сендірді. 1973 жылы ақпанда Израиль әскерлері Libyan Arab Airlines авиакомпаниясының 114 рейсін құлатты, ол құмды дауыл кезінде Египеттің әуе кеңістігінен Израиль басқаратын аумаққа шықты. Каддафи Египеттің оқиғаның алдын алу үшін көп жұмыс жасамағанына ашуланды және кек алу үшін Израильдің 25 жылдығына орай американдық еврейлер Хайфаға жүзу үшін жалдаған Британдық кеме Queen Elizabeth 2-ді жоюды жоспарлады. Каддафи мысырлық сүңгуір қайыққа кемені нысанаға алуды бұйырды, бірақ Садат әскери эскалациден қорқып, бұйрықты жойды. Кейінірек Египет пен Сирия Йом Киппурдың Исраилге қарсы соғысын оның келісімінсіз жоспарлаған кезде, Каддафи ашуланды және Египет соғысты жалғастырудың орнына бейбіт келіссөздерге келіскен кезде ашуланды. Каддафи Египет басшысына ашық түрде дұшпандық танытып, Садатты құлатуға шақырды. Судан Президенті Джафар Нимейри Садатты жақтаған кезде, Каддафи оған қарсы шығып, Судан халық-азаттық армиясының Ниемейриді құлатуға әрекетін қолдады. Сириямен қарым-қатынас Ливандағы азаматтық соғыс оқиғаларына байланысты нашарлады. Бастапқыда Ливия да, Сирия да Араб лигасының бітімгершілік күштеріне әскерлер берді, дегенмен Сирия армиясының Ливан Ұлттық қозғалысына шабуылынан кейін Каддафи Сирия президенті Хафез әл-Асадты "ұлттық опасыздық жасады" деп ашық айыптады; ол Сирияның әрекеттерін сынға алған жалғыз араб жетекшісі болды. 1972 жылдың аяғында — 1973 жылдың басында Ливия аннексиялау үшін Чадқа басып кірді. Исламды насихаттауды мақсат еткен Каддафи 1973 жылы Исламға шақыру қоғамын құрды, ол он жыл ішінде Африка бойынша 132 орталық ашты. 1973 жылы ол өзінің сеніміне Габон президенті Омар Бонгоны бұрды және ол бұл әрекетті үш жылдан кейін Орталық Африка Республикасының Президенті Жан-бедел Бокассамен қайталады. 1973-1979 жылдар аралығында Ливия Африка елдеріне, атап айтқанда Заир мен Угандаға 500 миллион АҚШ доллары көлемінде көмек көрсетті және сауда мен дамуға ықпал ету үшін осы елдерде бірлескен кәсіпорындар құрды. Каддафи сонымен бірге Африканың сегіз мемлекетін 1973 жылы Израильмен дипломатиялық қатынастарды үзуге сендіру үшін қаржылық ынталандыруды қолдана отырып, Израильдің Африкадағы ықпалын төмендетуге тырысты. Ливия Каддафи мен Пәкістанның премьер-министрі Зульфикар Али Бхутто арасында да тығыз байланыс орнатылды: екі ел ядролық зерттеулер алмасты. Каддафи Мағребте тығыз байланыстарды дамытуға тырысты; 1974 жылы қаңтарда Ливия мен Тунис саяси одақ — араб Ислам Республикасы құрылғанын жариялады. Каддафи мен Тунис президенті Хабиб Бургиба бұл қадамды жақтағанымен, ол Тунисте терең танымал болмады және көп ұзамай одан бас тартты. Каддафи жауап ретінде 1980 жылдары Тунистегі үкіметке қарсы содырларға демеушілік жасады. Алжирге назар аудара отырып, 1975 жылы Ливия Хасси Месаудта қорғаныс одағына қол қойды, ол "мароккалық экспансионизмге" қарсы тұру үшін, сонымен қатар Мароккоға қарсы тәуелсіздік үшін күресте Батыс Сахараның Сагиа Эль Хамра мен Рио-де-Ороны азат етудің халықтық майданын қаржыландырды. Ливия экономикасын әртараптандыру мақсатында Каддафи Үкіметі Fiat сияқты ірі еуропалық корпорациялардың акцияларын сатып ала бастады, сонымен қатар Мальта мен Италияда мұнай өңдеу кезінде құнды табыс көзіне айналды == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ливия]] c2mtsfoel469llwzshawfmruc5tqa40 3610778 3610733 2026-05-29T01:56:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:Жанерке Асылбекқызы|Жанерке Асылбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3578931 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Муаммар Қаддафи|Басқаруын аяқтады_2=[[2 наурыз]] [[1977 жыл]]|Жұбайы=1) Фатхиа Нұри Халед<br/> 2) [[Сафия Фаркаш]]|Анасы=Айша бин Ниран|Әкесі=Мұхаммед Әбу Меньяр|Жерленді=[[Ливия шөлі]]|Діні=[[Ислам]], [[Суннизм|суннизм]]|Қайтыс болған жері=[[Сирт]], [[Ливия Социалистік Халық Жамахирия]]|Қайтыс болған күні=20.10.2011|Туған жері=[[Қаср Әбу Хади]], [[Италияндық Ливия]]|Туған күні=07.06.1942|Ізбасары_3=[[Абдель Салам Желлуд]]|Ізашары_3=[[Махмұт Сүлеймен Әл-Мағриби]]|Титулы_3=[[Ливия премьер–министрі]]|Басқара бастады_2=[[1 қыркүйек]] [[1969 жыл]]|Суреті=Muammar al-Gaddafi-09122003.jpg|Ту2=Coat of arms of Libya (1977-2011).svg|Ту=Flag of Libya (1977–2011).svg|Ту2_2=Coat of arms of Libya (1969–1972).svg|Ту_2=Flag of Libya (1969–1972).svg|Ізбасары_2=лауазым жойылған|Ізашары_2=лауазым ұйымдастырылған; [[Мұхаммед Ыдырыс Әс-Сануси|Ыдырыс (Ливия патшасы)]] патша ретінде|Титулы_2=Ливия революциялық қолбасшылық кеңесінің төрағасы|Ізбасары=лауазым жойылған|Ізашары=лауазым ұйымдастырылған|Басқаруын аяқтады=[[20 қазан]] [[2011 жыл]]|Басқара бастады=[[1 қыркүйек]] [[1969 жыл]]|Титулы=Бауырлас көшбасшы және революция жетекшісі|Шынайы есімі={{lang-ar|معمر القذافي}}|Балалары=''бірінші некеден''<br>'''ұл:''' Мұхаммед Қаддафи <br>''екінші некеден'' <br>'''ұлдары:''' Саиф әл-Ислам, <br> Саади Қаддафи, <br> Мұтассим Қаддафи, <br> Ганнибал Қаддафи, <br> Саиф әл-Араб Қаддафи, <br> Хамис Қаддафи<br>'''қызы:'''Аиша Қаддафи<br>'''''Асырап алынған балалар:''''' <br>қызы: Ханна <br>ұл: Милад|Ту_3=Flag of Libya (1969–1972).svg|Ізбасары_4=белгісіз|Ізашары_4=Адам Саид Хауаз|Титулы_4=Ливия қорғаныс министрі|Партиясы=[[Ливиядағы әскери төңкеріс (1969)|Еркін офицерлер]] (1964–1969)<br/> [[Араб Социалистік Одағы (Ливия)|Араб Социалистік Одағы]] (1972–1977)|Мамандығы=әскери, саясаткер, публицист, революционер|Ғылыми аясы=Ғылым докторы|Қолтаңбасы=Muammar al-Gaddafi Signature.svg|Білімі=[[Ливия университеті]]<br/> Бенгази әскери университетінің академиясы<br/>|Commons=Muammar al-Gaddafi}} '''Муаммар ибн Мұхаммед Әбу Меньяр Әбдуссаләм ибн Һамид әл-Қаддафи''' ({{Audio|Ar-Muammar al-Qaddafi.ogg|audio}} {{lang-ar|معمر القذافي}} {{IPA|[muˈʕamːar alqaðˈðaːfiː]}}, ''Muʿammar al-Qaḏḏāfī'', {{lang-ar|}}{{IPA|[muˈʕæmːɑrˤ əlɡædˈdæːfi]}}; [[7 маусым]] [[1940 жыл]] немесе [[1942 жыл]], [[Сирт]], [[Италияндық Ливия|Итальяндық Ливия]] — [[20 қазан]] [[2011 жыл]]а, [[Сирт]], [[Ливия]]<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20111020/465444737.html Муамар Каддафи ауыр жаралардан қаза тапты]. — РИА Новости, 20 қазан 2011жыл.</ref>) — ливияның мемлекеттік және әскери қайраткері, Ливияның джамахирии ( 1969 жылдың 1 қыркүйегінен бастап 2011 жылдың 20 қазанына дейін<ref>[https://web.archive.org/web/20111120184724/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h2NflCTWlrw96Cs-Ts7A7Xcem2dA?docId=CNG.a8a1185f4a08d2928999ea8643dc5bd9.501 African Union officially recognises Libya’s new leadership.]</ref><ref>Lederer, Edith (16 September 2011). «UN approves Libya seat for former rebels». San Jose Mercury News. [http://www.mercurynews.com/news/ci_18910663.]{{Deadlink|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Retrieved 16 September 2011.</ref><ref>«General Assembly Seats NTC of Libya as Country’s Representative for Sixty-Sixth Session». 16 September 2011. [http://www.un.org/News/Press/docs/2011/ga11137.doc.htm]. Retrieved 16 September 2011.</ref> ) басшысы (еншілес), Ливияның революциондық пәрмен беру алқымының төрағасы (1969 – 1977), Ливия қорғаныс премьер-министрі және министрі (1970 – 1979), Жалпы Халықтық Конгресс бас хатшысы (1977 – 1979), полковник (1969 жылдан бастап 2011 жылға дейін). Қаддафи барлық лауазымдардан бас тартқаннан кейін, ''Ағайын көсем және революция басшысы''<ref>Daniel Don Nanjira, ''African Foreign Policy and Diplomacy: From Antiquity to the 21st Century'', Greenwood Publishing Group, 2010, p. [http://books.google.com/books?id=2foVQSzjVsEC&lpg=PA279&dq=%22Brotherly%20Leader%20and%20Guide%20of%20the%20First%20of%20September%20Revolution%20of%20the%20Great%20Socialist%20People's%20Libyan%20Arab%20Jamahiriya%22&pg=PA279#v=onepage&q&f=false 279] n. 2</ref><ref>US Department of State’s Background Notes, (қараша 2005) [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm <u>«Libya — History»<u></u></u>], ''[[United States Department of State]]''. Тексерілген 14 шілде 2006.</ref>. Монархияны жойғаннан соң, өзінің үш томдық "Жасыл кітап" атты еңбегінде жазған "Үшінші әлемдік теорияны", Джамахирия - жаңа басқару жүйесін құрды. Мұнай өндіруден келген ақшаны, ливия басшылары, әлеуметтік мұқтаждарға жұмсады. Осының арқасында, 1970 жылдарының ортасында, масштабты мемлекеттік тұрғын үйлер құрылыстар, білім беру және денсаулық сақтау жобаларын дамуына қол жеткізді. Қаддафидің басқару жылдарында, Ливияны, бірнеше рет, басқа мемлекеттердің жұмысына араласуын айыптады. 1977 жылы Мысыр мемлекетімен шекаралық соғыс болды. 1980 жылдары мемлекет Чадтағы қарулы жанжалға тартылды. Панарабизм қолдаушысы болғандықтан, Қаддафи басқа мемлекеттермен бірігуге тырысты. 2011 жылдың 27 маусымында, азаматтық соғысы кезінде, Халықаралық қылмыстық соты, Қадаффины өлтіру, заңсыз қамауға алу айыптары бойынша, тұтқынға алуға рұқсат береді.<ref name="МУС"/> 2011 жылдың қараша айында, Сирт қаласын Ұлттық өту алқасының күштерімен алуынан соң қаза табады.<ref>{{cite news | title=Убит Муаммар Каддафи|publisher=metronews.ru| url=http://www.metronews.ru/novosti/ubit-muammar-kaddafi-foto/Tpokju!AcrfinUlKbL3o/| lang=ru}}</ref>. == Өмірбаяны == === Жас кезі === Муаммар Мухаммад Абу Миняр Аль-Каддафи Каср Абу Хади маңында, Ливияның батысындағы Триполитания шөлдеріндегі Сирт қаласының маңындағы ауылдық жерде дүниеге келген. Оның отбасы Каддафа деп аталатын кішкентай, салыстырмалы түрде ықпалды емес тайпалық топтан шыққан, ол араб тілінен шыққан. Оның анасы Айша бин Ниран (1978 жылы қайтыс болды), ал оның әкесі Мұхаммед Абдул Салам бин Хамед БИН Мохаммад болды, ол Әбу Мениар ретінде белгілі болды (1985 жылы қайтыс болды); соңғысы ешкі мен түйе шопанының аз өмір сүруін тапты Кейбір дереккөздер оның әжесі исламды қабылдаған еврей деп мәлімдеді. Басқа заманауи Каддафтар сияқты, көшпелі бедуин тайпалары сияқты, отбасы сауатсыз болды және туу туралы жазбаларды жүргізбеді. Көптеген өмірбаяншылар 7 маусымды Каддафидің туған күні деп санайды; дегенмен, оның туған күні нақты белгісіз және дереккөздер оның 1942 жылы немесе 1943 жылдың көктемінде туылғанын айтады, биографтар Дэвид Бланди мен Эндрю Лайсетт Каддафидің дүниеге келуі 1940 жылға дейін болуы мүмкін деп атап өтті. Каддафидің үш үлкен әпкесі болды және ол ата-анасының жалғыз ұлы болды. Бедуин мәдениетінде Каддафидің тәрбиесі оның жеке талғамына өмір бойы әсер етті; ол шөлді қаладан артық көрді және сол жерде ойлау үшін зейнетке шықты Каддафи бала кезінен Еуропалық отарлық державалардың Ливияға қатысы бар екенін білді; оның елін Италия басып алды және екінші дүниежүзілік соғыстың Солтүстік африка жорығы кезінде Ливия итальяндық және британдық күштер арасындағы қақтығыстың куәсі болды. Кейінгі мәлімдемелерге сәйкес, Каддафидің атасы Абдессалам Буминярды 1911 жылы Итальяндық шапқыншылық кезінде Италия әскері өлтірген. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Ливияны Британдық және француз әскерлері басып алды. Ұлыбритания мен Франция елді өз империялары арасында бөлуді қарастырды, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы елге саяси тәуелсіздік берілуі керек деп шешті, 1951 жылы Ливия Біріккен Корольдігін, саяси партияларға тыйым салған және билікті орталықтандырған батысшыл монарх Идристің басшылығымен федералды мемлекетті өз қолыммен құрды Отбасы Алғашқы жары Фатхиа әл-Нұри Халедпен [[1970 жыл]]ы ажырасқан. Екінші жары Сафия Фаркаш әл-Барасси ([[1952 жыл]]ы дүниеге келген). Ол Африканың [[бірінші ханым]]дар одағында [[вице-президент]] қызметін атқарды және ''Buraq Air'' әуе компаниясының иесі ретінде де танымал <ref>[http://ria.ru/arab_mm/20111020/465548492.html Семья Муамара Каддафи] - Риа Новости</ref>. === Білім және саяси белсенділік: 1950-1963 жылдары === Каддафидің ең алғашқы білімі діни сипатта болды, оны жергілікті ислам мұғалімі берді. Кейіннен бастауыш мектепке бару үшін көрші Сиртке көшіп, төрт жыл ішінде алты сыныпты бітірді. Ливиядағы білім тегін болған жоқ, бірақ әкесі қаржылық қиындықтарға қарамастан ұлына үлкен пайда әкеледі деп ойлады. Бір апта бойы Каддафи мешітте ұйықтап, демалыс күндері ата-аналарына бару үшін 32 шақырым жүрді. Мектепте Каддафиді бедуин деп мазақ етті, бірақ ол өзінің жеке басын мақтан тұтты және басқа бедуиндік балаларда мақтаныш сезімін оятты. Сирттан ол және оның отбасы Ливияның орталық бөлігінің оңтүстігіндегі Фезцандағы Сабха базарына көшіп келді, онда әкесі тайпа көсемінің қамқоршысы болып жұмыс істеді, ал Муаммар орта мектепте оқыды, оны ата-анасы да жасамады. Каддафи осы мектепте танымал болды; онда пайда болған кейбір достар оның соңынан маңызды лауазымдарға ие болды Сабхадағы көптеген мұғалімдер мысырлықтар болды, ал Каддафи алдымен панараб газеттері мен радио хабарларына, әсіресе Каирдің "арабтардың дауысына " қол жеткізді". Каддафи балалық шағында араб әлемін дүр сілкіндірген маңызды оқиғалардың куәсі болды, оның ішінде 1948 жылғы араб-израиль соғысы, 1952 жылғы Египет төңкерісі, 1956 жылғы Суэц дағдарысы және 1958-1961 жылдар аралығында Біріккен Араб Республикасының қысқа өмір сүруі. Каддафи Египет Араб Республикасында оның кейіпкері, Президент Гамале Абдель Насердің қол астында болған саяси өзгерістерге таң қалды. Нассер Араб ұлтшылдығын жақтады; Батыс отаршылдығынан, неоколониализмнен және сионизмнен бас тарту; капитализмнен социализмге көшу. Каддафиге Насердің "революция философиясы" кітабы әсер етті, онда төңкерісті қалай бастау керектігі сипатталған. Мысырлық Каддафи мұғалімдерінің бірі Махмуд Эфай, дереккөздерге сүйенсек, жас жігіттің саяси идеяларына жанашыр болып, оған не үшін сәтті екенін айтты Каддафи демонстрациялар ұйымдастырып, монархияны сынға алған плакаттар таратты. 1961 жылдың қазан айында ол Сирияның Біріккен Араб Республикасынан бөлінуіне қарсы наразылық шеруін басқарды және насерге қолдау жеделхаттарын жіберуге қаражат жинады. Тәртіпсіздік салдарынан жиырма студент қамауға алынды. Каддафи мен оның серіктері де жергілікті қонақүйдің терезелерін сындырды, оны алкогольмен қамтамасыз етті деп айыптады. Каддафиді жазалау үшін билік оны және оның отбасын Сабхадан қуып шығарды. Каддафи Мисратаға көшіп, онда Мисрата орта мектебінде оқыды. Араб ұлтшылдық белсенділігіне деген қызығушылығын қолдай отырып, ол қалада жұмыс істейтін тыйым салынған саяси партиялардың кез-келгеніне, соның ішінде араб ұлтшылдық қозғалысына, Баас АРАБ СОЦИАЛИСТІК партиясына және Мұсылман бауырларына қосылудан бас тартып, фракционалдылықты қабылдамайтынын айтты. Ол Насер мен 1789 жылғы Француз төңкерісі, сондай-ақ Сирия политінің жұмысы туралы көп оқыды === Әскери дайындығы: 1963-1966 жылдары === Каддафи Бенгазидегі Ливия университетінде тарихты ұзақ оқымады, содан кейін әскери қызметке түсу үшін оқуын тастады. Полиция құжатына қарамастан, ол 1963 жылы Бенгазидегі Корольдік Әскери академияда Мисратадағы бірнеше пікірлес достарымен бірге оқуды бастады. Қарулы Күштер ливиялықтар үшін әлеуметтік сатыға көтерілудің жалғыз мүмкіндігі болды, ал Каддафи оларды саяси өзгерістің ықтимал құралы деп санады. Идрис кезінде Ливия қарулы күштері британдық әскери күштермен оқытылды; бұл британдықтарды Империалист деп санайтын Каддафиді ашуландырды және сәйкесінше ағылшын тілін үйренуден бас тартты және британдық офицерлермен дөрекі болды, нәтижесінде емтихандарды сәтсіз аяқтады. Британдық нұсқаушылар оны бағынбағаны және дөрекі әрекеті үшін 1963 жылы әскери академия командирінің өліміне қатысы бар деген күдіктері туралы хабарлады. Бұл хабарламалар еленбеді және Каддафи тез арада курстан өтті 1964 жылы Каддафи бір топ адал кадрлармен бірге еркін офицерлер қозғалысының Орталық комитетін, мысырлық насерит предшественниктің атымен аталған революциялық топты құрды. Каддафи бастаған олар жасырын кездесулер өткізіп, жалақыларын бірыңғай қорға біріктіріп, жасырын ұяшықтар жүйесінде ұйымдастырылды. Каддафи Ливияны аралап, барлау мәліметтерін жинап, жанашырлармен байланыс орнатты, бірақ үкіметтің арнайы қызметтері оны кішкентай қауіп деп санады. 1965 жылы тамызда жоғары білім алған Каддафи армия байланыс корпусында байланыс офицері болды. 1966 жылы сәуірде ол Ұлыбританияға әрі қарай оқуға жіберілді; тоғыз ай бойы ол Беконсфилд, Бакингемшир уезінде ағылшын тілі курсын, Дорсет уезіндегі Бовингтон лагеріндегі әскери авиация корпусының әскери байланыс нұсқаушылары курсын және Кент уезіндегі Хайте жаяу әскер байланысының нұсқаушылары курсын оқыды. Әскери байланысты зерттеу бойынша Бовингтон курстарының директоры Каддафи ағылшын тілін үйрену мәселелерін сәтті жеңіп, сөйлеу бұрылыстарын жақсы меңгергенін айтты. Каддафидің сүйікті хоббиі оқу және футбол ойнау екенін атап өтіп, оны "Көңілді офицер, әрқашан көңілді, еңбекқор және саналы"деп санады. Каддафи Англияны ұнатпады, Британдық Армия офицерлері оны нәсілдік негізде қорлады және елдің мәдениетіне бейімделу қиынға соқты; Лондонда өзінің араб тұлғасын растай отырып, ол дәстүрлі Ливия киімдерінде Пиккадиллиді аралап жүрді. == Ливия Араб Республикасы == <blockquote>Ливия Азаматтары! Жүрегіңізді толғандырған ішкі ұмтылыстар мен армандарға жауап ретінде, өзгеріс пен рухани жаңарудың үздіксіз талаптарына жауап ретінде, осы идеалдар үшін ұзақ уақытқа созылған күреске жауап ретінде, көтеріліс туралы үндеуіңізді тыңдап, сізге берілген армия күштері бұл тапсырманы өз мойнына алып, реакциялық және жемқор режимді құлатты, оның ашуы жүрек айнуын тудырды және қорқынышты болды. бәріміз. Бір соққымен біздің батыл әскеріміз бұл пұттарды құлатып, олардың бейнелерін жойды. Бір соққымен армия ғасырлар бойғы қараңғылық дәуірін Бостандық нұрымен жарықтандырды, оның барысында біз түрік қамытын, итальяндық отаршылдықты, содан кейін бұл реакциялық және ыдырайтын режимді бастан өткердік, бұл сыбайлас жемқорлық, бөліну, сатқындық пен сатқындықтың ошағынан басқа ештеңе емес еді. - Каддафидің билікті басып алғаннан кейінгі радиода сөйлеген сөзі, 1969 жыл</blockquote>Идрис Үкіметі 1960 жылдардың аяғында танымал бола бастады; ол Ливиядағы дәстүрлі аймақтық және тайпалық келіспеушіліктерді күшейтіп, елдің федералды жүйесін елдің мұнай байлығын пайдалану үшін орталықтандырды. Мұнай өнеркәсібінде сыбайлас жемқорлық пен патронаждың қалыптасқан жүйелері кеңінен таралды. Араб ұлтшылдығы барған сайын танымал бола бастады және 1967 жылы Израильмен алты күндік соғыста Египет жеңіліске ұшырағаннан кейін наразылықтар басталды; Идрис әкімшілігі Батыс державаларымен одақтас болғандықтан Израильді жақтады деп саналды. Триполи мен Бенгазиде Батысқа қарсы тәртіпсіздіктер басталды, ал Ливиялық жұмысшылар Мысырмен ынтымақтасу үшін мұнай терминалдарын жауып тастады. 1969 жылға қарай Америка Құрама Штаттарының Орталық барлау басқармасы Ливия қарулы күштерінің бір бөлігі төңкерісті бастайды деп күтті. 1969 жылдың ортасында Идрис жазды Түркия мен Грецияда өткізу үшін шетелге кетті. Каддафидің еркін офицерлері бұған "Иерусалим" операциясын бастай отырып, монархияны құлату мүмкіндігін көрді. 1 қыркүйекте олар Триполи мен Бенгазидегі әуежайларды, полиция бекеттерін, радиостанцияларды және мемлекеттік органдарды басып алды. Каддафи Бенгазидегі Берк казармаларын өз бақылауына алды, ал Омар Мехейши Триполи казармаларын басып алды, ал Джаллуд қалалық зениттік батареяларды басып алды. Хвелди Хемейди мұрагер ханзада Сейид Хасан Ар-Рид әл-Махди ас-Сенуссиді тұтқындауға және оны таққа таласудан бас тартуға мәжбүр етуге жіберілді. Олар айтарлықтай қарсылыққа тап болмады және монархистерге қарсы іс жүзінде зорлық-зомбылық жасамады. Каддафи монархиялық үкіметті құлатқаннан кейін, ол Ливия Араб республикасының құрылғанын жариялады. Радио арқылы халыққа үндеу жасай отырып, ол "реакциялық және жемқор" режимнің аяқталғанын жариялады, "оның иісі жүрек айнуын тудырады және бәрімізді қорқытады". Төңкерістің қансыз сипатына байланысты ол бастапқыда "ақ революция" деп аталды, бірақ кейінірек ол болған күннің құрметіне "бірінші қыркүйек төңкерісі" деп аталды. Каддафи "еркін офицерлер" төңкерісі Ливияның әлеуметтік-экономикалық және саяси сипатындағы кең ауқымды өзгерістердің басталуын білдіретін революция болды деп сендірді. Ол революция "Бостандық, социализм және бірлік" дегенді білдіреді және келесі жылдары осы мақсатқа жету үшін шаралар қабылдады. === Көшбасшылықты шоғырландыру: 1969-1973 жылдары === 12 мүшеден тұратын Еркін офицерлердің Орталық Комитеті өзін революциялық қолбасшылық кеңесі, жаңа Республиканың Үкіметі деп жариялады. Лейтенант Каддафи революциялық қолбасшылық кеңесінің төрағасы болды, сондықтан нақты Мемлекет басшысы болды, сонымен қатар полковник атағын берді және Қарулы Күштердің Бас қолбасшысы болды. Джалуд премьер-министр болды және революциялық қолбасшылық кеңесінің саясатын жүзеге асыру үшін Сүлейман Магриби бастаған азаматтық Министрлер Кеңесі құрылды. Ливияның әкімшілік астанасы Эль Бейдадан Триполиге көшірілді. Теориялық тұрғыдан революциялық қолбасшылық Кеңесі консенсус негізінде жұмыс істейтін алқалы орган болғанымен, Каддафи оған үстемдік етті. Кейбіреулер Каддафидің шамадан тыс деп санайтындарын тоқтатуға тырысты. Каддафи Үкіметтің қоғамдық тұлғасы болып қала берді, ал революциялық қолбасшылық Кеңесінің басқа мүшелерінің тұлғалары 1970 жылдың 10 қаңтарында ғана жария етілді. Революциялық қолбасшылық кеңесінің мүшелері жұмыс ортасы мен орта таптың жастары болды, олардың ешқайсысында университеттік білім жоқ; олар бұрын елді басқарған бай, жоғары білімді консерваторлардан ерекшеленді. Төңкерісті аяқтаған соң революциялық қолбасшылық Кеңесі революциялық үкіметті нығайту және елді жаңғырту жөніндегі өз ниетін іске асыруға кірісті . Олар монархистер мен бұрынғы патша Идрис сенуситтік клан мүшелерін саяси әлемнен және Ливия қарулы күштерінен қуып шығарды; Каддафи бұл элита Ливия халқының еркіне қарсы деп санайды және оны қуып шығару керек деп санайды. Әр түрлі монархиялық саясаткерлер мен журналистердің істерін қарау үшін" халық соттары " құрылды, олардың көпшілігі түрмеге жабылды, бірақ ешқайсысы орындалмады. Идрис сырттай өлім жазасына кесілді. 1970 жылы мамырда зиялы қауымды революция идеяларымен таныстыру мақсатында революциялық интеллигенция семинары өткізілді, сол жылы қабылданған заңнаманы қайта қарау және өзгерту зайырлы және діни заң кодекстерін біріктіріп, шариғатты құқықтық жүйеге енгізді. Жарлықтарды басқара отырып, революциялық қолбасшылық кеңесі саяси партияларға монархиялық тыйым салуды сақтап қалды, 1970 жылы мамырда кәсіподақтарға тыйым салды, ал 1972 жылы жұмысшылардың ереуілдерін жариялады және газет шығаруды тоқтатты. 1971 жылдың қыркүйегінде Каддафи реформаның қарқынына көңілі толмайтынын айтып, отставкаға кетті, бірақ бір айдан кейін өз лауазымына оралды. 1973 жылы ақпанда ол қайтадан зейнетке шығып, келесі айда қайтадан оралды ==== Сыртқы қатынастар ==== Насердің Араб ұлтшылдығының революциялық қолбасшылық Кеңесіне әсері бірден байқалды. Әкімшілікті Египет, Сирия, Ирак және Суданның көршілес араб ұлтшыл режимдері бірден мойындады, оның үстіне Египет революциялық қолбасшылықтың тәжірибесіз Кеңесіне көмектесу үшін сарапшыларды жіберді. Каддафи бүкіл Солтүстік Африка мен Таяу Шығысты қамтитын біртұтас араб мемлекетін құру қажеттілігін жариялау арқылы панарабтық идеяларды насихаттады. 1969 жылы желтоқсанда Ливия Египет пен Суданмен бірге Триполи Жарғысына қол қойды. Нәтижесінде араб революциялық Майданы құрылды, бұл үш ұлттың түпкілікті саяси бірлестігіне алғашқы қадам ретінде ойластырылған ұлттық бірлестік. 1970 жылы Сирия Біріккен Ұлттар ұйымына қосылуға ниет білдірді. Насер 1970 жылы қыркүйекте кенеттен қайтыс болды, ал Каддафи оның жерлеу рәсімінде көрнекті рөл атқарды. Насердің орнына Анвар Садат келді, ол араб елдеріне біртұтас мемлекет құруды емес, 1971 жылы сәуірде жүзеге асырылған саяси Федерация құруды ұсынды; Египет, Сирия және Судан Ливияның мұнай ақшасынан үлкен субсидиялар алды. 1972 жылы ақпанда Каддафи мен Садат бірігу туралы бейресми Хартияға қол қойды, бірақ ол ешқашан орындалмады, өйткені келесі жылы олардың арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Садат Ливияның радикалды бағытынан қорқып, 1973 жылдың қыркүйегіне белгіленген федерацияны жүзеге асыру мерзімі ешқандай әрекетсіз өтті. 1969 жылғы төңкерістен кейін төрт державаның өкілдері — Франция, Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары және Кеңес Одағы — революциялық қолбасшылық кеңесінің өкілдерімен кездесуге шақырылды. Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттары Ливиядағы әскери базаларының жағдайын қамтамасыз етуге үміттеніп, одан әрі тұрақсыздықтан қорқып, дипломатиялық тануды тез кеңейтті. Каддафидің расположыласына ие боламын деп үміттеніп, 1970 жылы Америка Құрама Штаттары оған кем дегенде бір жоспарланған қарсы төңкеріс туралы хабарлады. Революциялық қолбасшылық Кеңесімен жұмыс қарым-қатынасын орнатудың мұндай әрекеттері сәтсіз аяқталды; Каддафи ұлттық егемендікті қалпына келтіруге және шетелдік отарлық және империалистік Ықпал деп атаған нәрседен арылуға бел буды. Оның әкімшілігі Америка Құрама Штаттары мен Ұлыбританиядан өздерінің әскери базаларын Ливиядан шығаруды талап етті, Каддафи "халық дауысын білдіру үшін көтерілген қарулы күштер" деп мәлімдеді. Италияның ықпалын азайту үшін 1970 жылдың қазан айында Италияға тиесілі барлық активтер иеліктен шығарылды, ал 12 мың адамнан тұратын итальяндық қауымдастық Ливия еврейлерінің кішігірім қауымдастығымен бірге Ливиядан қуылды. Бұл күн "кек күні" деп аталатын ұлттық мерекеге айналды". Италия бұл 1956 жылғы Италия-Ливия келісіміне қайшы келеді деп шағымданды, дегенмен Біріккен Ұлттар Ұйымының санкциялары орындалмады. Жерорта теңізіндегі Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымының күшін азайту мақсатында 1971 жылы Ливия Мальтадан Солтүстік Атлантикалық Келісім ұйымына өз жерлерін әскери базаға пайдалануға рұқсат беруді тоқтатуды талап етті, өз кезегінде Мальтаға шетелдік көмек ұсынды. Мальаға келгеннен кейін Мальта үкіметі Солтүстік Атлантикалық Келісім ұйымына аралды пайдалануға рұқсат беруді жалғастырды, бірақ Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы оны ар-ға соққы беру үшін пайдаланбаған. Каддафи АҚШ-ты Израильдің қолдауы үшін ерекше сынға алды және Израиль-Палестина қақтығысында палестиналықтардың жағына шықты, 1948 жылы Израиль Мемлекетінің құрылуын араб әлеміне енгізілген Батыс отаршылдық оккупациясы ретінде қарастырды. Ол Израиль мен Батыс күштеріне қарсы палестиналық зорлық-зомбылық өз Отанын отарлауға қарсы күресетін езілген халықтың ақталған реакциясы деп санайды . Араб мемлекеттерін Израильге қарсы "үздіксіз соғыс" жүргізуге шақырып, 1970 жылы Израильге қарсы содырларды қаржыландыру үшін жиһад қорын құрды. 1972 жылы маусымда Каддафи Израильге қарсы партизандарды даярлау үшін алғашқы насерит еріктілер орталығын құрды. Каддафи әлемдегі басқа жауынгерлік топтарға, соның ішінде Қара пантера партиясына, Ислам ұлтына, Тупамаросқа, 19 сәуірдегі қозғалысқа және Никарагуадағы Сандинистік ұлттық азаттық майданына, Африка ұлттық конгресіне және Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы күрестегі басқа азаттық қозғалыстарға қаржылық қолдау көрсетті, уақытша Ирландия Республикалық Армиясы, Баск елі және Бостандық, тікелей әрекет, Еуропадағы қызыл бригадалар мен Қызыл Армия фракциясы, Армян Құпия Армиясы, Жапон Қызыл Армиясы, еркін Ачеха қозғалысы және Филиппиндегі Моро Ұлттық Азаттық майданы. Каддафи өзі қаржыландырған тараптарды таңдауда түсініксіз болды, кейде қақтығыста бір тарапты қолдаудан екінші Тарапқа ауысады, мысалы, Эритреяның тәуелсіздік соғысы. 1970 жылдардың ішінде бұл топтар Ливиядан қаржылық қолдау алды, ол үшінші әлемнің отаршылдық пен неоколониализмге қарсы күресінде көшбасшы ретінде қарастырыла бастады. === "Халық төңкерісі": 1973-1977 жылдары === 1973 жылы 16 Сәуірде Каддафи Зуварда сөйлеген сөзінде "халық революциясының" басталуын жариялады. Ол революцияны бес тармақтан тұратын жоспардан бастады, біріншісі революциялық қаулылармен алмастырылуы керек барлық қолданыстағы заңдардың таратылуын қарастырды. Екінші абзац революцияның барлық қарсыластарын жою керек деп жариялады, ал үшіншісі Каддафи жариялағандай, бюрократия мен буржуазияның барлық іздерін жоятын әкімшілік революцияны бастады. Төртінші абзац халық комитеттерін құрып, төңкерісті қорғау үшін Қарулы болуы керек деп мәлімдеді, ал бесінші тармақ Ливияны" улы " шетелдік әсерлерден тазарту үшін мәдени революцияның басталуын жариялады. Ол революцияның осы жаңа кезеңі туралы Ливия, Египет және Францияда дәріс оқи бастады. Процесс ретінде ол китте жүзеге асырылған Мәдени төңкеріспен көп байланысты болды. Халықтық революция аясында Каддафи Ливия халқына саяси сананы арттыру арналары ретінде Жалпыға ортақ халық комитеттерін құруды ұсынды. Каддафи бұл кеңестерді құру бойынша ешқандай ұсыныс жасамаса да, олар партияларға негізделген дәстүрлі өкілдік жүйеден гөрі демократиялық болатын тікелей саяси қатысудың бір түрі болады деп сендірді. Ол Кеңестер халықты революциялық қолбасшылық кеңесін қолдауға жұмылдырады, дәстүрлі көшбасшылар мен бюрократияның билігіне нұқсан келтіреді және халық таңдаған жаңа құқықтық жүйені құруға мүмкіндік береді деп үміттенді. Мұндай комитеттердің көпшілігі мектептер мен колледждерде құрылды, онда олар қызметкерлерді, курстар мен оқулықтарды елдің революциялық идеологиясына сәйкестігін тексеруге жауапты болды. Халық комитеттері революциялық қолбасшылық Кеңесі рұқсат еткен шектерде шешім қабылдауда халықтың көп қатысуына әкелді , бірақ тайпалық келіспеушіліктер мен шиеленісті күшейтті. Комитеттер сонымен қатар қауіпсіздік қызметтеріне баасистерді, марксистерді және исламистерді тұтқындауға әкелген революциялық қолбасшылық Кеңесіне сыни көзқараспен адамдарды табуға көмектесетін бақылау жүйесі ретінде қызмет етті. Пирамида құрылымында әрекет ете отырып, бұл комитеттердің негізгі формасы жергілікті жұмыс топтары болды, олар сайланған өкілдерді аудандық деңгейге, сол жерден Жалпы Халықтық Конгресс пен Жалпы Халықтық комитет арасында бөлінген ұлттық деңгейге жіберді. Олардың үстінде Каддафи және революциялық қолбасшылық Кеңесі қалды, ол барлық негізгі шешімдерге жауап берді. Аймақтық және рулық сәйкестікті жеңе отырып, комитеттер жүйесі ұлттық интеграция мен орталықтандыруға ықпал етіп, бақылауды күшейтті. === Үшінші дүниежүзілік теория және "Жасыл кітап" === 1973 жылы маусымда Каддафи халықтық революцияның негізі ретінде саяси идеологияны құрды: үшінші дүниежүзілік теория. Бұл тәсілді Америка Құрама Штаттары да, Кеңес Одағы да империалистік елдер ретінде қарастырды және осылайша Батыс капитализмін, сондай-ақ марксистік-лениндік атеизмді қабылдамады. Бұл тұрғыда ол Қытайдың саяси жетекшісі Мао Цзэдун жасаған "үш әлем" теориясына ұқсас болды . Осы теория аясында Каддафи ұлтшылдықты прогрессивті күш ретінде мақтады және империализмге қарсы исламдық және үшінші әлемді басқаратын панараб мемлекетін құруды жақтады. Каддафи Ислам осы идеологияда шешуші рөл атқарады деп санайды, исламдық қайта өрлеу дәуіріне шақырады, ол Құранның шығу тегіне оралады, ғылыми түсіндірулер мен хадистерді қабылдамайды; осылайша ол көптеген Ливиялық дін қызметкерлерін ашуландырды. 1973 және 1974 жылдары оның үкіметі шариғатқа заңды қолдауды тереңдетті, мысалы, қарақшылық үшін сотталған адамдарға жаза ретінде. Каддафи үшінші дүниежүзілік теорияны 1975-1979 жылдар аралығында жарық көрген және "Жасыл кітап"деген атпен белгілі үш қысқа томмен қорытындылады. Бірінші том демократия мәселесіне арналды, онда тікелей жалпыға ортақ халық конгрестерінің пайдасына өкілдік жүйелердің кемшіліктері сипатталды. Екінші том Каддафидің социализмге деген сенімін қарастырады, ал үшіншісі отбасы мен тайпаға қатысты әлеуметтік мәселелерді зерттейді. Егер алғашқы екі том түбегейлі реформаларды жақтаса, үшіншісі ерлер мен әйелдер тең болғанымен, олар биологиялық тұрғыдан өмірдегі әртүрлі рөлдерге арналған деп жариялап, әлеуметтік консервативті ұстанымға ие болды. Кейінгі жылдары каддафистер "өкілдік — алдау" сияқты "жасыл кітаптан"дәйексөздерді ұран ретінде қабылдады. Сонымен қатар, 1975 жылдың қыркүйегінде Каддафи кеңестер мен Араб Социалистік одағы арасындағы қарым-қатынасты жақсарту міндеттерін қойып, халықты жұмылдыруды арттыру үшін одан әрі шаралар қабылдады. 1975 жылы Каддафи үкіметі сыртқы саудаға мемлекеттік монополия жариялады. Оның барған сайын түбегейлі реформалары, шетелдік мақсаттарға жұмсалған мұнай сатудан түскен табыстың көптігімен бірге, Ливияда, әсіресе елдің сауда класы арасында наразылық тудырды. 1974 жылы Ливияда Каддафи Үкіметіне алғашқы азаматтық шабуыл болды, ол кезде Бенгазидегі армия ғимараты бомбаланды. Оппозицияның көп бөлігі революциялық қолбасшылық Кеңесінің мүшесі Омар Мохейшидің айналасында болды. Революциялық қолбасшылық Кеңесінің мүшесі Башир Сагир әл-Хаваадимен бірге ол Каддафиге қарсы төңкеріс жоспарын жасай бастады. 1975 жылы олардың қастандығы ашылып, олар Садаттың Египетінен пана алып, жер аударылуға қашып кетті. Осыдан кейін революциялық қолбасшылық Кеңесінің бес мүшесі ғана қалды, ал билік Каддафидің қолында одан әрі шоғырланды. Бұл революциялық ком Кеңесінің ресми түрде жойылуына әкелді. 1975 жылдың қыркүйегінде Каддафи әскерді тазалап, 200-ге жуық аға офицерді тұтқындады, ал қазан айында революцияның қауіпсіздігі жөніндегі құпия басқарманы құрды. 1976 жылы сәуірде ол университеттердегі жақтастарын "революциялық студенттік кеңестер" құруға және "реакциялық элементтерді"қуып шығаруға шақырды. Сол жылы Триполи мен Бенгази университеттерінде каддафистік студенттермен де, полициямен де қақтығыстарға әкелетін анти-дафистік студенттік демонстрациялар басталды. Революциялық қолбасшылық кеңесі бұған жаппай қамауға алу арқылы жауап берді және жастар үшін міндетті Ұлттық қызметті енгізді. 1977 жылдың қаңтарында екі келіспейтін студент пен бірнеше Армия офицерлері көпшілік алдында Асылды; Amnesty International мұны каддафистік Ливиядағы алғашқы оқиға ретінде айыптады, онда қарсыластар таза саяси қылмыстар үшін өлім жазасына кесілді. Келіспеушілік сонымен бірге Каддафиді қозғалыс жасады деп айыптаған консервативті дінбасылар мен "Мұсылман бауырлар" тарапынан пайда болды. === Сыртқы қатынастар === Анвар Садат Египет президенті болғаннан кейін Ливияның Египетпен қарым қатынасы нашарлады. Кейінгі жылдары олардың арасында қырғи қабақ соғыс жағдайы пайда болды. Садат Каддафидің болжамсыздығына ашуланып, Египетке Ливиядағы сияқты мәдени революция қажет деп сендірді. 1973 жылы ақпанда Израиль әскерлері Libyan Arab Airlines авиакомпаниясының 114 рейсін құлатты, ол құмды дауыл кезінде Египеттің әуе кеңістігінен Израиль басқаратын аумаққа шықты. Каддафи Египеттің оқиғаның алдын алу үшін көп жұмыс жасамағанына ашуланды және кек алу үшін Израильдің 25 жылдығына орай американдық еврейлер Хайфаға жүзу үшін жалдаған Британдық кеме Queen Elizabeth 2-ді жоюды жоспарлады. Каддафи мысырлық сүңгуір қайыққа кемені нысанаға алуды бұйырды, бірақ Садат әскери эскалациден қорқып, бұйрықты жойды. Кейінірек Египет пен Сирия Йом Киппурдың Исраилге қарсы соғысын оның келісімінсіз жоспарлаған кезде, Каддафи ашуланды және Египет соғысты жалғастырудың орнына бейбіт келіссөздерге келіскен кезде ашуланды. Каддафи Египет басшысына ашық түрде дұшпандық танытып, Садатты құлатуға шақырды. Судан Президенті Джафар Нимейри Садатты жақтаған кезде, Каддафи оған қарсы шығып, Судан халық-азаттық армиясының Ниемейриді құлатуға әрекетін қолдады. Сириямен қарым-қатынас Ливандағы азаматтық соғыс оқиғаларына байланысты нашарлады. Бастапқыда Ливия да, Сирия да Араб лигасының бітімгершілік күштеріне әскерлер берді, дегенмен Сирия армиясының Ливан Ұлттық қозғалысына шабуылынан кейін Каддафи Сирия президенті Хафез әл-Асадты "ұлттық опасыздық жасады" деп ашық айыптады; ол Сирияның әрекеттерін сынға алған жалғыз араб жетекшісі болды. 1972 жылдың аяғында — 1973 жылдың басында Ливия аннексиялау үшін Чадқа басып кірді. Исламды насихаттауды мақсат еткен Каддафи 1973 жылы Исламға шақыру қоғамын құрды, ол он жыл ішінде Африка бойынша 132 орталық ашты. 1973 жылы ол өзінің сеніміне Габон президенті Омар Бонгоны бұрды және ол бұл әрекетті үш жылдан кейін Орталық Африка Республикасының Президенті Жан-бедел Бокассамен қайталады. 1973-1979 жылдар аралығында Ливия Африка елдеріне, атап айтқанда Заир мен Угандаға 500 миллион АҚШ доллары көлемінде көмек көрсетті және сауда мен дамуға ықпал ету үшін осы елдерде бірлескен кәсіпорындар құрды. Каддафи сонымен бірге Африканың сегіз мемлекетін 1973 жылы Израильмен дипломатиялық қатынастарды үзуге сендіру үшін қаржылық ынталандыруды қолдана отырып, Израильдің Африкадағы ықпалын төмендетуге тырысты. Ливия Каддафи мен Пәкістанның премьер-министрі Зульфикар Али Бхутто арасында да тығыз байланыс орнатылды: екі ел ядролық зерттеулер алмасты. Каддафи Мағребте тығыз байланыстарды дамытуға тырысты; 1974 жылы қаңтарда Ливия мен Тунис саяси одақ — араб Ислам Республикасы құрылғанын жариялады. Каддафи мен Тунис президенті Хабиб Бургиба бұл қадамды жақтағанымен, ол Тунисте терең танымал болмады және көп ұзамай одан бас тартты. Каддафи жауап ретінде 1980 жылдары Тунистегі үкіметке қарсы содырларға демеушілік жасады. Алжирге назар аудара отырып, 1975 жылы Ливия Хасси Месаудта қорғаныс одағына қол қойды, ол "мароккалық экспансионизмге" қарсы тұру үшін, сонымен қатар Мароккоға қарсы тәуелсіздік үшін күресте Батыс Сахараның Сагиа Эль Хамра мен Рио-де-Ороны азат етудің халықтық майданын қаржыландырды. Ливия экономикасын әртараптандыру мақсатында Каддафи Үкіметі Fiat сияқты ірі еуропалық корпорациялардың акцияларын сатып ала бастады, сонымен қатар Мальта мен Италияда мұнай өңдеу кезінде құнды табыс көзіне айналды == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ливия]] ru68q604y5c4b19i6me2jerqczh2wvo 0 155331 3610636 3385192 2026-05-28T18:20:57Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Адольф Арцишевский]] бетін [[Адольф Альфонсович Арцишевский]] бетіне жылжытты 3385192 wikitext text/x-wiki '''Адольф Арцишевский''' (7.1.1938. РКФСР. [[Кемер облысы]], [[Прокопьевск қаласы]]) - журналист, қаламгер, сценарийст.<ref>"Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5</ref>. [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]- ді және [[КСРО Жазушылар одағы жанындағы Жоғары әдебиет курсы]]н бітіргеннен кейін [["Красноярский рабочий" газеті]]нің тілшісі, [[Краснояр өлкесі]] аудандық газеттерінде бөлім меңгерушісі, Қазақстан салалық [[журнал]]дарында, [[радио]]да, "Жазушы" баспасында және [["Простор" журналы]]нда қызмет жасады. [[Алматы қаласы]]ндағы жасөспірімдер театрында, [[М.Лермонтов атындағы академиялық орыс драма театры]]нда әдебиет бөлімінің меңгерушісі, [["Қазақфильм" студиясы]]нда "Тоғысқан тағдырлар" атты телехикаяның бас редакторы, "Новая эра" журналының бас редакторы болып қызмет еткен. Қазір "Central Asia Monitor" газетінде қызмет жасайды. І.Есенберлин, К.Ыскақов, Ә.Тарази, Б.Мұқай, Д.Исабеков, Ш.Құсайынов шығармаларын орыс тіліне аударған. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] skrmxl8ni9msq76t7s002cxdajnrr9k 0 155389 3610642 2007941 2026-05-28T18:33:16Z TalgatSnow 143530 3610642 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|ЭСКАТО}} '''БҰҰ-ның Азия әне Тынық мұхит елдеріне арналған экономикалық және әлеуметтік комиссия''' (АТМЕЭӘК) — [[БҰҰ]]-ның экономикалық комиссиясы. <ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.</ref>. [[Африка]] және [[Латын Америкасы]] елдеріне де арналған. Экономика және техникалық (жоспарлау, өнеркәсіп, электр энергиясы, қазба байлықтары, демография т.б.) түрлі саладағы дамуы және осы өңірде бұл проблемалардың шешілуі жайында бюллетеньдер сериясын шығарумен де айналысады. ==Дерекөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Журналистика]] [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] 3fb6va8zg1b4n6tjagnjc5r6veqtttd 0 156018 3610611 2007998 2026-05-28T17:56:03Z TalgatSnow 143530 3610611 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Британия кинематография институты |альтернативті = British Film Institute (BFI) |background_color = #000000 |атау түсі = #ffffff |логотип = BFI Logo.svg |логотип ені = 200px |анықтама = |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = [[Лондон]] |орналасқан жері = |шыққан елі = [[Ұлыбритания]] |тип = қайырымдылық ұйым |тілдер = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |тіл = |басшы мансабы1 = Төрайымы |басшы есімі1 = Джей Хант |басшы мансабы2 = Атқарушы директоры |басшы есімі2 = Бен Робертс |басшы мансабы3 = |басшы есімі3 = |басшы мансабы4 = |басшы есімі4 = |басшы мансабы10 = |басшы есімі10 = |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = Негізі қаланды |құрылу мерзімі1 = 1933 жылы |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = |негізін салушы6 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = |мекен-жай = 21 Stephen Street, London, United Kingdom W1T 1LN |сайт = [https://www.bfi.org.uk bfi.org.uk] |ортаққор = British Film Institute }} '''Британия кинематография институты'''<ref> "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5 </ref> ({{lang-en|British Film Institute}}, '''BFI''') — Ұлыбританиядағы тәуелсіз және бұқаралық киноөндіріс пен телевизияны дамытумен және сақтаумен айналысатын кино және телевизия саласындағы қайырымдылық ұйымы. BFI фильмдердің өндірісін, таратылуын (дистрибуциясын) және осы сала бойынша білім беруді ынталандыру үшін Ұлттық лотерея бөлген қаражатты пайдаланады. Ұйымға Мәдениет, медиа және спорт министрлігі демеушілік жасайды<ref name=gov>{{Cite web|url=https://www.gov.uk/government/organisations/british-film-institute|title=British Film Institute|publisher=Government of the UK|website=gov.uk|date=|access-date=3 February 2026|archive-date=18 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118150317/https://www.gov.uk/government/organisations/british-film-institute|url-status=live}}</ref> және ол ішінара «1949 жылғы Британия кинематография институты туралы» заң аясында қаржыландырылады.<ref>{{cite web |title= Financial Legislation |url=http://www.screenonline.org.uk/film/id/1011995/index.html |website= screenonline.org.uk| publisher= British Film Institute |access-date=30 August 2022}}</ref> Британия кинематография институтының аясында түрлі мәдени мекемелер мен жобалар жұмыс істейді: * [[Sight & Sound]] мамандандырылған журналы — жарты ғасырдан бері әр онжылдық сайын тарихтағы ең үздік фильмдерді анықтау үшін әлем режиссерлері мен киносыншылары арасында сауалнама жүргізіп келеді. * Ұлттық киноархив (1935) — әлемдегі ең ірі киноархив ретінде танымал. * Темзаның оңтүстік жағалауындағы, Ватерлоо көпірінің жанында орналасқан Киноорталық. * Лондон кино мұражайы (1988 жылы ханзада Чарльз ашқан). Британ кинематография институты 1956 жылдан бастап жыл сайын [[Лондон кинофестивалі]]н ұйымдастырады. Бұл фестивальде әлемнің басты кинофестивальдерінде үлкен резонанс тудырған артхаус туындылары көрсетіледі. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Америка кино институты]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Британия кинематография институты]] [[Санат:1933 жылы құрылған ұйымдар]] l3yqcckqxc01guwj34f42qecejwyt2t 0 157358 3610634 3508968 2026-05-28T18:18:36Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Кальмар қаласы]] бетін [[Кальмар (қала)]] бетіне жылжытты 3508968 wikitext text/x-wiki '''Кальмар (қала)''' — [[Швеция]]ның көне қалаларының бірі.<ref>Population in the country, counties and municipalities by sex and age 31/12/2009</ref> Кальмар леннің астанасы. Кальмар қаласы [[Эланд аралы]]н [[Скандинавия түбегі]]мен байланыстыратын Швециядағы ең ұзын Эланд көпірінің қақпасы. Орта ғасырда көлемі жағынан мемлекеттер арасында үшінші болып, сауда-саттық орталығы болған. Бұл жерде [[Германия]]дан келген саудагерлер темір экспортымен айналысқан. Мемлекеттің оңтүстік - батысында, Балтық теңізі жағалауында орналасқан. Қала Кальмар қамалының маңына тұрғызылған. Қамал XII ғасырда пираттар мен даттардан қорғану мақсатында салынған мұнараның айналасына қоныс тепкен. Шаһардағы көрікті жерлердің ішінде ерекше көзге түсетіні Тессин жобасы бойынша бой көтерген кафедральды Кальмар соборы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Швеция қалалары]] 29xvgkz98tquapzyhmbxluu4c7l93oe 0 157433 3610632 794499 2026-05-28T18:17:23Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Карлстад қаласы]] бетін [[Карлстад]] бетіне жылжытты 794499 wikitext text/x-wiki '''Карлстад''' — [[Швеция]] қаласы.<ref>Karlstad, Sweden: A Cultural Revival in the Solar City</ref>. Вермланд леннің орталығы. [[Венерн көлі]]нің солтүстік жағалауында орналасқан. Карлстад — Швеция қалаларының ішінде көлемі жағынан 18-ші орындағы қала. Халқының саны – 83,994 адам. ==Тарихы== [[1584 жыл]]ы 5 наурызда Герцог Карл (кейін Швеция корольі Карл IX) елді мекенге қала мәртебесін тарту етіп, оны провинцияның орталығы етіп бекіткен. Қаланың атауы Карл қаласы деген мағынаны білдіреді. Сонымен қатар Герцог қалада өзінің жеке резиденциясын тұрғызған. [[1724-1730 жыл]]дары құрылыстың орнына сәулетші Кристиан Халлердің басшылығымен Кафедральды Карлстада соборы салынған. Көптеген көне қалалар секілді Карлстад да бірнеше ірі өрттерден зардап шеккен. [[1865 жыл]]ы 2 шілде де болған өрттен қалада 240 үйдің тек 7-уі мен кафедралды собор ғана өрттен аман қалып, сақталынып қалған. Осыдан кейін шаһар жаңа үлгіде қайта қалпына келтірілген. [[1905 жыл]]ы 31 тамызда Карлстад да Швед-норвег арасындағы унияны шартының күшін жою үшін швед және норвег өкілдерінің арасындағы келіссөздер жүргізілген. ==Экономика== ==Ақпараттық технологиялары== *TeliaSonera –[[телекоммуникация]]лық [[компания]]. [[Швеция]] мен [[Финляндия]]ның ұялы телефон байланыс нарығында көшбасында тұр. Карлстада ірі R&D орталығы бар. *TietoEnator – швед-фин ақпарат компаниясы. Бағдарламалық өнімдерді жасап шығару, жүйелік қолдау көрсету және тапсырушыларға кеңес беру қызметтерімен айналысады. Карлстадтағы кеңсесінде 500 адам қызмет істейді. ==Спорт== Фэрьестад хоккей командасы бірінше рет Швеция чемпионатында бас жүлдеге ие болған. Соңғы алған жүлдесі 2006 жылы. ==Көлік қатынасы== ==Әуежайы== Ресми ашылу салтанаты [[1997 жыл]]ы болған. Карлстад әуежайы тұрақты түрде екі рейс қызметін ұсынады. Жылына шамамен пассаржирлердің саны — 171 680 адамды құрайды (2003). Әуежай қаланың оңтүстік-батысынан 16 шақырым қашықтықта орналасқан. Әуежайға такси (шамамен бағасы 300 SEK) немесе автобустар(шамамен бағасы 60 SEK) арқылы қатынауға болады. Дереккөздер <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Швеция қалалары]] 1zya7yj7nvbewpxhfku94ddy5d01sk5 0 158211 3610630 1953110 2026-05-28T18:15:36Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Эребру қаласы]] бетін [[Эребру]] бетіне жылжытты 1953110 wikitext text/x-wiki '''Эребру''' – [[Швеция]] қаласы. <ref> http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%80%D0%B5%D0%B1%D1%80%D1%83</ref>. [[Нерке провинциясы]]ндағы Эребруленнің әкімшілік орталығы. Ельмарен көлінде орналасқан. Қала халқының саны – 132 277 адам (2009), леннің халық саны – 277 732 (2009). Негізі [[1200 жыл]]ы қаланып, қала дәрежесін [[1404 жыл]]ы алған. ==Көрікті жерлері== *Эребру қорғаны -1240 жылы Александр Невтен жеңілгеннен кейін Биргерм тұрғызған *Романдық-готикалық Санкт – Николаичюрк шіркеуі (негізі XIII ғасырдың екінші жартысында қаланған) *Краевед мұражайы *Svampen суайдауыш мұнарасы ==Атақты тұлғалары== *Бергман, Яльмар (1883-1931) — прозашы және драматург *Бюггмарк, Йенс (1985 жылы дүниеге келген) — тау шаңғышысы, әлемнің екі дүркін вице-чемпионы *Даниэль, герцог Вестерготландский (1973 жылы дүниеге келген) — мұрагер Виктория ханшайымның жұбайы *Кумфельдт, Торстен (1886-1966) – ватерполшы және жүзгіш. Олимпиада ойындарының жүлдегері. *Линдблад, Бертил (1895-1965) — астроном, Шведтік АН корольдігінің президенті *Лаурентиус Петри (1499-1573) – Реформация қайраткері және Швециядағы алғашқы евангелистік – лютерандық архиепископ. *Олаус Петри (1493-1552) – Реформация қайраткері, жазушы *Ройлер, Йохан (1981 жылы дүниеге келген)– конькиші, жасөспірімдер арасында әлем чемпионы *Сигбан, Карл Манне Георг (1886-1978) — физик, [[нобель сыйлығы]]ның лауреаты *Флорен, Йеспер (1990 жылы дүниеге келген) — футболист, «Эльфсборг» клубының жартылай қорғаушысы == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Швеция қалалары]] 2fclhhr6mevg0i48orgb2cugg6kz83b 0 233007 3610800 1836752 2026-05-29T05:32:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3610800 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сервильяно |шынайы атауы = Servigliano |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=4 |lat_sec=53 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=29 |lon_sec=35 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Марке |кестедегі аймақ = Марке |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Фермо (провинция){{!}}Фермо |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Maurizio Marinozzi |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 216 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2354 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 128 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 734 |пошта индексі = 63029 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 44069 |ортаққордағы санаты = Servigliano |сайты = http://www.serviglianoonline.it |сайт тілі = it }} '''Сервильяно''' ({{lang-it|Servigliano}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Марке]] әкімшілік аймағына қарасты [[Фермо (провинция)|Фермо]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2354 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 128 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 18 км² шамасында. Пошта индексі — 63029. Елді мекеннің қамқоршысы — San Marco Evangelista.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 734 750 583 * Электронды поштасы:  com.servigliano@provincia.ap.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.serviglianoonline.it Ресми сайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Фермо провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Марке елді мекендері]] 07s9hc0qg5evp8l8d9g0di6483j6x11 0 305344 3610569 3522123 2026-05-28T14:20:07Z Nurken 111493 /* Сыртқы сілтемелер */ 3610569 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Қазақстан}} |Қазақша атауы = Торғай облысы |Шынайы атауы = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = облыс |Кіреді = [[Қазақ КСР]], [[Қазақстан]] |Енеді = 10 аудан |Астанасы = [[Арқалық (қала)|Арқалық]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[23 қараша]] [[1970]] |Таратылған уақыты = 22 сәуір 1997 |Басшысы = Қуанышев Оразбек Сұлтанұлы (1985–1988) |Басшының түрі = Партияның облыстық комитетiнiң бiрiншi хатшысы |Басшысы2 = Брынкин Виталий Алексеевич (1995–1997) |Басшының түрі2 = Әкім |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = 298&nbsp;000<ref>'''Атлас СССР''' / Отв. ред. Е. В. Большакова. — М.: ГУГК, 1984.</ref> |Санақ жылы = 1983 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессионалдық құрамы = |Жер аумағы = 111&nbsp;900 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Torgay Region in Kazakhstan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} {{мағына|Торғай облысы}} '''Торғай облысы''' — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] (1970–1988, 1990–1991) және [[Қазақстан Республикасы]]ның (1991–1997) құрамындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы. == Географиясы == Облыс [[Қазақстан]]ның орталық бөлігінде, [[Есіл]] және [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] өзендерінің алабында орналасты. Ауданы 111,9 мың. км². [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Қостанай облысы|Қостанай]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]], [[Ақмола облысы]] және [[Жезқазған облысы|Жезқазған]] облыстарымен шекаралас болды. == Тарихы == 1970 жылғы 23 қарашада [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-ның]] құрамындағы [[Қостанай облысы]]ның оңтүстік аудандарын [[Ақмола облысы]]ның батыс аудандарымен біріктіру арқылы '''Торғай облысы''' құрылды. Облыс орталығы болып [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы белгіленді. 1970 жылғы 4 желтоқсаннда [[Қима ауданы]] құрылды. 1977 жылғы 15 ақпанда Торғай облысының құрамында [[Амантоғай ауданы]] құрылды. 1988 жылғы 2 маусымда облыс таратылды. 1990 жылғы 17 тамызда облыс қайтадан құрылып, құрамына Қостанай облысының Арқалық қаласы (әкімшілік орталығы), Амангелді, Арқалық, Жангелдин, Октябрь аудандары және Целиноград облысының Державин, Есіл, Жақсы, Жаңадала, Қима аудандары енді. Сонымен қатар Торғай облысы құрамында бұрынғы шекараларында әкімшілік орталығы Жалдама ауылында орналасқан [[Амантоғай ауданы]] қалпына келтірілді. Аудан құрамына Амангелді ауданының Амантоғай, Жалдама, Шақпақ ауылдық кеңестері, Арқалық ауданының Горняк, Мирный, Тасты ауылдық кеңестері, Державин ауданының Қарынсалды ауылдық кеңесі, Науырзым ауданының Бүйректал, Октябрь, Степняк ауылдық кеңестері енді.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P900005000_ O восстановлении Тургайской области в составе Казахской ССР. Постановление Президиума Верховного Совета Казахской ССР от 17 августа 1990 года]</ref> 1991 жылғы 16 желтоқсаннан бастап [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] құрамында. 1997 жылы 22 сәуірде Торғай облысының территориясы [[Қостанай облысы|Қостанай]] және [[Ақмола облысы|Ақмола]] облыстарына бөлініп берілді. == Әкімшілік бөлінуі == 1989 жылы '''Торғай облысының''' аумағында 1 облыстық бағыныстағы қала ([[Арқалық (қала)|Арқалық]]) және 9 аудан болды: {| class="wikitable" |- ! № ! Аудан ! Орталығы ! Халқы<ref name="ДW">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=http://www.webcitation.org/65YU63YyO|archivedate=2012-02-19}}</ref> <br />(1989), адам |- | 1 | [[Арқалық қалалық әкімдігі|Арқалық қалалық кеңесі]] | [[Арқалық (қала)|Арқалық]] | style="text-align:right" |62&nbsp;367 |- | 2 | [[Амангелді ауданы]] | [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] | style="text-align:right" |27&nbsp;998 |- | 3 | [[Арқалық ауданы]] | [[Родина (Қостанай облысы)|Родина]] | style="text-align:right" |23&nbsp;216 |- | 4 | [[Жарқайың ауданы|Державин ауданы]] | [[Державинск]] | style="text-align:right" |30&nbsp;634 |- | 5 | [[Жангелді ауданы]] | [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] | style="text-align:right" |28&nbsp;765 |- | 6 | [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] | [[Есіл (қала)|Есіл]] | style="text-align:right" |44&nbsp;466 |- | 7 | [[Жақсы ауданы]] | [[Жақсы (ауыл)|Жақсы]] | style="text-align:right" |20&nbsp;542 |- | 8 | [[Жаңадала ауданы]] | [[Тасты-Талды]] | style="text-align:right" |13&nbsp;058 |- | 9 | [[Қима ауданы]] | [[Жаңақима]] | style="text-align:right" |21&nbsp;110 |- | 10 | [[Октябрь ауданы (Торғай облысы)|Октябрь ауданы]] | [[Октябрьское (Қостанай ауданы)|Октябрьское]] | style="text-align:right" |22&nbsp;852 |} == Халқы == === Ұлттық құрамы === КСРО-ның 1970 жылғы халық санағы бойынша облыстың ұлттар құрамы төмендегідей болды: [[қазақтар]] (32,5 %), [[орыстар]] (33,7 %), [[украиндар]] (15 %), сондай-ақ [[немістер]] (5,2 %), [[белорустар]] (4,7 %), [[татарлар]], [[өзбектер]], [[башқұрттар]], [[марилер]], [[чуваштар]], [[молдавандар]], [[удмурттар]], [[мордвалар]] және т.б. Халықтың орташа тығыздығы — 1 км²-ге 2,3 адам болды . Қала халқының үлесі 31 % (80 мың адам., 1975) құрады. == Сыртқы сілтемелер == *[http://bse.sci-lib.com/article112905.html Тургайская область] == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақ КСР]] [[Санат:Қазақстан тарихи облыстары]] q2zo0ejby5jpkxrskiu887e4h91dfxw 3610618 3610569 2026-05-28T18:04:26Z Nurken 111493 3610618 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Қазақстан}} |Қазақша атауы = Торғай облысы |Шынайы атауы = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = облыс |Кіреді = [[Қазақ КСР]], [[Қазақстан]] |Енеді = 10 аудан |Астанасы = [[Арқалық (қала)|Арқалық]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[23 қараша]] [[1970]] |Таратылған уақыты = 22 сәуір 1997 |Басшысы = Қуанышев Оразбек Сұлтанұлы (1985–1988) |Басшының түрі = Партияның облыстық комитетiнiң бiрiншi хатшысы |Басшысы2 = Брынкин Виталий Алексеевич (1995–1997) |Басшының түрі2 = Әкім |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = 298&nbsp;000<ref>'''Атлас СССР''' / Отв. ред. Е. В. Большакова. — М.: ГУГК, 1984.</ref> |Санақ жылы = 1983 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессионалдық құрамы = |Жер аумағы = 111&nbsp;900 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Torgay Region in Kazakhstan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} {{мағына|Торғай облысы}} '''Торғай облысы''' — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] (1970–1988, 1990–1991) және [[Қазақстан Республикасы]]ның (1991–1997) құрамындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы. == Географиясы == Облыс [[Қазақстан]]ның орталық бөлігінде, [[Есіл]] және [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] өзендерінің алабында орналасты. Ауданы 111,9 мың. км². [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Қостанай облысы|Қостанай]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]], [[Ақмола облысы]] және [[Жезқазған облысы|Жезқазған]] облыстарымен шекаралас болды. == Тарихы == 1970 жылғы 23 қарашада [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-ның]] құрамындағы [[Қостанай облысы]]ның оңтүстік аудандарын [[Ақмола облысы]]ның батыс аудандарымен біріктіру арқылы '''Торғай облысы''' құрылды. Облыс орталығы болып [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы белгіленді. 1970 жылғы 4 желтоқсаннда [[Қима ауданы]] құрылды. 1977 жылғы 15 ақпанда Торғай облысының құрамында [[Амантоғай ауданы]] құрылды. 1988 жылғы 2 маусымда облыс таратылды. 1990 жылғы 17 тамызда облыс қайтадан құрылып, құрамына Қостанай облысының Арқалық қаласы (әкімшілік орталығы), Амангелді, Арқалық, Жангелдин, Октябрь аудандары және Целиноград облысының Державин, Есіл, Жақсы, Жаңадала, Қима аудандары енді. Сонымен қатар Торғай облысы құрамында бұрынғы шекараларында әкімшілік орталығы Жалдама ауылында орналасқан [[Амантоғай ауданы]] қалпына келтірілді. Аудан құрамына Амангелді ауданының Амантоғай, Жалдама, Шақпақ ауылдық кеңестері, Арқалық ауданының Горняк, Мирный, Тасты ауылдық кеңестері, Державин ауданының Қарынсалды ауылдық кеңесі, Науырзым ауданының Бүйректал, Октябрь, Степняк ауылдық кеңестері енді.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P900005000_ O восстановлении Тургайской области в составе Казахской ССР. Постановление Президиума Верховного Совета Казахской ССР от 17 августа 1990 года]</ref> 1991 жылғы 16 желтоқсаннан бастап [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] құрамында. 1997 жылы 22 сәуірде Торғай облысының территориясы [[Қостанай облысы|Қостанай]] және [[Ақмола облысы|Ақмола]] облыстарына бөлініп берілді. == Әкімшілік бөлінуі == 1989 жылы '''Торғай облысының''' аумағында 1 облыстық бағыныстағы қала ([[Арқалық (қала)|Арқалық]]) және 9 аудан болды: {| class="wikitable" |- ! № ! Аудан ! Орталығы ! Халқы<ref name="ДW">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=http://www.webcitation.org/65YU63YyO|archivedate=2012-02-19}}</ref> <br />(1989), адам |- | 1 | [[Арқалық қалалық әкімдігі|Арқалық қалалық кеңесі]] | [[Арқалық (қала)|Арқалық]] | style="text-align:right" |62&nbsp;367 |- | 2 | [[Амангелді ауданы]] | [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] | style="text-align:right" |27&nbsp;998 |- | 3 | [[Арқалық ауданы]] | [[Родина (Қостанай облысы)|Родина]] | style="text-align:right" |23&nbsp;216 |- | 4 | [[Жарқайың ауданы|Державин ауданы]] | [[Державинск]] | style="text-align:right" |30&nbsp;634 |- | 5 | [[Жангелді ауданы]] | [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] | style="text-align:right" |28&nbsp;765 |- | 6 | [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] | [[Есіл (қала)|Есіл]] | style="text-align:right" |44&nbsp;466 |- | 7 | [[Жақсы ауданы]] | [[Жақсы (ауыл)|Жақсы]] | style="text-align:right" |20&nbsp;542 |- | 8 | [[Жаңадала ауданы]] | [[Тасты-Талды]] | style="text-align:right" |13&nbsp;058 |- | 9 | [[Қима ауданы]] | [[Жаңақима]] | style="text-align:right" |21&nbsp;110 |- | 10 | [[Октябрь ауданы (Торғай облысы)|Октябрь ауданы]] | [[Октябрьское (Қостанай ауданы)|Октябрьское]] | style="text-align:right" |22&nbsp;852 |} == Халқы == === Ұлттық құрамы === КСРО-ның 1970 жылғы халық санағы бойынша облыстың ұлттар құрамы төмендегідей болды: [[қазақтар]] (32,5 %), [[орыстар]] (33,7 %), [[украиндар]] (15 %), сондай-ақ [[немістер]] (5,2 %), [[белорустар]] (4,7 %), [[татарлар]], [[өзбектер]], [[башқұрттар]], [[марилер]], [[чуваштар]], [[молдавандар]], [[удмурттар]], [[мордвалар]] және т.б. Халықтың орташа тығыздығы — 1 км²-ге 2,3 адам болды . Қала халқының үлесі 31 % (80 мың адам., 1975) құрады. == Әкімдер тізімі == {{Тағы қараңыз|Кеңестік Қазақстанның өңір басшылары}} {{Тағы қараңыз|Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! class=unsortable| Реті ! class=unsortable| Суреті ! Аты-жөні ! class=unsortable colspan="2" | Қызметі ! Қызмет<br>ұзақтығы |- | colspan=6|{{sort|ЯЯЯ|'''Торғай облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы''' (1971–1991)}} |- |1 | [[Сурет:Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|100px]] | {{sortname|Сахан Құсайынұлы|Құсайынов}}<br>{{small|(1917–1989)}} | 1971 | 1978 | {{sort|7|7 жыл}} |- |2 | [[Сурет:Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|100px]] | {{sortname|Еркін Нұржанұлы|Әуелбеков}}<br>{{small|(1930–1999)}} | 1978 | 1985 | {{sort|7|7 жыл}} |- |3 | [[Сурет:Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|100px]] | {{sortname|Оразбек Сұлтанұлы|Қуанышев}}<br>{{small|(1935–1999)}} | 1985 | 1988 | {{sort|3|3 жыл}} |- |4 | [[Сурет:Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|100px]] | {{sortname|Кенжебек Үкіұлы|Үкин}}<br>{{small|(1940–2024)}} | 1990 | 1991 | {{sort|1|1 жыл}} |- | colspan=6|{{sort|ЯЯЯ|'''Торғай облысының әкімі''' (1992–)}} |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|100px]] | {{sortname|Сергей Витальевич|Кулагин}}<br>{{small|(1952 туған)}} | ақпан<br>1992 | маусым<br>1993 | {{sort|1.6|1 жыл,<br>4 ай}} |- |2 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|100px]] | {{sortname|Жақан Қосабайұлы|Қосабаев}}<br>{{small|(1941–2007)}} | 22 маусым<br>1993 | 5 қазан<br>1995 | {{sort|2.4|2 жыл,<br>4 ай,<br>14 күн}} |- |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|100px]] | {{sortname|Виталий Алексеевич|Брынкин}}<br>{{small|(1944 туған)}} | қазан<br>1995 | сәуір<br>1997 | {{sort|1.6|1 жыл,<br>6 ай}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! class=unsortable| Суреті ! Аты-жөні ! class=unsortable colspan="2" | Қызметі ! Қызмет<br>ұзақтығы |- | colspan=6|{{sort|ЯЯЯ|'''Торғай облыстық кеңес төрағасы''' (1990–1992)}} |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|100px]] | {{sortname|Кенжебек Үкіұлы|Үкин}}<br>{{small|(1940–2024)}} | 1990 | 1992 | {{sort|2|2 жыл}} |- |} == Сыртқы сілтемелер == *bse.sci-lib.com сайтындағы [http://bse.sci-lib.com/article112905.html Тургайская область] {{ref-lang|ru}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ КСР]] [[Санат:Қазақстан тарихи облыстары]] b4hrzgh3rl4t7sat531vrim9jbdtxfx 3610619 3610618 2026-05-28T18:05:15Z Nurken 111493 /* Әкімдер тізімі */ Хронологиясы бойынша дұрыс елтаңба 3610619 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Қазақстан}} |Қазақша атауы = Торғай облысы |Шынайы атауы = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = облыс |Кіреді = [[Қазақ КСР]], [[Қазақстан]] |Енеді = 10 аудан |Астанасы = [[Арқалық (қала)|Арқалық]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[23 қараша]] [[1970]] |Таратылған уақыты = 22 сәуір 1997 |Басшысы = Қуанышев Оразбек Сұлтанұлы (1985–1988) |Басшының түрі = Партияның облыстық комитетiнiң бiрiншi хатшысы |Басшысы2 = Брынкин Виталий Алексеевич (1995–1997) |Басшының түрі2 = Әкім |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = 298&nbsp;000<ref>'''Атлас СССР''' / Отв. ред. Е. В. Большакова. — М.: ГУГК, 1984.</ref> |Санақ жылы = 1983 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессионалдық құрамы = |Жер аумағы = 111&nbsp;900 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Torgay Region in Kazakhstan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} {{мағына|Торғай облысы}} '''Торғай облысы''' — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] (1970–1988, 1990–1991) және [[Қазақстан Республикасы]]ның (1991–1997) құрамындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы. == Географиясы == Облыс [[Қазақстан]]ның орталық бөлігінде, [[Есіл]] және [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] өзендерінің алабында орналасты. Ауданы 111,9 мың. км². [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Қостанай облысы|Қостанай]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]], [[Ақмола облысы]] және [[Жезқазған облысы|Жезқазған]] облыстарымен шекаралас болды. == Тарихы == 1970 жылғы 23 қарашада [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-ның]] құрамындағы [[Қостанай облысы]]ның оңтүстік аудандарын [[Ақмола облысы]]ның батыс аудандарымен біріктіру арқылы '''Торғай облысы''' құрылды. Облыс орталығы болып [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы белгіленді. 1970 жылғы 4 желтоқсаннда [[Қима ауданы]] құрылды. 1977 жылғы 15 ақпанда Торғай облысының құрамында [[Амантоғай ауданы]] құрылды. 1988 жылғы 2 маусымда облыс таратылды. 1990 жылғы 17 тамызда облыс қайтадан құрылып, құрамына Қостанай облысының Арқалық қаласы (әкімшілік орталығы), Амангелді, Арқалық, Жангелдин, Октябрь аудандары және Целиноград облысының Державин, Есіл, Жақсы, Жаңадала, Қима аудандары енді. Сонымен қатар Торғай облысы құрамында бұрынғы шекараларында әкімшілік орталығы Жалдама ауылында орналасқан [[Амантоғай ауданы]] қалпына келтірілді. Аудан құрамына Амангелді ауданының Амантоғай, Жалдама, Шақпақ ауылдық кеңестері, Арқалық ауданының Горняк, Мирный, Тасты ауылдық кеңестері, Державин ауданының Қарынсалды ауылдық кеңесі, Науырзым ауданының Бүйректал, Октябрь, Степняк ауылдық кеңестері енді.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P900005000_ O восстановлении Тургайской области в составе Казахской ССР. Постановление Президиума Верховного Совета Казахской ССР от 17 августа 1990 года]</ref> 1991 жылғы 16 желтоқсаннан бастап [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] құрамында. 1997 жылы 22 сәуірде Торғай облысының территориясы [[Қостанай облысы|Қостанай]] және [[Ақмола облысы|Ақмола]] облыстарына бөлініп берілді. == Әкімшілік бөлінуі == 1989 жылы '''Торғай облысының''' аумағында 1 облыстық бағыныстағы қала ([[Арқалық (қала)|Арқалық]]) және 9 аудан болды: {| class="wikitable" |- ! № ! Аудан ! Орталығы ! Халқы<ref name="ДW">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=http://www.webcitation.org/65YU63YyO|archivedate=2012-02-19}}</ref> <br />(1989), адам |- | 1 | [[Арқалық қалалық әкімдігі|Арқалық қалалық кеңесі]] | [[Арқалық (қала)|Арқалық]] | style="text-align:right" |62&nbsp;367 |- | 2 | [[Амангелді ауданы]] | [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] | style="text-align:right" |27&nbsp;998 |- | 3 | [[Арқалық ауданы]] | [[Родина (Қостанай облысы)|Родина]] | style="text-align:right" |23&nbsp;216 |- | 4 | [[Жарқайың ауданы|Державин ауданы]] | [[Державинск]] | style="text-align:right" |30&nbsp;634 |- | 5 | [[Жангелді ауданы]] | [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] | style="text-align:right" |28&nbsp;765 |- | 6 | [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] | [[Есіл (қала)|Есіл]] | style="text-align:right" |44&nbsp;466 |- | 7 | [[Жақсы ауданы]] | [[Жақсы (ауыл)|Жақсы]] | style="text-align:right" |20&nbsp;542 |- | 8 | [[Жаңадала ауданы]] | [[Тасты-Талды]] | style="text-align:right" |13&nbsp;058 |- | 9 | [[Қима ауданы]] | [[Жаңақима]] | style="text-align:right" |21&nbsp;110 |- | 10 | [[Октябрь ауданы (Торғай облысы)|Октябрь ауданы]] | [[Октябрьское (Қостанай ауданы)|Октябрьское]] | style="text-align:right" |22&nbsp;852 |} == Халқы == === Ұлттық құрамы === КСРО-ның 1970 жылғы халық санағы бойынша облыстың ұлттар құрамы төмендегідей болды: [[қазақтар]] (32,5 %), [[орыстар]] (33,7 %), [[украиндар]] (15 %), сондай-ақ [[немістер]] (5,2 %), [[белорустар]] (4,7 %), [[татарлар]], [[өзбектер]], [[башқұрттар]], [[марилер]], [[чуваштар]], [[молдавандар]], [[удмурттар]], [[мордвалар]] және т.б. Халықтың орташа тығыздығы — 1 км²-ге 2,3 адам болды . Қала халқының үлесі 31 % (80 мың адам., 1975) құрады. == Әкімдер тізімі == {{Тағы қараңыз|Кеңестік Қазақстанның өңір басшылары}} {{Тағы қараңыз|Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! class=unsortable| Реті ! class=unsortable| Суреті ! Аты-жөні ! class=unsortable colspan="2" | Қызметі ! Қызмет<br>ұзақтығы |- | colspan=6|{{sort|ЯЯЯ|'''Торғай облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы''' (1971–1991)}} |- |1 | [[Сурет:Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg|100px]] | {{sortname|Сахан Құсайынұлы|Құсайынов}}<br>{{small|(1917–1989)}} | 1971 | 1978 | {{sort|7|7 жыл}} |- |2 | [[Сурет:Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|100px]] | {{sortname|Еркін Нұржанұлы|Әуелбеков}}<br>{{small|(1930–1999)}} | 1978 | 1985 | {{sort|7|7 жыл}} |- |3 | [[Сурет:Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|100px]] | {{sortname|Оразбек Сұлтанұлы|Қуанышев}}<br>{{small|(1935–1999)}} | 1985 | 1988 | {{sort|3|3 жыл}} |- |4 | [[Сурет:Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|100px]] | {{sortname|Кенжебек Үкіұлы|Үкин}}<br>{{small|(1940–2024)}} | 1990 | 1991 | {{sort|1|1 жыл}} |- | colspan=6|{{sort|ЯЯЯ|'''Торғай облысының әкімі''' (1992–)}} |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|100px]] | {{sortname|Сергей Витальевич|Кулагин}}<br>{{small|(1952 туған)}} | ақпан<br>1992 | маусым<br>1993 | {{sort|1.6|1 жыл,<br>4 ай}} |- |2 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|100px]] | {{sortname|Жақан Қосабайұлы|Қосабаев}}<br>{{small|(1941–2007)}} | 22 маусым<br>1993 | 5 қазан<br>1995 | {{sort|2.4|2 жыл,<br>4 ай,<br>14 күн}} |- |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|100px]] | {{sortname|Виталий Алексеевич|Брынкин}}<br>{{small|(1944 туған)}} | қазан<br>1995 | сәуір<br>1997 | {{sort|1.6|1 жыл,<br>6 ай}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! class=unsortable| Суреті ! Аты-жөні ! class=unsortable colspan="2" | Қызметі ! Қызмет<br>ұзақтығы |- | colspan=6|{{sort|ЯЯЯ|'''Торғай облыстық кеңес төрағасы''' (1990–1992)}} |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|100px]] | {{sortname|Кенжебек Үкіұлы|Үкин}}<br>{{small|(1940–2024)}} | 1990 | 1992 | {{sort|2|2 жыл}} |- |} == Сыртқы сілтемелер == *bse.sci-lib.com сайтындағы [http://bse.sci-lib.com/article112905.html Тургайская область] {{ref-lang|ru}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ КСР]] [[Санат:Қазақстан тарихи облыстары]] 0voy34q3d2m8xw4d2hovl0pi37cplaw 3610623 3610619 2026-05-28T18:06:32Z Nurken 111493 /* Әкімшілік бөлінуі */ 3610623 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Қазақстан}} |Қазақша атауы = Торғай облысы |Шынайы атауы = |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = облыс |Кіреді = [[Қазақ КСР]], [[Қазақстан]] |Енеді = 10 аудан |Астанасы = [[Арқалық (қала)|Арқалық]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[23 қараша]] [[1970]] |Таратылған уақыты = 22 сәуір 1997 |Басшысы = Қуанышев Оразбек Сұлтанұлы (1985–1988) |Басшының түрі = Партияның облыстық комитетiнiң бiрiншi хатшысы |Басшысы2 = Брынкин Виталий Алексеевич (1995–1997) |Басшының түрі2 = Әкім |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = 298&nbsp;000<ref>'''Атлас СССР''' / Отв. ред. Е. В. Большакова. — М.: ГУГК, 1984.</ref> |Санақ жылы = 1983 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессионалдық құрамы = |Жер аумағы = 111&nbsp;900 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Torgay Region in Kazakhstan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} {{мағына|Торғай облысы}} '''Торғай облысы''' — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] (1970–1988, 1990–1991) және [[Қазақстан Республикасы]]ның (1991–1997) құрамындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы. == Географиясы == Облыс [[Қазақстан]]ның орталық бөлігінде, [[Есіл]] және [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] өзендерінің алабында орналасты. Ауданы 111,9 мың. км². [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Қостанай облысы|Қостанай]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]], [[Ақмола облысы]] және [[Жезқазған облысы|Жезқазған]] облыстарымен шекаралас болды. == Тарихы == 1970 жылғы 23 қарашада [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-ның]] құрамындағы [[Қостанай облысы]]ның оңтүстік аудандарын [[Ақмола облысы]]ның батыс аудандарымен біріктіру арқылы '''Торғай облысы''' құрылды. Облыс орталығы болып [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы белгіленді. 1970 жылғы 4 желтоқсаннда [[Қима ауданы]] құрылды. 1977 жылғы 15 ақпанда Торғай облысының құрамында [[Амантоғай ауданы]] құрылды. 1988 жылғы 2 маусымда облыс таратылды. 1990 жылғы 17 тамызда облыс қайтадан құрылып, құрамына Қостанай облысының Арқалық қаласы (әкімшілік орталығы), Амангелді, Арқалық, Жангелдин, Октябрь аудандары және Целиноград облысының Державин, Есіл, Жақсы, Жаңадала, Қима аудандары енді. Сонымен қатар Торғай облысы құрамында бұрынғы шекараларында әкімшілік орталығы Жалдама ауылында орналасқан [[Амантоғай ауданы]] қалпына келтірілді. Аудан құрамына Амангелді ауданының Амантоғай, Жалдама, Шақпақ ауылдық кеңестері, Арқалық ауданының Горняк, Мирный, Тасты ауылдық кеңестері, Державин ауданының Қарынсалды ауылдық кеңесі, Науырзым ауданының Бүйректал, Октябрь, Степняк ауылдық кеңестері енді.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P900005000_ O восстановлении Тургайской области в составе Казахской ССР. Постановление Президиума Верховного Совета Казахской ССР от 17 августа 1990 года]</ref> 1991 жылғы 16 желтоқсаннан бастап [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] құрамында. 1997 жылы 22 сәуірде Торғай облысының территориясы [[Қостанай облысы|Қостанай]] және [[Ақмола облысы|Ақмола]] облыстарына бөлініп берілді. == Әкімшілік бөлінуі == 1989 жылы Торғай облысының аумағында 1 облыстық бағыныстағы қала ([[Арқалық (қала)|Арқалық]]) және 9 аудан болды: {| class="wikitable" |- ! № ! Аудан ! Орталығы ! Халқы<ref name="ДW">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=http://www.webcitation.org/65YU63YyO|archivedate=2012-02-19}}</ref> <br />(1989), адам |- | 1 | [[Арқалық қалалық әкімдігі|Арқалық қалалық кеңесі]] | [[Арқалық (қала)|Арқалық]] | style="text-align:right" |62&nbsp;367 |- | 2 | [[Амангелді ауданы]] | [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] | style="text-align:right" |27&nbsp;998 |- | 3 | [[Арқалық ауданы]] | [[Родина (Қостанай облысы)|Родина]] | style="text-align:right" |23&nbsp;216 |- | 4 | [[Жарқайың ауданы|Державин ауданы]] | [[Державинск]] | style="text-align:right" |30&nbsp;634 |- | 5 | [[Жангелді ауданы]] | [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] | style="text-align:right" |28&nbsp;765 |- | 6 | [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] | [[Есіл (қала)|Есіл]] | style="text-align:right" |44&nbsp;466 |- | 7 | [[Жақсы ауданы]] | [[Жақсы (ауыл)|Жақсы]] | style="text-align:right" |20&nbsp;542 |- | 8 | [[Жаңадала ауданы]] | [[Тасты-Талды]] | style="text-align:right" |13&nbsp;058 |- | 9 | [[Қима ауданы]] | [[Жаңақима]] | style="text-align:right" |21&nbsp;110 |- | 10 | [[Октябрь ауданы (Торғай облысы)|Октябрь ауданы]] | [[Октябрьское (Қостанай ауданы)|Октябрьское]] | style="text-align:right" |22&nbsp;852 |} == Халқы == === Ұлттық құрамы === КСРО-ның 1970 жылғы халық санағы бойынша облыстың ұлттар құрамы төмендегідей болды: [[қазақтар]] (32,5 %), [[орыстар]] (33,7 %), [[украиндар]] (15 %), сондай-ақ [[немістер]] (5,2 %), [[белорустар]] (4,7 %), [[татарлар]], [[өзбектер]], [[башқұрттар]], [[марилер]], [[чуваштар]], [[молдавандар]], [[удмурттар]], [[мордвалар]] және т.б. Халықтың орташа тығыздығы — 1 км²-ге 2,3 адам болды . Қала халқының үлесі 31 % (80 мың адам., 1975) құрады. == Әкімдер тізімі == {{Тағы қараңыз|Кеңестік Қазақстанның өңір басшылары}} {{Тағы қараңыз|Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! class=unsortable| Реті ! class=unsortable| Суреті ! Аты-жөні ! class=unsortable colspan="2" | Қызметі ! Қызмет<br>ұзақтығы |- | colspan=6|{{sort|ЯЯЯ|'''Торғай облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы''' (1971–1991)}} |- |1 | [[Сурет:Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg|100px]] | {{sortname|Сахан Құсайынұлы|Құсайынов}}<br>{{small|(1917–1989)}} | 1971 | 1978 | {{sort|7|7 жыл}} |- |2 | [[Сурет:Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|100px]] | {{sortname|Еркін Нұржанұлы|Әуелбеков}}<br>{{small|(1930–1999)}} | 1978 | 1985 | {{sort|7|7 жыл}} |- |3 | [[Сурет:Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|100px]] | {{sortname|Оразбек Сұлтанұлы|Қуанышев}}<br>{{small|(1935–1999)}} | 1985 | 1988 | {{sort|3|3 жыл}} |- |4 | [[Сурет:Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|100px]] | {{sortname|Кенжебек Үкіұлы|Үкин}}<br>{{small|(1940–2024)}} | 1990 | 1991 | {{sort|1|1 жыл}} |- | colspan=6|{{sort|ЯЯЯ|'''Торғай облысының әкімі''' (1992–)}} |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|100px]] | {{sortname|Сергей Витальевич|Кулагин}}<br>{{small|(1952 туған)}} | ақпан<br>1992 | маусым<br>1993 | {{sort|1.6|1 жыл,<br>4 ай}} |- |2 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|100px]] | {{sortname|Жақан Қосабайұлы|Қосабаев}}<br>{{small|(1941–2007)}} | 22 маусым<br>1993 | 5 қазан<br>1995 | {{sort|2.4|2 жыл,<br>4 ай,<br>14 күн}} |- |3 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|100px]] | {{sortname|Виталий Алексеевич|Брынкин}}<br>{{small|(1944 туған)}} | қазан<br>1995 | сәуір<br>1997 | {{sort|1.6|1 жыл,<br>6 ай}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Реті ! class=unsortable| Суреті ! Аты-жөні ! class=unsortable colspan="2" | Қызметі ! Қызмет<br>ұзақтығы |- | colspan=6|{{sort|ЯЯЯ|'''Торғай облыстық кеңес төрағасы''' (1990–1992)}} |- |1 | [[Сурет:Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|100px]] | {{sortname|Кенжебек Үкіұлы|Үкин}}<br>{{small|(1940–2024)}} | 1990 | 1992 | {{sort|2|2 жыл}} |- |} == Сыртқы сілтемелер == *bse.sci-lib.com сайтындағы [http://bse.sci-lib.com/article112905.html Тургайская область] {{ref-lang|ru}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ КСР]] [[Санат:Қазақстан тарихи облыстары]] 7nu4cab5vnoyoff78j3q4xge6227t8v 0 379873 3610846 3572392 2026-05-29T08:30:57Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3610846 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс =Мемлекет басшысы | Қазақша есімі = Ши Жінпің | Шынайы есімі = 习近平<br />習近平<br />Xi Jinping | Суреті = Xi Jinping May 2024.jpg | Сурет ені = 250 | Атауы =Си Цзиньпин 2024 жыл | Титулы = Бас хатшысы [[Қытай коммунистік партиясы|Қытай Коммунистік партиясы]] | Ту = Danghui.svg | Ту2 = Flag of the Chinese Communist Party.svg | Басқара бастады = [[15 қараша]] [[2012 жыл]] | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Ху Цзиньтао]] | Ізбасары = | Титулы_2 =[[Қытай|Қытай Халық Республикасы]]ның 7-ші [[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] | Ту_2 = Flag of the People's Republic of China.svg | Ту2_2 = National Emblem of the People's Republic of China.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[14 наурыз]] [[2013 жыл]] | Басқаруын аяқтады_2 = | Премьер_2 =[[Ли Кэцян]]<br>Ли Цян | Вице-президент_2 =[[Ли Юаньчао]]<br>Ван Цишань | Ізашары_2 = [[Ху Цзиньтао]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = Орталық әскери комиссияның төрағасы | Ту_3 = Flag of the People's Republic of China.svg | Ту2_3 = Danghui.svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = 15 қараша 2012 (партиялық комиссия) 14 наурыз 2013 ж. (Мемлекеттік комиссия) | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Ху Цзиньтао]] | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Коммунистік партияның Ұлттық қауіпсіздік комиссиясының төрағасы | Ту_4 = Flag of the People's Republic of China.svg | Ту2_4 = Danghui.svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = [[25 қаңтар]] [[2014 жыл]] | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = Жаңа ұстаным | Ізбасары_4 = | Титулы_5 =Фуцзянь провинциясының губернаторы | Ту_5 = Flag of the People's Republic of China.svg | Ту2_5 = | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = [[1999 жыл]] | Басқаруын аяқтады_5 = [[2002 жыл]] | Президент_5 = | Ізашары_5 = [[Хэ Гоцян]] | Ізбасары_5 = Лу Чжаньгун | Туған күні = 15.06.1953 | Туған жері = Фупин уезді, [[Шэньси|Шэньси провинциясы]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Си Чжунсюнь]] | Анасы =Ци Синь | Жұбайы = [[Пэн Лиюань]] | Балалары = қызы Си Минцзэ | Партиясы = Қытай коммунистік партиясы | Білімі = [[Цинхуа университеті]] | Мамандығы = [[Заңгер]] | Қолтаңбасы = | Сайты = [http://cpc.people.com.cn/xijinping/ Си Цзиньпиннің халықтық желісі] | Commons = Си Цзиньпин | Марапаттары =[[Сурет:Olympic rings without rims.svg|50px]] [[Сурет:Ribbon_jose_marti.png|50px]] [[Сурет:Nishan-e-Pakistan ribbon bar.svg|50px]] [[File:OOSA.jpg|50px]] [[File:By-order friendship of nations rib.png|50px]] [[File:BEL - Order of Leopold - Knight bar.svg|50px]] [[File:The_Star_of_Palestine_%28Palestine%29_Ribbon.svg|50px]] }} '''Ши Жінпің''' ([[дәстүрлі қытай жазуы|дәст.қыт.]] 習近平, [[қытай жазуы|жеңілд.]] 习近平, [[пиньинь]]: ''Xí Jìnpíng'' ([[Кириллица|кирил.]] ''Щи Дзиңпиң''); [[15 маусым]] [[1953 жыл]]ы, Фупин уезді, [[Шэньси провинциясы|Шэньси провинциясында]] туған) — [[Қытай Халық Республикасы]]ның мемлекет басшысы ([[2013 жыл]] [[14 наурыз|14 наурыздан]] бері), [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]] мемлекеттік және саяси қайраткері, [[Қытай коммунистік партиясы]] орталық комитетінің бас хатшысы. [[2016 жыл]]ы КҚК ресми түрде «негізгі көшбасшы» атағын берді<ref>{{cite web |url = http://www.atimes.com/article/plenum-piece/ |title = All hail Xi, China's third 'core' leader |last = Wu |first = Zhong |date = 23 October 2016 |website = atimes.com |access-date = 11 November 2016 }}</ref>. Бас хатшы ретінде, Ши [[Қытай коммунистік партиясы|Қытайдың Коммунистік партиясы]] Саяси бюросының тұрақты комитетінде, Қытайдың жоғарғы шешім қабылдау органында лауазымға ие<ref>{{cite web |url = https://multimedia.scmp.com/widgets/china/cpc-primer/ |title=A simple guide to the Chinese government |publisher=[[South China Morning Post]] |quote=«Қытай үкіметі үшін қарапайым нұсқаулық». Оңтүстік Қытайдағы таңертеңгілік пост. Қабылданған 26 қазан, 2018. Си Цзиньпин - Қытайдың саяси жүйесіндегі ең күшті тұлға. Ол Қытайдың президенті, бірақ оның нақты ықпалы Қытай коммунистік партиясының Бас хатшысы лауазымынан келеді.]].|accessdate=26 October 2018}}</ref>. Шэньси провинциясында дүниеге келіп, [[Бейжің]]нің үздік оқу ордаларында білім алған. [[1974 жыл|1974-ші жылдан]] бастап [[Қытай коммунистік партиясы|компартия]] қатарында. [[1983 жыл|1983 жылы]] саясаткер [[Хубэй|Хубэй провинциясының]] Чжэндин уездінің хатшы орынбасары, [[2000 жыл|2000 жылы]] [[Фуцзянь|Фуцзянь провинциясының]] губернаторы және [[2002 жыл|2002 жылы]] Чжэцзян провинциясының басшысы болып жұмыс атқарған<ref>[http://www.24.kz/zhanalyktar/alem/item/%D2%9Bytaj-kommunist%D1%96k-partiyasyny%D2%A3-zha%D2%A3a-basshysy-%D0%B5ld%D0%B5-zha%D2%A3a-%D3%A9zg%D0%B5r%D1%96st%D0%B5r-ornatpa%D2%9B Қытай Коммунистік партиясының жаңа басшысы елде жаңа өзгерістер орнатпақ ]{{Deadlink|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Билік күшіне енген сәттен бастап, Ши партиялық тәртіпті сақтау және ішкі бірлікті қамтамасыз ету бойынша кең ауқымды шараларды енгізді. Оның қолы жемқорлыққа қарсы науқан [[Беларусь|Беларусьтың]] Тұрақты комитетінің мүшелерін қоса алғанда, бұрынғы лауазымды және зейнеткерлікке шыққан [[Коммунистік партия|Коммунистік партия өкілдерінің]] құлдырауын тудырды. Қытайлық ұлтшыл ретінде сипатталғандай<ref name="lam2014">{{cite news |title = China's Soft-Power Deficit Widens as Xi Tightens Screws Over Ideology |url = http://www.jamestown.org/programs/chinabrief/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=43160&tx_ttnews%5BbackPid%5D=25&cHash=d5d24d2f82c5981963c0180d300e62cd#.VOOBN_nF9uM |work = the China Brief |publisher= [[Brookings Institution]] |date = 5 December 2014 }}</ref>, ол «Интернеттің егемендігі» ұғымы ретінде Қытайдағы [[Цензура|интернет цензурасын]] қолдай отырып,<ref name="kuhn">{{cite news|last1=Kuhn|first1=Robert Lawrence|title=Xi Jinping, a nationalist and a reformer|url=http://www.scmp.com/comment/insight-opinion/article/1254093/xi-jinping-nationalist-and-reformer|work=[[South China Morning Post]]|date=6 June 2013}}</ref>, [[Азаматтық қоғам|азаматтық қоғам]] мен идеологиялық дискурсқа қатысты шектеулерді күшейтеді. Ши Социалистік нарықтық экономикалық реформаларға, заңға сәйкес және «Қытай арманы» ұранымен жеке және ұлттық ұмтылыстарға назар аудара отырып<ref>{{Cite news |url = http://thediplomat.com/2014/06/chinas-sovereign-internet/ |title = China's 'Sovereign Internet' |first = Shannon |last = Tiezzi, The |work = [[The Diplomat]] |access-date=4 August 2017 |language = en-US }}</ref><ref>{{Cite news |url = https://www.csmonitor.com/World/Asia-Pacific/2015/1218/On-Internet-freedoms-China-tells-the-world-leave-us-alone |title=On Internet freedoms, China tells the world, 'leave us alone' |last=Ford |first=Peter |date=18 December 2015 |work=[[The Christian Science Monitor]] |access-date=4 August 2017 |ISSN = 0882-7729 }}</ref>, заң институттарын нығайтуға шақырды. Ол сондай-ақ, Қытай-[[Жапония]] қарым-қатынасына, Қытайдың [[Оңтүстік Қытай теңізі|Оңтүстік Қытай теңізіне]] деген [[Фритредерлік|талаптары]] мен еркін сауда мен [[Жаһандану|жаһанданудың]] жетекші адвокаты ретіндегі роліне қатысты<ref>{{Cite web |language=zh-hans |url=http://theory.people.com.cn/n/2015/0212/c40531-26552481.html |script-title=zh:王毅：指導新形勢下中國外交的強大思想武器 |trans-title=Wang Yi: Powerful ideological weaponry for the purpose of channelling China under new circumstances)|last=|first=|date=|website=Communist Party of China News |access-date=25 September 2017}}</ref>, сонымен бірге одан да қатал сыртқы саясатты қолдады. Ши бір белбеу жолының бастамасы арқылы Қытайдың [[Еуразия|еуразиялық]] ықпалын кеңейтуге тырысты. [[2015 жыл]]ы Сиань мен [[Қытай Республикасы|Тайваньның]] президенті [[Мэй Иин-Джоу|Мэй Иин-Джоудың]] кездесуі алғаш рет [[Тайвань]]дық Төңкерісінің екі жағындағы саяси көшбасшылар [[1950 жыл|1950 жылы]] Қытай [[Қытай Азаматтық соғысы|азаматтық соғысының]] аяқталуынан кейін кездесті<ref>{{cite news|last1=Perlez|first1=Jane|last2=Ramzy|first2=Austin|title=China, Taiwan and a Meeting After 66 Years|url=https://www.nytimes.com/2015/11/04/world/asia/leaders-of-china-and-taiwan-to-meet-for-first-time-since-1949.html|accessdate=1 November 2017|work=[[The New York Times]]|date=4 November 2015}}</ref>. ХХІ ғасырдағы басшылықтың бесінші буынының орталық фигурасы деп санаған Ши, жаңадан қалыптасқан Ұлттық қауіпсіздік комиссиясын басқаруға<ref>{{cite web |url= http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=/content/ias/archiv/cds/cds_0905.pdf |title= deckblatt-ca-data sup-form.pdf |format= PDF |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120217211144/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fias%2Farchiv%2Fcds%2Fcds_0905.pdf |archivedate= 17 February 2012 |accessdate= 20 October 2010 |dead-url= no |df= dmy-all }}</ref>, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік басқару жөніндегі жаңа комитеттерге басшылықты қоса алғанда, реформалар, әскери қайта құрылымдау және жаңғырту және [[Интернет]]. Қытайдың қазіргі заманғы тарихындағы ең қуатты көшбасшылардың бірі болғаны үшін Шидің саяси ойлары партиялар мен мемлекеттік конституцияларға жазылып, оның басшылығымен президенттің мерзімдік лимитін алып тастау үшін өзгертілді<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2111746/xi-jinpings-political-thought-will-be-added-chinas|title=Xi Jinping's political thought will be added to Chinese Communist Party constitution, but will his name be next to it?|last=Choi|first=Chi-yuk|date=18 September 2017|work=South China Morning Post|access-date=22 September 2017|last2=Jun|first2=Mai}}</ref>. 2018 жылы ''[[Forbes]]'' оны әлемдегі ең беделді және ықпалды адам деп бағалап, бес жыл қатарынан [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]ді қорғады<ref>{{cite news|title=Xi Jinping becomes world's most powerful leader, Modi ranked 9th: Forbes- News Nation|url=http://www.newsnation.in/india-news/forbes-10-most-powerful-people-in-the-world-list-modi-ranked-9th-xi-jinping-tops-the-list-article-196018.html|work=[[News Nation]]|date=9 May 2018}}</ref><ref>{{cite news|last1=Bosilkovski|first1=David M. Ewalt, Igor|date= 31 May 2018|title=The World's Most Powerful People 2018|url=https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2018/05/08/the-worlds-most-powerful-people-2018/#7e7884216c47|work=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{cite news|title=SA-born Elon Musk has been named the world's 25th most influential person for revolutionising transportation 'both on earth and in space'|url=https://www.businessinsider.co.za/south-african-born-elon-musk-named-worlds-25th-most-influential-person-2018-5|work=www.businessinsider.co.za|date=27 October 2018}}</ref>. == Ерте өмірі және білімі == Си Цзиньпин [[1953 жыл]]ы [[15 маусым]]да [[Бейжің]]де дүниеге келді. 1949 жылы [[Қытай Халық Республикасы]]ның негізін қалаған [[Мау Зыдоң|Мао Цзэдуннан]] кейін Сидің әкесі бірнеше рет лауазымдарды атқарды, оның ішінде үгіт-насихат жетекшісі, вице-премьер, [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]нда<ref name="(rfe711">{{cite news |title=Profile: Chinese Vice President Xi Jinping |url = http://www.rferl.org/content/china-profile-xi-jinping/24764283.html |accessdate = 26 August 2013 |publisher = [[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date = 7 November 2012 }}</ref>. Сидің әкесі Фупин округінен, Шаансиден, және Си оның [[Хэнань]]дағы Даньчжодан Хайдендегі [[Патрилинейлік|патрилиналдық]] түсуін қадағалай алады<ref>{{cite news|url=http://hn.wenweipo.com/news/zhuanti/2012-11-16/23713.html|title=|last=|first=|date=16 November 2012|work=[[Wen Wei Po]]|accessdate=15 November 2012|language=zh-hant|script-title=zh:本報獨家探訪河南鄧州習營村|trans-title=This Newspaper's Exclusive Visit To Xiying Village, Dengzhou County, Henan}}</ref>. Ол Си Чжунсунның екінші ұлы және оның жұбайы Си Син<ref>{{cite web |language=zh-hant |url = http://news.xinhuanet.com/book/2009-04/28/content_11270872.htm |script-title=zh:與丈夫習仲勛相伴58年 齊心：這輩子無比幸福 |agency=[[Xinhua News Agency]] |date=28 April 2009 |accessdate=18 March 2013 }} {{Dead link|date=November 2018}}</ref>. 1963 жылы Си 10 жасқа толғанда, әкесі партиядан тазартылып, Лоян қаласында (Хэнан) зауытта жұмысқа жіберілді<ref>[[Charles-Edouard Bouée|Bouée, Charles-Edouard]], [https://books.google.com/books?id=FhtRA3XJY9gC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=Luoyang+factory+xi+jinping&source=bl&ots=5P9joXBHtp&sig=Ee73FKw784tZvKG4Qv-RtXnRNnE&hl=en&sa=X&ei=si08T9jJK8jC2wWC5ZXzBg&ved=0CCoQ6AEwAQ#v=onepage&q=Luoyang%20factory%20xi%20jinping&f=false ''China's Management Revolution: Spirit, Land, Energy''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160827024824/https://books.google.com/books?id=FhtRA3XJY9gC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=Luoyang+factory+xi+jinping&source=bl&ots=5P9joXBHtp&sig=Ee73FKw784tZvKG4Qv-RtXnRNnE&hl=en&sa=X&ei=si08T9jJK8jC2wWC5ZXzBg&ved=0CCoQ6AEwAQ#v=onepage&q=Luoyang%20factory%20xi%20jinping&f=false |date = 27 August 2016 }}, (Palgrave Macmillan, 15 December 2010), p. 93; via [[Googlebooks]]. Retrieved 15 February 2012.</ref>. 1966 жылдың мамыр айында [[Қытайдағы мәдениет төңкерісі|Мәдениет революциясы]] орта мектептің барлық сыныптары оқушыларға сынға түсуге және мұғалімдермен күресуге кедергі келтірген кезде қысқа Хи орта білімін қысқартты. Студенттік жанкешттер Xi отбасылық үйін тонап, Си Хи Хепингтің сіңілілерінің бірі өлтірілді. Кейінірек, анасы оны революцияның жаушысы ретінде қаптай алдында парад ретінде жариялағаны үшін жария етуге мәжбүр болды<ref>{{cite web|last1=Buckley|first1=Chris|last2=Tatlow|first2=Didi Kirsten|title=Cultural Revolution Shaped Xi Jinping, From Schoolboy to Survivor|url=https://www.nytimes.com/2015/09/25/world/asia/xi-jinping-china-cultural-revolution.html|publisher=''The New York Times''|accessdate=6 March 2018}}</ref>. Си 15 жасында әкесі 1968 жылы мәдени революция кезінде түрмеге қамалған кезде; 1972 жылға дейін әкесі қайтадан көрмейтін еді. Әкемнің қорғаусыз 1969 жылы Мао Цзэдунның «Ауылдық қозғалыстың» төменгі жағында<ref>{{cite web|url=http://v.youku.com/v_show/id_XMzM2NTc1MjAwOA==.html|title=|last=|first=|date=|website=|language=zh-hans|script-title=zh:不忘初心：是什么造就了今天的习主席？|trans-title=What Were His Original Intentions? The President Xi of Today|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=30 January 2018|quote="Liangjiahe Village Shaanxi Province"}}</ref>, Ланжиаха ауылында, Вэньяни қаласындағы Янчуань провинциясында, Янанда, Шаансиде жұмысқа жіберілді. . Бірнеше айдан кейін, ауылдық өмір сүре алмай, Пекинге қашып кетті. Ол ауылдық жерлерден қашқындарға қысым жасаған кезде тұтқындалып, арқандарды қазып алу үшін жұмыс лагеріне жіберілді<ref>{{cite web|url=https://www.thestar.com/news/world/2012/02/14/chinas_political_star_xi_jinping_is_a_study_in_contrasts.html|title=China's political star Xi Jinping is a study in contrasts|first=Barbara Demick and David|last=Pierson|date=14 February 2012|publisher=''[[Toronto Star]]''|accessdate=24 October 2017}}</ref>. Кейін ол 1975 жылы осы лауазымнан шығып, 1975 жылы партияның партия бөлімшесінің хатшысы болып тағайындалды. Кейінірек қытай мемлекеттік теледидарының осы тәжірибесі туралы сұрағанда, Си еске түсірді: «Бұл эмоционалды болды, бұл көңіл-күй болды және мәдени революцияның идеалдары кезде іске асырыла алмады, ол елесін дәлелдеді<ref>{{cite news |first=Jonathan |last=Watts |url = https://www.theguardian.com/world/2007/oct/26/china.uknews4 |title=Most corrupt officials are from poor families but Chinese royals have a spirit that is not dominated by money |accessdate=11 June 2008 |work=[[The Guardian]] |location=London, England |date= 26 October 2007 }}</ref>. 1975-1979 жылдар аралығында Си Бейжіңдегі Цинхуа университетінде [[Химиялық технология|химиялық машина жасауды]] «Жұмысшы-шаруа-жауынгер-студент» ретінде зерттеді. Онда машина жасау мамандықтары марксизм-ленинизмді зерттейтін, уақыттың бестен біріне жуық уақыт жұмсады - Мао Цзедонг, ферма жұмысын жүргізу және «Халықтық азаттық армиядан білім алу», [[1979 жыл]]дан [[1982 жыл]]ға дейін Си өзінің әкесінің бұрынғы бағынатын Генг Бяо, сол кездегі вице-премьер және Орталық әскери комиссияның хатшысы болып хатшы қызметін атқарды. Бұл Си кейбір әскери әскерге ие болды. [[1985 жыл]]ы, АҚШ-ауыл шаруашылығын зерттеу үшін қытай делегациясының бөлігі ретінде, ол [[Мускатин (Айова)|Мускатин]], Айова қаласында американдық отбасының үйінде қалды<ref>The Street, [http://www.thestreet.com/story/13300612/1/president-xi-slept-here-how-a-trip-to-iowa-in-1985-changed-u-s-china-relations.html "President Xi Slept Here: How a Trip to Iowa in 1985 Changed U.S.-China Relations"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160418172931/http://www.thestreet.com/story/13300612/1/president-xi-slept-here-how-a-trip-to-iowa-in-1985-changed-u-s-china-relations.html |date=18 April 2016 }}</ref>. Бұл сапары және оның екі апталық отбасы АҚШ-та тұруы туралы, оған АҚШ пен оның көзқарастары туралы үнемі әсер қалдырғаны айтылған. [[1998 жыл]]дан бастап [[2002 жыл]]ға дейін Маркстік философия және идеологиялық білім беруді Гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар мектебінде қайтадан аспирантурада оқытып, [[Цинхуа университеті]]нде оқыды. Заң, саясат, басқару және революциялық тарих салаларын қамтитын заң ғылымдарының докторы (ФИО) дәрежесін алды<ref>{{cite news |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90782/99727/6934773.html|title=Xi Jinping|date=30 March 2010}}</ref>. == Қуатқа шығу == Си [[1971 жыл]]ы Қытай Коммунистік жастар лигасына қосылды. [[1973 жыл]]ы ол [[Қытай коммунистік партиясы|Қытай Коммунистік партиясына]] 10 рет қатысуға өтініш берді және 1974 жылы өзінің оныншы әрекетіне қабылданды<ref>{{Cite web |url=http://www.cbc.ca/radio/thecurrent/the-current-for-february-28-2018-1.4555132/wednesday-february-28-2018-full-text-transcript-1.4556381#segment3 |title="The Current" - Wednesday February 28, 2018 Full Text Transcript |website=cbc.ca/radio |access-date=28 October 2018}}</ref><ref>{{cite news |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:Zy479_jx11YJ:www.aerospaceindia.org/Issue%2520Briefs/2010/25%2520October%25202010%2520-%2520CHINA%25E2%2580%2599S%2520NEXT%2520CHAIRMAN%25E2%2580%2594XI%2520JINPING.pdf+&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESjpQjUAtfkdEgw0cxv3UMunFfoLBcy0_po2aPN4xvPoQ-K9lFpIdgtf7PAw5ebYoTd8NwaRSswzfWmws278UPehKckL3Zb0TXlci2R0HsZGceCYRpBiD6EfBrspdjUh8CZzwcMg&sig=AHIEtbRjgFp8BCiHybWUtaP2uVF8BVuVZA |title=Қытайдың келесі төрағасы - Си Цзиньпин |date=25 қазан 2010 жыл |accessdate=27 мамыр 2012 жыл|first=Jayadva |last=Ranade |publisher=Centre for Air Power Studies}}</ref>. 1982 жылы Хэбэйдегі Чжэндинг ауданына партия хатшысының орынбасары ретінде жіберілді. Чжэндинг графтығының. 1983 жылы хатшы лауазымына көтеріліп, округтің жоғарғы лауазымды тұлғасы болды. Кейінірек Xi өзінің аймақтық саяси мансабында: Хэбэй (1982-1985), Фуцзянь (1985-2002), Чжэцзян (2002-2007 жж.) Және Шанхай (2007) кезінде қызмет етті{{Citation needed|date=March 2018}}. [Ситуа] Си Фучжоу муниципалитетінде Партия комитеті 1990 жылы Фучжоудағы партия мектебінің президенті болды. 1997 жылы ол Қытай коммунистік партиясының 15-ші Орталық Комитетінің кезекті мүшесі болды. Сонымен қатар, 15-ші партия съезінде сайланған Орталық Комитеттің 151 ауыспалы мүшесінің ішінен Си дауыс берудің ең төменгі санын алды, оның мәртебесі бойынша оның мәртебесіне байланысты мүшелердің тізімінде соңғы орынға ие болды<ref name="canyu">{{cite news|url=http://www.canyu.org/n24349c6.aspx|title=|last=|first=|date=22 April 2011|work=|access-date=|publisher=Canyu.org|language=zh-hans|script-title=zh:中共十五大习近平位列候补委员最后一名为何|trans-title=Why Is Xi Jinping, At the 15th CCP National Congress, Being Waited On To Fill The Last Committee Member Position?}}</ref>. [[1999 жыл]]ы Фуцзянь вице-губернаторы лауазымына тағайындалып, кейін бір жыл өткен соң губернатор болды. Фуцзянь, Си Тайваньнан инвестицияларды тарту және провинциялық экономиканың жеке секторын нығайту үшін күш. 2000 жылдың ақпанында ол кейіннен провинциялық партиялық хатшы Чэн Миниді Қытай Коммунистік партиясы Орталық саяси бюросының Тұрақты комитетінің бас хатшысы - Бас хатшы [[Цзян Цзэминь]], Премьер-министр Чжоу Ронджи, Вице-президент [[Ху Цзиньтао]] және тәртіптік бақылау Хатшы Вэй Циансинг - [[Лай Чансин]]<ref name=scmpxiao>{{cite news|last=Yu|first=Xiao|title=Fujian leaders face Beijing top brass|url=http://www.scmp.com/article/308424/fujian-leaders-face-beijing-top-brass|newspaper=[[South China Morning Post]]|date=18 February 2000}}</ref>. [[File:Leon Panetta and Xi Jinping in Beijing, Sept. 19, 2012.jpg|thumb|2012 жылы Вице-президент Си Цзиньпин АҚШ Қорғаныс министрі Панеттамен кездесті.]] 2002 жылы Си [[Фуцзянь]]нан шығып, Чжэцзянда көрші саяси лауазымдарға ие болды. Ол сайып келгенде, оның мансап алғаш рет жоғарғы провинциялық кеңсе алып, губернаторы міндетін атқарушы ретінде бірнеше айдан кейін губерниялық партия бастығы болып алды. [[2002 жыл]]ы ол 16-шы Орталық Комитеттің толық мүшесі болып, оның ұлттық кезеңге көтерілуін белгіледі. Чжэцзанда болған кезде, Сидін жыл сайынғы орташа жылдық өсу қарқынын 14% -ды құрады. Чжэцзяндағы мансабы жемқор шенеуніктерге қатаң және қарапайым көзқараста болды. Бұл оған ұлттық бұқаралық ақпарат құралдарында ат берілді және Қытайдың көшбасшыларының назарын аудартты<ref name="wanglei">{{cite news|url=http://opinion.dwnews.com/news/2014-12-25/59626005.html|title=|last1=Wang|first1=Lei|date=25 December 2014|work=[[Duowei News]]|access-date=|language=zh-hans|script-title=zh:习近平为官之道 拎着乌纱帽干事|trans-title=Xi Jinping's Governmental Path - Carries Official Administrative Posts}}</ref>. Шанхай партиясының басшысы Чэнь Лянгумен жұмыстан босатылғаннан кейін, [[2006 жыл]]дың қыркүйегінде әлеуметтік қамсыздандыру қорының даусы салдарынан Си [[2007 жыл]]дың наурыз айында Шанхайға көшті. Ол [[Шанхай]]да жеті айды ғана өткізді, бірақ Қытайдағы ең маңызды аймақтық лауазымдардың біріне тағайындалуы Қытайдың жоғарғы басшылығымен жоғары бағаланғаны туралы анық сигнал жіберді<ref name="shanghai">{{cite news|url=http://news.sohu.com/20070324/n248946143.shtml|title=|last=|first=|date=24 March 2007|work=|access-date=|publisher=Sohu|language=zh-hans|script-title=zh:习近平任上海市委书记 韩正不再代理市委书记|trans-title=Xi Jinping is Secretary of Shanghai Municipal Party Committee - Han Zheng is No Longer Acting Party Secretary}}</ref>. Шанхайда Си дау-дамайдан аулақ болды және партиялық тәртіпті қатаң сақтау үшін белгілі болды. Мәселен, Шанхай әкімшілері Чжэцзян партиясының жетекшісі Чжао Хонгжу сияқты өзінің мұрагеріне жұмысын аяқтау үшін Шанхай мен Ханчжоу арасында арнайы поезд ұйымдастырып, оған пайда табуға тырысты. Дегенмен, Сайдың пойызға барудан бас тартқаны туралы<ref name="ming">{{cite news|url=http://www.boxun.com/news/gb/china/2013/07/201307110449.shtml#.VTxXVvnF_tU|title=|last=|first=|date=11 July 2013|work=Mingjing News|access-date=|publisher=Boxun|language=zh-hans|script-title=zh:从上海到北京 习近平贴身秘书只有钟绍军|trans-title=From Shanghai to Beijing, Zhong Shaojun Has Been Xi Jinping’s Only Personal Secretary}}</ref>, бұл арнайы пойыздарды тек «ұлттық көшбасшыларға» ғана қалдыруды көздейтін еркін реттелген партиялық регламентке негізделген<ref name=willy>{{cite book|last1=Lam|first1=Willy|title=Chinese Politics in the Era of Xi Jinping|date=20 March 2015|publisher=[[Routledge]]}}</ref>. Шанхайда ол жергілікті партиялық ұйымның бірлігін сақтауға тырысты. Ол көптеген жергілікті шенеуніктердің Чэнь Лянъюй сыбайлас жемқорлық шиеленісіне қатысы бар деп есептегеніне қарамастан, оның әкімшілігінде «тазарту» болмайтындығына кепілдік берді. Көптеген мәселелерде Си орталық басшылықтың желісін айтарлықтай жаңғыртты<ref name="newin">{{cite news|url=http://www.caijing.com.cn/2007-10-22/100034588.html|title=|last=|first=|date=22 October 2007|work=Caijing|access-date=|language=zh-hans|script-title=zh:新晋政治局常委：习近平|trans-title=Newly Appointed Member of Politburo Standing Committee: Xi Jinping}}</ref>. == Саяси бюросының Тұрақты комитетінің мүшесі == [[File:Prime Minister Narendra Modi with Chinese President Xi Jinping.jpg|thumb|[[Үндістан Премьер-министрі]] [[Нарендра Моди]] Қытай төрағасы Си Цзиньпин мен кездесуі.]] [[File:President George W. Bush with Vice President Xi Jinping.jpg|thumb|Си Цзиньпин 2008 жылдың тамызында [[АҚШ президенті]] [[Джордж Уокер Буш|Джордж Бушпен]] кездесті.]] Си [[2007 жыл]]ы қазан айында өткен 17-ші партия съезінде Қытай Коммунистік партиясы Тұрақты комитетінің тоғыз адамы болып тағайындалды. Ол Ли Кэцяннан жоғары орынға ие болды, ол Ху Цзиньтаоның Қытайдың келесі көшбасшысы ретінде табысқа жететіндігінің белгісі. Сонымен қатар, Си Коммунистік партияның Орталық хатшылығының жоғарғы дәрежелі мүшелігіне ие болды. Бұл бағалау 2008 жылдың наурызында Xi Қытай Халық Республикасының вице-президенті болып сайланған 11-Халықтық халықтық конгреске қолдау көрсетті<ref>[http://www.chinadaily.com.cn/china/2008npc/2008-03/15/content_6539302.htm "Hu Jintao reelected Chinese president"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304055352/http://www.chinadaily.com.cn/china/2008npc/2008-03/15/content_6539302.htm |date=4 March 2016 }}, Xinhua (''China Daily''), 15 March 2008.</ref>. Хи көтерілгеннен кейін портфолиолардың кең ауқымын өткізді. Ол Бейжіңдегі [[2008 Жазғы Олимпиада ойындары|2008 жылғы жазғы Олимпиадаға]] арналған кешенді дайындықтарға, сондай-ақ Гонконг және Макао істерінде орталық үкімет басшылығына айналған. Бұдан басқа, ол сондай-ақ Қытай Коммунистік партиясы Орталық партия мектебінің жаңа президенті, Коммунистік партияның кадрлық оқыту және идеологиялық білім қанаты болды. [[Сычуань жер сілкінісі (2008)|2008 жылы Сычуань жер сілкінісі]] салдарынан Си Шаанси және [[Ганьсу]] қалаларындағы апаттар аймағына барды. Ол 17-25 маусым аралығында [[Корей Халық Демократиялық Республикасы|Солтүстік Корея]]ға, [[Моңғолия]]ға, [[Сауд Арабиясы]]на<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.cn/eng/wjdt/wsrc/t462294.htm|title=Vice-President Xi Jinping to Visit DPRK, Mongolia, Saudi Arabia, Qatar and Yemen|publisher=Ministry of Foreign Affairs|date=5 June 2008|accessdate=20 October 2010}}</ref>, [[Катар]]ға және [[Йемен]]ге вице-президент ретінде өзінің алғашқы шетелдік сапарын жасады. Олимпиаданың қорытындысы бойынша Сиге 60 жыл мерейтойлық мерекелерді дайындауға арналған комитеттің төрағасы тағайындалды. Қытай Халық Республикасының негізі қаланған. Ол сондай-ақ, Коммунистік партияның жоғары деңгейлі комитетінің басшылығында 2009 жылы саяси тұрғыдан сезімтал мерейтойлар қатарында әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуге шақырылған 6521 жобасына сілтеме жасаған. Си Ханзада ханзадасы партиясының ең табысты мүшелері болып саналады, ол ертедегі қытай коммунистік революционерлерінің ұрпақтары болып табылатын саясаткерлердің квази-кликі. Сингапурдың бұрынғы премьер-министрі [[Ли Куан Ю]] мырза Си туралы сұрағанда, ол «көптеген сынақтар мен қиыншылықтарды бастан өткерген адам» деп ойлады. Ли былай дейді<ref name=NWK01>{{cite web|first=Jonathan|last=Ansfield|date=22 December 2007|url=http://www.newsweek.com/id/81558 |title=Xi Jinping: China's New Boss And The 'L' Word|work=[[Newsweek]]|accessdate=20 October 2010}}</ref>: «Мен оны Нелсон Манделадағы адамдар тобына жатқызып<ref>{{Cite news| url=http://china.blogs.time.com/2007/11/19/chinas_nelson_mandela/|title=China's Nelson Mandela|work=[[Time (magazine)|Time]]|date=19 November 2007}}</ref>, өзімнің бақытсыздықтарыма немесе қайғы-қасіретіне жол бермейтін үлкен эмоционалды тұрақтылыққа ие адам өзінің шешіміне әсер етеді, басқаша айтқанда ол әсерлі». Бұрынғы АҚШ қазынашылық министрі Генри Полсон ретінде Си сипатталған «мақсаты желісі арқылы заттарды қалай алуға біледі жігіт түрінің<ref>{{cite web|last=Tang|first=Eugene|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aDpLoVnlKn6E&refer=home |title=China Appoints Xi Vice President, Heir Apparent to Hu|work=Bloomberg |date=15 March 2008|accessdate=20 October 2010}}</ref>.» Аустралия премьер-министрі Кевин Радд Сидің «реформашы, партиялық және әскери негізі жеткілікті, өз еркіне ие» екенін айтты. АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон Twitter-дегі парақшасында: «Си, феминистерді қудалау кезінде БҰҰ-дағы әйелдер құқығына қатысты кездесу өткізеді<ref>{{cite news|last=Rauhala|first=Emily|date=28 September 2015|title=Hillary Clinton called Xi's speech 'shameless,' and the Web went wild|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2015/09/28/hillary-clinton-called-xis-speech-shameless-and-the-web-went-wild/|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=17 December 2015}}</ref>. === Вице-президент және Мексикадағы түсіндірме оқиғасы === [[File:Dmitry Medvedev in China 28 September 2010-6.jpeg|thumb|Си Цзиньпин 2010 жылдың 28 қыркүйегінде [[Ресей президенті|Ресей Федерациясының Президенті]] [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведевпен]] кездесті.]] [[2009 жыл]]дың ақпанында Си Цзиньпиннің орынбасары ретінде, [[Латын Америкасы]]нда сапар шегеді<ref>{{cite news |url=http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_asiapacific_business/view/408236/1/.html |title=Chinese vice president in Mexico to boost trade|publisher=[[Channel NewsAsia]]|date=11 February 2009|agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.apimages.com/OneUp.aspx?st=k&kw=Xi%20Jinping%20Mexico&showact=results&sort=relevance&intv=None&sh=10&kwstyle=or&adte=1349993434&pagez=60&cfasstyle=AND&rids=b043d439632347769bc9fdf8dc8025bb&dbm=PY2009&page=1&xslt=1&mediatype=Photo|title=Chinese Vice President Xi Jinping speaks during a news conference in Mexico City. Jinping is on a two-day official visit to Mexico. |agency=[[Associated Press]]|date=10 February 2009}}</ref>, [[Мексика]], [[Ямайка]]<ref>{{cite news |url=http://www.jis.gov.jm/special_sections/chinese-spanish-gallery/photogallery/slideshow.swf|title=Photo Gallery of the Official Visit of the Vice President of the People's Republic of China and the State Visit of the King and Queen of Spain|work=Jamaica Information Service|date=12 February 2009}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.cctv.com/english/20090213/101253.shtml|publisher=[[China Central Television]] |title=China, Jamaica vow to enhance friendly partnership|date=13 February 2009}}</ref>, [[Колумбия]],<ref>{{cite news|title=Chinese vice president concludes official visit to Colombia|author=Mu Xuequan|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-02/17/content_10836527.htm|agency=Xinhua News Agency |date=17 February 2009|accessdate=4 November 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.laht.com/article.asp?CategoryId=12393&ArticleId=327778 |title=China Names Colombia Official Tourism Destination |work=[[Latin American Herald Tribune]]}}</ref> [[Венесуэла]]<ref>{{cite news |title=Chinese VP meets Venezuelan top legislator on parliamentary co-op, bilateral ties |author=Fang Yang |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-02/19/content_10851136.htm |agency=[[Xinhua News Agency]] |date=19 February 2009 |accessdate=4 November 2012}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessweek.com/news/2012-09-25/china-bankrolling-chavez-s-re-election-bid-with-oil-loans|title=China Bankrolling Chavez's Re-Election Bid With Oil Loans|work=[[Bloomberg News]]|first=Charlie |last=Devereux|date=26 September 2012}}</ref> және [[Бразилия]]ға барып<ref>{{cite news|title=Chinese VP meets Brazilian president on deepening strategic partnership|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-02/20/content_10855970.htm|agency=Xinhua News Agency |date=20 February 2009|accessdate=4 November 2012}}</ref>, аймақтағы қытайлық байланыстарға жәрдемдесуге және елдің беделін көтеруге көмектесті. әлемдік қаржы дағдарысы. Ол сондай-ақ [[Қытай]]ға оралудан бұрын [[Мальта]]дағы Валетта қаласында болды<ref>{{cite news |url=http://www.foreign.gov.mt/default.aspx?MDIS=342&NWID=655|title=Xi Jinping visits Malta|publisher=The Embassy of Malta in the People's Republic of China|date=23 February 2009}}</ref><ref>{{cite news|title=Roundup: Chinese vice president starts official visit to Malta|author=Mu Xuequan|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-02/22/content_10866180.htm|agency=Xinhua News Agency|date=22 February 2009|accessdate=4 November 2012}}</ref>. 11 ақпан күні Мексикада болған Си Қытайдың шетелдегі тобы алдында сөз сөйледі және Қытайдың қаржы дағдарысына қосқан үлесін түсіндірді, бұл «бұл Қытайдың бүкіл адамзатқа қатысты ең үлкен үлесі<ref>Original (Chinese): {{zh|s=在国际金融风暴中，中国能基本解决13亿人口吃饭的问题，已经是对全人类最伟大的贡献 |t=在國際金融風暴中，中國能基本解決13億人口吃飯的問題，已經是對全人類最偉大的貢獻}}-In Chinese</ref>. миллиард адам аштықтан ». Ол былай деді: «Бізде саусақтардың пайда болуынан гөрі, ештеңе істемейтін, толық асқазандар бар, біріншіден, Қытай революцияны экспорттамайды, екіншіден, Қытай аштық пен кедейшілікті экспорттамайды, үшіншіден, , Қытай келмейді және сізге бас ауруларын тудырады. Бұл оқиға кейбір жергілікті телеарналарда баяндалды<ref>Original: {{zh|s=有些吃饱没事干的外国人，对我们的事情指手画脚。中国一不输出革命，二不输出饥饿和贫困，三不折腾你们，还有什么好说的？ |t=有些吃飽沒事干的外國人，對我們的事情指手畫腳。中國一不輸出革命，二不輸出飢餓和貧困，三不折騰你們，還有什麽好說的？}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.asiaone.com/News/the%2BStraits%2BTimes/Story/A1Story20090214-121872.html |title=AsiaOne.com: Chinese VP blasts meddlesome foreigners |publisher=News.asiaone.com |date=14 February 2009 |accessdate=20 October 2010}}</ref>. Жаңалықтар қытайлық интернет-форумдарда пікірталас тудырды. Қытайдың Сыртқы істер министрлігі Сидің ескертулерінен қашып кетті, себебі нақты видео [[Гонконг]]тың кейбір журналистерімен бірге түсірілді және Гонконг телеарнасында таратылды, содан кейін әртүрлі Интернеттегі бейне веб-сайттарда пайда болды<ref>{{Cite news|language=zh-hans |url=http://udn.com/NEWS/MAINLAND/MAI1/4742366.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221023838/http://udn.com/NEWS/MAINLAND/MAI1/4742366.shtml|dead-url=yes|archive-date=21 February 2009 |script-title=zh:習近平出訪罵老外 外交部捏冷汗|trans-title=Xi Jinping Goes and Scolds at Foreigners, Ministry of Foreign Affairs in Cold Sweat |author=Lai Jinhong ({{lang|zh-hant|賴錦宏}}) |date=18 February 2009|publisher=[[United Daily News]] |accessdate=27 February 2009|df=dmy-all}}</ref>. [[File:抗战胜利70周年阅兵演练.jpg|thumb|Бейжіңдегі Си портреті, қыркүйектін 2015 жылы]] Си өзінің халықаралық сапарларын жалғастырды, ал кейбіреулер Қытай басшылығының басшысын қабылдағанға дейін өздерінің сыртқы істерін растау үшін айтады<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.cn/eng/wjdt/wsrc/t619527.htm |title=Vice President Xi Jinping to visit Belgium, Germany, Bulgaria, Hungary and Romania and attend Europalia Chinese Art Festival and China's Guest-of-Honor Activities in Frankfurt Book Fair |publisher=Mfa.gov.cn |date=10 October 2009 |accessdate=20 October 2010}}</ref>. [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақта]] [[2009 жыл]]дың 7-21 қазанында Си [[Бельгия]]ға, [[Германия]]ға, [[Болгария]]ға, [[Мажарстан]]ға және [[Румыния]]ға барып қайтты. [[2009 жыл]]ғы 14-22 желтоқсан аралығында [[Жапония]]ға, [[Корея Республикасы|Оңтүстік Кореяға]], [[Камбоджа]]ға және [[Мьянма]]ға сапар жасады<ref>{{cite web |last=Raman |first=B. |url=http://www.southasiaanalysis.org/papers36/paper3566.html |title=China's Cousin-Cousin Relations with Myanmar |publisher=[[South Asia Analysis Group]] |date=25 December 2009 |accessdate=14 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100317074826/http://www.southasiaanalysis.org/papers36/paper3566.html |archivedate=17 March 2010}}</ref>. [[File:S102 - Panjiawan Town - Fanhu to Siyi - P1540228.JPG|thumb|«Социализмнің қытай ерекшеліктерімен ұлы туы үстінде! Си Цзиньпиннің жаңа дәуірдің социализмін қытайлық сипаттамаларымен таныстырып, оны терең зерттеу және іске асыру! Хубэй]] Си мырза [[2012 жыл]]дың ақпан айында [[Америка Құрама Штаттары]], [[Ирландия]] және [[Түркия]]да болды<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2012/01/24/us-usa-china-xi-idUSTRE80N06E20120124 |title=China leader-in-waiting Xi to visit White House next month |website=reuters.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201614/https://www.reuters.com/article/2012/01/24/us-usa-china-xi-idUSTRE80N06E20120124 |archive-date=29 October 2013 |access-date=28 October 2018}}</ref>. Бұл сапар АҚШ-тың бұрынғы президенті [[Барак Обама]]мен бірге Ақ үйде, одан кейін вице-президент [[Джо Байден]]мен кездесті. және [[Калифорния]] мен [[Айова]] штатында тоқтап, ол [[1985 жыл]]ы Хэйбэ провинциясының ресми өкілі ретінде бұрын қонақта болған отбасымен кездесті<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2102001/Chinese-Vice-President-Xi-Jinping-heads-Mississippi-town-27-years-1st-visit.html "Chinese Vice President Xi Jinping heads back to his favourite U.S. town 27 years after he first stayed there"] {{webarchive |url=https://archive.is/20120727235602/http://www.dailymail.co.uk/news/article-2102001/Chinese-Vice-President-Xi-Jinping-heads-Mississippi-town-27-years-1st-visit.html |date=27 July 2012 }}, ''Daily Mail Online'', 16 February 2012</ref>. [[File:China State Visit (21706073543).jpg|нобай|солға|Қазан 2015 жылы, ол Ұлыбритания Си Цзиньпиннің мемлекеттік сапармен Лондонда болды.]] [[File:Xi Jinping ASC1889 (23049751989).jpg|нобай|солға|2015 жылы БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясына қатысатын Си Цзиньпин.]] [[File:Plenário do Congresso (14524522298).jpg|нобай|солға|Си Бразилия парламентінің алдында, 2014 жылдың шілде айында.]] === Жойылу === Партия көшбасшылығына келгенге дейін бірнеше ай бұрын Сай ресми БАҚ-тардан [[2012 жыл]]дың 1 қыркүйегінен бастап бірнеше апта бойы жоғалып кетті. 4 қыркүйекте ол АҚШ Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтонмен кездесуді тоқтатып, кейін Сингапур Премьер Министр Ли Сян Лун және ресейлік жетекші өкіл. Сайлаудың негізгі рөлдеріне саяси одақтастар орнату үшін билікке өтуге дайындауда Си тиімді «ереуілге шықты» деп айтылды<ref name=newyorker>{{cite news|last1=Osnos|first1=Evan|title=Born Red: How Xi Jinping, an unremarkable provincial administrator, became China's most authoritarian leader since Mao.|url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/04/06/born-red|work=[[The New Yorker]]|date=6 April 2012}}</ref>. ''[[The Washington Post ]]'' хабарлауынша, Си «зорлық-зомбылыққа ұшыраған« екінші ұрпақтың қызыл »кездесуі кезінде пікірталас кезінде жараланған болуы мүмкін<ref name=wpost>{{cite news|title=The secret story behind Xi Jinping's disappearance, finally revealed?|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2012/11/01/the-secret-story-behind-xi-jinpings-disappearance-finally-revealed/|work=The Washington Post|date=1 November 2012}}</ref>. == Көшбасшылық == === Жоғары лауазымдарға кіру === [[File:Secretary Kerry and President Xi July 2014.jpg|нобай|солға|300px|Си Цзиньпин және [[Джон Керри]], 10 шілде 2014 жыл]] [[File:Vladimir Putin and Xi Jinping, BRICS summit 2015 05.jpg|нобай|солға|300px|Си Цзиньпин мен Владимир Путинмен кездесу 8 шілде, 2015 жыл]] [[2012 жыл]]дың [[15 қараша]]сында Си Коммунистік партияның бас хатшысы болып сайланды және Қытай Коммунистік партиясы 18-ші Орталық Комитеті КҚК Орталық әскери комиссиясының төрағасы болды. Бұл ресми, бейресми түрде, Қытайдың алдыңғы қатарлы мемлекетінің емес, [[Қытай Халық Республикасы]]нда туылған алғашқы көшбасшыны құрды. Келесі күні Сай Саяси бюросының Тұрақты комитетінің жаңа құрамын бірінші рет жариялау кезеңіне өткізді. Жаңа Тұрақты комитеті тоғыздан жетіге дейінгі орындардың санын қысқартты<ref>[https://azh.kz/kz/news/view/4456 Си Цзиньпин ҚХР Компартиясының бас хатшысы қызметіне сайланды]</ref>, тек Си өзімен және [[Ли Кэцян]]мен бұрынғы Тұрақты комитетінің орындарын сақтап қалды; қалған мүшелер жаңа болды. Қытайлық көшбасшылардың жалпы практикасынан айқын ауытқу кезінде Сидің бас хатшы ретіндегі алғашқы сөйлегені ашық айтылып, оның алдындағы саяси ұрандар мен ескертулерді қамтыған жоқ. Хай орташа адамның ұмтылысын атап өтті: «Біздің адамдар ... жақсы білім алуды, тұрақты жұмыс орындарын, жақсы табыс, сенімді әлеуметтік қамсыздандыруды, жоғары стандартты медициналық күтімді, жайлы өмір сүру жағдайларын және әдемі жағдайды күтеді». . « Си, сондай-ақ, партияның тірі қалуына қауіп төндіретінін ескере отырып, ең жоғары деңгейде жемқорлықпен күресуге уәде берді; ол ұзаққа созылған экономикалық реформаларға қатысты болмады. [[2012 жыл]]дың желтоқсанында Си [[Бейжің]]дегі алғашқы сапарында [[Гуандун]]ға барып, партиялық басшылықты қабылдады. Сапардың басты тақырыбы әрі қарай экономикалық реформаға және күшейтілген әскери қызметке шақыру болды. Си [[Дэн Сяопин]]нің мүсінін аралап, оның сапары [[1992 жыл]]ы Дэннің өзінің оңтүстік сапарының жолында сипатталды, бұл консенсивті партия жетекшілері Тяньаньмэннен кейінгі көптеген Дэнг реформаларын тоқтатқаннан кейін Қытайдағы әрі қарай экономикалық реформаларға серпін берді 1989 жылғы алаңда наразылықтар<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578348774040546346|title=New Beijing Leader's 'China Dream' – WSJ|first=Jeremy |last=Page|date=13 March 2013|work=[[The Wall Street Journal]]}}</ref>. Сапарда Хи өз қолымен «Қытай арманы» деген ұранға дәйектелген. «Бұл арманын күшті ұлттың арманы деп айтуға болады, ал армия үшін бұл күшті әскери арман», - деді Си теңізшілерге. Си мырзаның сапары қытайлық көшбасшылардың жол жүру тәртібінің бекітілген конвенциясының көптеген жолдарынан шығып кетуіне байланысты болды. Тамақтанудың орнына, Си және оның қонақжайлылығы тұрақты қонақүй буфетін тамақтандырды. Ол лимузиндердің паркін емес, әріптестерімен үлкен ваннада жүріп, ол жүрген жолдың бөліктеріне шектеу қоймады<ref name=bbc>{{cite news|last1=Chen|first1=Zhuang|title=The symbolism of Xi Jinping's trip south|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-20662947|accessdate=22 July 2014|publisher=BBC News|date=10 December 2012}}</ref>. [[File:2017 G20 Hamburg summit leaders group photo.jpg|thumb|Әлемдік көшбасшылар Гамбургтегі G20 саммитінде «отбасылық фотосурет» үшін жиналады]] Си 2013 жылғы 14 наурызда [[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Қытай Халық Республикасының Президенті]] болып сайланды, Бейжіңде 12-ші Халықтық конгрессмен растау дауысымен. Ол 2752 дауыс алды, бір дауыс қарсы және үш қалыс қалды. Ол [[Ху Цзиньтао]]ның орнына, ол екі мерзімнен кейін зейнетке шығады. [[2013 жыл]]ғы [[16 наурыз]]да өзінің жаңа лауазымында Си мырза Шри-Ланка Азаматтық соғысы кезінде үкіметті бұзғаны үшін [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесінің]] дауыс беруі барысында бұл елдің үкімін айыптаған кезде Қытай-Шри-Ланка қатынастарына араласпауға қолдау білдірді<ref name="Demick">{{cite news |url=http://www.latimes.com/news/world/worldnow/la-fg-wn-china-xi-presidency-20130313,0,1240600.story|title=China's Xi Jinping formally assumes title of president|first=Barbara|last=Demick|date=3 March 2013|accessdate=16 March 2013|newspaper=[[Los Angeles Times]]}}</ref>. [[17 наурыз]]да Си мырза мен оның жаңа министрлері [[Гонконг]]тағы ШЮ Лянь компаниясының атқарушы директоры Леунгге қолдау білдіргенімен кездесу өткізді<ref>{{cite news|url=http://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1192587/cy-leung-meet-xi-jinping-beijing-and-explain-cross-border-policies|title=CY Leung to meet Xi Jinping in Beijing and explain cross-border policies|first=Tony|last=Cheung|first2=Jolie|last2=Ho|date=17 March 2013|accessdate=16 March 2013|work=South China Morning Post}}</ref>. Сайлаудан кейін Си [[Компьютерлік қауіпсіздік|киберқауіпсіздік]] пен Солтүстік Кореяны [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен телефон арқылы талқылады. Келесі аптада Обама қазына және мемлекеттік хатшылар Джейкоб Лью мен Джон Ферри Керриге Қытайға барады. Төртінші күннің ішінде Хи [[Ресей]]ге, [[Танзания]]ға, [[Оңтүстік Африка Республикасы]]на және [[Конго Республикасы]]на сапар шекті<ref>Chris Buckley, [https://www.nytimes.com/2013/03/26/world/asia/chinese-leader-xi-jinping-offers-africa-assurance-and-aid.html "China's Leader Tries to Calm African Fears of His Country's Economic Power"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160721045954/http://www.nytimes.com/2013/03/26/world/asia/chinese-leader-xi-jinping-offers-africa-assurance-and-aid.html |date=21 шілде 2016 жыл}}, ''The New York Times'', 26 March 2013</ref>. === Реформаларды жариялау === [[File:Presiden China Hadiri APEC 2013 (1).jpg|thumb|2013 жылы Си Цзиньпин мен оның әйелі Пенг Лийань [[Индонезия]]ның [[Бали]] қаласында 2013 жылғы АТЭБ көшбасшылары бейресми кездесуіне қатысу үшін келді.]] [[2013 жыл]]дың қарашасында, 18-ші Орталық Комитеттің үшінші пленумының қорытындысында, Коммунистік партия экономикалық және әлеуметтік саясаттың өзгеруіне негізделген реформалардың кең ауқымды күн тәртібін ұсынды. Xi Пленумда сигнал жасап, ол бұрын Чжоу Йонгканның аумағы болған массивтік ішкі қауіпсіздік ұйымын бақылауды нығайтты. Сидін басқаратын жаңа Ұлттық Қауіпсіздік Комиссиясы құрылды<ref name=brook>{{cite news|last1=Kroeber|first1=Arthur R.|title=Кребер, Артур Р. (17 қараша 2013). «Си Цзиньпиннің Қытайдағы экономикалық реформаға қатысты өршіл күн тәртібі». Brookings мекемесі. Қарастырылған 21 шілде 2014 ж.|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2013/11/17-xi-jinping-economic-agenda-kroeber|accessdate=21 July 2014|publisher=[[Brookings Institution]]|date=17 November 2013}}</ref>. Реформаларды жан-жақты тереңдетуге бағытталған орталық жетекші топ - Си басқаратын кез-келген уақытша саясатты үйлестіру органы, сондай-ақ реформа күн тәртібін іске асыруды қадағалау үшін құрылады.{{Citation needed|date=March 2018}} термині (全面 深化改革; quánmiàn shēnhuà gǎigé ), олар Дэн Сяопиннің «Оңтүстік туры» 1992 жылдан бергі ең маңызды деп саналды. Экономикалық салада пленум «ресурстық күштер» ресурстарды бөлу кезінде «шешуші» рөл ойнайтынын жариялады. Бұл мемлекеттің капиталдың бөлінуіне біртіндеп азайтатындығын және бұрынғыдан жоғары реттелетін салаларда шетелдік және жеке сектордың ойыншыларын тарту арқылы ықтимал бәсекелестікті қамтамасыз ету үшін мемлекеттік кәсіпорындарды қайта құрылымдауды білдіреді. Бұл саясат, бұрын қолданыста болмаған активтерді төменгі нарықтық бағадан сатып алу жолымен активтерді сатып алу арқылы қайта құрылымдаудың бұрынғы раундысынан артық пайда көрмеген мемлекеттік секторды жоюға бағытталған. Пленум сондай-ақ Қытайда адам құқықтарын қорғау туралы жазбаны бұзу ретінде қарастырылған «еңбек арқылы қайта оқыту» лаоги жүйесін жою туралы шешім қабылдады. Жүйе отандық сыншылар мен шетелдік байқаушылардан бірнеше жыл бойы елеулі сынға ұшырады. Бір балалық саясат да жойылып, 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап екі балалық саясатқа ауысты<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-12/27/c_134955448.htm|title=Жоғарғы заң шығарушы орган барлық жұптардың екі баласы болуына мүмкіндік беретін заңға түзетулер енгізеді. «Синьхуа ақпараттық агенттігі|agency=[[Xinhua News Agency]]| date=27 желтоқсан 2015 жыл}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/china-formally-abolishes-decades-old-one-child-policy-1535006|title=China formally abolishes decades-old one-child policy|work=[[International Business Times]]| date=27 December 2015}}</ref>. [[2013 жыл]]дың желтоқсанында Сидін кішкентай Бейжің мейрамханасында түскі асқа бумен қайнатуға алдын-ала хабар бермеді<ref name=economist>{{cite news|title=Presidential Style: A New Flavour|url=https://www.economist.com/news/china/21592665-xi-jinping-gets-down-people-new-flavour|accessdate=17 July 2014|work=[[The Economist]]|date=4 January 2014}}</ref>. Ол тамақ үшін өз ақшасын төлеп, үнемі қамқоршылармен бірге тамақтанған. Сидің сапары «соқтығысудың жалпыға қолайлығы» үшін жағымды болды және суреттер әлеуметтік медиада кеңінен таратылды. === Сыбайлас жемқорлыққа қарсы науқан === Си 18-ші партия съезінде билікке көтерілгеннен кейін дереу сыбайлас жемқорлыққа жол бермеуге уәде берді<ref name=inaug>{{cite news|title=Си Цзиньпиннің кіріспе сөзі|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-20338586|publisher=BBC News|date=15 қараша 2012 жыл}}</ref>. Бас хатшы ретінде сөйлеген сөзінде Си сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес партия үшін ең күрделі міндеттердің бірі екенін атап өтті. Бірнеше айдан бері Си өз кезегінде «сегіз ұпайлық нұсқаулықты» жариялады<ref name=elite>{{cite news|title=Қытайдағы элита Сидің ережесімен күрес|url=https://www.nytimes.com/2013/03/28/world/asia/xi-jinping-imposes-austerity-measures-on-chinas-elite.html?pagewanted=all&_r=0|work=The New York Times|date=27 наурыз 2013}}</ref>, ресми партиялық бизнес кезінде сыбайлас жемқорлық пен қалдықтарды азайтуға бағытталған ережелерді тізімдейді; ол партиялық шенеуніктердің мінез-құлқына қатысты қатаң тәртіпке бағытталған. Си ақ «жолбарыстар мен шымылдықтарды», яғни жоғары лауазымды шенеуніктерді және қарапайым партия өкілдерін тамыр етуге уәде етті. Сидің алғашқы екі жылында ол бұрынғы Орталық әскери комиссия төрағасының орынбасары Сю Чайху, бұрынғы саяси бюросының Тұрақты комитетінің мүшесі және қауіпсіздік қызметінің басшысы Чжоу Юнкань және бұрынғы [[Ху Цзиньтао]]дың бас көмекшісі Линг Цзууаға қарсы іс қозғаған. Жаңа тәртіптілік басты Ван Кишанмен қатар, Си әкімшілігі «орталықтан жіберілген инспекциялық топтарды» (中央 巡视组) қалыптастыруды басшылыққа алды. Бұл негізінен шенеуніктердің кросс-юрисдикциялық топтары болды, олардың басты міндеті провинциялық және жергілікті партиялық ұйымдардың қызметін тереңдете түсіп, Бейжіңде бекітілген партиялық тәртіпті қамтамасыз ету<ref name=bloom>{{cite news|title=Мао бері Төрағасы Си ның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы науқан Ауқымды|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-03/china-s-xi-broadens-graft-crackdown-to-boost-influence.html|publisher=Bloomberg|date=4 наурыз 2014 жыл}}</ref>. Көптеген жұмыс топтары жоғары лауазымды шенеуніктердің тергеуін анықтау мен бастамашылыққа ықпал етті. Жалпыұлттық сыбайлас жемқорлыққа қарсы науқан кезінде жүзден астам провинциялы министрлік деңгейіндегі лауазымды адамдар қатыстырылды. Бұған бұрынғы және ағымдағы аймақтық ресми тұлғалар (Су Ронг, Бай Эппеи, Ван Цинлянг), мемлекеттік кәсіпорындардың жетекші қайраткерлері және орталық мемлекеттік органдар (Song Lin, Liu Tienan) және әскердегі жоғары дәрежелі генералдар (Гу Джуншан) кірді. [[2014 жыл]]дың маусым айында Шаньси провинциясының саяси мекемесі жойылып, төрт шенеунік провинциялық партиялық ұйымның жоғары лауазымынан бір апта ішінде жұмыстан шығарылды. Жалғыз акцияның алғашқы екі жылы ішінде 200 мыңнан астам төменгі лауазымды тұлғалар ескерту, айыппұл және демонстрациялар алды. === Билік шоғырландыру === Саяси бақылаушылар Мао Цзэдуннан бастап, ең алдымен, Қытайдың ең күшті қытай көшбасшысын, әсіресе 2018 жылы президенттік екі мерзімдік шектеу аяқталғаннан бері, Си деп атады<ref>{{cite news |author1=Associated Press |title=China elevates Xi to most powerful leader in decades |url=http://www.cbc.ca/news/world/china-congress-xi-jinping-1.4368588 |accessdate=22 June 2018 |work=CBC News |date=24 October 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=China elevates Xi Jinping's status, making him the most powerful leader since Mao |url=https://www.independent.ie/world-news/china-elevates-xi-jinpings-status-making-him-the-most-powerful-leader-since-mao-36256294.html |accessdate=22 June 2018 |work=Independent.ie |date=24 October 2017 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Collins |first1=Stephen |title=Дональд Трамп пен Си Цзиньпин кездесті|url=https://egemen.kz/article/donald-tramp-pen-si-tszinpin-kezdesti |accessdate1 желтоқсан 2018 жыл|work=[[Egemen Qazaqstan]] |date=9 қараша 2017}}</ref>. Си оның Mao-ның алдындағы предшестерлердің ұжымдық көшбасшылық тәжірибесінен кетіп қалды. Ол өзінің билігін орталықтандырып, өзін-өзі басқаратын жұмыс топтарын құрып, мемлекеттік әкімшілікті таратып, өзін жаңа әкімшіліктің негізгі фигурасына айналдырды. [[2013 жыл]]дан бастап Ситтегі партия жаңа «Орталық жетекші топтар» сериясын құрды. Бұл шешімдер қабылдаған кезде қолданыстағы мекемелерді айналып өтуге арналған жоғары басшылықты басқару комитеттері және саясатты жасауды неғұрлым тиімді процесті жасай алады. Жаңа орган - реформаларды жан-жақты тереңдетуге бағытталған Орталық жетекші топ. Экономикалық қайта құрылымдау және әлеуметтік реформалар бойынша кең юрисдикцияға ие және бұрын Мемлекеттік Кеңестің және оның премьер-министрінің билік орындарының кейбіреуін ауыстыру туралы айтылған. Си сондай-ақ киберқауіпсіздік пен Интернет саясатын басқаратын Интернет қауіпсіздігі және ақпараттандыру жөніндегі орталық жетекші топтың көшбасшысы болды. 2013 жылы өткізілген Үшінші Пленум Қытай Коммунистік партиясы Ұлттық Қауіпсіздік Комиссиясын құруды және Си басқаратын басқа органды да көрді. Бұл.<ref name=keck>{{cite news|last1=Keck|first1=Zachary|title=Ли Кэцянның маргинализациялануы бар ма??|url=http://thediplomat.com/2014/01/is-li-keqiang-being-marginalized/|work=[[The Diplomat]]|date=7 қаңтар 2014 жыл}}</ref>, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселесі бойынша терроризмге, барлауға, шпионажға қарсы іс-қимылға, соның ішінде Чжоу Юнкангтың Орталық саяси және құқықтық мәселелер жөніндегі комиссиясына бұрынғыдан бері ие юрисдикцияның көптеген салаларын қамтитын мәселелерге қатысты соңғы бақылау{{Citation needed|date=March 2018}}. Си өзінің әскери іс-шараларға белсене қатысып, әскери реформаның тікелей тәсілін қолданды. Орталық әскери комиссияның төрағасы бола отырып, сондай-ақ 2014 жылы құрылған Әскери реформалар жөніндегі орталық жетекші тобының көшбасшысы болуымен қоса, әскери-саяси реформаларды жан-жақты қадағалап отыру үшін Си көптеген әскери лауазымдарға әскери қызметтегі ар-намыс пен ар-намыс , соғұрлым тиімді жауынгерлік күш салуды көздейді. Сонымен қатар, Си 2014 жылы «Жаңа Гути конференциясын» өткізді, ол Қытайдың жоғары әскери офицерлерін жинады<ref name="meng">{{cite news|url=http://china.dwnews.com/news/2014-11-04/59616798.html|title=|last1=Meng|first1=Chuan|date=4 November 2014|work=Duowei News|access-date=|language=zh-hans|script-title=zh:习近平军中"亮剑" 新古田会议一箭多雕|trans-title=Xi Jinping And Central Army's New "Bright Sword" Conferrence In Gutian Killed Many Birds With Only A Single Stone}}</ref>, [[1929 жыл]]ы Гути конференциясында Мао құрған алғашқы «армияның партиясы абсолютті бақылауға» ие болды. [[Калифорния университеті, Сан-Диего|Калифорния университетінің]] мәліметі бойынша, қытай әскерлері бойынша Сан-Диего сарапшысы Си «әскери қызметке саяси бақылауды алып, Мао мен Дэннің жасаған нәрселерінен асып түсті»<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/10/11/world/asia/xi-jinping-military-china-purge.html|title=Xi Jinping Presses Military Overhaul, and Two Generals Disappear|first1=Chris|last1=Buckley|first2=Steven Lee|last2=Myers|date=11 October 2017|publisher=|accessdate=26 October 2017|via=www.nytimes.com}}</ref>. === Жеке тұлғаның байлығы === [[2016 жыл]]ы [[21 сәуір]]де Си Цзиньхуа ақпараттық агенттігі мен [[Қытай Орталық телевизиясы|Қытай Орталық телевидениесінің]] хабаршысы [[Қытай халық–азаттық армиясы (ҚХАА)|Халықты азат ету армиясының]] жаңа бірлескен операциялық командалық орталығының [[Жоғарғы Бас Қолбасшы|бас қолбасшысы болып тағайындалды]]<ref name=":0">{{Cite journal |language=fr |last=Frenkiel|first=Emilie|date=2015 |title=Le président chinois le plus puissant depuis Mao Zedong |trans-title=The most powerful Chinese president since Mao Zedong |url=|journal=Le monde diplomatique|volume=October 2015|pages=4f.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/news/china/21618882-cult-personality-growing-around-chinas-president-what-will-he-do-his-political|title=The power of Xi Jinping. A cult of personality is growing around China's president. What will he do with his political capital?|last=|first=|date=|work=The Economist|access-date=20 September 2017}}</ref>. Кейбір сарапшылар бұл қадамды күш пен күшті көшбасшылықты көрсету әрекеті және «әскери қарағанда саяси» деп түсіндірді. Ни Лексонгтың айтуынша, әскери істер бойынша сарапшы Си «әскери қызметке ғана емес, оны абсолютті түрде жасайды және соғыс уақытында жеке-жеке басқаруға дайын»<ref>{{cite news |last1=Rivers |first1=Matt |title=This entire Chinese village is a shrine to Xi Jinping |url=https://edition.cnn.com/2018/03/19/asia/china-xi-jinping-village-intl/index.html |accessdate=23 June 2018 |work=CNN |date=19 March 2018}}</ref>. === Құқықтық реформа === [[File:Jefa de Estado se reúne con Presidente Xi Jinping (30815724740).jpg|нобай|солға|247x247px|Си Цзиньпин Чили президенті [[Мишель Бачелет]] пен кездесуі]] [[File:Vladimir Putin and Xi Jinping, BRICS summit 2015 04.jpg|нобай|солға|2015 жылы Си Цзиньпин, БРИКС елдерінің басшыларының кездесуінде болған.]] Сайдағы партия 2014 жылдың күзінде өткізілген Төртінші Пленумда құқықтық реформалардың сарыны туралы жариялады және ол кейіннен «Қытай социалистік заңның үстемдігін» шақырды. Партия әділеттілікті қамтамасыз етуде және сыбайлас жемқорлыққа, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының араласуына және конституциялық қадағалаудың болмауына байланысты тиімсіз деп танылған құқықтық жүйені реформалауға бағытталған. Пленум партияның абсолюттік көшбасшылығын атап көрсетті, сондай-ақ конституцияны мемлекеттің істерінде үлкен рөл атқаруға және Конституцияны түсіндіруде Ұлттық халық конгресінің Тұрақты комитетінің рөлін күшейтуге шақырды. Ол сондай-ақ сот процестерінде айқындылықты, қарапайым азаматтарды заңнамалық процеске тартуды және құқықтық жұмыс күшінің жалпы «кәсібилігін» шақырды. Партия сондай-ақ қылмыстық істер бойынша соттық соттық трибуналдарды құруды жоспарлады, сондай-ақ провинциялардың жергілікті деңгейде сот процестеріне қатысуын төмендетуге бағытталған төменгі деңгейдегі құқықтық ресурстарға қатысты шоғырландырылған әкімшілік қадағалауды жүзеге асырады<ref name=dww>{{cite news|last1=Doyon|first1=J|last2=Winckler|first2=H|title=Төртінші пленум, партия өкілдері және жергілікті соттар|issue=22|date=20 қараша 2014 жыл}}</ref>. === Президент ретіндегі шетелдік сапарлар === [[2013 жыл]]дың [[22 наурыз]]ында Си өз кеңсесін қабылдағаннан кейін шамамен бір аптаға Ресейге өзінің бірінші сыртқы сапарын жасады. Ол Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путинмен]] кездесті және екі елдің сауда-экономикалық және энергетикалық мәселелерін талқылады. Кейін ол [[Танзания]]ға, [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]]ға (Дурбандағы БРИКС саммитіне қатысқан) және [[Конго Республикасы]]на барды<ref name=russiaafrica>{{cite news|title=Xi's maiden foreign tour historic, fruitful|url=http://en.people.cn/90883/8189481.html|work=People.cn|date=1 сәуір 2015 жыл}}</ref>. Си АҚШ-та 2013 жылғы маусымда АҚШ президенті [[Барак Обама]]мен бірге «бейбітшілік саммитінде» Калифорниядағы «Солнечная квартал» қонақ үйінде болды<ref name=sunnylands>{{cite news|last1=Bush|first1=Richard C. III|title=Obama and Xi at Sunnylands: A Good Start|url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/06/10-obama-xi-sunnylands-bush|work=[[Brookings Institution]]}}</ref>, бірақ бұл ресми мемлекеттік сапар болып саналмаған. 2013 жылдың қазан айында Си [[Индонезия]]ның [[Бали]] қаласында өтетін АТЭС саммитіне қатысты. [[File:Peng Liyuan, Xi Jinping and Barack Obama in the Lincoln Bedroom.jpg|thumb|2015 жылдың қыркүйек айында [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]] Линкольннің бұрынғы резиденциясында Си Цзиньпин мен Пенг Лийаны таныстырды.]] [[2014 жыл]]дың наурызында Си [[Гаага]]дағы Ядролық қауіпсіздік саммитіне қатысқан [[Нидерланд]]ыға сапар шеккен Батыс Еуропаға сапары болды, одан кейін [[Франция]]ға, [[Германия]]ға және [[Бельгия]]ға барған. Ол Оңтүстік Кореяға 2014 жылғы 4 шілдеде мемлекеттік сапармен барып, Оңтүстік Корея Президенті [[Пак Кын Хе]] кездесті<ref>{{cite web|url=http://www.korea.net/NewsFocus/Society/view?articleId=120421|title=Президент Си, «Корея-Қытай қатынастары бұрынғысынан да жақсы'|author=Korean Culture and Information Service (KOCIS)|publisher=korea.net}}</ref>. 14 және 23 шілде аралығында Си Бразилиядағы БРИКС басшыларының саммитіне қатысып, [[Аргентина]], [[Венесуэла]] және [[Куба]]ға барды<ref name=latin>{{cite news|title=Си Цзиньпиннің Латын Америкасына сапары|url=http://carnegieendowment.org/2014/09/05/xi-jinping-s-july-2014-trip-to-latin-america|work=[[Carnegie Endowment for International Peace]]|date=5 қыркүйек 2014 жыл}}</ref>. [[File:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 26.jpg|thumb|2015 жылдың 9 мамырында Мәскеу Жеңіс күнінің шеруі кезінде бірінші ханыммен бірге]] Си [[Үндістан]]ға ресми сапармен барып, Үндістанның Премьер-Министрі Нарендра Модимен [[2014 жыл]]дың қыркүйегінде кездесті; ол [[Нью-Дели]]ге барып, [[Гуджарат]] штатындағы Модидің туған жеріне барды. Ол Аустралияға мемлекеттік сапармен барып, Премьер-министр Тони Эбботтпен 2014 жылдың қарашасында кездесті, содан кейін аралдың Фиджи еліне сапармен барды. Си [[Пәкістан]]ға 2015 жылдың сәуір айында барып, Қытай-Пәкістан экономикалық дәлізіне байланысты бірқатар инфрақұрылымдық мәмілелерге қол қойды. Содан кейін ол Африка мен Бандунг қалаларына Афро-Азиялық көшбасшылар саммитіне және Bandung конференциясының 60-жылдығына арналған іс-сапарға барады. Си Ресейге барып, Ресей президенті Владимир Путиннің құрметіне ие болды, 2015 жылы Мәскеудегі Жеңіс күнінің шеруінде одақтастардың Еуропадағы жеңісінің 70 жылдығын атап өтті. Шеруде Путиннің жанындағы Си және оның әйелі Пенг Лийуан отырды. Сол сапарда Си мырза [[Қазақстан]]ға барып, сол елдің президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевпен]] кездесті, сондай-ақ Беларуссияда [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенкомен]] кездесті. [[File:Xi Jinping in British Parliament.jpg|thumb|left|[[Ұлыбритания]]ға төрт күндік мемлекеттік сапарда болған Си мырза 2015 жылдың 21 қазанында Вестминстерде Парламенттің екі үйін де талқылады]] 2015 жылдың қыркүйек айында Си өзінің алғашқы мемлекеттік сапарын АҚШ-қа жасады. 2015 жылдың қазан айында ол онжылдықта Қытай басшылығымен Біріккен Корольдігіне мемлекеттік сапар жасады. Бұдан кейін 2015 жылдың наурыз айында [[Кембридж Уильям герцогі|Кембридж Герцогы]] Қытайға сапармен келді. Мемлекеттік сапар барысында Си мырза Ұлыбритания Патшайым [[ІІ Елизавета]]мен, [[Ұлыбритания Премьер-министрі]] [[Дэвид Кэмерон]]мен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]] мен Ұлыбритания арасындағы кедендік, сауда және ғылыми ынтымақтастықты арттыру мәселесі талқыланды, бірақ «[[Манчестер Сити]]» [[футбол]] академиясына баруды қоса алғанда, бейресми оқиғалар да болды. [[2016 жыл]]дың наурыз айында Си Чехияға АҚШ-қа баратын жолда болды. Прагада [[Чехия|Чехия Республикасы]] мен [[Қытай Халық Республикасы]] арасындағы қарым-қатынастар мен экономикалық ынтымақтастықты дамыту үшін Чехия президенті, премьер-министр және басқа да өкілдерімен кездесті. Оның сапары чехтар тарапынан көптеген наразылықтармен болды. [[File:President Donald Trump and First Lady Melania Trump welcome Xi Jinping and Peng Liyuan to Mar-a-Lago.jpg|thumb|2017, Си Цзиньпин Мар-а-Лаго сарайында [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]]пен кездесуі.]] [[2017 жыл]]дың қаңтарында Си [[Давос]]тағы Дүниежүзілік экономикалық форумға қатысуды жоспарлап отырған алғашқы Қытай президенті болды. 17 қаңтарда Си мырза форумды жаһандану, жаһандық сауда-саттық күн тәртібі және Қытайдың әлемдік экономикадағы және халықаралық басқарудағы орны өсіп келе жатқандығы туралы сөз қозғады. Қытайдың «[[Жаһандану|экономикалық жаһандану]]» және климаттың өзгеруі туралы келісімдерін қорғау туралы бірқатар уәделер берді. Премьер-Министр Ли Кэцян 2015 жылы форумға қатысып, 2016 жылы Вице-президент Ли Юаньчао жасады. 2017 жылы елге үш күндік мемлекеттік сапары барысында Си Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] болды. === Мәдениетті жаңғырту === Коммунистік идеология [[Қытай Халық Республикасы]]ндағы халықтың өміріндегі басты рөлді атқаратындықтан, [[Қытай Коммунистік партиясы]]ның жетекші саяси көшбасшылары Xi сияқты қытай философиялық феномендерін [[Хань Фэй]] сияқты қытай ойларының негізгі бөлігіне қалпына келтіруді жалғастыруда [[Конфуциандық|Конфуцианизммен]] қатар, Сидің де екеуі де маңызды деп санайды. «Ерекше тәртіппен басқаратын адам Pole Star сияқты», - деді ол өткен жылы Конфуцийден сілтеме жасаған шенеуніктердің кездесуінде. «Бұл өз орнын сақтап қалады, және көптеген жұлдыздар құрмет көрсетеді». Шаньдунда, Конфуцийдің туған жерінде, ғалымдарға Батыстың «сенім дағдарысы» болғанына қарамастан, Коммунистік партия «[[Қытай өнері|Қытайдың көрнекті дәстүрлі мәдениетін лайықты мұрагері және промоутері]]» болғанын айтты<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2014/10/12/world/leader-taps-into-chinese-classics-in-seeking-to-cement-power.html|title=Көшбасшы Қытай классикасына цементтік қуатты іздеп табады|date=12 қазан 2014 жыл|work=The New York Times}}</ref>. Хан Фэй қолайлы дәйектермен жаңа атаққа ие болды. Хань Фэйдің бір сөзі, Сидің сөзінше, Қытайдың ресми БАҚ-тарында жергілікті, шалғай және ұлттық деңгейде мыңдаған рет пайда болды.<ref>{{cite web|url=http://thediplomat.com/2015/01/is-chinas-machiavelli-now-its-most-important-political-philosopher/|title=«Қытай Махаявелли» қазір ең маңызды саяси философ?|first=Ryan Mi|last=Mitchell |work=The Diplomat}}</ref>. ===Covid-19 пандемиясы=== {{main|Қытайдағы 2019 жылғы коронавирус пандемиясы}} Немістің [[Der Spiegel]] газеті Си Цзиньпин [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының]] бас директоры [[Тедрос Аданом Гебреисус|Тедрос Адханомға]] 2020 жылдың қаңтарында [[COVID-19 пандемиясы|коронавирустық эпидемия]] туралы жаһандық ескерту жасамау үшін қысым көрсеткені туралы хабарлады. Демалыс күндері жарияланған баяндамада Си [[Халықаралық қауіпті денсаулық сақтау саласындағы төтенше жағдай|ДДҰ]] басшысын пандемияға қатысты «жаһандық ескертуді кешіктіруге» және вирустың адамнан адамға таралуы туралы ақпаратты ұстауға шақырғаны айтылған, бірақ ДДҰ Германияның айыптауларын жоққа шығарды.<ref>{{cite web|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/corona-ausbruch-who-dementiert-telefongespraech-mit-chinas-praesident-a-37678f1c-6960-453c-a317-8ef9feed8b7c|title=WHO dementiert Telefongespräch mit Chinas Präsident|website=Der Spiegel|language=de|date=2020-05-10}}</ref> === Мерзімдік лимиттерді алып тастау === [[2018 жыл]]дың наурыз айында партиялық бақылауға алынған Ұлттық Халықтық Конгресс президентке және вице-президентге мерзімдік шектеулерді алып тастау, Ұлттық Байқау комиссиясын құру, сондай-ақ Коммунистік партияның орталық рөлін күшейту сияқты көптеген түзетулерді қабылдады. 2018 жылдың 17 наурызында қытайлық заң шығарушы Си мырзаны мерзімдік шектеусіз қайта сайлады<ref>{{cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/227729-a|title=Си Цзиньпин ҚХР Төрағасы қызметіне қайта сайланды|first=Ryan Mi|last=Mitchell |work=The Diplomat}}</ref>; Ван Цишань вице-президент болып тағайындалды. Келесі күні Ли Кэцян қайтадан тағайындалды, ал Си Сю Чилян мен Чжан Юнзяның ұзақ уақыт бойы одақтастары Мемлекеттік әскери комиссияның вице-төрағалары ретінде сайланды. Сыртқы істер министрі Ван Йи мемлекеттік кеңесшіге көтерілді және генерал Вэй Фенгэ қорғаныс министрі болып тағайындалды<ref>{{cite web|url=http://www.scmp.com/news/china/diplomacy-defence/article/2137769/china-promotes-foreign-minister-wang-yi-state|title=Қытайдың сыртқы істер министрі жаңа лауазымға мемлекеттік кеңесші ретінде ие болды|website=scmp.com}}</ref>. ''Financial Times''-тің хабарлауынша, Ситте қытайлық шенеуніктермен және шет елшілерімен кездесулерде конституциялық түзетулер туралы өз пікірлері айтылды. Си бұл шешімді Коммунистік партияның Бас хатшысы және Орталық әскери комиссияның (КМС) төрағасы болып табылатын тағы екі қуатты лауазымды теңестіру қажеттілігімен түсіндірді. Дегенмен<ref>{{cite web|last1=Mitchell|first1=Tom|title=Митчелл, Том. «Қытайдың Си Цзиньпині« өмір бойы басқаратын басқаруға қарсы »дейді. Financial Times. 2018 жылы 17 сәуірде қабылданды. Мемлекет басшысы үкімет пен партиялық лауазымдарды теңестіру үшін мерзімін ұзартуды талап етеді|url=https://www.ft.com/content/2b449400-413a-11e8-803a-295c97e6fd0b|publisher=[[Financial Times]]|accessdate=17 сәуір 2018 жыл|quote=President insists term extension is necessary to align government and party posts}}</ref>, Си, партияның бас хатшысы, CMC төрағасы және президенті ретінде үш немесе одан да көп мерзімге қызмет етуге ниетті екенін айтпады. ==Саяси ұстанымдар== [[File:Lujiazui 2016.jpg|thumb|Qiushi мәліметтері бойынша, қытайлық армандар Қытайдың өркендеуі, ұжымдық күші, социализмі мен ұлттық даңқы туралы.]] Си және Коммунистік партия идеологтары Қытайдың өзінің көшбасшысы ретіндегі жоспарларын сипаттау үшін «Қытайдың арманы» деген фраза жасады. Си алғаш рет [[2012 жыл]]ғы [[29 қараша]]да Қытай Ұлттық музейіне жоғары мәртебелі сапары кезінде осы тіркесін пайдаланды, онда ол және оның Тұрақты комитеті әріптестері «ұлттық жаңғырту» көрмесіне қатысты. Содан бері фраза Xi дәуірінің қолтаңбасының саяси ұраны болды. 2013 жылдан бастап фраза Xi астында партиялық басшылықтың ерекше квази-ресми идеологиясы ретінде пайда болды, сонымен бірге «Ғылыми дамудың даму перспективасы» [[Ху Цзиньтао]], ал «Үш өкіл» - [[Цзян Цзэмин]] болды. «Қытайлық Арман» терминінің шығу тегі белгісіз<ref name=atlantic>{{cite news|last=Fallows|first=James|title=Бүгінгі Қытай Ескерту: Армандар, кедергілер|url=https://www.theatlantic.com/china/archive/2013/05/todays-china-notes-dreams-obstacles/275544/|work=[[The Atlantic]]|date=3 May 2013}}</ref>. Фраза журналистер мен ғалымдардың бұрын қолданғанымен, кейбір басылымдар бұл термин американдық арман тұжырымдамасынан шабыт алған болуы мүмкін. Economist тұжырымдаманың абстрактылы және көрінетін қол жетімді сипаты ешқандай нақты саясаттың ешқандай ережелері жоқ, оның предшественники жаргон-ауыр идеологияларын қасақана кету мүмкін деп атап өтті. Қытайлық арман бастапқыда Американың арманының кеңеюі ретінде түсіндірілсе де, жеке өзін-өзі жетілдіруге және мүмкіндікті көрсететініне қарамастан, [[2013 жыл]]дан бастап ұранның ресми баптауларында қолданылуы әлдеқайда ұлтшылдық сипатқа ие болды, ал «Арман» ресми мәлімдемелері «қытайлық ұлттың ұлық жаңғыруы» деген сөзбен дәйекті түрде байланысты. «Қытай арманының» саяси салдарлары түсініксіз болып қала береді. ===Си Цзиньпин туралы ой=== [[2017 жыл]]дың қыркүйегінде Коммунистік партияның Орталық комитеті Сидің саяси көзқарастары, негізінен, батыстық көздерден «Си Цзиньпиннің ойы» деп аталатын, Партия Конституциясының бөлігі болуға шешім қабылдады<ref>{{Cite web|url=http://news.xinhuanet.com/politics/2017-09/18/c_1121683516.htm|title=|last=|first=|date=|website=news.xinhuanet.com|language=zh-hans|script-title=zh:中共中央政治局召开会议 研究拟提请党的十八届七中全会讨论的文件-新华网|trans-title=The Political Bureau of the CPC Central Committee Convened to Study the Documents to be Submitted to the Seventh Plenary Session of the 18th CPC Central Committee|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=4 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://chinadigitaltimes.net/2017/09/party-constitution-amendment-signal-xis-power/|title=Қытай Халық Республикасы СІМ-нің Конституциясына түзетулер енгізді - Қытайдың Digital Times (CDT)|date=2017-09-19|work=[[China Digital Times]] (CDT)|access-date=4 October 2017}}</ref>. Си өзінің алғашқы сөзін [[2017 жыл]]дың қазан айында 19-шы Партиялық Конгресіне жіберген «Жаңа дәуірге арналған қытай сипаты бар социализм туралы ой» деп атады. Оның Саяси бюросының Тұрақты комитеті өздерінің Си Конгресінде негізгі баяндамаларын өз пікірлерінде , «Си Цзиньпин» деген атауды «Мақсаттың» алдында алды<ref name="xithought">{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-10/19/c_136689808.htm|title=CPC creates Xi Jinping Thought on Socialism with Chinese Characteristics for a New Era|work=[[Xinhua]]|last1=Zhang|first1=Ling|date=18 October 2017|accessdate=19 October 2017}}</ref>. Си өз ой-пікірін Социализмнің қытай сипаттамасымен, социализмнің «бастапқы сатысында» Қытайға салған «дэнгист» терминімен бірге кең ауқымды шеңбердің бөлігі ретінде сипаттады. Ресми партиялық құжаттарда және Xi әріптестерінің пікірлерінде «[[Марксизм-ленинизм|Марксизм-ленинизм]]», «[[Маоизм|Мао Цзэдунь ойы]]», «[[Дэн Сяопин]] ойы», «Үш өкіл» және «Ғылыми даму перспективасы» «марксизмді қытайлық жағдайларға қабылдаған» идеологиялар және қазіргі заманғы ой-пікірлер. 2017 жылдың 24 қазанында 19-шы Конгресс қорытынды сессиясында Си Цзиньпиннің Қытай Коммунистік партиясының Конституциясына енгізген ойларын бекіту туралы шешім қабылдады<ref>{{cite news|url=http://www.xinhuanet.com/english/special/19cpcnc/index.htm|title=Xi presents new CPC central leadership, roadmap for next 5 years|work=Xinhua|date=24 October 2017|accessdate=24 October 2017}}</ref><ref name="PhillipsGuardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/24/xi-jinping-mao-thought-on-socialism-china-constitution|title=Xi Jinping becomes most powerful leader since Mao with China's change to constitution|last=Phillips|first=Tom|date=24 October 2017|work=The Guardian|access-date=24 October 2017|issn=0261-3077}}</ref>. Си Цзиньпиннің ой-пікірінің артындағы тұжырымдамалар мен контекст халықаралық аудиторияға арналған Шет тілдері баспасында жарияланған Сианьдағы Қытай кітаптарының сериясында баяндалған. Бірінші том 2014 жылдың қыркүйек айында жарияланды, содан кейін [[2017 жыл]]дың қарашасында екі том<ref>{{Cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-11/07/c_136733705.htm|title=Second volume of Xi's book on governance published - Xinhua {{!}} English.news.cn|website=news.xinhuanet.com|access-date=2017-12-06}}</ref>. ===Сыртқы саясат=== [[File:Xi Jinping in USA.jpg|thumb|upright=1.1364|Си мырза АҚШ Мемлекеттік департаментінде 2012 жылы Мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]]мен және одан кейін Вице-президент [[Джо Байден]]мен сөйледі. Алдыңғы қатарда тұрған бұрынғы Мемлекеттік хатшы Генри Киссинджер.]] [[File:BRICS heads of state and government hold hands ahead of the 2014 G-20 summit in Brisbane, Australia (Agencia Brasil).jpg|thumb|left|upright=1.091|Бразилияның Брисбен қаласында өткен G-20 саммитінде БРИКС басшылары [[Владимир Путин]], Нарендра Моди, Дилма Русеф, Си және Джейкоб Зума, 15 қараша 2014]] Хабарда Си мырза қауіпсіздік мәселелеріне, сондай-ақ сыртқы істерге қатыстырылып, әлемдік деңгейде ұлтшылдықты және сенімді Қытайды ойластырып отыр. Оның саяси бағдарламасы Қытайды өзінің құндылық жүйесі мен саяси құрылымына біріктіреді және сенімдірек етеді<ref name=scmp3>{{cite news|last1=Meng|first1=Angela|title=Си Цзиньпин Қытай үшін Батыс-стилі саяси реформаны жүзеге ережелері|url=http://www.scmp.com/news/china/article/1586307/xi-jinping-rules-out-western-style-political-reform-china?page=all|work=South China Morning Post|date=6 қыркүйек 2014 жыл}}</ref> [[File:Ali Khamenei met with Xi Jinping in Tehran 2016 (1).jpg|thumbnail|upright=1.091|Си мырза Иранның жоғарғы лидері Әли Хаменеймен, 2016 жылғы 23 қаңтарда]] Хабарда Си мырза қауіпсіздік мәселелеріне, сондай-ақ сыртқы істерге қатыстырылып, әлемдік деңгейде ұлтшылдықты және сенімді Қытайды ойластырып отыр. Оның саяси бағдарламасы Қытайды өзінің құндылық жүйесі мен саяси құрылымына біріктіреді және сенімдірек етеді. [[File:President Trump's Trip to Asia (37575409684).jpg|thumb|upright=1.091|[[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] 2017 жылғы 8 қарашада Қытайға келді]] КХДР-да Оңтүстік Кореямен қарым-қатынасты жақсарту кезінде Солтүстік Кореяға тағы сыни көзқарас енгізілді. Қытай-Жапония қарым-қатынасы Си әкімшілігімен ауырады; екі елдің арасындағы ең күрделі мәселе Сенкаку / Диаой аралдарына қатысты дау болып қала береді<ref name=chengli>{{cite news|last1=Li|first1=Cheng|title=A New Type of Major Power Relationship?|url=http://www.brookings.edu/research/interviews/2014/09/26-new-type-power-relationship-li|publisher=The Brookings Institution (Interview)|date=26 September 2014}}</ref>. Осы мәселе бойынша Жапонияның тұрақты тұрақтылығына жауап ретінде, 2013 жылдың қараша айында Қытай әуе қорғанысының сәйкестендіру аймағын жариялады<ref name=osawa>{{cite news|last1=Osawa|first1=Jun|title=China's ADIZ over the East China Sea: A "Great Wall in the Sky"?|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2013/12/17-china-air-defense-identification-zone-osawa|publisher=Brookings Institution|date=17 December 2013}}</ref>. Си қазіргі заманғы әлемдегі Қытай-Америка қарым-қатынасын «ұлы билік қатынастарының жаңа түрі» деп атады, ол Обаманың әкімшілігі құпталмаған сөз тіркесі болды. Оның басшылығымен Ху Цзиньтаода басталған стратегиялық және экономикалық диалог жалғасты<ref name=nikkei>{{cite news|last1=HIROYUKI|first1=AKITA|title=A new kind of 'great power relationship'? No thanks, Obama subtly tells China|url=http://asia.nikkei.com/Politics-Economy/International-Relations/A-new-kind-of-great-power-relationship-No-thanks-Obama-subtly-tells-China|agency=Nikkei Asian Review|date=22 шілде 2014 жыл}}</ref>. Қытай - У. Хи мырза: «Егер [Қытай мен Америка Құрама Штаттары] қарама-қайшылықта болса<ref name=scmp2>{{cite news|last1=Ng|first1=Teddy|last2=Kwong|first2=Man-ki|title=President Xi Jinping warns of disaster if Sino-US relations sour|url=http://www.scmp.com/news/china/article/1550184/confrontation-us-would-be-disaster-says-president-xi-jinping?page=all|work=South China Morning Post|date=9 July 2014}}</ref>, бұл екі ел үшін де апатқа ұшырар еді». Қытай Оңтүстік Қытай теңізіндегі қытай әрекеттерін сынға алды. 2014 жылы қытайлық хакерлер АҚШ-тың персоналды басқару офисінің компьютерлік жүйесін бұзды, соның нәтижесінде офисте өңделетін шамамен 22 миллион адамның жазбалары ұрланған<ref>{{Cite web |url=https://www.washingtonpost.com/news/federal-eye/wp/2015/07/09/hack-of-security-clearance-system-affected-21-5-million-people-federal-authorities-say/ |title=Федералды билік өкілдерінің айтуынша, OPM деректер қорының хакі 22,1 миллион адамға нұқсан келтірді |last=Nakashima |first=Ellen |date=9 шілде 2015 жыл|website=washingtonpost.com |access-date=30 қараша 2018 жыл}}</ref>. Си Ресеймен, әсіресе 2014 жылғы дағдарысынан кейін, Ресеймен тығыз қарым-қатынаста болды. Ол, Президент [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путинмен]] тығыз жеке қарым-қатынас дамыған сияқты. Екеуі де батыстық мүдделерге қарсы тұрудан қорықпайтын ұлтшылдық бағдарлармен күшті көшбасшылар ретінде қарастырылады. Си Сочидегі 2014 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының ашылу рәсіміне қатысты. Қытаймен арадағы келісімге сәйкес, Қытай Ресеймен 400 миллиард долларлық газ келісіміне қол қойды. Қытай Ресейдің ірі сауда серіктесі болды<ref name=russia2>{{cite news|last1=Baker|first1=Peter|title=Ресей Ресейге жақындаған сайын, АҚШ жаңа шабуыл жасайды|url=https://www.nytimes.com/2014/11/09/world/vladimir-putin-xi-jinping-form-closer-ties.html|work=The New York Times|date=8 қараша 2014 жыл}}</ref>. Ол Орталық Азияға үлкен қызығушылық білдірді, бұл Қытайдың «One Belt One Road» бастамасы. Си Астанадағы<ref name="cnnobor">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2017/05/11/asia/china-one-belt-one-road-explainer/index.html |title=Just what is this One Belt, One Road thing anyway? |last=Griffiths |first=James |date=11 May 2017 |access-date=29 October 2018}}</ref>, Қазақстандағы мәлімдеме жасады және оны «алтын мүмкіндік» деп атады<ref>{{Cite news |url=http://usa.chinadaily.com.cn/china/2013-09/08/content_16952304.htm |title=Xi proposes a 'new Silk Road' with Central Asia |last=Jiao et. al |first=Wu |date=8 September 2013 |work=Chinadaily USA |access-date=29 October 2018}}</ref>. Си, сондай-ақ, АҚШ-қа жанама түрде «АҚШ-тың стратегиялық нүктесі» туралы сын айтты. 2014 жылғы 21 мамырда Шанхайдағы аймақтық конференцияда сөйлеген сөзінде ол Азия елдеріне Құрама Штаттарға сілтеме ретінде қарастырылған үшінші тараптың өкілеттіктеріне араласпастан, бірігіп, бірігіп құруға шақырды<ref name="blan">{{cite news |last = Blanchard |first = Ben |title = Вашингтонға бір көзбен қарай, Қытай өз Азияның «түйінін» |url = https://www.reuters.com/article/2014/07/03/us-china-diplomacy-idUSKBN0F82GX20140703 |agency = Reuters |date = 3 шілде 2014 жыл}}</ref>. «Азиядағы мәселелер ақыр аяғында азиялықтардың қамқорлығына алынады, ақыр соңында Азия проблемалары Азия тарапынан шешілуі керек және Азия қауіпсіздігі ақырында азиялықтар тарапынан қорғалуы керек», - деді ол<ref name="TerritorialDisputes">{{cite news |title = Asian nations should avoid military ties with third party powers, says China's Xi |url = http://www.chinanationalnews.com/index.php/sid/222207019/scat/9366300fc9319e9b/ht/Asian-nations-should-avoid-military-ties-with-third-party-powers-says-Chinas-Xi |accessdate = 21 May 2014 |publisher = China National News }}</ref>. [[2014 жыл]]дың қараша айында Си мырза негізгі саяси бағытта Қытай мен оның [[Оңтүстік-Шығыс Азия]] көршілері арасындағы қарым-қатынасқа кедергі келтіретін қазіргі мәселелерді шешу үшін диалогты және кеңес беруді артық көріп, күш қолдануды қысқартуға шақырды. [[2015 жыл]]дың сәуір айында Си Пәкстанға мемлекеттік сапармен келген үлкен делегацияны басқарды<ref>{{cite news|last1=Miller|first1=Matthew|title=Қытайдың Си Цзины сыртқы саяси риторикасын төмендетеді|url=https://www.cnbc.com/id/102225589#.|accessdate=30 қараша 2014 жыл|publisher=CNBC}}</ref>. Сапар барысында ол $ 45 млрд көлеміндегі энергетикалық және инфрақұрылымдық мәмілелерге, соның ішінде Қытай-Пәкістан экономикалық дәлізіне қол қойды. Пәкістанның ең жоғары азаматтық наградасы - Нишан-е-Пакистанға берілді<ref>{{cite web |title = Пәкістан Қытай президенті Си Цзиньпинге Нишан-е-Пакистанды жеткізеді |date = 21 сәуір 2015 жыл|work=[[Hindustan Times]] |url = http://www.hindustantimes.com/world-news/pak-confers-highest-civilian-award-on-chinese-president-xi/article1-1339490.aspx }}</ref>. [[2015 жыл]]дың сәуірінде жаңа спутниктік бейнелер Қытай Қытай Оңтүстік Қытай теңізінің Спратли аралдарында Фери Крест рифінде аэродромды тез құрастырғанын көрсетті<ref>{{cite web |title = Қытайдың оңтүстігіндегі Қытайдың аралындағы дау-дамайда қақтығыс |url = https://www.bbc.com/news/world-asia-32331964 |publisher = BBC |date = 17 сәуір 2015 жыл}}</ref>. 2015 жылдың мамыр айында АҚШ Қорғаныс министрі Ашраф Картер Си Цзиньпиннің үкіметіне оңтүстік Қытай теңізіндегі дау-дамайға ұшыраған аумақты жылдам араласуға тыйым салу туралы ескертті<ref>{{Cite web |url=http://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2015/05/27/defense-secretarys-warning-to-china-u-s-military-wont-change-operations/ |title=Қорғаныс хатшысының Қытайға ескертуі: АҚШ әскері операцияларды өзгертпейді |website=washingtonpost.com |access-date=29 қазан 2018 жыл}}</ref>. Си Цзиньпиннің Құрама Штаттарға қатысты басшылығының басталуына қарамастан, 2017 жылдың 13 мамырында Си Пекиндегі Бельктегі және Жол форумында: «Біз халықаралық қатынастардың жаңа түрін дамытуымыз керек «жеңіске жету үшін ынтымақтастық» және біз ешқандай қарама-қайшылықсыз және достастық одақтастық серіктестікті құруға тиіспіз.Бүкіл елдер бір-бірінің егемендігіне, қадір-қасиетін және аумақтық тұтастығын құрметтеуі, бір-бірінің даму жолын және оның әлеуметтік жүйелерін құрметтеуі керек және бір-біріңіздің негізгі қызығушылықтары мен негізгі проблемаларын құрметтейміз ... Біз құруға үміттенетініміз - үйлесімді өмір сүрудің үлкен отбасы<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=izR0EOgrKU0#t=438.705923 |title=Президент Си: B & R-ні бейбітшілік, гүлдену және байланыс үшін жасайтын жолға салу |website=youtube.com |access-date=29 қазан 2018 жыл}}</ref>». ===Коммунистік партияның рөлі=== Си өзінің мерзімінен бұрын Коммунистік партияның үстемдігі туралы бірнеше мәрте жариялап, Дэн Сяопиннің тиімді экономикалық реформаның тек бір жақты саяси шеңберде ғана орын алуы мүмкін екендігін дәлелдейді{{Citation needed|date=March 2018}}. Оның пікірінше, Коммунистік партия Қытайдың заңды, конституциямен бекітілген билеуші партиясы болып табылады және бұл заңдылықты Мао-стилі «Массачусетс науқаны» арқылы алға тартады; бұл партия қарапайым адамдардың басым көпшілігінің мүддесін білдіреді. Осыған орай, Си өз лауазымды адамдарын аз сыбайлас жемқорлық пен халық арасында кеңінен танымал болу үшін жұмсақ өзін-өзі сынауға шақырды<ref>{{cite news |last1=Forde |first1=Brendan |title=China's 'Mass Line' Campaign |url=https://thediplomat.com/2013/09/chinas-mass-line-campaign-2/ |accessdate=23 маусым 2018 жыл|work=The Diplomat |date=9 қыркүйек 2013 жыл}}</ref><ref>{{cite news |last1=Levin |first1=Dan |title=China Revives Mao-Era Self-Criticism, but This Kind Bruises Few Egos |url=https://www.nytimes.com/2013/12/21/world/asia/china-revives-mao-era-self-criticism-but-this-kind-bruises-few-egos.html |accessdate=23 маусым 2018 жыл|work=The New York Times |date=20 December 2013 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tiezzi |first1=Shannon |title=The Mass Line Campaign in the 21st Century |url=https://thediplomat.com/2013/12/the-mass-line-campaign-in-the-21st-century/ |accessdate=23 June 2018 |work=The Diplomat |date=27 December 2013}}</ref>. Сидің позициясы кең ауқымды экономикалық қайта құрылымдау құралы ретінде жоғары орталықтандырылған саяси билікті артықшылық ретінде сипаттады. Си мырзаның айтуынша, Қытай өзінің «өз жолымен жүруі» керек және күшті авторитарлық үкімет Қытайдың батыс құндылықтарына баламасы ретінде түсіндірілген «негізгі социалистік құндылық жүйесінде» жұмыс істейтін «Қытай үлгісінің» ажырамас бөлігі болып табылады. Дегенмен, Си және оның әріптестері Коммунистік биліктің заңдылығына, әсіресе партиялық шенеуніктер тарапынан сыбайлас жемқорлыққа қатысты қиындықтарды мойындайды. Си бағдарламасына сәйкес жауап екі есе: партиялардың ішінен күш-жігерін қатаң партиялық тәртіпті реттеп, жағымсыз элементтерді партиядан алып тастау үшін ірі сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың бастамасын көтеру және Массачусетс науқаны сырттай қайта құру партиялық шенеуніктерді қарапайым адамдардың қажеттіліктерін жақсы түсініп, қызмет етуге шақырады. Сидің пікірінше, партиялар мемлекеттің саяси бақылауының шыңында болуы керек, партияның орталық билігі (яғни, саяси бюро, ХҚКО немесе өзін-өзі бас хатшысы) партиялық қызметтің толық және тікелей саяси бақылауын жүзеге асыруға тиіс<ref name=vegs>{{cite news|last1=Veg|first1=Sebastien|title=Қытай Си Цзиньпиннің саяси спектрі|url=http://thediplomat.com/2014/08/chinas-political-spectrum-under-xi-jinping/|work=The Diplomat|date=11 тамыз 2014 жыл}}</ref>. Си мырзаның саясаты Брукингс институтының Чэн Лидің «экономикалық тұрғыдан либералды, бірақ саяси тұрғыдан консервативті» деп сипатталды. ===Цензура=== «№9 құжат» - бұл партияның бас офисі 2013 жылы Қытай Коммунистік партиясы құрамында кең таралған құпия құжат. Бұл құжат алғаш рет [[2012 жыл]]дың шілдесінде жарияланды. [[Либералды демократия|Құжатта конституциялық демократия]], [[Адам құқықтары|адам құқықтарының]] жалпыға ортақ құндылықтары, [[Азаматтық қоғам|азаматтық қоғам]], нарықтық [[Неолиберализм|нео-либерализм]]<ref>{{cite web|url=http://www.hndj.gov.cn/html/jgdj/gzkx/2013/5168269.html|date=2013-05-16|script-title=zh:省储备局认真学习贯彻落实《关于当前意识形态领域情况的通报》，湖南机关党建}} [The Provincial Reserve Bureau Has Carefully Studied and Implemented the "Notice on the Current Situation of Ideology"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615122048/http://www.hndj.gov.cn/html/jgdj/gzkx/2013/5168269.html|date=15 June 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vtibet.cn/zhuanti/2013-05/09/cms340592article.shtml|date=2013-05-09|script-title=zh:西藏广电局召开传达学习有关文件精神会议，中国西藏之声网}} [Tibet Radio and Television Bureau Holds Vigorous Discussion To Study Documents in Concern] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615105337/http://www.vtibet.cn/zhuanti/2013-05/09/cms340592article.shtml|date=15 June 2013}}</ref>, бұқаралық ақпарат құралдарының тәуелсіздігі<ref>{{cite web|url=http://theory.people.com.cn/n/2012/0703/c83855-18430666.html|title=|author=2288|first=|date=|work=People's Daily|language=zh-hans|script-title=zh:当前我国意识形态建设面临的六大挑战--理论--人民网|trans-title=Six Major Challenges Facing China's Ideological Construction|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=}}</ref>, тарихи ниғилизм (бұрынғы қателіктер туралы сын-ескертпелер) туралы және 7 Қытай стилі социализм табиғаты<ref name=SCMP82913>{{cite news|title=Seven subjects off limits for teaching, Chinese universities told: Civil rights, press freedom and party's mistakes among subjects banned from teaching in order described by an academic as back-pedalling|url=http://www.scmp.com/news/china/article/1234453/seven-subjects-limits-teaching-chinese-universities-told|accessdate=19 September 2013|newspaper=South China Morning Post|date=29 August 2013|author=Raymond Li}}</ref>. Осы тақырыптарды оқу материалдарында жариялауға тыйым салынады. Бұл ішкі құжаттың бұрын шығарылған жаңа тақырыптарды шығарғаны туралы Xi-ның Қытайдағы Коммунистік партияның «қасиетті» табиғатын тануы ретінде қарастырылды. Си ЦКР-нің бас хатшысы болғандықтан цензура «айтарлықтай көтерілді». [[2018 жыл]]ы 20 және 21 сәуірде 2018 жылы өткізілетін Қытай Киберпрессионы Конференциясына төрағалық етіп<ref>{{Cite news|url= https://www.washingtonpost.com/world/chinas-communist-party-unveils-new-leadership-with-no-obvious-successor-to-xi-jinping/2017/10/25/efe67876-b8fc-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html|title= China's Xi Jinping unveils his top party leaders, with no successor in sight |last=Denyer|first=Simon|date=25 October 2017|work=The Washington Post|access-date=25 October 2017|via=}}</ref>, Си «қылмыстық құқық бұзушылықты қоса алғанда, хакерлік, телекоммуникациялық алаяқтық және азаматтардың жеке өміріне қол сұқпаушылықты бұзуға» қатысты. Оның әкімшілігі сондай-ақ Қытайда енгізілген Интернет шектеулерін бақылап отырады және бұрынғы әкімшіліктен гөрі сөйлеуге «қатаң басқарма» ретінде сипатталады. Сидің өкілеттік мерзімі азаматтық қоғам тарапынан дауласуға жол ашты<ref>{{cite web|author=2018-04-21 21:48:46 |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-04/21/c_137127374.htm |title=Xinhua Headlines: Xi outlines blueprint to develop China's strength in cyberspace - Xinhua &#124; English.news.cn |publisher=Xinhuanet.com |date= |accessdate=2018-04-22}}</ref>. Оның ұйғарымы Сю Чжионг сияқты белсенділерді қамауға алу және түрмеге қамау, сондай-ақ Жаңа азаматтық қозғалысымен анықталған көптеген адамдар болды. Вайкван қозғалысының көрнекті заңгері Пу Цзяньян тұтқындалып<ref>{{cite news |url = https://www.usnews.com/news/articles/2014/06/03/tiananmen-censorship-reflects-crackdown-under-xi-jinping|title=Тяньаньмэн Цензурасы Си Цзиньпиннің басшылығымен күресті көрсетеді|publisher=US News|date=3 маусым 2014 жыл|first=Tom |last=Risen}}</ref>, ұсталды. Weibo пайдаланушылары үшін жағдай жеке лауазымдар жойылуға немесе қорлаудан қорыққандықтан қорқытуға байланысты өзгеріс деп сипатталған. 2013 жылдың қыркүйек айында қабылданған заң «блоггерлер» үшін үш жылға бас бостандығынан айыру туралы шешім қабылдады<ref name=afp>{{cite news|title=Chinese dream turns sour for activists under Xi Jinping |url = http://www.afp.com/en/news/chinese-dream-turns-sour-activists-under-xi-jinping/ |accessdate=17 July 2014 |agency = Agence France-Presse |date=10 July 2014}}</ref>. Мемлекеттік Интернет ақпарат Департаменті ықпалды блогерлер тобын семинарға шақырды, оларға саясат туралы, Коммунистік партия туралы жазулардан аулақ болуға немесе ресми түсіндірмелерге қайшы келмейтін мәлімдемелер жіберуге нұсқау берді<ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/world/2015/aug/06/china-xi-jinping-crackdown-liberal-academics-minor-cultural-revolution |title = 'It's getting worse': China's liberal academics fear growing censorship |work=The Guardian |date = 6 August 2015 |first = Tom |last = Phillips }}</ref>. Көптеген блогерлер пікірталас тақырыбы туралы жазғанды тоқтатты және Weibo құлдырап кетті, оқырмандардың көпшілігі WeChat пайдаланушыларына өте шектеулі әлеуметтік топтармен сөйлесіп отырды<ref name="Grigg">{{cite news |url = http://www.afr.com/technology/social-media/how-china-stopped-its-bloggers-20150701-gi34za |title = Қытай блогерлерді қалай тоқтатты |publisher = AFR |first = Angus |last = Grigg |date = 1 шілде 2015 жыл}}</ref>. [[2017 жыл]]дың шілдесінде Winnie-the-Poh кейіпкері қытай әлеуметтік медиа сайттарында блокталған, себебі блогерлер түтік аюын Сиге салыстыруда. Бұдан кейін қытайлық билік Си салмағы туралы түсініктеме беру үшін тоғыз жастағы баланы цензуралаған оқиға болды<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2014/12/18/not-as-skinny-as-obama-like-putin-is-ok-china-censors-schoolboys-suggestion-that-xi-lose-weight/ |title=«Пәкістан секілді Обама сияқты теріс емес», - дейді оқушы |last=Denyer |first=Simon |date=2014-12-18 |work=Washington Post |access-date=2018-06-19 |issn=0190-8286}}</ref>. ===Гонконг және Тайвань=== [[File:2019-10-01 Demonstration Hong Kong 11.jpg|thumb|[[Гонконгтағы наразылық (2019-2020)|Гонконгтық наразылық]] танытушылар [[Қытай білім күні|Ұлттық күні]] Си Цзиньпиннің портретіне жұмыртқа лақтырады]] ====Гонконг==== Си [[Гонконг-Чжухай-Макао көпірі|Гонконг - Чжухай - Макао көпірі]] сияқты жобалар арқылы [[Гонконг]]тің құрлықтық [[Қытай]] мен үлкен экономикалық интеграциясын қолдады және жалғастырды.<ref name=":9">{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/fe5976d8-ab81-11e8-94bd-cba20d67390c|title=Greater Bay Area: Xi Jinping's other grand plan|last=Bland|first=Ben|date=2 September 2018|work=[[Financial Times]]|access-date=11 January 2020}}</ref> Ол Гонконг, [[Макао]] және [[Гуандун]]ның басқа тоғыз қалаларын біріктіруге бағытталған Үлкен Бэй Айлеясының жобасын алға тартты. Сидің үлкен интеграцияға ұмтылысы Гонконгта бостандықтардың төмендеуінен қорқыныш тудырды.<ref name=":9" /> Xi's push for greater integration has created fears of decreasing freedoms in Hong Kong.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/05/chinas-xi-jinping-expresses-high-degree-of-trust-in-hong-kongs-carrie-lam|title=China signals desire to bring Hong Kong under tighter control|last=Yu|first=Verna|date=5 November 2019|work=[[The Guardian]]|access-date=11 January 2020}}</ref> Си Гонконг үкіметі мен қазіргі [[Гонконг әкімшілігінің бастығы|атқарушы басшы]] [[Кэрри Лам]]ды [[Гонконгтағы наразылық (2019-2020)|2019–20 жылдардағы Гонконгтағы наразылық]] білдірушілерге қарсы қолдады.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-hongkong-protests/chinas-xi-vows-support-for-hong-kong-leader-during-most-difficult-time-idUSKBN1YK025|title=China's Xi vows support for Hong Kong leader during 'most difficult' time|last1=Sin|first1=Noah|date=16 December 2019|work=[[Reuters]]|access-date=11 January 2020|last2=Kwok|first2=Donny}}</ref> Ол Гонконг полициясының күш қолдануын қорғады:<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3037811/xi-jinping-again-backs-hong-kong-police-use-force-stopping|title=Xi Jinping again backs Hong Kong police use of force in stopping unrest|last=Zhou|first=Laura|date=14 November 2019|work=[[South China Morning Post]]|access-date=11 January 2020}}</ref> «Біз Гонконг полициясының заңның орындалуында күш қолдану шараларын қолдануын, ал Гонконгтың сот жүйесі зорлық-зомбылық жасаған қылмыс жасағандарды заңға сәйкес жазалауды қатаң қолдаймыз» деп мәлімдеді. Си Қытайға оралуының 20 жылдығы аясында 2019 жылы 20 желтоқсанда Макаоға барғанда Си «шетелдік күштердің» Гонконг пен Макаоға араласуы туралы ескертті, сонымен бірге Макао Гонконг үшін үлгі бола алады деген болжам жасады.<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/politics/article/3042846/macau-handover-anniversary-xi-jinping-tells-residents-make|title=Xi Jinping seen as indirectly lecturing Hong Kong as he tells Macau residents to make 'positive voices' heard and resolve problems with rationality|last1=Siu|first1=Phila|date=19 December 2019|work=[[South China Morning Post]]|access-date=11 January 2020|last2=Cheung|first2=Gary}}</ref> ===Тайвань=== [[File:2015 Ma–Xi Meeting 08.jpg|thumb|Си Цзиньпин Тайвань президенті [[Ма Инцзю]] мен 2015 жылдың қараша айында Қытай мен Тайвань құрлықтарының көшбасшысы ретінде кездесті.]] [[2017 жыл]]ы өткізілген 19-шы Конгресте Си 2002 жылы 16-шы Конгрестен бастап үздіксіз бекітілген тоғыз қағидалардың алтыеуін растады, «Тайвань халқына бірігуге көмектесетін күш ретінде үміт арту», . Брукингс институтының мәліметі бойынша<ref name="Brookings R.C. Bush">{{Cite news|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2017/10/19/what-xi-jinping-said-about-taiwan-at-the-19th-party-congress/|title=What Xi Jinping said about Taiwan at the 19th Party Congress|last=Bush|first=Richard C.|date=2017-10-19|work=Brookings|access-date=2018-07-08|language=en-US}}</ref>, Си Тайваньдағы бұрынғы ДПП үкіметіне қатысты бұрынғы адамдарынан әлдеқайда тәуелді Тайвань тәуелсіздігін қолданды. [[2018 жыл]]дың наурыз айында Си Тайвань «тарих жазасы» алдында тұратынын айтты<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.afr.com/news/politics/world/xi-jinping-warns-taiwan-it-will-face-punishment-of-history-for-separatism-20180320-h0xpx4|title=Си Цзиньпин Тайваньға сепаратизм үшін «тарих жазасы» қарсы тұруға ескертеді|date=2018-03-20|work=Financial Review|access-date=2018-07-08|language=en-US}}</ref>. == Жеке өмір == Си 80-ші жылдардың басында Британия елшісі К Х Хуаның қызы Ке Линглинге үйленді. Олар бірнеше жыл бойы ажырасқан<ref>{{cite news |url = http://edition.cnn.com/2012/11/07/world/asia/china-xi-jinping-profile/index.html |title = Xi Jinping: From 'sent-down youth' to China's top |author=Elizabeth Yuan |publisher=CNN|date=8 November 2012 |accessdate=8 November 2012}}</ref>. Олардың екеуі «күн сайын дерлік» күресіп, ал ажырасудан кейін Англияға қоныс аударды<ref>{{cite web |title=Born Red |url = http://www.newyorker.com/magazine/2015/04/06/born-red|work=The New Yorker |accessdate=9 August 2017 |date=6 April 2015}}</ref>. Си [[1987 жыл]]ы танымал қытайлық әнші Пэн Лийаньға үйленді. Қытайдағы үй атауы Пэн Лиюань<ref>{{Cite news |url = http://articles.latimes.com/2007/oct/23/world/fg-chileaders23 |title=Қытайдың «бесінші ұрпағы» көшбасшылары елдің ауысымдарын көрсетеді |last=Magnier |first=Mark |date=23 October 2007 |work=Los Angeles Times|accessdate=21 December 2009}}</ref>, Си-ге қарағанда, оның саяси көтерілуіне дейін көпшілікке белгілі болды. Ерлі-зайыптылар көбінесе олардың жеке кәсіби өміріне байланысты әртүрлі өмір сүрді<ref name="beech">{{cite news |last1=Beech|first1=Hannah|title=Michelle Obama Tours Beijing With China's First Lady|url=http://time.com/33164/michelle-obama-china-beijing-peng-liyuan/|accessdate=17 July 2014|date=21 March 2014}}</ref>. Си мен Пэн [[Гарвард университеті|Гарвард университетін]] 2015 жылдың көктемінде бітірген Си Мингзе атты қызы бар<ref>{{cite news | url = https://www.washingtonpost.com/world/asia-pacific/xi-jinping-likely-chinas-next-leader-called-pragmatic-low-key/2011/08/15/gIQA5W83GJ_story.html|title=Xi Jinping, likely China's next leader, called pragmatic, low-key |work=The Washington Post|first=Keith B.|last=Richburg|date=15 August 2011}}</ref>. Гарвардта [[Бүркеншік ат]] қолданып, психология және ағылшын тілін үйренді. Сидің отбасылары Джейд Спринг Хиллде, Орталық әскери комиссиямен басқарылатын солтүстік-батыс Бейжіңдегі бақ пен тұрғын үй ауданында үй бар<ref>{{cite web |first=Tania |last= Branigan |url = https://www.theguardian.com/world/2012/feb/13/xi-jinping-profile-china |title=The Guardian profile: Xi Jinping |work=The Guardian |location=UK |date=13 February 2012 |accessdate=14 February 2012 }}</ref>. Пэн Си-ді еңбекқор әрі жер-жер деп сипаттады: «Үйге келгенде, үйде бір көшбасшы бар секілді ешқашан сезіндім<ref>{{cite web |title = China's Leaders |url = http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/leadership/html/6.stm |publisher=BBC |accessdate=26 тамыз 2013 }}</ref>, менің көзімше, ол менің күйеуім». Пенг Қытайдың «бірінші ханымы» ретінде бұрынғы предшестерлерімен салыстырғанда әлдеқайда көрінетін рөлді ойнады; мысалы, Пэн 2014 жылдың наурыз айында АҚШ-тың бірінші мэри [[Мишель Обама]]ға Қытайға барған жоғары сапалы сапарына қатысты. Сай 2011 жылы ''[[The Washington Post]]'' мақаласында «прагматикалық, байсалды, абай, еңбекқор, Жерге және кілттің «. Ол проблеманы шешуде жақсы қол ретінде сипатталды және «жоғары лауазымды тұлғалардың ізін қалдырмайтын көрінеді». Ол белгілі Ryan, The Departed және Thefather тәрізді АҚШ фильмдерін жақсы көреді. Ол сондай-ақ тәуелсіз режиссер Джиа Чжанге мақтады. [[2012 жыл]]дың маусым айында Блумберг Си компаниясының отбасыларының мүшелері өздерінің іскерлік мүдделеріне ие екендігін мәлімдеді<ref>{{cite news |url = https://www.bloomberg.com/news/2012-06-29/xi-jinping-millionaire-relations-reveal-fortunes-of-elite.html |title = Xi Jinping Millionaire Relations Reveal Fortunes of Elite|work=Bloomberg |date=29 маусым 2012 жыл}}</ref>, бірақ ол оларға көмектесуге ешқандай дәлелдеме болған жоқ. Bloomberg веб-сайты мақалаға жауап ретінде Қытайдың Малайзияда бөгелген. Си сыбайлас жемқорлыққа қарсы науқанға кірген соң ''[[The New York Times]]'' газеті өзінің отбасы мүшелері<ref name="guardian29612">{{cite news |last=Branigan |first=Tania |title=China blocks Bloomberg for exposing financial affairs of Xi Jinping's family |url = https://www.theguardian.com/world/2012/jun/29/china-bloomberg-xi-jinping|accessdate=11 September 2012|newspaper=The Guardian |date=29 June 2012 |location=Beijing }}</ref> 2012 жылдан бастап корпоративтік және жылжымайтын мүлікке инвестицияларды сатқанын хабарлады<ref name="nytimes">{{cite news |last1=Forsythe |first1=Michael |title = As China's Leader Fights Graft, His Relatives Shed Assets |url = https://www.nytimes.com/2014/06/18/world/asia/chinas-president-xi-jinping-investments.html |accessdate=16 July 2014 |work=The New York Times |date=17 June 2012}}</ref>. Қытайдың Коммунистік партиясы Саяси бюросының жеті және бұрынғы басшыларын қоса алғанда, жоғары лауазымды қытайлық шенеуніктердің туыстары Панаманың құжаттарында аталды, оның ішінде Сидің ағасы Дэн Цзягуи. Дэн Британ Виргин аралдарында екі қабатты компания болған, ал Си Саяси бюросының Тұрақты комитетінің мүшесі болған, бірақ олар Си 2012 жылы қарашада Коммунистік партияның бас хатшысы болды<ref name=MP>{{cite news |url=http://www.marketplace.org/2016/04/04/world/xi-jinpings-family-linked-panama-papers |title=Си Цзиньпиннің отбасы Panama Papers-мен байланысқан |accessdate=6 сәуір 2016 жыл|publisher=Marketplace |first=Rob |last=Schmitz |date=4 сәуір 2016 жыл}}</ref>. ==Марапаттар== * [[Сурет:Olympic rings without rims.svg|80px]] [[Халықаралық Олимпиада комитеті]]: Алтын Олимпиада тәртібі (2013)<ref>{{cite web |url=http://www.chinaconsulatesf.org/eng/zgxw/t1101193.htm|title=Xi Jinping Meets with International Olympic Committee President Thomas Bach and Receives the Olympic Order in Gold|publisher=Consulate-General of the People's Republic of China in San Francisco}}</ref> * [[Сурет:Ribbon_jose_marti.png|80px]] «Хосе Марти» ордені ([[Куба]], 2014)<ref>{{cite web|url=http://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/topics_665678/xjpzxcxjzgjldrdlchwdbxagtwnrlgbjxgsfwbcxzlldrhw/t1177769.shtml|title=Xi Jinping Receives Order of José Marti of Cuba|publisher=Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China}}</ref> * [[Сурет:Nishan-e-Pakistan ribbon bar.svg|80px]] Пәкістан 1-ші классының ордені (Nishan-e-Pakistan) (2015) * [[File:BEL - Order of Leopold - Knight bar.svg|80px]] Леопольд І орденінің Үлкен Крестінің кавалері (2015)<ref>[http://www.thenews.com.pk/article-182184-Chinese-president-conferred-with-Nishan-e-Pakistan- Chinese president conferred with Nishan-e-Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522111222/http://www.thenews.com.pk/article-182184-Chinese-president-conferred-with-Nishan-e-Pakistan- |date=2015-05-22 }}</ref> * [[File:By-order friendship of nations rib.png|80px]] «Бейбітшілік пен достықты нығайту» ордені ([[Беларусь]], 2016)<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3663813 Лукашенко наградил Си Цзиньпина орденом "За укрепление мира и дружбы"]</ref> * [[File:The_Star_of_Palestine_%28Palestine%29_Ribbon.svg|85px]] Палестина жұлдызының жарқырауы ([[Палестина]], 2017)<ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2017/07/19/China-to-host-peace-meet-on-Israel-Palestinians-this-year.html|title=China to host peace meet on Israel, Palestinians this year|website=english.alarabiya.net}}</ref> * [[File:OOSA.jpg|80px]] Әулие Апостолдың ордені Эндрю Первозванны ([[Ресей]], 2017)<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201707040001 Указ Президента Российской Федерации от 03.07.2017 № 294 «О награждении орденом Святого апостола Андрея Первозванного Председателя Китайской Народной Республики Си Цзиньпина»]</ref> * [[File:Ribbon bar of the Order of Zayed.svg|80px]] Заида ордені ([[Біріккен Араб Әмірліктері]], 2018) {{commons}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gov.cn/gjjg/2008-03/16/content_784752.htm ҚХР орталық халық үкіметінің сайтындағы Си Цзиньпин өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317063004/http://www.gov.cn/gjjg/2008-03/16/content_784752.htm |date=2013-03-17 }} {{ref-zh}} {{start box}} {{succession box | before=[[Хэ Гоцян]]| title= Фуцзянь провинциясының губернаторы | years= 1999—2002 | after=[[Лу Чжаньгун]]}} {{succession box | before = [[Чжан Дэцзян]]| title =Чжэцзян КПК партиялық комитетінің төрағасы.| years = 2002-2007 | after = [[Чжао Хунчжу]]}} {{succession box | before = [[Чэнь Лянъюй]]<br><small></b>(2006 ж. б. м. а. [[Хань Чжэн]])<b></small>| title =КҚК Шанхай қалалық комитетінің басшысы| years = наурыз - қазан 2007 | after = [[Юй Чжэншэн]]}} {{succession box | before=[[Цзэн Цинхун]]| title= КПО Орталық Комитетінің партия мектебінің ректоры | years= 2007—2012 | after=[[Лю Юньшань]]}} {{succession box | before=[[Цзэн Цинхун]]| title= ҚХР Төрағасының орынбасары | years= 2008—2013 | after=[[Ли Юаньчао]]}} {{succession box | before=[[Ху Цзиньтао]]| title= КПК Орталық комитетінің Бас хатшысы | years= 2012— | after=''Лауазым''}} {{succession box | before=[[Ху Цзиньтао]]| title= КҚК Орталық Комитетінің Әскери Кеңесі төрағасы | years= 2012— | after=''Лауазым''}} {{succession box | before=[[Ху Цзиньтао]]| title= 7-ші [[Қытай Халық Республикасының төрағасы]] | years= 2013— | after=''Лауазым''}} {{succession box | before=[[Ху Цзиньтао]]| title= ҚХР Орталық әскери кеңесі төрағасы | years= 2013— | after=''Лауазым''}} {{end box}} {{ҚКП басшылары}} {{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=Қытай}} [[Санат:ҚКП ОК бас хатшылары]] [[Санат:Қытай Халық Республикасының төрағалары]] [[Санат:Қытай саясаткерлері]] [[Санат:Қытай коммунистік партиясы мүшелері]] [[Санат:Бейжіңде туғандар]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] ikyhcahjcsjyjyzc2zw162753htgfz5 4 491233 3610848 3610433 2026-05-29T09:00:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3610848 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35246]||623||26||18||263||28||3||34108||8||0||169||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2604]||268||7||6||323||8||14||1967||0||4||7||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1175]||37||0||0||11||17||0||1099||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 459]||1||0||0||16||3||2||417||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 363]||15||0||7||22||4||1||299||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] 0ygogz1ii1a1kx7t2f2ahue3ntmhf2h 4 492279 3610548 3609734 2026-05-28T12:01:21Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3610548 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3308}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1736}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1025}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 4 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:452}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 5 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:296}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 6 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 7 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 8 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:237}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 9 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:233}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 10 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:202}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 11 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:192}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 12 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:142}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 13 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:140}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 14 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:125}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 15 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 16 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:114}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 17 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:107}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 18 || [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] || [[Special:Contributions/Jumadulla1997|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Jumadulla1997}} |- | 19 || [[User:Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] || [[Special:Contributions/Гулмира Исатай|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Гулмира Исатай}} |- | 20 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 21 || [[User:Janugyl|Janugyl]] || [[Special:Contributions/Janugyl|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Janugyl}} |- | 22 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 23 || [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] || [[Special:Contributions/Әйгерім Дәуітбекқызы|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Әйгерім Дәуітбекқызы}} |- | 24 || [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] || [[Special:Contributions/Сауле Жантелиева|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Сауле Жантелиева}} |- | 25 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:94}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 26 || [[User:Нұрсүлу Нұрым|Нұрсүлу Нұрым]] || [[Special:Contributions/Нұрсүлу Нұрым|{{formatnum:91}}]] || {{Permissions|Нұрсүлу Нұрым}} |- | 27 || [[User:Nurdaulet12|Nurdaulet12]] || [[Special:Contributions/Nurdaulet12|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Nurdaulet12}} |- | 28 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 29 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 30 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}} |- | 31 || [[User:Төлеген Мереке|Төлеген Мереке]] || [[Special:Contributions/Төлеген Мереке|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Төлеген Мереке}} |- | 32 || [[User:С.Жания|С.Жания]] || [[Special:Contributions/С.Жания|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|С.Жания}} |- | 33 || [[User:Арнұр Б|Арнұр Б]] || [[Special:Contributions/Арнұр Б|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Арнұр Б}} |- | 34 || [[User:Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Айдос Қаракөз}} |- | 35 || [[User:Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] || [[Special:Contributions/Нурулла Жанар|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Нурулла Жанар}} |- | 36 || [[User:Абилмансур706|Абилмансур706]] || [[Special:Contributions/Абилмансур706|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Абилмансур706}} |- | 37 || [[User:Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] || [[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kuralbayev Almas}} |- | 38 || [[User:Джунусбеков Марат|Джунусбеков Марат]] || [[Special:Contributions/Джунусбеков Марат|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Джунусбеков Марат}} |- | 39 || [[User:Әмина Н|Әмина Н]] || [[Special:Contributions/Әмина Н|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Әмина Н}} |- | 40 || [[User:Тарлан1488|Тарлан1488]] || [[Special:Contributions/Тарлан1488|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Тарлан1488}} |- | 41 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}} |- | 42 || [[User:Шерзод Раманкулов|Шерзод Раманкулов]] || [[Special:Contributions/Шерзод Раманкулов|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Шерзод Раманкулов}} |- | 43 || [[User:Gulnazira.koshanova|Gulnazira.koshanova]] || [[Special:Contributions/Gulnazira.koshanova|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Gulnazira.koshanova}} |- | 44 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}} |- | 45 || [[User:Нұрмахан Айзере|Нұрмахан Айзере]] || [[Special:Contributions/Нұрмахан Айзере|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Нұрмахан Айзере}} |- | 46 || [[User:Madeniet Baskarmasy|Madeniet Baskarmasy]] || [[Special:Contributions/Madeniet Baskarmasy|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet Baskarmasy}} |- | 47 || [[User:QazPaluan|QazPaluan]] || [[Special:Contributions/QazPaluan|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|QazPaluan}} |- | 48 || [[User:Нұржігіт Айару|Нұржігіт Айару]] || [[Special:Contributions/Нұржігіт Айару|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Нұржігіт Айару}} |- | 49 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 50 || [[User:Нұрахын Али|Нұрахын Али]] || [[Special:Contributions/Нұрахын Али|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Нұрахын Али}} |- | 51 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Kas77777}} |- | 52 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}} |- | 53 || [[User:Маржан 1973|Маржан 1973]] || [[Special:Contributions/Маржан 1973|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Маржан 1973}} |- | 54 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}} |- | 55 || [[User:ТыныштықбайНурали|ТыныштықбайНурали]] || [[Special:Contributions/ТыныштықбайНурали|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|ТыныштықбайНурали}} |- | 56 || [[User:Баура Илесбекқызы|Баура Илесбекқызы]] || [[Special:Contributions/Баура Илесбекқызы|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Баура Илесбекқызы}} |- | 57 || [[User:Meyirim|Meyirim]] || [[Special:Contributions/Meyirim|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Meyirim}} |- | 58 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 59 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}} |- | 60 || [[User:Beket0vv|Beket0vv]] || [[Special:Contributions/Beket0vv|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Beket0vv}} |- | 61 || [[User:Абдулла Айзере|Абдулла Айзере]] || [[Special:Contributions/Абдулла Айзере|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Абдулла Айзере}} |- | 62 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 63 || [[User:Айдана Жаппарқызы|Айдана Жаппарқызы]] || [[Special:Contributions/Айдана Жаппарқызы|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Айдана Жаппарқызы}} |- | 64 || [[User:Baratrass|Baratrass]] || [[Special:Contributions/Baratrass|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Baratrass}} |- | 65 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 66 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}} |- | 67 || [[User:Sudralum|Sudralum]] || [[Special:Contributions/Sudralum|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Sudralum}} |- | 68 || [[User:Ілиясұлы осман|Ілиясұлы осман]] || [[Special:Contributions/Ілиясұлы осман|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ілиясұлы осман}} |- | 69 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}} |- | 70 || [[User:Мурат Аруна|Мурат Аруна]] || [[Special:Contributions/Мурат Аруна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Мурат Аруна}} |- | 71 || [[User:Kudaibergen Yerassyl|Kudaibergen Yerassyl]] || [[Special:Contributions/Kudaibergen Yerassyl|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kudaibergen Yerassyl}} |- | 72 || [[User:Жұмахан Сұлтан|Жұмахан Сұлтан]] || [[Special:Contributions/Жұмахан Сұлтан|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Жұмахан Сұлтан}} |- | 73 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}} |- | 74 || [[User:KarlDaBuddies|KarlDaBuddies]] || [[Special:Contributions/KarlDaBuddies|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|KarlDaBuddies}} |- | 75 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}} |- | 76 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}} |- | 77 || [[User:Naemabd|Naemabd]] || [[Special:Contributions/Naemabd|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Naemabd}} |- | 78 || [[User:Бауыржан Ерасыл|Бауыржан Ерасыл]] || [[Special:Contributions/Бауыржан Ерасыл|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бауыржан Ерасыл}} |- | 79 || [[User:Beksultan228|Beksultan228]] || [[Special:Contributions/Beksultan228|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Beksultan228}} |- | 80 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 81 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}} |- | 82 || [[User:Aisha707|Aisha707]] || [[Special:Contributions/Aisha707|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aisha707}} |- | 83 || [[User:Meru3em|Meru3em]] || [[Special:Contributions/Meru3em|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Meru3em}} |- | 84 || [[User:~2026-27217-62|~2026-27217-62]] || [[Special:Contributions/~2026-27217-62|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|~2026-27217-62}} |- | 85 || [[User:Muqtarkyzy Ayaru|Muqtarkyzy Ayaru]] || [[Special:Contributions/Muqtarkyzy Ayaru|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Muqtarkyzy Ayaru}} |- | 86 || [[User:Байгалиева Жадыра|Байгалиева Жадыра]] || [[Special:Contributions/Байгалиева Жадыра|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Байгалиева Жадыра}} |- | 87 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 88 || [[User:Жанна Ж|Жанна Ж]] || [[Special:Contributions/Жанна Ж|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Жанна Ж}} |- | 89 || [[User:KiranBOT|KiranBOT]] || [[Special:Contributions/KiranBOT|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|KiranBOT}} {{/end}} ll3lzdcnxh3znthinioj2ddwj4fbt1v 0 512233 3610745 3597108 2026-05-28T23:30:09Z Kazakhkingofprince 181280 3610745 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} '''Ақтөбе политехникалық колледжі''' — [[Ақтөбе|Ақтөбе қаласындағы]] оқу орны. 1965 жылы [[Шұбарқұдық]]та №6 кәсіптік-техникалық училище 1967 жылы '''темір индустриалды педтехникум''', 1979 жылы [[Ақтөбе]]ге көшіріліп, ''Ақтөбе индустриалды-педагогикалық техникуміне'' айналды. 1997 жылы қазіргі атымен аталды. 1999 жылы құрылыс техникумы қосылды. 1983 жылы төрт қабатты оқу ғимараты салынды. 1985 жылы ''шеберхана'', 1986 жылы ''спорт акт залы'', ''асхана'', ''цехтарда'' 48 станок, кітапханада 69 мың том әдебиеті, компьютермен жабдықталған 4 бөлме, бірнеше цех, ауыл шаруашылығы машинасы бар. Колледжде газ бен мұнайды өңдеу; мұнай және газ кендерін пайдалану; ақпаратты жөндеу автоматты жүйелері және басқару; электрмен жабдықтау; экономика; бухгалтерлік есеп және бақылау; автокөлік жүк тасымалын ұйымдастыру және басқару; автокөліктерді жөңдеу және техникалық күту; азаматтық өнеркәсіп құрылыстарын жөндеу; ғимараттарын салу және пайдалану; жол құрылысын жабдықтау және жөндеу; есептеу техникасын автоматоматтандыру жүйесін бағдарламамен қамту мамандары даярланады. Оқу мерзімі 9 сынып базасында 4 жыл, күндізгі бөлімінде 2 жыл, 10 ай. Сырттан оқу бөлімінде 2 жыл, 10 ай оқиды. Барлығы 2000 студент, оның ішінде мемлекеттік тілде 800-і оқиды. Индустриалды-педтехникум түлектерінен В.Г. Друзьяк, П. Климчук, О. Ержанов сияқты белгілі мамандар шықты. Осы уақыт ішінде 4000 маман даярланды. Колледжде 100 оқытушы, оның 98-і жоғарғы білімді, 7 – «Қазақ [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСР]]-нің ағарту ісінің үздік қызметкері». Азаматтық құрылыс пен кәсіпорындарын, электржабдықтарын монтаждау, жөндеу және пайдалану, көтерме-көліктің, құрылыстың, жолдық машиналар мен жабдықтарды жөңдеу және пайдалану істерін қамтиды.<ref>А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Ақтөбе колледждері]] i3z57sqv6b5cy0qunh2plvugsl2sdwj 3610767 3610745 2026-05-29T01:55:45Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3570026 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} '''Ақтөбе политехникалық колледжі''' — [[Ақтөбе|Ақтөбе қаласындағы]] оқу орны. 1965 жылы [[Шұбарқұдық]]та №6 кәсіптік-техникалық училище 1967 жылы '''темір индустриалды педтехникум''', 1979 жылы [[Ақтөбе]]ге көшіріліп, ''Ақтөбе индустриалды-педагогикалық техникуміне'' айналды. 1997 жылы қазіргі атымен аталды. 1999 жылы құрылыс техникумы қосылды. 1983 жылы төрт қабатты оқу ғимараты салынды. 1985 жылы ''шеберхана'', 1986 жылы ''спорт акт залы'', ''асхана'', ''цехтарда'' 48 станок, кітапханада 69 мың том әдебиеті, компьютермен жабдықталған 4 бөлме, бірнеше цех, ауыл шаруашылығы машинасы бар. Колледжде газ бен мұнайды өңдеу; мұнай және газ кендерін пайдалану; ақпаратты жөндеу автоматты жүйелері және басқару; электрмен жабдықтау; экономика; бухгалтерлік есеп және бақылау; автокөлік жүк тасымалын ұйымдастыру және басқару; автокөліктерді жөңдеу және техникалық күту; азаматтық өнеркәсіп құрылыстарын жөндеу; ғимараттарын салу және пайдалану; жол құрылысын жабдықтау және жөндеу; есептеу техникасын автоматоматтандыру жүйесін бағдарламамен қамту мамандары даярланады. Оқу мерзімі 9 сынып базасында 4 жыл, күндізгі бөлімінде 2 жыл, 10 ай. Сырттан оқу бөлімінде 2 жыл, 10 ай оқиды. Барлығы 2000 студент, оның ішінде мемлекеттік тілде 800-і оқиды. Индустриалды-педтехникум түлектерінен В.Г. Друзьяк, [[Пётр Ильич Климук|П. Климчук]], О. Ержанов сияқты белгілі мамандар шықты. Осы уақыт ішінде 4000 маман даярланды. Колледжде 100 оқытушы, оның 98-і жоғарғы білімді, 7 – «Қазақ [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСР]]-нің ағарту ісінің үздік қызметкері». Азаматтық құрылыс пен кәсіпорындарын, электржабдықтарын монтаждау, жөндеу және пайдалану, көтерме-көліктің, құрылыстың, жолдық машиналар мен жабдықтарды жөңдеу және пайдалану істерін қамтиды.<ref>А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Ақтөбе колледждері]] ox2qq63h9vx753rqytks5i6sxh90erg 0 515586 3610724 3433035 2026-05-28T20:53:36Z Kazakhkingofprince 181280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|0 */ 3610724 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = ''' Фёдор Григорьевич Углов ''' |Шынайы есімі = |Суреті = Uglov.jpg |Сурет ені = 300px |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні = 5.10.1904 (22.9) |Туылған жері = Чугуево, Киренский уезд, Иркутская губерния |Мансабы = медицина ғылымының докторы |Азаматтығы = {{URS}} |Ұлты = орыс |Қайтыс болған күні = 22.6.2008 |Қайтыс болған жері = Санкт-Петербург, [[Ресей]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Танымал шәкірттері = |Commons = }} [[Сурет:Uglov1.jpg|thumb|left|200px]] '''Углов Федор Григорьевич''' (''1904—2008'') — совет хирургы, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] медицина ғылым академиясының академигі (1967), 1931 жылдан КОКП мүшесі. Саратов университетінің медициналық факультетін бітірген (1929). 1950 жылдан 1-Ленинград медециналық институтының госпитальдық хирургия кафедрасының меңгерушісі, сонымен қатар Бүкіл одақтың пульмонология институтының директоры (1969 -1972). Оның негізгі еңбектері ''онкология, кеуде хирургиясының гипотермиясы мәселеріне'' арналған. Ол КСРО-да жүрек ақауын хирургиялық жолмен емдеу әдістерін алғаш (1953) зерттеушылердің бірі болды, жүрекке операция жасаудың бірқатар әдістерін ұсынды, бірнеше қажетті аспаптар жасады. Өкпе ауруларын хирургиялық әдіспен емдеу жөніндегі еңбегі үшін Лениндік сыйлық (1961) берілді. 1953 жылдан «Вестник хирургии им. И.И. Грекова» журналының редакторы. Углов Федор Григорьевич 2 орден және бірнеше медальдармен марапатталған. <ref>Қазақ Совет энциклопедиясы</ref> == Кітаптары== * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/sh/1.html «Сердце хирурга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095235/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/sh/1.html |date=2023-06-03 }} (1974) ISBN 978-5-17-047522-3 * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/csl/1.html «Человек среди людей (записки врача)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095237/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/csl/1.html |date=2023-06-03 }} — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|«Молодая гвардия»]], 1978. — 272 б. * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pbm/1.html «Под белой мантией»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095232/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pbm/1.html |date=2023-06-03 }} (1984) ISBN 5-265-01208-7 * «Образ жизни и здоровье» (1985) * [http://orthomed.ru/pms.php?id=library.badhabits.v0007 «В плену иллюзий»]{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1985) / «Из плена иллюзий» (1986) * «Береги здоровье и честь смолоду» (1988) ISBN 5-7155-0133-4 * [http://www.miroslavie.ru/optimalist/uglovf.htm «Самоубийцы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804082955/http://www.miroslavie.ru/optimalist/uglovf.htm |date=2009-08-04 }} (1995) * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/kdr/1.html «Капкан для России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095234/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/kdr/1.html |date=2023-06-03 }} (1995) * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/cmv/0.html «Человеку мало века»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095234/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/cmv/0.html |date=2023-06-03 }} (2001) ISBN 5-02-026165-3 * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pilorn/k.html «Правда и ложь о разрешённых наркотиках»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095236/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pilorn/k.html |date=2023-06-03 }} (2004) ISBN 5-89747-057-8 * «Тени на дорогах» (2004) === Монографиялар=== * «Резекция лёгких» (1950, 1954) * «Рак лёгкого» (1958, 1962; переведена на китайский и польский языки) * «Тератомы пресакральной области» (1959) * «Диагностика и лечение слипчивого перикардита» (1962) * «Хирургическое лечение портальной гипертензии» (1964) * «Осложнения при внутригрудных операциях» (1966) * «Катетеризация сердца и селективная ангиокардиография» (1974) * «Патогенез, клиника и лечение хронической пневмонии» (1976) * «Основные принципы синдромальной диагностики и лечения в деятельности врача-хирурга поликлиник» (1987) == Дереккөздер == <references/> ovdg05xs63pm3yzm9bc9aelbzsriecp 3610781 3610724 2026-05-29T01:56:34Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3433035 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = ''' Фёдор Григорьевич Углов ''' |Шынайы есімі = |Суреті = Uglov.jpg |Сурет ені = 300px |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні = 5.10.1904 (22.9) |Туылған жері = Чугуево, Киренский уезд, Иркутская губерния |Мансабы = медицина ғылымының докторы |Азаматтығы = {{URS}} |Ұлты = орыс |Қайтыс болған күні = 22.6.2008 |Қайтыс болған жері = Санкт-Петербург, [[Ресей]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Танымал шәкірттері = |Commons = }} [[Сурет:Uglov1.jpg|thumb|left|200px]] '''Углов Федор Григорьевич''' (''1904—2008'') — совет хирургы, КСРО медицина ғылым академиясының академигі (1967), 1931 жылдан КОКП мүшесі. Саратов университетінің медициналық факультетін бітірген (1929). 1950 жылдан 1-Ленинград медециналық институтының госпитальдық хирургия кафедрасының меңгерушісі, сонымен қатар Бүкіл одақтың пульмонология институтының директоры (1969 -1972). Оның негізгі еңбектері ''онкология, кеуде хирургиясының гипотермиясы мәселеріне'' арналған. Ол КСРО-да жүрек ақауын хирургиялық жолмен емдеу әдістерін алғаш (1953) зерттеушылердің бірі болды, жүрекке операция жасаудың бірқатар әдістерін ұсынды, бірнеше қажетті аспаптар жасады. Өкпе ауруларын хирургиялық әдіспен емдеу жөніндегі еңбегі үшін Лениндік сыйлық (1961) берілді. 1953 жылдан «Вестник хирургии им. И.И. Грекова» журналының редакторы. Углов Федор Григорьевич 2 орден және бірнеше медальдармен марапатталған. <ref>Қазақ Совет энциклопедиясы</ref> == Кітаптары== * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/sh/1.html «Сердце хирурга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095235/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/sh/1.html |date=2023-06-03 }} (1974) ISBN 978-5-17-047522-3 * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/csl/1.html «Человек среди людей (записки врача)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095237/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/csl/1.html |date=2023-06-03 }} — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|«Молодая гвардия»]], 1978. — 272 б. * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pbm/1.html «Под белой мантией»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095232/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pbm/1.html |date=2023-06-03 }} (1984) ISBN 5-265-01208-7 * «Образ жизни и здоровье» (1985) * [http://orthomed.ru/pms.php?id=library.badhabits.v0007 «В плену иллюзий»]{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1985) / «Из плена иллюзий» (1986) * «Береги здоровье и честь смолоду» (1988) ISBN 5-7155-0133-4 * [http://www.miroslavie.ru/optimalist/uglovf.htm «Самоубийцы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804082955/http://www.miroslavie.ru/optimalist/uglovf.htm |date=2009-08-04 }} (1995) * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/kdr/1.html «Капкан для России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095234/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/kdr/1.html |date=2023-06-03 }} (1995) * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/cmv/0.html «Человеку мало века»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095234/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/cmv/0.html |date=2023-06-03 }} (2001) ISBN 5-02-026165-3 * [http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pilorn/k.html «Правда и ложь о разрешённых наркотиках»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603095236/http://www.uglov.tvereza.info/knihi/pilorn/k.html |date=2023-06-03 }} (2004) ISBN 5-89747-057-8 * «Тени на дорогах» (2004) === Монографиялар=== * «Резекция лёгких» (1950, 1954) * «Рак лёгкого» (1958, 1962; переведена на китайский и польский языки) * «Тератомы пресакральной области» (1959) * «Диагностика и лечение слипчивого перикардита» (1962) * «Хирургическое лечение портальной гипертензии» (1964) * «Осложнения при внутригрудных операциях» (1966) * «Катетеризация сердца и селективная ангиокардиография» (1974) * «Патогенез, клиника и лечение хронической пневмонии» (1976) * «Основные принципы синдромальной диагностики и лечения в деятельности врача-хирурга поликлиник» (1987) == Дереккөздер == <references/> 2pp3frgpe5hh30mhhholmel5knnd645 0 516817 3610793 3495873 2026-05-29T05:25:46Z Ashina 7704 Ashina [[Еуразиялық Экономикалық Одақ]] бетін [[Еуразиялық экономикалық одақ]] бетіне жылжытты 3495873 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Еуразиялық Экономикалық Одақ |альтернативті = |background_color = #2D3C5B |атау түсі = #ffffff |логотип = [[Сурет:Flag of the Eurasian Economic Union.svg|180px]] Байрағы <br> [[Сурет:Emblem of the Eurasian Economic Union.svg|120px]] Эмблемасы |логотип ені = |анықтама = |карта1 = Orthographic projection map of the Eurasian Economic Union (2014–2022).svg |карта1 ені = 300px |аңыз1 = <span style="background-color:#346733">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Мүше мемлекеттер <br> <span style="background-color:#46C843">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Де-факто аймағы |мүшелік = {{байрақ|Армения}}<br>{{байрақ|Беларусь}}<br>{{байрақ|Қазақстан}}<br>{{байрақ|Қырғызстан}}<br>{{байрақ|Ресей}} |орталық типі = Әкімшілік орталықтары |орталық = [[Мәскеу]], [[Ресей]]<br>(Коммисиясы)<br>[[Минск]], [[Беларусь]]<br>(Соты) |тип = Экономикалық одақ |тілдер = |тіл = [[орыс тілі]] (жұмыс тілі) |басшы мансабы1 = [[Жоғарғы Еуразиялық Экономикалық кеңес]] төрағасы (2025) |басшы есімі1 = [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |басшы мансабы2 = [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] төрағасы |басшы есімі2 = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] |құрылу оқиғалары1 = Құру туралы ұсыныс |құрылу мерзімі1 = [[1994 жыл|1994]] |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = [[Еуразия Экономикалық Қауымдастығы]] |құрылу мерзімі2 = [[10 қазан]] [[2000 жыл|2000]] |құрылу оқиғалары3 = [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|ЕАЭО аясындағы кеден одағы]] |құрылу мерзімі3 = [[1 қаңтар]] [[2010 жыл|2010]] |құрылу оқиғалары4 = [[Біртұтас экономикалық кеңістік]] |құрылу мерзімі4 = [[1 қаңтар]] [[2012 жыл|2012]] |құрылу оқиғалары5 = Келісімнің жасалуы |құрылу мерзімі5 = [[29 мамыр]] [[2014 жыл|2014]] |құрылу оқиғалары6 = ЕАЭО құрылуы |құрылу мерзімі6 = [[1 қаңтар]] [[2015 жыл|2015]] |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = <!-- … --> |мекен-жай = |сайт = [https://www.EAEUnion.org/ www.EAEUnion.org] |ортаққор = Eurasian Economic Union }} '''Еуразиялық экономикалық одақ''' ({{Lang-ru|Евразийский экономический союз, ЕЭС}}, {{lang-hy|Եվրասիական տնտեսական միություն}}, {{lang-be|Еўразійскі эканамічны саюз}}, {{lang-ky|Евразиялык экономикалык биримдик}}, қысқартқанда '''ЕЭАО''',<ref>{{Cite web|url= https://portal.eaeunion.org/kk-kz/public/main.aspx |title= Еуразиялық экономикалық одақтың ақпараттық порталына қош келіпсіз. |lang= kk |publisher= Еуразиялық экономикалық одақтың ақпараттық порталы |accessdate= 2024-03-31}}</ref> {{lang-ru|ЕАЭС}}) — [[Еуразия]]да орналасқан, 5 [[Посткеңестік кеңістік|посткеңестік мүше-мемлекеті]] бар аймақтық экономикалық интеграцияның халықаралық ұйымы. ЕЭАО көмегімен мүше-мемлекеттер арасында ортақ сауда қалыптасқан. Одақ [[2014 жыл]]ғы [[29 мамыр]]да бекітілген келісім негізінде, [[Қазақстан]], [[Ресей]], [[Беларусь]] мемлекет басшыларының арасында құрылған.<ref name="TimeEEU">{{Cite web|url= http://time.com/135520/russia-kazakhstan-belarus-treaty/ |title= Russia, Kazakhstan, Belarus Sign Treaty Creating Huge Economic Bloc |publisher= Time.com}}</ref> == Тарихы == === Құру ұсынысы === 1990 жылдары [[КСРО ыдырауы]]ның себебінен [[Ресей]] мен [[Орталық Азия]] республикаларының экономикалары құлдырап жатқан еді. Елдерде түрлі экономикалық реформалар және [[жекешелендіру]] орын алған. Еуразиялық интеграция процесі Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бірден басталды. 1991 жылы КСРО ыдырай бастаған кезде, [[Беларусь]], [[Қазақстан]] және Ресей президенттері 1991 жылғы 8 желтоқсанда [[Беловеж келісімі]]не қол қойып, Кеңес Одағының өмір сүруін тоқтатты да, орнына [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]ның құрылуы жариялады. 1994 жылғы 29 наурызда [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде сөйлеген сөзінде<ref>{{Cite web|url= https://qazaqstan.tv/news/84607/ |title= Н.Назарбаев Мәскеу мемлекеттік университетінде дәріс оқиды |lang= kk |publisher= [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date= 2014-02-27 |accessdate= 2024-02-24}}</ref> Қазақстанның 1-[[Қазақстан президенті|президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] [[Еуропа]] мен [[Шығыс Азия]]ның өсіп келе жатқан экономикаларына қосылу және одан пайда алу үшін «Еуразиялық одақ» сияқты өңірлік сауда блогын құруды ұсынды. Оның мақсаты [[Еуразия]] арқылы тауарлардың еркін қозғалысын жеңілдету. Бұл идея тез арада сауданы жандандыру, Орталық Азиядағы, [[Армения]] мен Беларусьтегі инвестицияны ұлғайту тәсілі ретінде қарастырылды және [[Шығыс әріптестігі]]нің жергілікті телнұсқасы ретінде қызмет етті.<ref>{{Cite web|url= https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/kazakhstan/8808500/Kazakhstan-welcomes-Putins-Eurasian-Union-concept.html |title= Kazakhstan welcomes Putin's Eurasian Union concept |lang= en |publisher= [[The Daily Telegraph]] |author= Kilner, James |date= 2011-10-06 |accessdate= 2024-02-24}}</ref> === Негіздеуші келісімдер (1990 жылдар) === 1990 жылдары еуразиялық интеграция процесі баяу болды, бұл Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін орын алған экономикалық дағдарыс пен оған тартылған елдердің көлемінен (Ресей, Беларусь және Қазақстан шамамен 20 млн км2 аумақты алып жатыр) болған делінеді. Нәтижесінде мүше мемлекеттер аймақтық сауда блогын кезең-кезеңімен құру үшін бір емес, бірнеше шарттарға қол қойып жатқан. 1995 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей мен кейінірек қосылған [[Қырғызстан]] мен [[Тәжікстан]] [[Кедендік одақ]] құру туралы алғашқы келісімдерге қол қойды. Оның мақсаты мүше-мемлекеттер арасында паспорттық бақылаусыз ашық шекараларды құруға біртіндеп жол көрсету болды.<ref>{{Cite web|url= https://legalacts.ru/doc/soglashenie-stran-sng-ot-20011995-o-tamozhennom/ |title= Соглашение стран СНГ от 20.01.1995 "О Таможенном союзе" |lang= ru |publisher= Ресей Федерациясының заңдары, кодекстері және нормативтік-құқықтық актілері |date= 1995-01-20 |accessdate= 2024-02-24}}</ref> 1996 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей мен Қырғызстан тауарлардың, қызметтердің, капиталдың, жұмыс күшінің ортақ нарықтарын құруға және бірыңғай көлік, энергетика және ақпараттық жүйелерді дамытуға мүмкіндік беретін елдер арасындағы экономикалық интеграцияны бастау үшін Экономикалық және гуманитарлық салалардағы интеграцияны арттыру туралы шартқа қол қойды.<ref>{{Cite web|url= https://evrazes.com/docs/view/120 |title= TREATY between the Russian Federation, the Republic of Belarus, the Republic of Kazakhstan and the Kyrgyz Republic on increased integration in economic and humanitarian fields of 29 March 1996 |lang= en |publisher= Еуразия Экономикалық Қауымдастығының ресми сайты |date= 1996-03-29 |accessdate= 2024-02-24}}</ref> 1999 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей, Қырғызстан және Тәжікстан Кеден одағы және Бірыңғай экономикалық кеңістік туралы шартқа қол қойды. Бұл шарт мемлекеттердің [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Еуразиялық Кедендік одақ]] пен Біртұтас экономикалық кеңістікті құру үшін қажет мақсаттары мен саясатын нақтылайды.<ref>{{Cite web|url= https://evrazes.com/docs/view/128 |title= TREATY on the Customs Union and the Common Economic Space of 26 February 1999 |lang= en |publisher= Еуразия Экономикалық Қауымдастығының ресми сайты |date= 1999-02-26 |accessdate= 2024-02-24}}</ref> === Еуразия Экономикалық Қауымдастығы (2000–2014) === {{Толық мақала|Еуразия Экономикалық Қауымдастығы}} Экономикалық интеграцияны одан әрі кеңейту және ынтымақтастықты кеңейту үшін 2000 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей, Қырғызстан және Тәжікстан [[Еуразия Экономикалық Қауымдастығы]]н (ЕурАзЭҚ) құрды, оған 2006 жылы [[Өзбекстан]] да қосылды. Шарт оған мүше мемлекеттер үшін ортақ нарықты құрды. Еуразия экономикалық қауымдастығы [[Еуропа Экономикалық Қауымдастығы]] үлгісінде құрылды.<ref>{{кітап|авторы= Boris N. Mamlyuk |жыл= 2014 |шынайы атауы= Regionalizing Multilateralism: The Effect of Russia's Accession to the WTO on Existing Regional Integration Schemes in the Former Soviet Space SSRN: 2412319 |тақырыбы= Көпжақтылықты аймақтау: Ресейдің Дүниежүзілік сауда ұйымына кіруінің посткеңестік кеңістікте қолданыстағы аймақтық интеграциялық схемаларға әсері}}</ref> 2003 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей және [[Украина]] Бірыңғай экономикалық кеңістік құру туралы шартқа қол қойды да, 2004 жылы бұл шарт ратификацияланды, бірақ бұл процесс [[қызғылт сары төңкеріс]]тен кейін кідіріп қалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.rferl.org/a/1052410.html |title= CIS: Russian, Ukrainian, Kazakh Parliaments Ratify Treaty On Single Economic Space |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Krushelnycky, Askold |date= 2008-04-08 |accessdate= 2024-02-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://usatoday30.usatoday.com/news/world/2004-12-10-putin-ukraine_x.htm |title= USATODAY.com – Putin: No objection to Ukraine in EU |lang= en |publisher= USATODAY.com |accessdate= 2024-02-24}}</ref> 2007 жылы Беларусь, Қазақстан және Ресей арасында Кедендік одақ құру туралы келісімге қол қойды.<ref>{{Cite web|url= http://mfa.gov.by/en/organizations/membership/list/aa16658947a49c28.html |title= Eurasian Economic Union |lang= en |publisher= [[Беларусь Сыртқы істер министрлігі]]нің ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151126085933/http://mfa.gov.by/en/organizations/membership/list/aa16658947a49c28.html |date= 2015-11-26}}</ref> === Кедендік одақ пен біртұтас нарықтың құрылуы (2010–2014) === {{Толық мақала|Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Біртұтас экономикалық кеңістік}} [[Сурет:CIS meeting 2008.jpg|нобай|солға|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] (ТМД) басшыларының [[Бішкек]]тегі кездесуі, 2008 жыл. ТМД еуразиялық интеграцияның ұзақ үдерісіне бастамашы болды.]] Беларусь, Қазақстан және Ресейдің Кеден одағы (қазіргі [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Еуразиялық Кеден Одағы]]) 2010 жылғы 1 қаңтарда пайда болды.<ref>{{Cite web|url= http://www.turkishweekly.net/news/93507/russia-belarus-and-kazakhstan-agree-on-customs-union.html |title= Russia, Belarus and Kazakhstan agree on Customs Union |lang= en |publisher= Turkish Weekly |date= 2009-12-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140704085214/http://www.turkishweekly.net/news/93507/russia-belarus-and-kazakhstan-agree-on-customs-union.html |date= 2014-06-04}}</ref> Кеден одағының басымдықтары блокішілік тарифтерді жою, бірыңғай сыртқы тарифтік саясатты құру және тарифтік емес кедергілерді жою болды. Ол [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік мемлекеттер]] арасындағы ортақ нарықты құру жолындағы алғашқы қадам болған және [[Еуропа Одағы]]нан үлгі алып ойлап табылған делінеді. Мүше мемлекеттер экономикалық интеграцияны жалғастыруды жоспарлап, 2011 жылғы шілдеден кейін бір-бірінің арасындағы барлық кедендік шекараларды алып тастауды жоспарлады. 2012 жылғы 1 қаңтарда үш мемлекет тауарлардың, қызметтердің, капиталдың және жұмыс күшінің біртұтас нарығының тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін және келісілген өнеркәсіп, көлік, энергетика және ауыл шаруашылығы саясатын құру үшін [[Біртұтас экономикалық кеңістік|Еуразиялық экономикалық кеңістік]] құрды.<ref name="interfax">{{Cite web|url= http://www.ukrinform.ua/eng/news/ukraines_association_with_eu_rules_out_participation_in_customs_union___putin_aide_305195 |title= Ukraine cannot get observer status at Eurasian Econ Union due to association agreement with EU, Russia |lang= en |publisher= [[Интерфакс-Украина]] |date= 2013-07-14}}</ref> Келісім болашақ интеграцияның жол картасын қамтыды және [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] құрды ([[Еуропалық комиссия]] үлгісі бойынша).<ref name="tutby">{{Cite web|url= http://news.tut.by/politics/259307.html |title= Евразийские комиссары получат статус федеральных министров |lang= ru |publisher= [[TUT.BY]] |date= 2011-11-17}}</ref> Еуразиялық экономикалық комиссия Еуразиялық Кедендік одақ, Біртұтас экономикалық кеңістік және Еуразиялық экономикалық одақ үшін реттеуші орган ретінде қызмет етеді.<ref name="interfax" /> === Еуразиялық экономикалық одақ туралы шарт === [[Сурет:Session of Supreme Eurasian Economic Council.jpg|нобай|оңға|Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің (одақтың мемлекет басшыларынан тұрады) сессиясы жылына кемінде бір рет өткізіледі.]] 2011 жылы [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Ресейдің сол кездегі премьер-министрі]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Назарбаевтың Еуразиялық Экономикалық Одақты құру идеясын қолдады.<ref>{{Cite web|url= http://www.izvestia.ru/news/502761 |title= Новый интеграционный проект для Евразии – будущее, которое рождается сегодня |lang= ru |publisher= [[Известия]] |date= 2011-10-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20111004142026/http://www.izvestia.ru/news/502761 |date= 2011-10-04}}</ref> 2011 жылғы 18 қарашада Беларусь, Қазақстан және Ресей президенттері Еуразиялық экономикалық одақты 2015 жылға дейін құру мақсатын белгілейтін келісімге қол қойды.<ref name="bbcnews2011">{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |title= Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2011-11-18 |accessdate= 2024-02-25}}</ref> Мүше-мемлекеттер тығыз экономикалық байланыстарды нығайту бойынша бірлескен комиссия құрды.<ref name="interfax" /> 2014 жылғы 29 мамырда Қазақстан, Беларусь және Ресей президенттері 2015 жылғы 1 қаңтарда күшіне енген Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартқа қол қойды. Қол қою рәсіміне [[Армения]] мен Қырғызстан президенттері де қатысты. [[Ресей президенті]] Владимир Путин «Бүгін біз қуатты, тартымды экономикалық даму орталығын, 170 миллионнан астам адамды біріктіретін үлкен аймақтық нарықты құрдық» деді. Қазақстан премьер-министрінің орынбасары [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] Еуразиялық экономикалық одақтың саяси блок емес, тек экономикалық одақ екенін ерекше айтып кетті.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2014/05/30/world/europe/putin-signs-economic-alliance-with-presidents-of-kazakhstan-and-belarus.html?_r=0 |title= Russia and 2 Neighbors Form Economic Union That Has a Ukraine-Size Hole |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= MacFarquhar, Neil |date= 2014-05-29 |accessdate= 2024-02-25}}</ref> 2014 жылғы 9 қазанында ЕАЭО-ны Арменияға кеңейту туралы шартқа қол қойылды.<ref>{{Cite web|url= https://www.interfax.ru/russia/412162 |title= Госдума ратифицировала договор о присоединении Армении к ЕАЭС |lang= ru |publisher= [[Интерфакс-Украина]] |date= 2014-12-10 |accessdate= 2024-02-25}}</ref> Қырғызстан Шартқа 2014 жылғы 23 желтоқсанда қол қойып, 2015 жылғы 6 тамызда Еуразиялық одаққа мүше болды.<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dep_razv_integr/prisoedinenie-gosudarstv-k-eaes/kr.php |title= Присоединение Кыргызской Республики к ЕАЭС |lang= ru |publisher= Еуразиялық Экономикалық Одақтың ресми сайты |accessdate= 2024-02-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225021212/https://eec.eaeunion.org/comission/department/dep_razv_integr/prisoedinenie-gosudarstv-k-eaes/kr.php |date= 2024-02-25}}</ref> === Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022–) === {{Толық мақала|Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нің нәтижесінде [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Еуропа Одағы|ЕО]] Ресей мен Беларуське санкция салды.<ref name="euractiv">{{Cite web|url= https://www.euractiv.com/section/central-asia/interview/kazakh-official-we-will-not-risk-being-placed-in-the-same-basket-as-russia/ |title= Kazakh official: We will not risk being placed in the same basket as Russia |lang= en |publisher= Euractiv |author= Gotev, Georgi |date= 2022-03-29 |accessdate= 2024-02-25}}</ref> 2022 жылғы 10 наурызда Ресей елді азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін Еуразиялық экономикалық одаққа бидай, меслин, қара бидай, арпа және жүгері экспортын тоқтатты.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/business/russia-suspend-grain-exports-eurasian-economic-union-until-aug-31-2022-03-10/ |title= Russia to suspend grain exports to Eurasian Economic Union until Aug 31 |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2022-03-10 |accessdate= 2024-02-25}}</ref> 29 наурызда Қазақстан үкіметінің қызметкері Қазақстан ЕАЭО мүшелігіне қарамастан АҚШ пен ЕО санкцияларын бұзбайтынын және ешқайсысын айналып өтуге ықпал етпейтінін мәлімдеді. Шенеунік Қазақстан екінші реттік санкцияларға ұшырағысы келмейтінін, оның орнына ЕО-мен ынтымақтастығын кеңейтуге ұмтылатынын түсіндірді.<ref name="euractiv" /> 2023 жылғы 25 желтоқсанда ЕАЭО [[Иран]]мен еркін сауда туралы келісімге қол қойды, ол тауарлардың 90% дерлік кедендік баж салығын алып тастайды.<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/news/eaes-i-iran-sozdayut-polnoformatnuyu-zonu-svobodnoy-torgovli/ |title= ЕАЭС и Иран создают полноформатную зону свободной торговли |lang= ru |publisher= Еуразиялық Экономикалық Одақтың ресми сайты |date= 2023-12-25 |accessdate= 2024-02-25}}</ref> Келісім 2019 жылдан бері қолданыста болған ұқсас уақытша келісімді алмастырды. == Құрамы == {| class="wikitable sortable" ! Мемлекет ! Мүше болған күні ! Қол қойған күні ! Дереккөзі |- | {{байрақ|Армения}} | {{dts|2015|01|2|format=dmy}} | {{dts|2014|10|10|format=dmy}} | <ref name=Russland>{{Cite web |url= http://belarus.ahk.de/fileadmin/ahk_belarus/Dokumente/Praesentationen/IHK_Oldenburg_Spaak_22.01.2015.pdf |title= Russland – aktuelle Situation, zukünftige Entwicklung |accessdate= 2015-06-13}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150402152331/http://belarus.ahk.de/fileadmin/ahk_belarus/Dokumente/Praesentationen/IHK_Oldenburg_Spaak_22.01.2015.pdf |date= 2015-04-02}}</ref> |- | {{байрақ|Беларусь}} | {{dts|2015|01|1|format=dmy}} | {{dts|2014|5|29|format=dmy}} | <ref name=Russland/> |- | {{байрақ|Қазақстан}} | {{dts|2015|01|1|format=dmy}} | {{dts|2014|5|29|format=dmy}} | <ref name=Russland/> |- | {{байрақ|Қырғызстан}} | {{dts|2015|8|12|format=dmy}} | {{dts|2014|12|23|format=dmy}} | <ref>{{Cite web|url=http://www.eurasiancommission.org/ru/nae/news/Pages/12-08-2015-1.aspx|title=Кыргызстан присоединился к Евразийскому экономическому союзу|website=www.eurasiancommission.org}}</ref><ref name=Russland/> |- | {{байрақ|Ресей}} | {{dts|2015|01|1|format=dmy}} | {{dts|2014|5|29|format=dmy}} | <ref name=Russland/> |} === Төрағалық === Жыл сайын мүше мемлекет Одақты басқаратын төраға болып сайланады. Төрағалық [[орыс тілі]]нде әліпби ретімен елден елге ауысады. Қазіргі уақытта Одаққа Армения төрағалық етуде. {|class="wikitable" !Жыл !№ !Мемлекет !Мемлекет, не үкімет басшысы !Маңызды сауда келісімі |- |2015 |1 |{{байрақ|Беларусь}}<ref>{{cite web|url= http://belapan.by/archive/2014/12/23/749077/ |title= БелаПАН. Беларусь получила право председательства в ЕАЭС в 2015 году |publisher= belapan.by |date= 2014-12-23 |accessdate= 2016-11-14}} {{Wayback|date= 2017-01-30 |url= https://web.archive.org/web/20170130032226/http://belapan.by/archive/2014/12/23/749077/}}</ref> |[[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |{{байрақ|Вьетнам}} |- |2016 |2 |{{байрақ|Қазақстан}}<ref>{{Cite web|url= http://www.inform.kz/ru/1-yanvarya-2016-goda-nachalos-predsedatel-stvo-kazahstana-v-eaes_a2855900 |title= 1 января 2016 года началось председательство Казахстана в ЕАЭС |date= 2016-01-01}}</ref> |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | rowspan=3 style="text-align:center;" | |- | rowspan=2 |2017 | rowspan=2 |3 | rowspan=2 |{{байрақ|Қырғызстан}}<ref>{{Cite web |url= http://radiomir.by/predsedatelstvo-v-eaes-v-2017-godu-perehodit-k-kyrgyzstanu |title= Председательство в ЕАЭС в 2017 году переходит к Кыргызстану &#124; Радио Мир |accessdate= 2016-11-14}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20161115132142/http://radiomir.by/predsedatelstvo-v-eaes-v-2017-godu-perehodit-k-kyrgyzstanu |title=Новый Таможенный кодекс ЕАЭС называют революционным |publisher= Хабар 24 телеарнасы |date= 2016-11-15}}</ref><ref>{{YouTube|6NW8ytIG9Xw|Новый Таможенный кодекс ЕАЭС называют революционным}} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/6NW8ytIG9Xw |date= 2021-12-15 |date= 2016-11-07}}</ref> |[[Алмазбек Сәрсенұлы Атамбаев|Алмазбек Атамбаев]] (1 желтоқсанға дейін) |- |[[Сауранбай Шәріпұлы Жиенбеков|Сауранбай Жиенбеков]] (1 желтоқсаннан) |- |2018 |4 |{{байрақ|Ресей}}<ref>{{Cite web|url= https://www.youtube.com/watch?v= |title=Страны ЕАЭС договариваются о взаимном признании водительских прав |publisher= Россия 24 |date= 2014-08-14}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190511141808/https://www.youtube.com/watch?v=Ap9RYFw6vzU&gl=US&hl=en |date= 2019-05-11}}</ref> |[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |{{байрақ|Қытай}}, {{байрақ|Иран}} |- |2019 |5 |{{байрақ|Армения}}<ref>{{Cite web|url= https://eadaily.com/ru/news/2018/12/06/predsedatelstvo-v-eaes-v-2019-godu-perehodit-k-armenii |title= Председательство в ЕАЭС в 2019 году переходит к Армении |date= 2018-12-06}}</ref> |[[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |{{байрақ|Сербия}},<ref>{{Cite web|url= https://www.b92.net/eng/news/world.php?yyyy=2019&mm=08&dd=29&nav_id=107181 |title= European Commission: Serbia will have to terminate the agreement with Eurasian Union |lang= en |date= 2019-08-29}}</ref> {{байрақ|Сингапур}}<ref>{{Cite web|url= https://www.silkroadbriefing.com/news/2019/09/04/singapore-sign-free-trade-agreement-eurasian-economic-union-october-25th/ |title= Singapore to Sign Free Trade Agreement with Eurasian Economic Union on October 25th |date= 2019-09-04}}</ref> |- |2020 |6 |{{байрақ|Беларусь}}<ref>{{cite web |url= https://president.gov.by/en/belarus/economics/economic-integration/eaeu |title= Belarus' EAEU Presidency Priorities {{!}} Official Internet Portal of the President of the Republic of Belarus |publisher= [[Беларусь президенті]]нің ресми сайты}}</ref> |[[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] | |- |2021 |7 |{{байрақ|Қазақстан}} |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | |- |2022 |8 |{{байрақ|Қырғызстан}} |[[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] | |- |- |2023 |9 |{{байрақ|Ресей}} |[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | |- |2024 |10 |{{байрақ|Армения}} |[[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] | |-bgcolor="#DDEEFF" |2025 |11 |{{байрақ|Беларусь}} |[[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] | |- |} == Саясаты және басшылығы == [[Сурет:Russia stamp 2019 № 2526.jpg|нобай|оңға|2019 жылғы ЕЭАО ресейлік пошта маркасы]] Еуразиялық экономикалық одақ өз моделін [[Еуропа Одағы]]на негіздеуге ұмтылды. Барлық институттар өз жұмысын [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] (ЕЭК) туралы шартқа және Кеден одағы мен Бірыңғай экономикалық кеңістіктің құқықтық және нормативтік базасын қамтамасыз ететін халықаралық шарттарға сәйкес жүзеге асырады. === Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес === {{Толық мақала|Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес}} Мүше мемлекеттердің мемлекет басшыларынан тұратын [[Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес|Жоғарғы кеңес]] одақ үшін маңызды шешімдер қабылдайды. Ол мүше мемлекеттердің бюджетін және жарнасын бөлуді бекітеді. Жоғарғы Кеңес сондай-ақ интеграцияның стратегиясын, бағыты мен болашағын айқындайды және одақ мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған шешімдер қабылдайды.<ref>{{cite web |url= https://www.alta.ru/tamdoc/14bn0044/ |title= ДОГОВОР О ЕВРАЗИЙСКОМ ЭКОНОМИЧЕСКОМ СОЮЗЕ |lang= ru |date= 2014-05-29 |accessdate= 2024-03-29}}</ref><ref name="yurclub">{{cite web |url= http://sps.yurclub.ru/home/document/560461571 |title= Договор о Евразийском экономическом союзе |lang= ru |date= 2014-05-29}} {{Wayback|url= https://archive.ph/20140816184013/http://sps.yurclub.ru/home/document/560461571 |date= 2014-08-16}}</ref> === Еуразиялық экономикалық комиссия === {{Толық мақала|Еуразиялық экономикалық комиссия}} Еуразиялық комиссия Еуразиялық экономикалық кеңістіктің ұлттықтан жоғары басқару органы ретінде 2012 жылғы 1 қаңтарда құрылды. Комиссия [[Еуропалық комиссия]] үлгісінде құрылды.<ref name="tutby" /> Оның штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан.<ref name="broshure">{{Cite web|url= http://www.eurasiancommission.org/en/Documents/broshura26_ENGL_2014.pdf |title= EURASIAN ECONOMIC INTEGRATION: FACTS AND FIGURES |lang= en |accessdate= 2024-03-29}}</ref> Комиссия ведомстволық бағынысты филиалдар мен консультативтік-кеңесші органдарға мониторинг жүргізеді. 2015 жылғы 1 қаңтарда оның бөлімдері айтарлықтай кеңейтілді және халықаралық қызметкерлердің саны 150-ден 1200-ге дейін өсті. Еуразиялық экономикалық комиссия екі органнан: Кеңес пен алқадан тұрады. ;Кеңес Кеңес мүше мемлекеттердің вице-премьерлерінен тұрады. Комиссия кеңесі Одақтағы интеграциялық үдерістерді қадағалайды және Еуразиялық комиссияның жалпы басшылығына жауап береді. Кәсіподақ бюджетінің жобасын, штат санының шекті мөлшерін, комиссия қызметкерлеріне қойылатын біліктілік талаптарын бекіту арқылы комиссияның жұмысын бақылайды. Кеңес тоқсан сайын бір рет шақырылады.<ref name="yurclub" /> Сондай-ақ ол кедендік ынтымақтастық, сауда және еуразиялық интеграцияны дамыту мәселелері қарастырады. Кеңес ЕАЭО-ның маңызды аспектілері бойынша тұрақты түрде талқылаулар өткізеді және мүше мемлекеттердің бизнес өкілдерімен кездеседі.<ref>{{Cite web|url= http://www.customsbemoscow.org/home/05-subjects/organisations/01-customs-union/eurasian-economic-commission/council-of-the-eurasian-economic-commission |title= Council of the Eurasian Economic Commission |lang= en |publisher= customsbemoscow.org}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160303215331/http://www.customsbemoscow.org/home/05-subjects/organisations/01-customs-union/eurasian-economic-commission/council-of-the-eurasian-economic-commission |date= 2016-03-03}}</ref> ;Алқа Алқа он комиссардан тұрады, оның біреуі алқа төрағасы болып табылады.<ref name="broshure" /> Әрбір мүше мемлекет Еуразиялық комиссия Алқасына жедел басшылықты жүзеге асыратын және Еуразиялық комиссияның күнделікті жұмысын бақылайтын екі комиссар береді.<ref name="bbcnews2011" /> Барлық он комиссарды Жоғарғы Еуразиялық Кеңес төрт жылдық ұзартылатын мерзімге тағайындайды. Комиссарлар өз елдерінде федералды министр мәртебесін де алады.<ref name="tutby" /> Комиссия алқасы комиссияның атқарушы органы болып табылады. Ол аптасына кемінде бір рет жиналып, Еуразиялық экономикалық одақтың күнделікті жұмысына жауапты. Ол келісімдердің орындалуын бақылауды, жыл сайынғы орындалу туралы есептерді ұсынуды және ұсыныстарды енгізуді қоса алғанда, кең ауқымды қызмет түрлерін қамтиды. Кеңес сонымен қатар дауларды шешуде мүше мемлекеттерге көмек көрсетеді, одақ бюджетінің жобасын жүзеге асырады. Оның қызметінің бір бөлігіне комиссияның департаменттері мен мүше мемлекеттердің мемлекет басшылары арасында делдал болу кіреді.<ref name="yurclub" /> Бірқатар департаменттерді комиссарлар басқарады. Төменгі қатардағы қызметкерлердің 84% ресейлік шенеуніктерден, 10% қазақстандықтардан және 6% беларустардан тұрады, мүше мемлекеттердің халық санына пропорционалды.<ref name="bbcnews2011" /> Ведомстволар Еуразиялық комиссия Алқасына тек кеден саясатына қатысты ғана емес, [[макроэкономика]], экономикалық бәсекелестікті реттеу, энергетикалық саясат және қаржы саясаты сияқты салаларда шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Комиссия департаменттері сонымен қатар мемлекеттік сауда мен еңбек көші-қонын бақылаумен айналысады.<ref name="tutby" /> === Парламенті === 2015 жылғы жағдай бойынша ЕАЭО-да тікелей немесе жанама сайланбалы орган жоқ. 2012 жылы Еуразиялық парламент құру мәселесі қарастырылды.<ref>{{Cite web|url= http://en.ria.ru/russia/20120425/173043817.html |title= Naryshkin Calls for Establishment of Eurasian Parliament |lang= en |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2012-04-25 |accessdate= 2024-03-29}}</ref> Дегенмен, сол уақытта бұл шешімді жасау тым ерте деп саналды және мүше мемлекеттер оның орнына ұлттық заңдар мен құқықтық кодекстерді үйлестіруді бастады. Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] одақта парламент құру идеясын қолдады.<ref>{{Cite web|url= http://en.itar-tass.com/russia/708233 |title= Creation of Eurasian Union parliament deemed possible |lang= en |publisher= [[ТАСС]]}}</ref> === Соты === Еуразиялық экономикалық одақ соты 2015 жылы [[Еуразия Экономикалық Қауымдастығы]]ның Сотының ізбасары болды. Ол Еуразиялық экономикалық одақ шеңберінде болатын дауларды шешу және құқықтық тәртіпті түсіндірумен айналысады. Оның штаб-пәтері [[Минск]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url= http://www.themoscowtimes.com/news/article/b2b-notes-on-the-future-court-of-the-eurasian-economic-union/499094.html |title= B2B: Notes on the Future Court of the Eurasian Economic Union |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |author= Borovikov, Edward; Danilov, Igor |date= 2014-04-28 |accessdate= 2024-03-29}}</ref> Сот әрбір мүше мемлекеттен мүше мемлекеттердің үкімет басшылары тағайындайтын екі судьядан тұрады. Олардың өкілеттік мерзімі тоғыз жылға тең.<ref name="yurclub" /> === Бюджеті === Еуразиялық экономикалық одақтың 2015 жылға бекітілген бюджеті 6,6 млрд [[Ресей рублі]]нен асады.<ref name="informaqca">{{Cite web|url= https://www.inform.kz/eng/article/2724891 |title= EEU budget 2015 to exceed RUB 6.6bn |lang= en |publisher= kazinform |date= 2014-12-18}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150107231630/http://www.inform.kz/eng/article/2724891 |date= 2015-01-07}}</ref> Бюджет одаққа мүше мемлекеттердің жарналары есебінен қалыптасады. 2015 жылы Еуразиялық экономикалық комиссияның қызметіне 6 млрд рубль, ЕАЭО қызметі туралы тұтынушыларды ілгерілетуге және ақпараттандыруға арналған ЕАЭО интеграцияланған ақпараттық жүйесін одан әрі дамытуға және жұмысын қаржыландыруға 463 млн рубль бөлінді. 290 миллионнан астам рубль ЕАЭО Сотының қызметін қаржыландырады.<ref name="informaqca" /> Инфрақұрылымға және комиссия қызметкерлерінің тұруына қосымша шығындарды Ресей қаржыландырады.<ref name="tutby" /> Бұған қоса, Ресей Қырғызстанның одаққа кіруін жеделдету үшін 1 миллиард [[АҚШ доллары]]н бөлді.<ref>{{Cite web|url= http://www.rferl.org/content/russia-to-allocate-12-billion-to-help-kyrgyzstan-join-customs-union/25404113.html |title= Russia To Allocate $1.2 Billion To Help Kyrgyzstan Join Customs Union |lang= en |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2014-05-30 |accessdate= 2024-03-29}}</ref> Тағы 177 миллион АҚШ долларын Қазақстан бөлді.<ref>{{Cite web|url= http://www.kursiv.kz/news/details/vlast/bishkek_khochet_ot_astany_177_mln_za_vstuplenie_v_ts/ |title= Бишкек хочет от Астаны $ 177 млн за вступление в ТС |lang= ru |publisher= КУРСИВ |date= 2014-07-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150107231702/http://www.kursiv.kz/news/details/vlast/bishkek_khochet_ot_astany_177_mln_za_vstuplenie_v_ts/ |date= 2015-01-07}}</ref> === Тілдері === Еуразиялық экономикалық одақ туралы шарттың 110-бабына сәйкес (2014 жыл) [[орыс тілі]] «Одақ органдарының» жұмыс тілі болып табылады.<ref>{{Cite web|url= https://docs.eaeunion.org/kk-kz/pages/displaydocument.aspx?s=bef9c798-3978-42f3-9ef2-d0fb3d53b75f&w=632c7868-4ee2-4b21-bc64-1995328e6ef3&l=540294ae-c3c9-4511-9bf8-aaf5d6e0d169&entityid=3610 |title= Еуразиялық экономикалық одақ туралы шарт |lang= kk |publisher= ЕЭАО ресми құжаттар жинағы |accessdate= 2024-03-29}}</ref> == Экономикасы == === Ішкі нарыққа шолу === 1996 жылы қол қойылған Экономикалық және гуманитарлық салалардағы интеграцияны арттыру туралы шарт экономикалық конвергенцияның алғашқы негізін қалады. Шарт кейінірек ЕАЭО құрамына кіретін мемлекеттердің интеграциясын қадағалайтын тұрақты атқарушы орган құруды қамтамасыз етті. Ол тауарлардың, қызметтердің, капиталдың және жұмыс күшінің болашақ ортақ нарығының жоспары болды.<ref name="broshure" /> [[Біртұтас экономикалық кеңістік]] [[Беларусь]], [[Ресей]] және [[Қазақстан]] аумағында бірыңғай нарық құрды. 2015 жылы ЕАЭО келісімінің күшіне енуімен ортақ нарық [[Армения]] мен [[Қырғызстан]]ды қамтитындай кеңейтілді. Елдер шамамен 180 миллион адамнан тұратын нарықты және шамамен 5 триллион долларды құрайтын [[Аларман қабілет тепетендігі|ЖІӨ АҚТ]] құрайды. Еуразиялық экономикалық одақ номиналды ЖІӨ бойынша әлемде оныншы және сатып алу қабілетінің паритеті бойынша бесінші ірі экономикаға ие. Ғасырдың басынан бері мүше мемлекеттер 2000–2007 жылдар аралығында ЖІӨ орташа есеппен 6%-дан 8%-ға дейін өскен экономикалық өсуді бастан кешірді, [[2007—2008 жылдардағы қаржы дағдарысы|2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы]]нан кейін ол 2010 жылы қайтадан өсті. 2010 жылы [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Еуразиялық Кеден одағы]] құрылғаннан бері мүше мемлекеттер арасындағы тауар айналымы күрт өсті. 2011 жылы өзара сауда 63 миллиард долларды құрады, бұл 2010 жылмен салыстырғанда 33,9%-ға көп. 2012 жылы өзара сауда 68 миллиард долларды құрап, жиынтық экспорт 594 миллиард долларға жетті, ал импорт 341 миллиард долларды құрады.<ref name="broshure" /> Бірінші интеграциялық кезең ең алдымен мүше мемлекеттер арасындағы сауданы күшейтті, экономикаларды нығайтты және мүше мемлекеттер үшін құқықтық және институционалдық негіз құрды. Екінші кезең тауарлардың, адамдардың, қызметтердің және капиталдың еркін қозғалысын қамтыды. Еуразиялық экономикалық одақ шикізатты тасымалдау құнын төмендету арқылы шикізат бағасын төмендету, нарық көлемінің ұлғаюына байланысты жаңа технологиялар мен өнімдердің қайтарымдылығын арттыру, сондай-ақ ортақ нарықтағы «сау» бәсекелестікке жәрдемдесу сияқты бірқатар макроэкономикалық мақсаттарға қол жеткізуге арналған. Ол сондай-ақ азық-түлік бағасын төмендетуге, салалардағы жұмыспен қамтуды арттыруға және өндіріс қуаттылығын арттыруға бағытталған. Беларусь және Қазақстан («[[Нұрлы жол]]<nowiki/>» экономикалық саясаты арқылы) сияқты ЕАЭО мүшелері ЕАЭО-ны Еуропа Одағы мен Жаңа Жібек жолы экономикалық белдеуі арасындағы көпір ретінде пайдалануға тырысады.<ref>{{Cite web|url= https://www.tvr.by/news/prezident/aleksandr_lukashenko_vstretilsya_s_novym_predsedatelem_kollegii_evraziyskoy_ekonomicheskoy_komissii/ |title= Александр Лукашенко встретился с новым председателем коллегии Евразийской экономической комиссии |lang= ru |publisher= tvr.by |date= 2016-03-24 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> Еуразиялық одақ әлемдік энергетика, шикізат, қару-жарақ өнеркәсібі және ауыл шаруашылығы өндірісіндегі «негізгі ойыншы» ретінде қарастырылады. 2013 жылы Ресей шетелден капитал тарту бойынша әлемдегі ең табысты 3-ел болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/2014/01/29/russia-is-no-3-in-attracting-foreign-direct-investment-a31566 |title= Russia is No. 3 in Attracting Foreign Direct Investment |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |date= 2014-01-29 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> === Кеден одағы және еркін төрттік === {{Толық мақала|Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Біртұтас экономикалық кеңістік}} [[Сурет:EAC b-on-w.svg|нобай|оңға|ЕЭАО шарттарына сәйкес тауарлар [[Еуразиялық сәйкестік]] белгісімен белгіленеді.]] Одаққа мүше мемлекеттердің азаматтары басқа мүше мемлекеттерге ішкі төлқұжатымен бара алады. Ресей де [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] басқа мемлекеттерінің азаматтарына төлқұжатсыз кіруге рұқсат бергенімен, 2015 жылдан кейін бұл артықшылық тек [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Кеден одағы]] елдерінің азаматтарына беріледі деп күтілуде.<ref>{{Cite web|url= http://ria.ru/society/20121212/914456159.html |title= Путин: въезд в РФ должен быть разрешен только по загранпаспортам |lang= ru |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2012-12-12 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> Мүше мемлекеттерде нарыққа түсетін барлық тауарларға бірыңғай сыртқы тариф және Еуразиялық Кедендік одақ құрылған кезден бастап 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап импорттық тауарларды бағалаудың бірыңғай әдістері бар. Міндеттері энергетика, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және көлік салаларында бірлескен үйлестіруді қамтиды. [[Беларусь]] тауарларының шамамен 75% экспортталады, оның жартысына жуығы басқа мүше мемлекеттерге жіберіледі.<ref>{{Cite web|url= https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/belarus_en |title= EU trade relations with Belarus |lang= en |publisher= [[Еуропалық комиссия]] |accessdate= 2024-03-31}}</ref> Одақ аясындағы сауда негізінен Ресейге экспортталатын Беларусь техникасы мен ауыл шаруашылығы өнімдерінен тұрады. Мүше мемлекеттерге немесе одаққа кіруге ниет білдірген елдерге ресейлік энергия өндірушілерден газ бағасының төмен болуына кепілдік беріледі. === Бәсеке === Еуразиялық экономикалық комиссия Бірыңғай экономикалық кеңістіктің тауар нарықтарында тең бәсекелестік жағдайларды қамтамасыз ету мақсатында бәсекелестік саясатын жүргізеді. Ол сондай-ақ бәсекелестік саясатына қатысты үш елдің әрқайсысының заңнамасын үйлестіруге және жетілдіруге бағытталған. Комиссия біртұтас нарықтағы бәсекелестікті реттеуші ретінде қызмет етеді және монополияға қарсы мәселелерге де жауап береді. Арнайы ережелер мемлекеттің экономикаға араласуын шектейді.<ref name="broshure" /> === Валюталық одақ === [[Қазақстан президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] алғаш рет 2009 жылы Еуразиялық экономикалық қоғамдастық үшін «еураз» деп аталатын ортақ қолма-қол ақшасыз валюта құруды ұсынған болатын. Бұл елдерді жаһандық экономикалық дағдарыстан оқшаулауға көмектесетін еді.<ref>{{Cite web|url= https://lenta.ru/news/2009/03/11/nazarbaev/ |title= Назарбаев придумал специальную валюту для ЕврАзЭС |lang= ru |publisher= LENTA.ru |date= 2009-03-11 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> 2012 жылы жаңа бірлескен валюта идеясы [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] мен [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]тің қолдауына ие болды және 2014 жылға қарай Еуразиялық комиссия құжаттарында Еуразиялық Орталық банкті құру және 2025 жылға қарай енгізілетін [[алтын]] деп аталатын ортақ валюта туралы ұсыныстар әзірленді.<ref name="sudakov">{{Cite web|url= http://english.pravda.ru/russia/economics/10-04-2014/127325-russia_kazakhstan_belarus_new_currency-0/ |title= Russia, Kazakhstan and Belarus to have new joint currency |lang= en |publisher= pravda.ru |author= Судаков, Дмитрий |date= 2009-03-11 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартта валюталық одақ құру қарастырылмаса да, Ресей премьер-министрі Дмитрий Медведев Еуразиялық экономикалық одақ елдеріне ортақ валюта енгізуге шақырды. [[Мемлекеттік дума]]ның ТМД комитетінің басшысы [[Леонид Эдуардович Слуцкий|Леонид Слуцкий]] Медведевтің валюталық одақ құру мәселесін талқылауды бастау туралы ұсынысын қолдады. Слуцкий оны 2015 жылдан кейін, одақ құрылымы нақтыланған кезде енгізуге болатынын айтты.<ref>{{Cite web|url= https://www.themoscowtimes.com/archive/what-euro-crisis-russia-seeks-single-currency |title= What Euro Crisis? Russia Seeks Single Currency |lang= en |publisher= [[The Moscow Times]] |author= Филатова, Ирина |date= 2012-06-18 |accessdate= 2024-03-31}}</ref><ref name="sudakov" /> === Энергетика === Еуразиялық экономикалық одақ 2012 жылы әлемдегі [[табиғи газ]]дың 20,7%-ға жуығын және әлемдік [[мұнай]] мен [[газды конденсат]]тың 14,6%-ын өндіретін энергетикалық держава ретінде қарастырылды, бұл оны екі салада да әлемдегі жетекші өндіруші етті. Айта кету керек, бұл көрсеткіштер негізінен [[Ресей]]дің ЕЭАО мүшелігіне байланысты, Қазақстан мен [[Беларусь]]те газ және мұнай өндіруде сәйкесінше 1,9% және 0,6% ғана үлесті құрады және [[Армения]]да мұндай ресурстар мүлдем жоқ.<ref>{{Cite web|url= https://www.energycharter.org/fileadmin/DocumentsMedia/Occasional/1The_common_energy_market_of_the_EAEU-implications_for_the__EU_and_the_role_of_the_ECT.pdf |title= THE COMMON ENERGY MARKET OF THE EURASIAN ECONOMIC UNION |lang= en |publisher= International Energy Charter |accessdate= 2024-03-31}}</ref> Ол сондай-ақ дүние жүзіндегі электр энергиясының 9% және дүние жүзіндегі көмірдің 5,9% өндіреді, бұл оны сәйкесінше әлемде үшінші және төртінші өндіруші етеді. [[Қазақстан]]да энергетика экономиканың жетекші саласы болып табылады. Елде 4 миллиард тоннаға жуық дәлелденген алынатын мұнай қоры және 2000 текше шақырым газ бар. Қазақстан мұнай экспорты бойынша әлемде 17-, табиғи газ экспорты бойынша 23-орында. Ресей әлемдегі ең үлкен табиғи газ қорына ие,<ref>{{Cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |title= Country comparison:: Natural gas proven reserves |lang= en |publisher= [[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170307234405/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |date= 2017-03-07}}</ref> мұнай қоры бойынша 8-,<ref>{{Cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html |title= Country comparison:: Oil proven reserves |lang= en |publisher= [[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130615184739/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html |date= 2013-06-15}}</ref> және көмір қоры бойынша екінші орында.<ref>{{Cite web|url= http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/Energy-economics/statistical-review-2014/BP-statistical-review-of-world-energy-2014-coal-section.pdf |title= BP Statistical Review of World Energy June 2014 |lang= en |publisher= bp.com}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140701172934/http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/Energy-economics/statistical-review-2014/BP-statistical-review-of-world-energy-2014-coal-section.pdf |date= 2014-07-01}}</ref> Ресей сонымен қатар әлемдегі жетекші табиғи газ экспорттаушысы<ref>{{Cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |title= Country comparison:: Natural gas exports |lang= en |publisher= [[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20181226020904/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |date= 2018-12-26}}</ref> және екінші ең ірі табиғи газ өндірушісі,<ref>{{Cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |title= Country comparison:: Natural gas production |lang= en |publisher= [[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |date= 2016-03-15}}</ref> сонымен қатар ең ірі мұнай экспорттаушысы және ең ірі мұнай өндіруші болып табылады. Ресурстарға бай Ресей мен Қазақстан арасындағы мұнай мен газ саудасы салыстырмалы түрде төмен болғанымен, Беларусь экономикасы ресейлік көмірсутегі шикізатына қол жеткізуге қатты тәуелді және Қырғызстан мен Армениядан айырмашылығы, Ресей Беларусьтің негізгі сауда серіктесі болып табылады және барлық саудасының 47% құрайды. === Инфрақұрылымы === [[Сурет:Turk-Sib railway.jpg|нобай|солға|[[Түрксіб|Түркістан–Сібір темір жолы]] [[Орталық Азия]] республикаларын және [[Сібір]]ді байланыстырады]] [[Темір жол]] [[XIX ғасыр]]дан бері Еуразиялық экономикалық одақ елдерін байланыстыратын негізгі жол болды. Бұл [[Ресей империясы]] мен [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]]нда бүгінгі күнге дейін әрқашан негізгі көлік жолы болды. Одақ теміржол қатынасы бойынша әлемде 2-орында (әлемдік үлестің шамамен 7,8%). Дегенмен, ол әлі де одақ ішіндегі трансшекаралық сауданы жақсартуға ұмтылуда. Одақтағы ең танымал теміржол — [[Сібір темір жолы|Транссібір темір жолы]], ол [[Ресейдің Қиыр Шығысы]]н [[Мәскеу]]мен байланыстырады, оның оңтүстік жолдары [[Қазақстан]] арқылы да өтеді. ==== Бірыңғай әуе кеңістігі ==== [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] басқаратын «Бірыңғай Еуразиялық әуе кеңістігі» бағдарламасы әуе қатынасының бірыңғай нарығын және бірыңғай әуе қозғалысы аймағын құруды қарастырады. Бірыңғай әуе қозғалысы аймағы авиакомпанияларға жаңа ұшу жолдарын құруды жеңілдетеді, осылайша аймақ арқылы ұшатын рейстердің санын арттырады. Еуразиялық алқа мүшесі және министр [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] оның кезең-кезеңімен құрылатынын айтты.<ref>{{Cite web|url= http://www.eurasiancommission.org/kk/nae/news/Pages/22-05-2014-1.aspx |title= «КО елдерінің теміржол альянсы БЭК аумағы арқылы Қытайдан Еуроодаққа тасымалдар үлесін 10 есе арттырады», - деді, ЕЭК Энергетика және инфрақұрылым бойынша Алқа мүшесі (Министр) Даниал Ахметов |lang= kk |publisher= [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] |date= 2014-05-22 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> 2014 жылғы маусымда Беларусь әуе компаниясы [[Белавия]] Бірыңғай Еуразиялық аспанды дамытуға бет бұруға дайын екенін мәлімдеді. Ортақ авиация нарығында жұмыс істеу шарттары әлі келісілген жоқ. Дегенмен, жоба [[Еуропа Одағы]]ның [[Бірыңғай еуропалық аспан]] үлгісінде жасалуы мүмкін.<ref>{{Cite web|url= https://eng.belta.by/all_news/economics/Belavia-Belarus-ready-to-move-pretty-fast-towards-single-Eurasian-sky_i_74020.html |title= Belavia: Belarus ready to move pretty fast towards single Eurasian sky |lang= en |publisher= Belarusian news |date= 2014-05-26}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20141205222236/http://eng.belta.by/all_news/economics/Belavia-Belarus-ready-to-move-pretty-fast-towards-single-Eurasian-sky_i_74020.html |date= 2014-12-05}}</ref> === Ауыл шаруашылығы === [[Сурет:Ivan Shishkin - Рожь - Google Art Project.jpg|нобай|оңға|''[[Қарабидай (Шишкин картинасы)|Қарабидай]]'', [[Иван Иванович Шишкин|Иван Шишкин]]]] Еуразиялық экономикалық одақ 2012 жылы әлемдегі [[қант қызылшасы]]ның 18,6%-ын және [[күнбағыс]]тың 22,7%-ын өндіретін қант қызылшасы мен күнбағыстың жетекші өндірушісі, сондай-ақ [[Мәдени қарабидай|қарабидай]], [[арпа]], [[егістік қарақұмық]], [[сұлы]] және [[күнбағыс дәні]]нің жетекші өндірушісі болып табылады. Ол сондай-ақ [[картоп]]тың, [[Бидай (астық)|бидай]]дың және [[астық]]тың (және дәнді бұршақ дақылдарының) ірі өндірушісі болып табылады.<ref name="broshure" /> [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] құзыретінің бір бөлігі ауыл шаруашылығын субсидиялау болып табылады. Ол мүше-мемлекеттер арасындағы ауыл шаруашылығы саласындағы саясатты қалыптастыруды үйлестіруге және ұжымдық азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапты. [[Еуразиялық даму банкі]] ауыл шаруашылығын одан әрі интеграциялау және дамыту жобаларын қаржыландырады. Ол 2008–2013 жылдар аралығындағы жобаларға шамамен 470 миллион [[АҚШ доллары]]н бөлді. == Шетелмен экономикалық қатынастары == Одақ [[Вьетнам]]мен еркін сауда туралы алғашқы келісімге қол қойды,<ref>{{Cite web|url= http://rbth.com/business/2016/05/12/fta-bodes-well-for-vietnam-eurasian-union-economic-ties-experts_592315 |title= FTA bodes well for Vietnam-Eurasian Union economic ties- experts |lang= en |publisher= rbth.com |author= Strelávina, Daria |date= 2016-05-12 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> ол барлық тараптар ратификациялағаннан кейін 2016 жылғы қазанда күшіне енуі жоспарлануда.<ref>{{Cite web|url= http://www.baomoi.com/FTA-Viet-Nam-lien-minh-A-Au-Cua-rong-nhung-khong-de-vao/c/17004039.epi |title= FTA Việt Nam - liên minh Á Âu: Cửa rộng nhưng không dễ vào |lang= vi |publisher= baomoi.com |date= 2015-07-08 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> Ресейдің Экономикалық даму министрі мәлімдеуінше, Түркияның Экономика министрі [[Нихат Зейбекчи]] Еуразиялық экономикалық одақпен тығыз ынтымақтастық, оның ішінде одақ пен [[Түркия]] арасында еркін сауда аймағын құру туралы бастама көтерген.<ref>{{Cite web|url= http://en.ria.ru/politics/20140719/191039085/Turkey-May-Create-Free-Trade-Zone-with-Eurasian-Customs-Union-.html |title= Turkey May Create Free Trade Zone with Eurasian Customs Union – Development Minister |lang= en |publisher= [[SPUTNIK]] |date= 2014-07-19 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] 2014 жылғы шілдеде Ресей Федерациясының елшілері мен тұрақты өкілдерінің кездесуінде [[Еуропа Одағы]] мен Еуразиялық экономикалық одақ арасындағы еркін сауда аймағын құру жайлы талқыға дайын екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url= https://www.epravda.com.ua/news/2014/07/1/472475/ |title= Путін заговорив про зону вільної торгівлі між ЄС і Євразійським союзом |lang= uk |publisher= [[Українська правда]] |date= 2014-07-01 |accessdate= 2024-03-31}}</ref> 2023 жылдан бастап [[Индонезия]] және [[Біріккен Араб Әмірліктері]]мен келіссөздер жақсы жүріп жатыр. [[Иран]] және [[Мысыр]]мен келіссөздер аяқталуға жақын. ЕЭК сонымен қатар [[Қытай]]мен ағымдағы келісімін қайта қарауға дайындалуда. Ағымдағы, артықшылықсыз келісім 2019 жылғы қазанда күшіне енді және баж салығын төмендетуді қарастырмайды.<ref>{{Cite web|url= https://www.russia-briefing.com/news/the-eurasian-economic-union-free-trade-agreements-latest-progress.html/ |title= The Eurasian Economic Union Free Trade Agreements: Latest Progress |lang= en |publisher= Russia Briefing |date= 2023-03-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230317040643/https://www.russia-briefing.com/news/the-eurasian-economic-union-free-trade-agreements-latest-progress.html/ |date= 2023-03-17}}</ref> === ЕЭАО шетел елдерімен келісімдері === [[Сурет:Eurasian-Union-FTA.png|нобай|оңға|ЕАЭО еркін сауда келісімдері. Қызыл түспен ЕАЭО мүше-мемлекеттері боялса, жасыл түспен ЕАЭО еркін саудасы бар елдер.]] 2015 жылғы 1 қаңтардан кейін ЕЭАО мүшелері Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартқа (35-бап) сәйкес өз өкілеттіктерін ұлттықтан жоғары деңгейге бергендіктен, тауарлардың еркін саудасы туралы келісімдерді дербес жасасуға құқығы жоқ.<ref>{{Cite web|url= https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_163855/9fa1f4a7aeac9e996f0cd388105974c1b849933a/#dst100334 |title= Статья 35. Режим свободной торговли |lang= ru |accessdate= 2024-03-31}}</ref> [[Еуразиялық экономикалық комиссия]] сайтының хабарлауынша, ЕАЭО осы мемлекеттермен бірге екіжақты келісімдерге қол қойды:<ref name="torgovyyesoglashenya">{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dotp/torgovye-soglasheniya/ |title= Торговые соглашения Евразийского экономического союза |lang= ru |publisher= ЕЭАО ресми сайты |accessdate= 2024-03-31}}</ref> * [[Вьетнам]] (2015 жылғы 29 мамырда қол қойды, 2016 жылғы 5 қазанда күшке енді)<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dotp/torgovye-soglasheniya/vietnam.php |title= Социалистическая Республика Вьетнам |lang= ru |publisher= ЕЭАО ресми сайты |accessdate= 2024-03-31}}</ref> * [[Иран]] (2018 жылғы 17 мамырда қол қойды, 2019 жылғы 27 қазанда күшке енді)<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dotp/torgovye-soglasheniya/iran.php |title= Исламская Республика Иран |lang= ru |publisher= ЕЭАО ресми сайты |accessdate= 2024-03-31}}</ref> * [[Қытай]] (2018 жылғы 17 мамырда қол қойды, 2021 жылғы 10 шілдеде күшке енді)<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dotp/torgovye-soglasheniya/china.php |title= Китайская Народная Республика |lang= ru |publisher= ЕЭАО ресми сайты |accessdate= 2024-03-31}}</ref> * [[Сербия]] (2019 жылғы 25 қазанда қол қойды, 2019 жылғы 25 қазанда күшке енді)<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dotp/torgovye-soglasheniya/serbia.php |title= Республика Сербия |lang= ru |publisher= ЕЭАО ресми сайты |accessdate= 2024-03-31}}</ref> * [[Сингапур]] (екі түрлі келісімге 2019 жылғы 1 қазанда қол қойды)<ref>{{Cite web|url= https://eec.eaeunion.org/comission/department/dotp/torgovye-soglasheniya/singapore.php |title= Республика Сингапур |lang= ru |publisher= ЕЭАО ресми сайты |accessdate= 2024-03-31}}</ref> ЕАЭО [[Мысыр]], [[Үндістан]], [[Индонезия]], [[Израиль]] және [[Біріккен Араб Әмірліктері]]мен сауда келісімдерін әзірлеуде және [[Моңғолия]]мен сауда келісімдерін әзірлеуді қарастыруда.<ref name="torgovyyesoglashenya" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуразиялық Экономикалық Одақ| ]] [[Санат:Сауда блоктары]] [[Санат:Халықаралық сауда]] [[Санат:Беларусь сыртқы саясаты]] [[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]] [[Санат:Ресей сыртқы саясаты]] [[Санат:Қырғызстан сыртқы саясаты]] [[Санат:Армения сыртқы саясаты]] [[Санат:Қазақстан экономикасы]] [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Беларусь экономикасы]] [[Санат:Қырғызстан экономикасы]] [[Санат:Армения экономикасы]] fqaorqz4dx254nyodpkkutm4xfru3mb 1 517067 3610795 2125018 2026-05-29T05:25:47Z Ashina 7704 Ashina [[Талқылау:Еуразиялық Экономикалық Одақ]] бетін [[Талқылау:Еуразиялық экономикалық одақ]] бетіне жылжытты 2125018 wikitext text/x-wiki ==Interwiki links?== Hi! (sorry for writing in English) I think the interwiki is a bit off here. Articles primarily related to EEaU number [https://www.wikidata.org/wiki/Q4173083#sitelinks-wikipedia 10], articles related to EaU number [https://www.wikidata.org/wiki/Q474548#sitelinks-wikipedia 31]. Only Kazakh, Polish and Russian Wikipedias have both articles, as the remaining 35 Wikipedias have only one of them. Can anyone make heads or tails out of this? I.e. is this one subject or two? :-)--[[Қатысушы:Paracel63|Paracel63]] ([[Қатысушы талқылауы:Paracel63|талқылауы]]) 08:13, 2014 ж. маусымның 3 (ALMT) ajpxvsxsqefl90leb429u5so4wlv00u 0 528978 3610627 3595927 2026-05-28T18:10:52Z Xlopiya 181834 /* Топ солисткалары */ 3610627 wikitext text/x-wiki {{wikify}} {{Музыкалық топ |Топ атауы = КешYOU |Жанры = эстрада |Белсенділік жылдары = 2006 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Қайдан = Алматы |Құрамы = Ләззат Сұлтанова<br />Диана Қожагелдина<br />Сагдиана Бұхарбаева |Лейблі = BM production }} '''КешYOU''' — [[Қазақстан]]дық әнші қыздардан құрылған музыкалық топ. 2004 жылы Алуа Қонарованың продюсерлігі кезінде топтың атауы «SAF» болып құрылды. 2006 жылдың 10 сәуір күні белгілі продюсер, тележүргізуші, актриса, әнші [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Мақсатқызы]] трионы өзінің қол астына алып, топ атауын «КешYOU» деп өзгертті. «КешYOU» тобы продюсер Баян Мақсатқызының ең табысты жобаларының бірі<ref>http://forbes.kz/news/2014/08/04/newsid_64991/</ref>. Топтың музыкалық продюсері Мухитденова Бағым Мақсатқызы. Топтың қазіргі менеджері Ләззат Баубек. Уақыт өте келе топтың құрамы мен стилі өзгерді, репертуарындағы әндері көбейді. 2016 жылы 24 мамыр топтың 10 жылдығына арналған мерейтойлық концерт Алматы қаласындағы Республика сарайында өтті. Ол концертте 7 солистка «Қазақ қыздары» әнін бірге орындады. 2019 жылы «КешYOU» тобының 13 жылдық мерекесіне арналған 13 солистка қатысқан бейнебаян шықты. 2021 жылы «Qazaq TV» арнасында «КешYOU» тобының 15 жылдығына арналған мерекелік концерті көрсетілді. 15 жылдық концертте 11 солистка «Қазақ қыздары» әнін жаңа нұсқада бірге орындады. 2024 жылы 5 наурыз Алматы театрында Баян Мақсатқызының бірінші «Queen» шоуында КешYOU және экс-солисткалар өнер көрсетті. 2025 жылы 12-наурыз Астана балет театрында өткен Баян Мақсатқызының екінші «Queen» шоуында КешYOU 9 солисткасы «Әдемі қыз» әнін жаңа нұсқада бірге орындады. Топтың мерейтолық іс-шараларына әрқашан экс-солисткалар қатысады. == «КешYOU» тобының қазіргі құрамы == 2024 жылдың сәуірінен бастап топта Ләззат Сұлтанова, Диана Қожагелдина, Сагдиана Бұхарбаева ән айтады. Топқа жаңадан келген Диана Қожагелдина, Сагдиана Бұхарбаева 2024 жылдың қаңтар айынан резервте дайындалған. Бұл құрам 2024 жылдың мамырында Лос-Анджелес қаласында әлемге әйгілі рэпер Снуп Доггпен бірге бейнебаян түсірді. 2024 жылдың маусымында Милуоки қаласында КешYOU тобы Снуп Доггпен бірге концертте ән айтты. 26.07.2024 Снуп Доггпен бірге түсірген «Forever sunday» бейнебаяны шықты. == Топтың тарихы == КешYOU заманауи поп, патриоттық, қазақи ұлттық, лирика, рэп, рок, той, ретро, регги бағыттарында ән айтады. Әртүрлі жанрларда ән айтатын музыкалық топ [[Қазақстан|Қазақстандағы]] «Ең үздік қыздар тобы» болып саналады. «КешYOU» тобында басынан ұзақ уақыт жұмыс жасаған, ардагер мүшелері: Әнел Әрінова, Мөлдір Әуелбекова. «КешYOU» тобы тек Қазақстанда емес, Түркия, Ресей, Қытай, Франция, Германия, АҚШ, Қырғызстан, Әзербайжан елдерінде де өнер көрсеткен. КешYOU көп рет Қазақстан Республикасы президенті қатысуымен өткен салтанатты концерттерде ән айтқан. Топтың бұрынғы директорлары: Әділжан Юсупов, Назым Басқынбаева, Досым Басқынбаев. Назым Басқынбаеваның топқа өте көп еңбегі сіңген. Топқа сахналық образ киімдерін Аида Кауменова, Назым Қарпықова, Наиль Байкучуков, Леонид Жеребцов, Берік Ысмайылов, Ая Бапани, Арзубек Вонама, Айпери Обозова, Рафаэль Ромен, Жұмабек Елеуов, Жанайдар Женисбеков және т.б. дизайнерлер дайындаған. * 2006-2008 2006-2007 жылдары КешYOU(Әнел, Зумрад, Мөлдір) орыс тіліндегі әндерді орындайтын. Топтың фотосессия суреттері Баян Мақсатқызының «Shine magazine» журналында жарияланатын. Кейін Зумрад Гараеваның келісімшарты аяқталып, ол топтан кетті. 2008 жылы жаңа солистка Аида Смағұлова келгеннен кейін топ қазақ тіліндегі алғашқы бейнебаян шығарды. «Арман-ай» әнін Баян Мақсатқызының әкесі Мақсат Байлы жазған. Әнел, Мөлдір, Аида құрамы өте аз уақыт болды. * 2008-2011 Аида Смағұлованың орнына 2008 жылдың мамыр айында топқа Наиля Заитова келді. 2010 жылдың маусым айында КешYOU(Әнел, Мөлдір, Наиля) Түркияның Денизли қаласында болған «Türkçevizyon-2010» ән фестивалінде «Сүгірдің термесі» әнін түрік тілінде айтты. Одан кейін Наиля Заитова топтан кетіп, орнына Кәмшат Жолдыбаева келді. 2010 жылдың тамыз айында КешYOU(Әнел, Мөлдір, Кәмшат) Шәмші Қалдаяқовтың 80-жылдығына арналған халықаралық «Менің Қазақстаным!» ән фестиваліне қатысты. 2010 жылдың қыркүйек айында КешYOU(Әнел, Мөлдір, Кәмшат) Қырымдағы 42 ел қатысқан «Шығыс базары-2010» халықаралық ән байқауын жеңді. 2011 жылы наурызда Баян Мақсатқызы ұйымдастырған республикалық алғашқы «Қазақ аруы-2011» сұлулық байқауын КешYOU(Әнел, Мөлдір, Кәмшат) «Гәкку» әнімен шымылдығын ашты. Кейін Кәмшат Жолдыбаева топтан кетіп, орнына Айдана Меденова келді. 2011 жылы топтың солисткасы Мөлдір Әуелбекова продюсері Баян Мақсатқызымен бірге «Ғашық жүрек или Коктейль для звезды» фильмінде басты рөлде ойнады. 2011 жылы КешYOU(Әнел, Мөлдір, Айдана) Қытайда «Сүгірдің термесі» әнін айтты. 2011 жылдың желтоқсан айында КешYOU(Әнел, Мөлдір, Айдана) «Ел арна» ұйымдастырған республикалық «Саз әлемі-2011» байқауының финалына жетіп, «Үздік қыздар тобы» атағын жеңді. Баян Мақсатқызының «Ғашық жүрек-2 или Коктейль для звезды-2» фильмінен кейін 2012 жылы ақпан айында Мөлдір Әуелбекова, Әнел Әрінова топтан кетіп, Кәмшат Жолдыбаева қайтып келді және жаңадан Жанар Дұғалова қосылды. * 2012-2014 '''Топтың алтын құрамы''': Кәмшат Жолдыбаева, Айдана Меденова, Жанар Дұғалова. 2012-2014 жылдары болған алтын құрамның хит әндері өте көп. Бұл құрамның 4 хит әнінің музыкасының авторы Жанар Дұғалова. 2012 жылдың мамыр айында «КТК» телеарнасы ұйымдастырған «Mamma mia» бағдарламасының Түркияда өткен финалында КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жанар) өнер көрсетті. 2012 жылдың маусым айында КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жанар) Париж қаласында болған «Қазақстанның Франциядағы мәдениет күндері» концертіне қатысты. 2012 жылы алтын құрам Қазақстан мен Германия арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас орнағанының 20-жылдығына арналған концертіне қатысты. 2012 жылы алтын құрам АҚШ-тағы Флорида университетінде ән айтқан. Топта болған кезде үш солистка да 2012 жылы «Ел арна» телеарнасында шыққан Баян Мақсатқызының «Ғашық жүрек» телехикаясына түскен. Алтын құрам Ресей әншілерімен бірге «Добрый вечер, Казахстан!» бағдарламасына қатысқан. 2013 жылы маусым айында Айдана Меденованың ауырып қалуына байланысты уақытша құрам (Кәмшат, Жанар, Әнел) Атырау, Ақтау қалаларында өнер көрсеткен, ал Айдана Меденова денсаулығы жақсарғаннан кейін қайта оралды. Кәмшат Жолдыбаева топта болған кезде 2013 жылы «Ел арна» телеарнасында шыққан Баян Мақсатқызының «Тракторшының махаббаты» телехикаясында басты рөл сомдады. Алтын құрам көптеген отандық премияларды жеңген. 2014 жылы «Айгөлек» балалар байқауында алтын құрам топтың болашақ солисткасы Ләззат Сұлтановамен бірге «Ризамын» әнін орындаған. 2014 жылы шілде айында Жанар Дұғалова жеке солоға кетіп, топқа Мөлдір Әуелбекова қайтып келді, бірақ бұл құрам 3 ай ғана жұмыс жасады. 2014 жылы қыркүйек айында Мөлдір Әуелбекова топтан екінші рет кетті. 2014 жылы күзде топқа жаңадан Жұлдыз Өмірғали қосылды. Бұл құрам 4 ай ғана болды. 2015 жылы Айдана Меденова Алишер Нуржановқа тұрмысқа шықты, ал Кәмшат Жолдыбаева жеке шығармашылығын бастады. * 2015-2016 2015 жылы ақпан айында Баян Мақсатқызы жаңа құрамды(Жұлдыз, Ақбота-Нұр, Балжан) көрсетті. Алдыңғы экс-солисткалармен салыстырғанда бұл құрамдағы қыздардың жасы кіші болды. 2015 жылдың наурыз айында Жаңаөзен қаласындағы тойда уақытша құрам(Жұлдыз, Балжан, Кәмшат) ән айтқан. Қытайлық «Showbiz» журналы 2015 жылы Азияның үздік ТОП-50 girls band тізімінің 42-орнына КешYOU тобын орналастырды. Бұл тізімге Қазақстаннан және Орталық Азия елдерінен тек КешYOU ғана енген. Жұлдыз, Ақбота-Нұр, Балжан құрамы отандық премияларда жеңген және топтың 10 жылдығы концертінде барлық әндерді осы құрам орындады. Топта жүрген кезде Ақбота-Нұр Сейтмағамбет 2016 жылы Дәурен Айдарқұловпен бірге «Гламур для дур» фильмінде басты рөл ойнады. Жұлдыз Өмірғали топта болған кезде «Хабар» телеарнасында шыққан Баян Мақсатқызының «Қазақ аруы» телехикаясында басты кейіпкердің қарсыласы рөлін ойнады. 2016 жылдың желтоқсан айында «КТК» телеарнасы көрсеткен «Наша правда» бағдарламасының жаңа жылдық шығарылымында Ақбота-Нұр Сейтмағамбет болмады. Ол шығарылымға тек Жұлдыз Өмірғали және Балжан Бидаш екеуі ғана қатысты. Ақбота-Нұр Сейтмағамбет Дәурен Айдарқұловқа тұрмысқа шығуына байланысты 2016 жылдың соңында топтан кетті. * 2017-2018 2017 жылы қаңтар айында топты «Shaanxi TV» телеарнасы Қытайға Жаңа жыл фестиваліне шақырды. Сиань қаласындағы фестивальде уақытша құрам(Жұлдыз, Балжан, Элизат) «Ризамын» әнін және қытай тіліндегі әнді орындаған. Осыдан кейін Айқын Төлепбергенге тұрмысқа шығуына байланысты Жұлдыз Өмірғали топтан кетеді, бірақ алдағы уақытта ол екі рет уақытша оралады. Топқа Жұлдыз Өмірғали орнына Сара Амангелді және Назым Әбілдина келді. Осылай топ триодан квартетке айналды. 2017 жылдың ақпан айында Баян Мақсатқызы квартетті(Балжан, Элизат, Сара, Назым) көрсетті. Бұл құрам Санкт-Петербургтегі қазақтардың Наурыз мерекесі концертінде өнер көрсеткен және Ресей әншілерімен бірге «Добрый вечер, Казахстан!» бағдарламасына қатысқан. Квартет Қырғызстан елінде де ән айтқан. Квартет құрам 8 ай ғана болды. 2017 жылдың қыркүйек соңында Сара Амангелді өз еркімен топтан жеке солоға кетті. Бұдан кейін 2017 жылы тамыз айында түсіріліп қойылған «Махаббат баяны» бейнебаянынан Сара Амангелдінің дауысы және ол бар кадрлар алынып тасталды. Бұл бейнебаян Сара Амангелдісіз 2017 жылдың 1 қарашасында шықты. Топ квартеттен қайта триоға айналды, бірақ бұл құрам 8 ай ғана болады. Элизат Берікова топта болған кезде Баян Мақсатқызының «Сиситай» фильмінде ойнады. 2018 жылы КешYOU(Балжан, Элизат, Назым) рэпер Baller-мен бірге көп өнер көрсетті. 2018 жылы шыққан YouTube желісіндегі «Swala La La» бейнебаяны топ тарихында ең көп қаралым жинады. 2018 жылдың сәуір айының соңында Элизат Берікова тұрмысқа шығуына байланысты топтан кетті. Жұлдыз Өмірғали топқа уақытша қайтып келеді. Уақытша құрам(Балжан, Назым, Жұлдыз) Аққайнар ауылындағы концертте, Қарағанды қаласындағы тойда ән айтты. 2018 жылдың мамыр айында топқа «Қазақ аруы-2018» байқауында Айдана Меденовамен дуэтте ән айтқан Ақбота Құрманғали келді. Назым Әбілдина топта жүрген кезде 2018 жылы «КТК» телеарнасы көрсеткен Баян Мақсатқызының «Оралу. Сау бол, Америка» телехикаясында басты рөл сомдады. Бұл телехикаяда уақытша құрам(Балжан Бидаш, Ақбота Құрманғали, Жұлдыз Өмірғали) ауылда концерт берді. 2018 жылдың соңында топтың «Swala La La» бейнебаяны Қазақстан бойынша қаралымы ең көп ТОП-5 бейнебаян қатарына енді. Осыдан кейін үш солистка да топтан кетті. Балжан, Назым, Ақбота құрамы 8 ай ғана болды. Балжан Бидаш пен Назым Әбілдина жеке шығармашылығын бастады, ал Ақбота Құрманғали Садриддин Ахмедовке тұрмысқа шықты. * 2019-2024 '''Топтың бриллиант құрамы''': Ләззат Сұлтанова, Балауса Ерғалина, Наргиз Алтайбай. Топтың жаңа құрамына кастинг 2018 жылы жазда өтті. Ол кастингтен Ләззат Сұлтанова және Балауса Ерғалина өтіп, сахнаға дайындықты сол кезде топта ән айтып жүрген Ақбота Құрманғалимен бастайды. 2018 жылдың күзінде «Хабар» телеарнасында болған «Топжарған» музыкалық байқауының қатысушысы Наргиз Алтайбай Бағым Мухитденованың көзіне түседі. Осылай Ләззат, Балауса, Наргиз жаңа құрам ретінде резервте ұзақ дайындалды. Жаңа құрамның «Ұят емес» әніне бейнебаян екі рет түсірілді. Біріншісін 2018 жылдың желтоқсан айы соңында режиссер Дамир Тастембеков түсіреді, ал екіншісін 2019 жылдың қаңтар айында режиссер Эрнест Зиядинов түсіреді. 2019 жылдың ақпан айында «45, Баянка ягодка опять!» кешінде Баян Мақсатқызы жаңа құрамды көрсетті. Бұл құрамның вокалы өте мықты және көптеген отандық премияларда жеңді. Қырғызстандық дизайнер Арзубек Вонаманың шақыртуымен осы құрам екі рет Қырғызстанда сән көрсетілімінде ән айтқан. 2021 жылы бұл құрам Мәскеу қаласында «Добрый вечер, Казахстан!» бағдарламасына қатысқан. Топта жүрген кезде Наргиз Алтайбай 2021 жылы «Хабар» телеарнасы көрсеткен Баян Мақсатқызының «Рауза. Сакураның гүлдеуі» телехикаясында ойнады. Топ тарихында алғаш рет 2023 жылы осы құрам ағылшын тілінде бейнебаян шығарды. 2023 жылдың желтоқсан айында бриллиант құрам(Ләззат, Балауса, Наргиз) Баку қаласында «Қазақстанның Әзербайжандағы мәдениет күндері» концертінде «Сүгірдің термесі» әнін жанды дауыста орындады. 5 жыл(2019-2024) болған бриллиант құрам топ тарихындағы «Ең ұзақ жұмыс жасаған құрам» болып есептелінеді. Продюсер Баян Мақсатқызы осы бриллиант құраммен 2024 жылы қаңтар айында өзінің туған күнінде «Бриллианты» әнін айтты. 2024 жылғы Баян Мақсатқызының бірінші «Queen» шоуындағы әндердің көбісін бриллиант құрам(Ләззат, Балауса, Наргиз) орындады. Бұл құрам соңғы рет 2024 жылдың Наурыз мерекесінде өнер көрсетті. Бес жылдық келісімшарт аяқталғаннан кейін Наргиз Алтайбай, Балауса Ерғалина топтан кетті, ал Ләззат Сұлтанова әрі қарай келісімшарт мерзімін созды. 2025 жылы 12 наурызда Баян Мақсатқызының екінші «Queen» шоуында бриллиант құрам қайта бірігіп, «Сүйіктім» әнін орындады. == Топтың барлық құрамдары == {| class="wikitable" !Құрам !Жыл !Топ солисткалары !Әндері |- |0 («SAF» тобы) |2004-2006 |Әнел Әрінова, Зумрад Гараева, Маржан Мендібаева |Жасыл ел |- |1 (2006 жылы топ атауы «КешYOU» болып өзгертілді) |2006-2007 |Әнел Әрінова, Зумрад Гараева, Мөлдір Әуелбекова |Мама; Пленник; Сто дней любви; Caruso; Прошлые дела; Два часа; Ангел неба; Ты верни любовь |- |2 |2008 |Әнел Әрінова, Мөлдір Әуелбекова, Аида Смағұлова |Арман-ай |- |3 |2008-2010 |Әнел Әрінова, Мөлдір Әуелбекова, Наиля Заитова |Сүгірдің термесі; Персона; Әлия; Домбыра туралы баллада; Жағадағы ару қыз; Маңмаңгер, Нұртуғанның термесі; В Намангане яблоки |- |4 |2010-2011 |Әнел Әрінова, Мөлдір Әуелбекова, Кәмшат Жолдыбаева |Әдемі қыз; Ақерке-Ақжайық; Мұңайма; Құстар әні; Гәкку; Көктем вальсі |- |5 |2011-2012 |Әнел Әрінова, Мөлдір Әуелбекова, Айдана Меденова |Ойлама сен |- |6 (Алтын құрам) |2012-2014 |Кәмшат Жолдыбаева, Айдана Меденова, Жанар Дұғалова |Асықпа; Қазақ қыздары; Туған жер; Ризамын; Махаббат; The Rhythm Is Magic; Vogue; Сәлем саған, туған ел; Жайлаукөл кештері; Tombe la neige; Ғашықпын; Жан ана; Шоқ қыздар; Қайдасың?; Сағындым сені; Жаңа жыл; Қияли қыз; Гололёд; Песня про Одиссея; Всё равно ты будешь мой; Арыс жағасында; Crazy; La Isla Bonita; Бақ мекенім-Астанам |- |7 |2014 |Мөлдір Әуелбекова, Кәмшат Жолдыбаева, Айдана Меденова |Survivor |- |8 |2014-2015 |Кәмшат Жолдыбаева, Айдана Меденова, Жұлдыз Өмірғали |Келші жаныма; Сағым жылдар; Көз жасың көмектеспейді |- |9 |2015-2016 |Жұлдыз Өмірғали, Ақбота-Нұр Сейтмағамбет, Балжан Бидаш |Қайтар жүрегімді; Армандаймын; Қуыршақтар; Туған жер-тағдырым; Рухты ару; Алтын құмдағы тебіреніс; Күміс құман-ай; Смуглянка; Первым делом самолёты; Катюша; Welcome to Kazakhstan; Кетсең де шалғай; Asereje |- |10 |2017 |Балжан Бидаш, Элизат Берікова, Сара Амангелді, Назым Әбілдина |Қалай ғана?; Неге?; Аралдан ұшқан аққулар; Ғажап ертегі; Әсем ән; Жаса, туған жерім; Город мой; Аяджан |- |11 |2017-2018 |Балжан Бидаш, Элизат Берікова, Назым Әбілдина |Махаббат баяны; Қаракөз; Swala La La |- |12 |2018 |Балжан Бидаш, Назым Әбілдина, Ақбота Құрманғали |Алматы-Астана |- |13 (Бриллиант құрам) |2019-2024 |Ләззат Сұлтанова, Балауса Ерғалина, Наргиз Алтайбай |Ұят емес; Есіңе мені алғайсың; Мұның бәрі; Көзіңнің мөлдірін-ай; Келші айым; Сары дала; Наурызнама; 13; Қош енді; Bang Bang; Mamma Mia; Sunny; Елім-ай; Сертің қайда?; Күрең күз; Керек; Өзгертпе кейпіңді; Керім-ау айдай; Қыз жүрегі; Между нами любовь; Балаларға; Первое утро столицы; Ғашықтар әні; Бағынбаймын; Тыңда; Арман; Жаса, қазақ арулары; Көктем шуағы; Намалюю тобі зорі; Maxi чай; Кешіктің сен; Ренжітсем кешір; Ai dai; Махаббат алауы; Теряла; Қазақстаным; Take my love; Hula Hoop; Лаула; Асылым; Жаңа жыл; Last Christmas; Бриллианты; Әдемі-ау; Кең дала; Сүйіктім |- |14 |2024-қазіргі уақыт |Ләззат Сұлтанова, Диана Қожагелдина, Сагдиана Бұхарбаева |Я красива; Қалай ғана? (ремейк); Forever sunday; Таспа; Сүйген жүрек; Атамекен; Жабайы; I should be so lucky; Жаңа жыл; Алғашқы махаббат; Наурыз; Тарам-тарам; Be with me; Мұның бәрі (ремейк); Махаббатым Маған қара Сен мұңың ды бер маған Kairat Ayrad |} == Топтың жетістіктері == * Естелік статуэтка ''(«Türkçе Vizyon-2010»)'' * «I орын» сыйлығы ''(«Восточный базар-2010»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«Саз әлемі-2011»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«EMA-2012»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«Астана жұлдызы-2013»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«EMA-2013»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«Астана жұлдызы-2014»)'' * «Ең үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«Алтын микрофон-2014»)'' * «Top Hits Girls» сыйлығы ''(«Top Hits Award-2015»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«EMA-2015»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«Elle Style Awards Kazakhstan-2016»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«EMA-2016»)'' * «Жыл таңдауы» сыйлығы ''(«Жыл таңдауы-2016»)'' * Естелік статуэтка ''(«Star of Asia-2018»)'' * «Ең үздік дуэт» сыйлығы ''(«EMA-2018»)'' * «Жыл таңдауы» сыйлығы ''(«Жыл таңдауы-2018»)'' * Қазақстандағы ең танымал ТОП5 бейнебаян ''(«YouTube Rewind 2018»)'' * Естелік статуэтка ''(«Star of Asia-2019»)'' * Естелік жүлделер ''(«Voice of Nur-Sultan-2019»)'' * «Жыл таңдауы» сыйлығы ''(«Жыл таңдауы-2019»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«EMA-2019»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«Qazaq Music Awards-2019»)'' == Әндерінің авторлары == {| class="wikitable" |+ !№ !Ән атауы !Музыкасының авторы !Сөзінің авторы !Жыл |- |1 |Мама |Эдуард Бергалиев |Эдуард Бергалиев |2006 |- |2 |Пленник |Д. Базикова |Д. Базикова |2006 |- |3 |Ты верни любовь |Эдуард Бергалиев |Эдуард Бергалиев |2007 |- |4 |Арман-ай |Родион Тен |Мақсат Байлы |2008 |- |5 |Персона |Эльдар Кенжебаев |Алишер Юлдашев |2009 |- |6 |Асықпа |Жанар Дұғалова |Сержан Бақытжан |2012 |- |7 |Қазақ қыздары |Жанар Дұғалова |Ринат Зайытов |2012 |- |8 |Туған жер |Арман Дүйсенов |Ринат Зайытов |2013 |- |9 |Ризамын |Жанар Дұғалова |Ринат Зайытов |2013 |- |10 |Махаббат |Жанар Дұғалова |Ринат Зайытов |2014 |- |11 |Қазағымның арулары-ай |Арман Дүйсенов |Ринат Зайытов |2014 |- |12 |Келші жаныма |Арман Дүйсенов |Ринат Зайытов |2014 |- |13 |Қайтар жүрегімді |Жанар Дұғалова |Ринат Зайытов |2015 |- |14 |Армандаймын |Э. Кенжебаев |Асқар Дүйсенбі |2015 |- |15 |Қуыршақтар |Арман Дүйсенов |Арман Дүйсенов |2015 |- |16 |Туған жер - тағдырым |Арман Дүйсенов |Қалқаман Сарин |2016 |- |17 |Рухты ару |Мархаба Сәби |Мархаба Сәби |2016 |- |18 |Неге? |Бауыржан Бимахан |Ринат Зайытов |2016 |- |19 |Қалай ғана? |Шоқан Уәлихан |Асқар Дүйсенбі, Әл-Насыр |2017 |- |20 |Ғажап ертегі |Д. Сыздықов |И. Сапарбай |2017 |- |21 |Әсем ән |Румын әуені |Б. Арыстан |2017 |- |22 |Жаса, туған жерім |Гагаш |Асқар Дүйсенбі |2017 |- |23 |Махаббат баяны |Арман Дүйсенов |Асқар Дүйсенбі |2017 |- |24 |Swala la la |Ербол Салықбаев |Шыңғысхан Көпбаев |2018 |- |25 |Алматы-Астана |Ербол Салықбаев |Асқар Дүйсенбі |2018 |- |26 |Ұят емес |Ербол Салықбаев |Әл-Насыр, Назым Басқынбаева |2019 |- |27 |Мұның бәрі |Ғазизхан Шекербек |Қуаныш Жаманқұлов |2019 |- |28 |Қош енді |Шоқан Уәлихан |Асқар Дүйсенбі, Берік Керімбек |2019 |- |29 |Наурызнама |Мұрат Құсайынов |Серік Тұрғынбеков |2019 |- |30 |13 |Мархаба Сәби |Мархаба Сәби, Назым Басқынбаева, Макс Jeti |2019 |- |31 |Сертің қайда? |Арман Дүйсенов |Арман Дүйсенов, Дидар Кәден |2019 |- |32 |Керек |Ербол Салықбаев |Таир Сахиев, Берік Керімбек |2020 |- |33 |Өзгертпе кейпіңді |Марат Балмырза, Жасұлан Нұрғазиев |Марат Балмырза |2020 |- |34 |Қыз жүрегі |Әлішер Юлдашев |Назгүл Сарыбаева |2020 |- |35 |Между нами любовь |Бауыржан Бимахан |Дидар Кәден |2020 |- |36 |Бағынбаймын |Жасұлан Бекенов |Марат Балмырза |2021 |- |37 |Тыңда |Бауыржан Бимахан |Мархаба Сәби |2021 |- |38 |Арман |Эдуард Бергалиев |Сержан Бақытжан |2021 |- |39 |Жаса, қазақ арулары |Арман Дүйсенов |Манарбек Сатыбалдин |2021 |- |40 |Көктем шуағы |Хамит Шанғалиев |Еркебұлан Қайназаров |2022 |- |41 |Кешіктің сен |Нұрболат Қанай |Дулат Құйқас |2022 |- |42 |Ренжітсем кешір |Нұрболат Қанай |Дулат Құйқас |2022 |- |43 |Ai dai |Нұрболат Қанай |Дулат Құйқас |2023 |- |44 |Махаббат алауы |Эдуард Бергалиев |Ринат Зайытов |2023 |- |45 |Қазақстаным |Манарбек Жұматай |Саят Рахымжан |2023 |- |46 |Take my love |Роман Бугров |Роман Бугров |2023 |- |47 |Hula Hoop |Роман Бугров |Роман Бугров |2023 |- |48 |Жаңа жыл |Диана Исмаил |Ерболат Қарақойшы |2023 |- |49 |Я красива |Шыңғысхан Көпбаев |Джордан Аракелян, Айбек Жанысбаев |2024 |- |50 |Forever sunday |Мархаба Сәби, Бағым Мұхитденова, Calvin Broadus |Мархаба Сәби, Айбек Жанысбаев, Calvin Broadus |2024 |- |51 |Тарам-тарам |Қуат Әбілов |Нұржан Асхатұлы |2025 |- |52 |Махаббатым |Еркеш Хасен |Рахымжан Рамазан |2025 |} ==Топ солисткалары== * Әнел Әрінова - 1981 жылы 4 мамыр Талдықорған қаласында туылған. * [[Мөлдір Әуелбекова]] - 1986 жылы 10 тамыз Тараз қаласында туылған. * Аида Смағұлова - 1988 жылы 13 наурыз Павлодар қаласында туылған. * [[Кәмшат Жолдыбаева]] - 1988 жылы 28 қаңтар Ақтау қаласында туылған. * Айдана Меденова - 1991 жылы 28 қыркүйек Семей қаласында туылған. * [[Жанар Дұғалова]] - 1987 жылы 18 қаңтар Қызылорда қаласында туылған. * Жұлдыз Өмірғали - 1995 жылы 10 наурыз Алматы облысының Ұзынағаш ауылында туылған. * Ақбота-Нұр Сейтмағамбет - 1996 жылы 22 қазан Кентау қаласында туылған. * Балжан Бидаш - 1995 жылы 31 шілде Қызылорда облысының Келінтөбе ауылында туылған. * Элизат Берікова - 1994 жылы 7 мамыр Жамбыл облысының Меркі ауданында туылған. * Сара Амангелді - 1996 жылы 19 қаңтар Алматы қаласында туылған. * Назым Әбілдина - 1999 жылы 6 қаңтар Алматы қаласында туылған. * Ақбота Құрманғали - 2000 жылы 21 желтоқсан Қаскелең қаласында туылған. * Ләззат Сұлтанова - 2000 жылы 18 қыркүйек Форт-Шевченко қаласында туылған. * Балауса Ерғалина - 1998 жылы 22 мамыр Алматы қаласында туылған. * Наргиз Алтайбай - 1997 жылы 1 маусым Қызылорда қаласында туылған. * Диана Қожагелдина 2002 жылы 17 ақпан Ақтөбе қаласында туылған * Сагдиана Бухарбаева - 2002 жылы 24 шілде күні Қарағанды облысының Абай қаласында дүниеге келген == Коллаборациялары == 2009 жылы «Сағындырған әндер-ай» концертінде КешYOU(Әнел, Мөлдір, Наиля) «Домбыра туралы баллада» әнін Бүркітпен бірге дуэтте орындады. 2010 жылы КешYOU(Әнел, Мөлдір, Наиля) Айжан Нұрмағамбетовамен бірге дуэтте «Маңмаңгер» әнін айтты. КешYOU Баян Мақсатқызының «Қазақ аруы» байқауында әр жылдағы қатысушы қыздармен бірге ән айтқан. Алтын құрам(Кәмшат, Айдана, Жанар) 2012 жылы «Жігіттер» тобымен бірге «Сәлем саған, туған ел» әніне бейнебаян шығарды. 2013 жылы КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жанар) Бейбіт Қорғанмен бірге дуэтте «Шоқ қыздар» әнін «Ел арна» телеарнасында орындады. 2013 жылы «КТК» телеарнасында КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жанар), Аша Матай, Әнел Әрінова бірге «Сұлу бойжеткен» мюзиклінде «Қайдасың?» әнін айтты. 2014 жылдың шілде айында КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жанар), Жандос Әбілдинов, Аманкелді Жақау бірге «Бақ мекенім-Астанам» әніне бейнебаян шығарды. 2014 жылы КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жұлдыз) Қайрат Нұртаспен бірге дуэтте «Көз жасың көмектеспейді» әнін айтты. 2015 жылдың қаңтар айында КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жұлдыз) Серік Ибрагимовпен бірге «Қияли қыз» әнін дуэтте айтқан. 2015 жылы жазда «Хабар» телеарнасының «Арман жолы» мюзиклінде КешYOU(Жұлдыз, Ақбота-Нұр, Балжан), Луина, «Лашын» тобы бірге «Күміс құман-ай» әнін орындаған. 2015 жылы күзде КешYOU(Жұлдыз, Ақбота-Нұр, Балжан) тобы Бүркіт пен Айшаның «Мемлекетім» бейнебаянына қатысты. 2016 жылдың мамырындағы топтың мерейтойлық концертінде КешYOU(Жұлдыз, Ақбота-Нұр, Балжан) Баян Мақсатқызының «Алау» тобымен «Welcome to Kazakhstan» әнін орындаған. Бұл концертте КешYOU Мақпал Жүнісовамен бірге дуэтте «Кетсең де шалғай» әнін айтты. Экс-солисткалармен бірге концертті «Қазақ қыздары» әнімен аяқтады. 2016 жылдың қыркүйек айында «EMA-2016 Muzzone» премиясында КешYOU(Жұлдыз, Ақбота-Нұр, Балжан) және рэпер BikaBreezy «Неге?» әнінің премьерасын жасады. 2017 жылы шілде айында КешYOU(Балжан, Элизат, Сара, Назым) «Rin'go» тобымен бірге Астана қаласында «Город мой» әнін айтты. 2018 жылы ақпан айында КешYOU(Балжан, Элизат, Назым) және рэпер Baller бірге «Swala La La» әніне бейнебаян шығарды. 2018 жылы маусым айында Төлеген Мұхамеджановтың концертінде КешYOU(Балжан, Назым, Ақбота) «На-На» тобымен бірге «Город мой» әнін айтты. 2018 жылы маусым айында КешYOU(Балжан, Назым, Ақбота) «Алау» тобымен бірге «Алматы-Астана» әніне бейнебаян шығарды. 2018 жылы желтоқсан айында «Жаңа жылдық кездесу» концертінде КешYOU(Балжан, Назым, Ақбота) Оралхан Алтынбековпен бірге дуэтте «Қуыршақтар» әнін жаңа нұсқада айтты. 2019 жылы наурыз айында КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз) және «Дос-Мұқасан» тобы бірге «Наурызнама» әніне бейнебаян шығарды. 2019 жылы мамыр айында КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз) экс-солисткалармен бірге «13» әніне бейнебаян шығарды. 2020 жылы ақпан айында КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз), B.Jigga, Jaman T бірге «Керек» әніне бейнебаян шығарды. 2021 жылы мамыр айында «Qazaq golden hits» бағдарламасында КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз), экс-солисткалар бірге «13» әнін орындады. 2022 жылы Алматы қаласындағы Наурыз мерекесінде КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз) және Айқын Төлепберген «Көктем шуағы» әнін бірге айтты. 2023 жылдың шілде айында КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз) және Bellezzo «Hula Hoop» әніне бейнебаян шығарды. 2024 жылы қаңтар айында КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз) және Баян Мақсатқызы «Бриллианты» әнін бірге дуэтте айтты. 2024 жылы Алматы қаласындағы Наурыз мерекесінде КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз), Ардақ Балажанова, «Асыл» тобы «Кең дала» әнін бірге айтты. 2024 жылы жаңа құрам(Ләззат, Диана, Сагдиана) Снуп Доггпен бірге «Forever sunday» әнін шығарды. 2024 жылы қарашада «Хабар» телеарнасында КешYOU(Ләззат, Диана, Сагдиана), Еркеш Хасен, Bytanat, Amalyat «Атамекен» әніне бірге бейнебаян шығарды. 2024 жылы желтоқсанда «Хабар» телеарнасында КешYOU(Ләззат, Диана, Сагдиана), MuzArt Life «Жаңа жыл» әнін бірге орындады. 2025 жылы Алматы қаласындағы Наурыз мерекесінде КешYOU(Ләззат, Диана, Сагдиана), Dinaya «Наурыз» әнін бірге айтты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Instagram|keshyou_official}} * [https://www.youtube.com/@BMPRODUCTIONKZ «BM production» ресми youtube арнасы] [[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]] [[Санат:2006 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] 5rks2yifnreaveqx9jexpi8cjn25fy2 0 533679 3610591 3321667 2026-05-28T15:24:42Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Левиафан (фильм)]] бетін [[Левиафан (фильм, 2014)]] бетіне жылжытты 2791961 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Левиафан |Шынайы атауы = Левиафан |Суреті = Левиафан постері.jpg |Сурет ені = |Жанры = Социалдық драма |Режиссёрі = Андрей Звягинцев |Продюсері = Александр Роднянский Сергей Мелькумов |Сценарист = Олег Негин Андрей Звягинцев |Актерлер = Дмитрий Быковский-Ромашов , Владимир Вдовиченков , Роман Мадянов , Игорь Савочкин , Елена Лядова , Анна Уколова , Сергей Походаев , Валерий Гришко , Маргарита Шубина , Алексей Розин , Платон Каменев , Сергей Бачурский , Алексей Серебряков |Операторы = Михаил Кричман |Композиторы = Филип Гласс |Компания = Нон-стоп продакшн A Company Russia XX century Fox СНГ |Бюджеті = 220 млн руб. |Түсім = |Мемлекет = [[Ресей]] |Тілі = [[Орыс тілі|орысша]] |Ұзақтығы = 141 минут |Жыл = 2014 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = ID 2802154 }} '''Левиафан''' ([[Ағылшын тілі|ағыл.]] '''''Leviathan''''')— [[Ресей]] [[режиссер]]і Андрей Звягинцевтің [[інжіл]]дің кейіпкері Йованың жаңа ғасырдағы [[Ресей]] тұрған кезі жайлы фильм. Көне келісім бойынша [[Левиафан (Гоббс)|Левиафандар]] теңіз құбыжықтары. Фильмда бұл мемлекет билігіне метафора сияқты бейнеленеді. Премьерасы [[Ұлыбритания]]да [[2014 жыл]]ы қараша айында шыға бастады. Ал [[Ресей]]де тек [[2015 жыл|2015]] жылы [[5 ақпан]]да жарық көрді. == Суреттеме == Солтүстіктегі шағын қалалардың бірінде тұратын Николай есімді азамат пен оның отбасы туралы хикая. Ол жердің тумасы және оған дейін әкесі де осы жерде тұрған. Бірақ өзгелердің ықпалымен оның қалыпты өмірі бұзылады. == Басты рөлдерде == {| class="wikitable" !Актерлер !Рөлдері |- |Алексей Серебряков |Николай Николаевич Сергеев |- |Елена Лядова |Лилия Петровна Сергеева&nbsp; |- |Владимир Вдовиченков |Дмитрий Михайлович Селезнёв&nbsp; |- |Роман Мадянов |Вадим Сергеевич Шелевят&nbsp; |- |Анна Уколова |Анжела Ивановна Поливанова |- |Алексей Розин |Павел Сергеевич Поливанов&nbsp; |- |Сергей Походаев |Ромка&nbsp; |- |Платон Каменев |Витя |} == Жетістіктері == * Шет тіліндегі үздік фильмге «[[Алтын глобус]]<nowiki/>» премиясы * ''67-ші Канндық фестиваль:'' Үздік сценариий жүлдесі: Андрей Звягинцевке и Олег Негинге * ''37-ші Мюнхендік кинофестивал:'' «Үздік шет елдік фильм» жүлдесі * Паличтағы([[Сербия]] ) европалық кино фестивалі: Бас жүлде == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.imdb.com/title/tt2802154/ Internet Movie Database сайтында] * [http://www.economist.com/news/books-and-arts/21643040-domestic-response-andrei-zvyagintsevs-award-winning-film-leviathan-says-lot The Economist журналында рецезиясы] {{commons|Category:Leviathan (2014 film)}} [[Санат:Андрей Звягинцев фильмдері]] [[Санат:Шет тілдердегі үздік фильм үшін Алтын глобус киножүлдесінің лауреат-фильмдері]] [[Санат:Орыс тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Ресей драма-фильмдері]] [[Санат:Ресей туралы фильмдер]] [[Санат:2014 жылғы Ресей фильмдері]] [[Санат:Польшаның Орлы киножүлдесінің иегерлері]] [[Санат:Православие туралы фильмдер]] [[Санат:Ресейде түсірілген фильмдер]] 40nkt5eac3g1sp1fjcu318su97xkinf 3610605 3610591 2026-05-28T17:15:32Z TalgatSnow 143530 3610605 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Левиафан |Шынайы атауы = Левиафан |Суреті = Левиафан постері.jpg |Сурет ені = |Жанры = әлеуметтік драма |Режиссёрі = [[Андрей Петрович Звягинцев|Андрей Звягинцев]] |Продюсері = Александр Роднянский Сергей Мелькумов |Сценарист = Олег Негин Андрей Звягинцев |Актерлер = [[Алексей Валерьевич Серебряков|Алексей Серебряков]]<br>[[Елена Игоревна Лядова|Елена Лядова]]<br>[[Владимир Владимирович Вдовиченков|Владимир Вдовиченков]]<br>[[Роман Сергеевич Мадянов|Роман Мадянов]] |Операторы = Михаил Кричман |Композиторы = Филип Гласс |Компания = Нон-стоп продакшн A Company Russia XX century Fox СНГ |Бюджеті = 220 млн [[Ресей рублі|руб]]. |Түсім = 4,4 млн[[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=leviathan2014.htm|title=Leviathan (2014) — International Box Office Results|publisher=[[Box Office Mojo]]|date=|access-date=2015-01-14|archive-date=2018-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118081513/https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=leviathan2014.htm|url-status=live}}</ref> |Мемлекет = [[Ресей]] |Тілі = [[Орыс тілі|орысша]] |Ұзақтығы = 141 минут |Жыл = 2014 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = ID 2802154 }} '''Левиафан''' — режиссёр [[Андрей Петрович Звягинцев|Андрей Звягинцев]] түсірген 2014 жылғы ресейлік әлеуметтік драма. [[Көне келісім|Көне Өсиет]]те Левиафан деп мифологиялық теңіз құбыжығын атайды. Фильмде бұл библиялық бейне мемлекеттік биліктің метафорасы ретінде қолданылған. Басты рөлдерді [[Алексей Валерьевич Серебряков|Алексей Серебряков]], [[Елена Игоревна Лядова|Елена Лядова]], [[Владимир Владимирович Вдовиченков|Владимир Вдовиченков]] және [[Роман Сергеевич Мадянов|Роман Мадянов]] сомдады. Картина 2014 жылғы [[Канн кинофестивалі]]нің негізгі байқау бағдарламасында «[[Алтын пальма бұтағы]]» сыйлығы үшін бақ сынауға таңдалып алып, нәтижесінде Звягинцев пен Негин «Үздік сценарий» номинациясын жеңіп алды.<ref name="2014Winners">{{cite web|url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/awardCompetition.html |title=Awards 2014 : Competition |work=Cannes Film Festival |access-date=25 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023133531/http://www.festival-cannes.com/en/archives/awardCompetition.html |archive-date=23 October 2013 }}</ref> Оған қоса, «Левиафан» 72-ші «[[Алтын глобус]]» марапатында «Шет тіліндегі үздік фильм» сыйлығын<ref name="dickclark.com">[http://www.dickclark.com/wp-content/uploads/2014/12/72nd-Annual-Golden-Globes-Nominations.pdf 72ND ANNUAL GOLDEN GLOBE® AWARDS NOMINEES ANNOUNCED] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227021100/https://www.dickclark.com/wp-content/uploads/2014/12/72nd-Annual-Golden-Globes-Nominations.pdf |date=27 February 2017 }}. dickclark.com. Retrieved 11 December 2014</ref> және 2014 жылы Азия-Тынық мұхиты аймағының марапатында (APSA) «Үздік көркем фильм» номинациясын жеңіп алды.<ref>{{cite web | url=https://www.asiapacificscreenawards.com/news-events/8th-annual-asia-pacific-screen-award-winners | title=8th Annual Asia Pacific Screen Award Winners | date=11 December 2014 | publisher=Asia Pacific Screen Awards | access-date=7 January 2019}}</ref> Сонымен қатар, фильм [[Оскар (2015)|87-ші «Оскар»]] марапатында «[[Үздік халықаралық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Шет тіліндегі үздік фильм]]» номинациясына үміткерлер қатарынан көрінді. == Суреттеме == Солтүстіктегі шағын қалалардың бірінде тұратын Николай есімді азамат пен оның отбасы туралы хикая. Ол жердің тумасы және оған дейін әкесі де осы жерде тұрған. Бірақ өзгелердің ықпалымен оның қалыпты өмірі бұзылады. == Басты рөлдерде == {| class="wikitable" !Актерлер !Рөлдері |- |[[Алексей Валерьевич Серебряков|Алексей Серебряков]] |Николай Николаевич Сергеев |- |Елена Лядова |Лилия Петровна Сергеева&nbsp; |- |Владимир Вдовиченков |Дмитрий Михайлович Селезнёв&nbsp; |- |Роман Мадянов |Вадим Сергеевич Шелевят&nbsp; |- |Анна Уколова |Анжела Ивановна Поливанова |- |Алексей Розин |Павел Сергеевич Поливанов&nbsp; |- |Сергей Походаев |Ромка&nbsp; |- |Платон Каменев |Витя |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.imdb.com/title/tt2802154/ Internet Movie Database сайтында] * [http://www.economist.com/news/books-and-arts/21643040-domestic-response-andrei-zvyagintsevs-award-winning-film-leviathan-says-lot The Economist журналында рецезиясы] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Андрей Звягинцев фильмдері]] [[Санат:Орыс тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Ресей драма-фильмдері]] [[Санат:Ресей туралы фильмдер]] [[Санат:2014 жылғы Ресей фильмдері]] [[Санат:Православие туралы фильмдер]] [[Санат:Ресейде түсірілген фильмдер]] l7rz2q2xg0zy26b6iyjv7z1c5rd1z1l 0 535816 3610786 3275502 2026-05-29T05:05:11Z Ashina 7704 Ashina [[Еуразия Экономикалық Қауымдастығы]] бетін [[Еуразия экономикалық қауымдастығы]] бетіне жылжытты 2238797 wikitext text/x-wiki {{шатастыруға болмайды|Еуразиялық экономикалық одақ | Еуразиялық экономикалық одақ}} '''Еуразиялық экономикалық қауымдастық''' ('''ЕЭҚ''') (2001-2014) - бірнеше бұрынғы [[Кеңес Одағы]] республикаларында [[Халықаралық экономикалық ұйым]]. [[Беларусь, Қазақстан және Ресей кедендік одағы|Кеден одағы]] және [[Біртұтас экономикалық кеңістік| Бірыңғай экономикалық кеңістік]] қалыптастыру үшін, экономикалық және гуманитарлық салалардағы интеграцияны тереңдету, сондай-ақ басқа да мақсаттары мен міндеттері, оның тиімді мүдделі тараптар қалыптастыру үшін құрылды<ref>[http://www.evrazes.com/ ЕврАзЭС]</ref>. [[Еуразиялық Экономикалық Одақ|Еуразиялық экономикалық Одақ]] құруға байланысты алынып тасталды. == Құрамы == [[Сурет:Eurasec Map.png|305 px|thumb| {{легенда|#EFBD5D|мүшелер}} {{легенда|#E9EF4C|мемлекет-бақылаушылар}} {{легенда|#FF0000| мүшелігін тоқтатты}}]] * {{Байрақ|Беларусь}} (2001—2014) * {{Байрақ|Қазақстан}} (2001—2014) * {{KGZ}} (2001—2014) * {{Байрақ|Ресей}} (2001—2014) * {{Байрақ|Тәжікстан}} (2001—2014) * {{UZB}} (2006—2008, мүшелігін тоқтатты) === Бақылаушы мемлекеттер === ЕурАзЭҚ бақылаушы мәртебесін Жарғысына сәйкес олардың өтініші бойынша мемлекеттің немесе мемлекетаралық (үкiметаралық) ұйымдарға берілуі мүмкін. Қажет болған жағдайда, ашық құжаттар мен шешімдер Қоғамдастық қабылдаған болса, бақылаушы алуға төрағалық етушінің келісімімен осы отырыстарда сөз сөйлеуге, Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың қоғамдық отырыстарына қатысуға құқылы. Бақылаушы мәртебесі ЕурАзЭҚ және Еуразиялық экономикалық қоғамдастық құжаттарға қол қою органның отырыстарында шешімдер қабылдауға дауыс беру құқығы жоқ. Бақылаушы мемлекеттер: * {{Байрақ|Молдова}} (2002—2014) * {{Байрақ|Украина}} (2002—2014) * {{Байрақ|Армения}} (2003—2014) == Құрылымы == * Мемлекетаралық Кеңес; * Интеграциялық Комитет (штаб-пәтерлері [[Алматы]] және [[Мәскеу]] қалаларында); * Парламентаралық Ассамблея (штаб-пәтері [[Санкт-Петербург]] қ.); * Қоғамдастық соты (штаб- пәтері [[Минск]] қ.) '''Мемлекетаралық Кеңес''' – мемлекеттер және үкіметтер басшылары өкілдік ететін жоғарғы басқару органы. Қоғамдастыққа мүше мемлекеттердің ортақ мүдделеріне байланысты қағидаттық мәселелерді қарайды, интеграция дамуының стратегиясын, бағыттары мен келешегін белгілейді және ЕурАзЭҚ мақсаттары мен міндеттерін іске асыруға бағытталған шешімдерді қабылдайды. '''Интеграциялық комитет''' – ЕурАзЭҚ органдарының өзара іс-қимылын және Мемлекетаралық Кеңес қабылдаған шешімдерді іске асыруды бақылауды қамтамасыз ететін тұрақты жұмыс істейтін орган. '''Парламентаралық Ассамблея''' ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттердің ұлттық заңнамаларын үйлесімдендіру (жақындастыру, бірегейлендіру) мәселелерін қарайтын парламентаралық ынтымақтастық органы болып табылады. '''Қоғамдастық Соты''' Қоғамдастық шеңберіндегі қолданыстағы шарттардың және ЕурАзЭҚ органдары қабылдайтын шешімдердің біркелкі қолданылуын қамтамасыз етеді. Қазіргі уақытта ЕурАзЭҚ сотының функцияларын ТМД Экономикалық Сотына жүктеу туралы шешім қабылданды. == Құрылу тарихы == [[Сурет:RR5111-0198R.png|228px|right]] Еуразиялық экономикалық қоғамдастық 2000 жылғы 10 қазанда [[Астана]] қаласында халықаралық экономикалық ұйым ретінде [[Кеден Одағы|Кеден одағына]] қатысушы мемлекеттердің басшылары қол қойған Еуразиялық экономикалық қоғамдастық (бұдан әрі – ЕурАзЭҚ) құру туралы шартқа сәйкес құрылды. ЕурАзЭҚ-ты құру туралы шартта бұрын Кеден одағы және [[Біртұтас экономикалық кеңістік]] туралы 1999 жылғы [26 ақпандағы шартта айқындалған мақсаттар мен міндеттерге қол жеткізу үшін тығыз және тиімді сауда-экономикалық ынтымақтастық тұжырымдамасы негізге алынған. Қол жеткізілген уағдаластықтарды іске асырудың ұйымдастыру-құқықтық құралдары және жасалған халықаралық шарттардың бір мезгілде және бірдей орындалуының тетіктері, қабылданған шешімдерді іске асыруды бақылау жүйесін енгізу көзделген. ЕурАзЭҚ-ны құру туралы шартта Кеден одағы шеңберінде бұрын қабылданған шарттар мен шешімдердің сабақтастығы қамтамасыз етілген, олардың ішіндегі айқындаушылары мыналар болып табылады: Кеден одағы туралы келісім; 1995 жылғы 20 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Кеден одағына қосылуы туралы келісім; 1996 жылғы 29 наурыздағы Экономкалық және гуманитарлық саладағы интеграцияны тереңдету туралы шарт; 1997 жылғы 22 қарашадағы Кеден одағын қалыптастыру кезінде тарифтік емес реттеудің бірыңғай шаралары туралы келісім; «Қарапайым адамдарға қарай он қарапайым қадам» мәлімдемесі. == Мақсаттары мен міндеттері == * Толық еркін сауда режимін, ортақ кедендік тариф қалыптастыру және тарифтік емес реттеудің бірыңғай жүйесін тіркеуді аяқтау * Капитал қозғалысының еркіндігін қамтамасыз ету * Жалпы қаржы нарығын жасау * ЕурАзЭҚ шеңберінде бірыңғай валютаға көшу үшін принциптері мен шарттарын үйлестіру * Тауарлар мен қызметтерді сауда үшін ортақ ережелер құру және олардың ішкі нарыққа қол жеткізу * Кедендік реттеудің бірыңғайланған ортақ жүйесін құру * Мемлекетаралық бағдарламаларды әзірлеу және іске асыру * Өндірістік және кәсіпкерлік қызмет үшін тең жағдай жасау * Көліктік қызмет және кешенді көлік жүйесін ортақ рыногын жасау * Ортақ энергетикалық нарығын қалыптастыру * Тараптардың нарығына шетелдік инвестицияларды қол жеткізу үшін тең жағдайлар жасау * Қоғамдастық аясында ЕурАзЭҚ елдерінің азаматтарының еркін қозғалысын қамтамасыз ету * Жалпы еңбек нарығын қамтамасыз ететін бірыңғай білім беру кеңістігін, денсаулық сақтау мәселелері, көші-қон және басқа да келісілген тәсілдерді әл-ауқатын мемлекеттердің қоғамдастық құру мақсатында әлеуметтік саясаттың үйлестіру. * Ұлттық заңнаманы жақындастыру мен үйлестіру * Қоғамдастық шеңберінде ортақ құқықтық кеңістік құру ЕурАзЭҚ елдерінің құқықтық жүйелерінің өзара іс-қимылын қамтамасыз ету * [[БҰҰ]]-мен өзара іс-қимыл <ref>[http://www.evrazes.com/about/history ЕврАзЭС]</ref> * Еркін сауда режимін толық көлемде ресімдеуді аяқтау, біртұтас кеден тарифін және тарифтік емес реттеудің біртұтас шаралары жүйесін қалыптастыру; мүше мемлекеттердің [[Дүниежүзілік Сауда Ұйымы|ДСҰ-мен]] және басқа да халықаралық экономикалық ұйымдармен өзара қарым-қатынасындағы келісілген ұстанымын тұжырымдау; * Қоғамдастықтың сыртқы шекараларында экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, контрабандамен және кедендік құқық бұзушылықтың өзге де түрлерімен күрес; экономикалардың келісілген құрылымдық қайта құруын жүргізу; бірлескен бағдарламаларды әзірлеу және іске асыру, әлеуметтік-экономикалық даму; көліктік қызмет көрсетулердің ортақ рыногын және біртұтас көлік жүйесін қалыптастыру; ортақ энергетика рыногын қалыптастыру; білімнің ұлттық жүйелерін үйлесімдендіру, ғылым мен мәдениетті дамыту; * Қоғамдастыққа мүше мемлекеттердің азаматтарына оның барлық аумағында білім және дәрігерлік көмек алуда тең құқық беру; ЕурАзЭҚ шеңберінде жасалған шарттар бойынша мемлекетішілік рәсімдерді орындау мерзімдерін үйлестіру; * Қоғамдастық шеңберінде ортақ құқықтық кеңістік құру мақсатында қатысушы мемлекеттердің құқықтық жүйелерінің өзара ықпалдасуын қамтамасыз ету. == Қызметі == Еуразиялық экономикалық қоғамдастық – [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] кеңістігіндегі ең дамыған аймақтық бірлестіктердің бірі. Аталған аймақтық бірлестік жұмысына қатысу Қазақстанның сыртқы саяси басымдықтарының бірі болып табылады. 2003 жылғы желтоқсанда ЕурАзЭҚ [[БҰҰ Бас Ассамблеясы]] жанындағы бақылаушы мәртебесіне ие болды, бұл осы интеграциялық бірлестікті дүниежүзілік қоғамдастық танып отыр дегенді білдіреді. ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттердің өзара ықпалдастығы тауарлар аталымының басым көпшілігі бойынша ортақ кеден тарифтері енгізілген, тарифтік емес реттеу бойынша келісілген шаралар жүзеге асырылып жатқан, үшінші елдерге қатысты ортақ сауда режимдері қалыптастырыла бастаған кезеңге жетіп отырғанын атап өткен жөн. Біртұтас кеден аумағын құру басталды. Гуманитарлық салада біздің елдеріміз азаматтарының білім, мәдениет, денсаулық сақтау және әлеуметтік құқықтарын қамтамасыз ету салаларындағы қажеттіктерін неғұрлым толығырақ қанағаттандыруға мүмкіндік беретін бірқатар нақтылы бірлескен қадамдар жасалды. ЕурАзЭҚ құру туралы шартқа қол қойылған сәттен бері ЕурАзЭҚ құру туралы шарттың нормалары мен қағидаларын нақты толықтыру, Қоғамдастықтың басқару органдарын құру және олардың қызметін реттейтін құжаттарды әзірлеу, жаңа халықаралық ұйымның лауазымды тұлғаларының құқықтық мәртебесін, артықшылықтары мен иммунитеттерін бекіту, олардың өз міндеттерін тиімді жүзеге асыруы үшін қажетті жағдайлар жасау бойынша халықаралық-құқықтық жұмыстың едәуір көлемі атқарылды. 2003 жылғы 27 сәуірде [[Душанбе]] қаласында болған ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық Кеңесі барысында (мемлекет басшылары деңгейінде) ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық Кеңесінің Төрағасы, Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев|Н.Ә.Назарбаевтың]] «Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтағы іс ахуалы және интеграциялық ынтымақтастықты жеделдету жөніндегі ұсыныстар туралы» баяндамасы қаралды, ол Қоғамдастықтың таяу болашақтағы негізгі мақсаттары мен міндеттерін белгілейді. Осы баяндама негізінде Тараптар ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттер басшыларының 2004 жылғы 9 ақпандағы №152 шешімімен бекітілген «2003-2006 және одан кейінгі жылдарға арналған ЕурАзЭҚ шеңберіндегі ынтымақтастықтың басым бағыттарын» және «2003-2006 және одан кейінгі жылдарға арналған ЕурАзЭҚ дамуының басым бағыттарын іске асыру жөніндегі іс-шараларын» әзірледі. ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттер осылайша Қоғамдастық шеңберіндегі интеграциялық процестерді одан әрі тереңдету мақсатында бұдан былайғы қадамдап жүретін іс-қимылдарын айқындап алды. Бұдан басқа, Қоғамдастыққа мүше мемлекеттер, экономиканың нақты секторында мүше мемлекеттердің өзара іс-қимылын дамытудың маңыздылығын тани отырып, Қоғамдастық шеңберіндегі интеграциялық процестерге іскер топтарды тарту жөніндегі жұмыстарды жандандыру туралы шешім қабылдады. Осы мақсатта 2002 жылы жазда «ЕурАзЭҚ Іскерлік кеңесі» қауымдастығы құрылды. 2003 жылғы ақпанда Мәскеуде ЕурАзЭҚ-тың алғашқы Экономикалық форумы өтіп, онда ынтымақтастықтың әр түрлі бағыттары бойынша сындарлы пікір алмасулар болды және өзара қызығушылық туғызатын жобалар бойынша ұсыныстар енгізілді. 2004 жылғы қыркүйекте «ЕурАзЭҚ – Іскери әлем» Халықаралық Конгресі өтті. 2005 жылғы 22 маусымда Мәскеу қаласында ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық Кеңесінің (мемлекет басшылары деңгейінде) 13-ші мәжілісі өтіп, оның барысында Президенттер интеграциялық өзара іс-қимылдарды тереңдету бойынша бұдан арғы қадамдарды талқылады және Тараптар үкіметтеріне экономикадағы ынтымақтастықты жандандыру жөнінде нақты тапсырмалар берді. 2005 жылғы 27 қыркүйекте ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық Кеңесі отырысында (үкімет басшылары деңгейінде) Қоғамдастық елдерінің отын-энергетикалық, көлік және т.б. салаларындағы қызметін реттейтін бірқатар құжаттар қабылданды. Сондай-ақ ЕурАзЭҚ Ортақ кеден тарифін құру процесін жеделдету қажеттігі атап өтілді. 2005 жылғы 6 қазанда «Орталық Азиялық Ынтымақтастық» ұйымы мемлекет басшылары саммитінде бұл ұйымды Еуразиялық экономикалық қоғамдастықпен біріктіру туралы шешім қабылданды. Осылайша, Қоғамдастықта Өзбекстан секілді тағы бір қатысушы мемлекет пайда болды. 2006 жылғы 25 қаңтарда Өзбекстан Республикасының Президенті И.А.Каримовтің қатысуымен өткен ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттер басшыларының кезектен тыс саммитінде 2000 жылғы 10 қазандағы Еуразиялық экономикалық қоғамдастық құру туралы шартқа Өзбекстан Республикасының қосылуы туралы хаттамаға қол қойылды, осылайша Өзбекстанның Қоғамдастыққа толық құқылы мүшелігі ресімделді. Қоғамдастықтың одан әрі стратегиялық дамуын белгілеген 2006 жылғы оқиғалардың қатарына Өзбекстан Республикасының ЕурАзЭҚ-қа мүшелікке кіруін, сондай-ақ Қоғамдастық шеңберінде кедендік одақты қалыптастыру ісіндегі оң сипатты нәтижелерге қол жеткізілуін атап өтуге болады. 2007 жылы 6 қазанда Душанбе қаласында өткен ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық Кеңесінің (мемлекеттер басшылары деңгейінде) отырысы Қоғамдастық үшін елеулі оқиға болды, ол отырыста әзірге ЕурАзЭҚ-қа мүше үш мемлекет – Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы және Ресей Федерациясы – қалыптастырып жатқан кеден одағының шарттық-құқықтық базасының негізі қаланды. Осындай жолмен Тараптар бұрын 2006 жылғы 16 тамызда Сочи қаласында қабылданған, Кеден одағын қалыптастыру туралы шешімді іске асырудың практикалық кезеңіне кірісті. 2008 жылғы 25 қаңтарда ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық Кеңесінің (үкіметтер басшылары деңгейінде) кезекті отырысы өтті, онда ЕурАзЭҚ-тың Кеден одағын қалыптастыру және біртұтас экономикалық кеңістік құру туралы мәселелер қаралды және тиісті құжаттарға қол қойылды. Бұдан басқа валюта саясаты, капиталдың еркін қозғалысы және инвестициялық саясат саласында тараптардың өзара қарым-қатынасын реттейтін, сондай-ақ Қоғамдастықтағы Өзбекстан Республикасының мүшелігін түпкілікті ресімдейтін бірқатар халықаралық құжаттар қабылданды. Сондай-ақ ЕурАзЭҚ-тың 2008 жылға арналған бюджетінің жобасы және Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың «Инновациялық биотехнологиялар» атты мемлекетаралық мақсатты бағдарламасының жобасы қаралды. ЕурАзЭҚ-ты құрушылардың бірі болып табылатын Қазақстан оның қызметіне белсенді түрде қатысады және ЕурАзЭҚ-тың жарғылық құжаттарында негізі қаланған сондай-ақ Қоғамдастықтың нормативтік-құқықтық базасында пысықталған интеграциялық әлеуетті кең ауқымда пайдаланады. <ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> == Орналасқан жері == {{commonscat|Eurasian Economic Community}} Интеграциялық комитеттің хатшылығы: # Ресей Федерациясы, Мәскеу қ., 1-ші Басманный тұйық көше, 6-үй, 4-ғимарат # Қазақстан Республикасы, Алматы қ., Республика алаңы, 4. [[Санат:Халықаралық ұйымдар]] bsvcnwz34m61i429r8knct63l2yghbg 0 537475 3610743 3597128 2026-05-28T23:16:35Z Kazakhkingofprince 181280 /* Кандидаттар ұсынылуы және тіркелуі */ 3610743 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2011) | алдыңғы сайлау жылы = 2011 | байрақ = | ел = Қазақстан | вариант = | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2019) | келесі сайлау жылы = 2019 | сайлау атауы = Қазақстан президентін сайлау | тақырып = | қосымша = | сайлау күні = [[26 сәуір]] [[2015 жыл]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 3 | кезең = | сайлаушылар = 9 090 920 | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = 17 949679 | тіркелген = 9 547 864 | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 95.22 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = 152016 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Nursultan Nazarbayev 27092007.jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | серіктес1 = | жыныс1 = | партия1 = [[Нұр Отан]] | коалация1 = | партия1 коалация1 = | партия2 коалация1 = | партия3 коалация1 = | партия4 коалация1 = | партия5 коалация1 = | партия6 коалация1 = | партия7 коалация1 = | басшы1 = | сайлаушылар даусы1 = | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = | дауыс1 = 8833235 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 97.7 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = | ref пайыз1 = | орын1 = | алдыңғы орын1 = | сайланған атауы = | сайланған1 = | алдыңғы сайланған1 = | сайланған атауы2 = | сурет2 = Turgun Sydzykov cropped.jpg | түс2 = #D62218 | кандидат2 = [[Тұрғын Ысқақұлы Сыздықов|Тұрғын Сыздықов]] | серіктес2 = | жыныс2 = | партия2 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | коалация2 = | партия1 коалация2 = | партия2 коалация2 = | партия3 коалация2 = | партия4 коалация2 = | партия5 коалация2 = | партия6 коалация2 = | партия7 коалация2 = | басшы2 = | сайлаушылар даусы2 = | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = | дауыс2 = 145756 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 1.6 | пайыз2v2 = |түс3 = #DDDDDD |партия3 = [[Партиясыз]] |сурет3 = Кусаинов (2012).jpg |кандидат3 = [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов|Әбілғазы Құсайынов]] |дауыс3 = 57718 |пайыз3 = 0.7 | жыныс3 = ер | орын2 = | алдыңғы орын2 = | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | қарта атауы = | қарта = | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = Президент | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} '''Қазақстан Республикасының президентін кезектен тыс сайлауы''' — [[2015 жыл]]дың [[25 ақпан]]ында қабылданған №1018 «[[Қазақстан Республикасының Президенті]]нің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» жарлық бойынша жиналыс [[2015 жыл]]дың [[26 сәуір|26-сәуір]]інде өткен сайлау<ref>{{cite web|url=http://www.inform.kz/kaz/article/2750098|title=Мемлекет басшысы ҚР Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы Жарлыққа қол қойды|publisher=Қазинформ|date=25 ақпан 2015|accessdate=25 ақпан 2015}}</ref>. Оның нәтижесінде [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қайта сайланып, президенттілігін жалғастырды. == Жоспарлануы == * 2015 жылы 14 ақпанда делегат бірауыздан мерзімінен бұрын президенттік cайлау өткізу туралы бастамасы үшін дауыс берген кезде [[Қазақстан халқы ассамблеясы|Қазақстан Халқы Ассамблеясы]] (ҚХА) кеңесінің отырысы өткен болатын. ҚХА халықтың мүшелерінің жолдауында, жаһандық теңгерімсіздік және ел басына күн туған кездерде ел сенімі болған [[Елбасы]] Н.Ә. Назарбаев ел басқаруы қажет және мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев жаһандық сынау барысында еліміздің табысты аяқтауы үшін ұлттық сенімге жаңа мандат берілуі тиіс деп мәлімдеді. Өзінің стратегиялық курстан қақты және әлемдегі ең қуатты отыз елдің қатарына жылжыту ауқымды жаңғырту өз жолын жалғастырды. Сонымен қатар ҚХА мүшелері 2017 жылы бір мезгілде президенттік және парламенттік сайлау мерзімі мен әр уақытта оларды ұстап қажеттігін алға атап өтті. * 18 ақпан саяси партиялардың [[фракция]]лары, Мәжілісінің [[депутат]]тары (төменгі палата) және ҚХА парламенттік тобы бірауыздан ҚХА бастамасын қолдады және Кеңес арнайы сайлау үшін ұсыныспен Президенттің үндеуін қабылдады. * 25 ақпанда Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев 26 сәуірде 2015 жылы кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы Жарлыққа қол қойды. Ол сайлауға қатысу туралы шешімді кейінірек атап, теледидардан «Хабар» тікелей эфир барысында айтты. == Кандидаттар ұсынылуы және тіркелуі == Үш кандидатты қатысуымен сайлау: қазіргі президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] «[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<nowiki/>» партиясының ұсынған; [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов|Әбілғазы Құсайынов]] — Қазақстан кәсіподақтар федерациясының бастығы; Тұрғын Сыздықов — Қазақстан Коммунистік Халық партиясының кандидаты. == Сілтемелер == * http://sailau2015.el.kz/kz{{Deadlink|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * http://election.kz/portal/page?_pageid=115,1&_dad=portal&_schema=PORTAL {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151009135929/http://election.kz/portal/page?_pageid=115,1&_dad=portal&_schema=PORTAL|date=2015-10-09}} <br> * http://www.akorda.kz/kz/page/page_219245_ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417233827/http://www.akorda.kz/kz/page/page_219245_|date=2015-04-17}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2015 жылғы сайлаулар]] 47duxhrpqamg3lkxcyeuvutr1jjzvuh 3610769 3610743 2026-05-29T01:55:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3451089 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2011) | алдыңғы сайлау жылы = 2011 | байрақ = | ел = Қазақстан | вариант = | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2019) | келесі сайлау жылы = 2019 | сайлау атауы = Қазақстан президентін сайлау | тақырып = | қосымша = | сайлау күні = [[26 сәуір]] [[2015 жыл]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 3 | кезең = | сайлаушылар = 9 090 920 | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = 17 949679 | тіркелген = 9 547 864 | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 95.22 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = 152016 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Nursultan Nazarbayev 27092007.jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | серіктес1 = | жыныс1 = | партия1 = [[Нұр Отан]] | коалация1 = | партия1 коалация1 = | партия2 коалация1 = | партия3 коалация1 = | партия4 коалация1 = | партия5 коалация1 = | партия6 коалация1 = | партия7 коалация1 = | басшы1 = | сайлаушылар даусы1 = | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = | дауыс1 = 8833235 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 97.7 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = | ref пайыз1 = | орын1 = | алдыңғы орын1 = | сайланған атауы = | сайланған1 = | алдыңғы сайланған1 = | сайланған атауы2 = | сурет2 = Turgun Sydzykov cropped.jpg | түс2 = #D62218 | кандидат2 = [[Тұрғын Ысқақұлы Сыздықов|Тұрғын Сыздықов]] | серіктес2 = | жыныс2 = | партия2 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | коалация2 = | партия1 коалация2 = | партия2 коалация2 = | партия3 коалация2 = | партия4 коалация2 = | партия5 коалация2 = | партия6 коалация2 = | партия7 коалация2 = | басшы2 = | сайлаушылар даусы2 = | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = | дауыс2 = 145756 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 1.6 | пайыз2v2 = |түс3 = #DDDDDD |партия3 = [[Партиясыз]] |сурет3 = Кусаинов (2012).jpg |кандидат3 = [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов|Әбілғазы Құсайынов]] |дауыс3 = 57718 |пайыз3 = 0.7 | жыныс3 = ер | орын2 = | алдыңғы орын2 = | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | қарта атауы = | қарта = | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = Президент | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} '''Қазақстан Республикасының президентін кезектен тыс сайлауы''' — [[2015 жыл]]дың [[25 ақпан]]ында қабылданған №1018 «[[Қазақстан Республикасының Президенті]]нің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» жарлық бойынша жиналыс [[2015 жыл]]дың [[26 сәуір|26-сәуір]]інде өткен сайлау<ref>{{cite web|url=http://www.inform.kz/kaz/article/2750098|title=Мемлекет басшысы ҚР Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы Жарлыққа қол қойды|publisher=Қазинформ|date=25 ақпан 2015|accessdate=25 ақпан 2015}}</ref>. Оның нәтижесінде [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қайта сайланып, президенттілігін жалғастырды. == Жоспарлануы == * 2015 жылы 14 ақпанда делегат бірауыздан мерзімінен бұрын президенттік cайлау өткізу туралы бастамасы үшін дауыс берген кезде [[Қазақстан халқы ассамблеясы|Қазақстан Халқы Ассамблеясы]] (ҚХА) кеңесінің отырысы өткен болатын. ҚХА халықтың мүшелерінің жолдауында, жаһандық теңгерімсіздік және ел басына күн туған кездерде ел сенімі болған [[Елбасы]] Н.Ә. Назарбаев ел басқаруы қажет және мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев жаһандық сынау барысында еліміздің табысты аяқтауы үшін ұлттық сенімге жаңа мандат берілуі тиіс деп мәлімдеді. Өзінің стратегиялық курстан қақты және әлемдегі ең қуатты отыз елдің қатарына жылжыту ауқымды жаңғырту өз жолын жалғастырды. Сонымен қатар ҚХА мүшелері 2017 жылы бір мезгілде президенттік және парламенттік сайлау мерзімі мен әр уақытта оларды ұстап қажеттігін алға атап өтті. * 18 ақпан саяси партиялардың [[фракция]]лары, Мәжілісінің [[депутат]]тары (төменгі палата) және ҚХА парламенттік тобы бірауыздан ҚХА бастамасын қолдады және Кеңес арнайы сайлау үшін ұсыныспен Президенттің үндеуін қабылдады. * 25 ақпанда Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев 26 сәуірде 2015 жылы кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы Жарлыққа қол қойды. Ол сайлауға қатысу туралы шешімді кейінірек атап, теледидардан «Хабар» тікелей эфир барысында айтты. == Кандидаттар ұсынылуы және тіркелуі == Үш кандидатты қатысуымен сайлау: қазіргі президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] «[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]<nowiki/>» партиясының ұсынған; [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов|Әбілғазы Құсайынов]] — Қазақстан кәсіподақтар федерациясының бастығы; [[Тұрғын Сыздықов]] — Қазақстан Коммунистік Халық партиясының кандидаты. == Сілтемелер == * http://sailau2015.el.kz/kz{{Deadlink|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * http://election.kz/portal/page?_pageid=115,1&_dad=portal&_schema=PORTAL {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151009135929/http://election.kz/portal/page?_pageid=115,1&_dad=portal&_schema=PORTAL|date=2015-10-09}} <br> * http://www.akorda.kz/kz/page/page_219245_ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417233827/http://www.akorda.kz/kz/page/page_219245_|date=2015-04-17}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2015 жылғы сайлаулар]] smv2v8wc9zns8rjmn4suvqyb03dlujg 4 537752 3610785 3610356 2026-05-29T05:00:14Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3610785 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="95853" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 853] | data-sort-value="1096" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1096] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86445" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 445] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84036" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 036] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="82725" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 82 725] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55541" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 541] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48464" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 464] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="26847" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 26 847] | data-sort-value="46" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 46] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21581" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 581] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19129" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 129] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="17581" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 17 581] | data-sort-value="105" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 105] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17029" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 029] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16071" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 071] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13748" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 748] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11221" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 221] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10031" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 031] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8223" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8223] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8023" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8023] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7918" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7918] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7450" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7450] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7400" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7400] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4327" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4327] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4303" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4303] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3464" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3464] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2985" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2985] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2790" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2790] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2385" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2385] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2004" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2004] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1897" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1897] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1601" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1601] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1532" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1532] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1513" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1513] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1147" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1147] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1048" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="666" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="664" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 664] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="521" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 521] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] ilrruvprs93y1ga8el2chkyqmuins8k 14 545543 3610598 2527784 2026-05-28T15:50:06Z TalgatSnow 143530 3610598 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша режиссёрлердің фильмдері]] [[Санат:Ресей фильмдері]] bictlsbkep544f2wcf04jii2t0od8ky 0 551062 3610740 3596679 2026-05-28T23:12:20Z Kazakhkingofprince 181280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3610740 wikitext text/x-wiki {{Философия тарихы}} '''Философиялық ғылымының тарихы''' — философияның тарихи типтерін зерттейтін философияның бөлімшесі. Философия тарихын зерттеудің басты мәселесі – тарихта өткен философтардың ой-пікірлерін, тұжырымдары мен айқындамаларын белгілі бір білімдік жүйеге лайықтап, осы заманға бұрмаламай жеткізу.[[Сурет:Philly_Thinker.JPG|thumb|left|200px]]Белгілі бір адамдардың дербес қызметі ретінде философия ежелгі шығыс елдерінде – Қытайда, Индияда, т.б. елдерде, кейінірек антика дәуірінде ежелгі Греция топырағында қалыптаса бастаған. Бірақ, оның түпкі туындайтын түбірі адамдардың әлемдегі айрықша болмысында, дүниеге өзіндік қатынасында жатуы тиіс. Ол қатынас жануарлардың өзін қоршаған табиғи ортаға қатынасынан мүлдем өзгеше. Жануарлар табиғи дамудың төл туындысы, белгілі бір географиялық ортамен тікелей үйлескен, олар өздерін табиғаттан бөліп, оған бір бөгде күштей сырт қатынас жасай алмайды. Сондықтан олар үшін табиғатты игеру, оны түсіну, ішкі сырына қанығу мәселесі тұрған жоқ. Адамдар болса, ортаға тікелей бейімделудің нәтижесінде емес, сол ортаны игеру қызметі нәтижесінде, оған дәнекерлі, құрал-саймандар арқылы, өзара қоғамдасу арқылы қатынасады. Бұл процесс өзі атқаратын іс-әрекеттерді де, оның өзгеретін объектісін де және ақырында өзінің кім екенін де белгілі дәрежеде көре білуді, түсіне білуді де қажет етеді. Осыған орай адам табиғатқа, жалпы әлемге солардың тек бір бөлшегі ғана емес, олардан біршама бөгделенген, оқшауланған сырт күштей қатынас жасай алады. Сол арқылы ол өзін де өзгертіп, өзінің мүмкіндіктерін ортаның мүмкіндіктерімен ұштастырады, өзіне де сырт көзбен қарай алады. Бұл, әрине, адамдардың тарихында өзгере беретін жағдай. Дүниетаным, дүниеге көзқарас дегеніміз – айнала қоршаған орта, бүкіл әлем, тұтас дүние туралы, ондағы адамның орны, тіршіліктің мән-мағынасы туралы көзқарастардың, пікірлер мен түсініктердің жүйеленген жиынтығы. Дүниеге көзқарас адам қоғамымен бірге пайда болған қоғамдық тарихи құбылыс. Оның шығуының қайнар көзі – өмірдің өзі, адамның тіршілік болмысы. Дүниеге көзқарастың негізгі ұғымдары – «дүние» және «адам». Олар ажырамас бірлікте. Яғни, адамнан бөлектенген дүние және табиғат, сондай-ақ сыртқы дүниемен салыстырылмаған адамның іс-әрекеті, ішкі рухани өмірі, әрқайсысы өз бетінше дүниетанымды құрай алмайды. Дүниеге қатынасы арқылы адам өзінің тағдыры мен өмірлік позициясын, сүйіспеншілігі мен сенімі туралы белгілі бір көзқарастар аумағын кеңейтеді. Адам мен дүние арақатынастары бір-бірімен жаңа байланыста қаралған сайын, сыртқы материалдық әлем және ішкі рухани дүние туралы түсініктер тиянақталынады. Осыдан келіп дүниеге көзқараста, біріншіден, әлем, табиғат және қоғам туралы, олардың бірлігі туралы, екіншіден, адам және оның дүниедегі орны туралы, үшіншіден, болмыс пен болашақтың мән-жайы туралы көңілге қонымды түсініктер қалыптаса бастайды. Дүниетанымның тұтастығын құрастыратын негіз – білім. Білім адамның көкірегіне қоныс теуіп, санасына ұялап, оның өмір тәжірибесінің елегінен өтіп барып, сенімге айналады. Сенім дегеніміз – дүниеге көзқарастың түп қазығы, бағыттаушысы, адамның өз позициясына, тоқыған ойына, істеген ісіне, ұмтылған мұрат-мақсатына деген беріктігі. Сенімі берік адамның көзқарасы, дүниетанымы нақты, ісі қонымды, бағыты қашан да айқын. Дүниеге көзқарастың қалыптасуы табиғи, әлеуметтік және нақты мәдени ортаға тәуелді. Дүниеге көзқарасты ғылыми және ғылыми емес, қарапайым деп бөлуге болады. Сөйтіп, қарапайым дүниетанымда мифологиялық, діни және ғылыми көзқарастар, материалистік және идеалистік ағымдар араласып жатады. Ал тарихи тұрғыдан алғанда дүниеге көзқарастың * мифологиялық, * діни, * натурфилософиялық және * философиялық түрлері қалыптасты. == Философияның тарихи типтері == [[Милет мектебі]] [[Пифагореизм]] [[Элеаттар]] [[Софисттер]] └──────────┴──────────┬─┴────────────┴──────────────────────┐ ┌─────────────────────┘ │ │ [[Атомистика]] [[Платонизм]] │ │ │ │ [[Аристотелизм]] │ │ │ │ │ [[Эпикуреизм]] │ [[Неоплатонизм]]─────────────────────┐ │ │ | │ │ │ [[Патристика]] │ │ │ │ └──────────────────────────┐ │ [[Шығыс аристотелизм]] │ │ │ ├────────────┘ │ │ [[Схоластика]] │ │ ├───────────([[Номинализм]])────────────────────────┐ [[Ренессанс гуманизмы]] │ ├──────────┘ [[Рационализм (философия)|Рационализм]] [[Эмпиризм]] │ │ │ └──────────┬────────────────────────────────────┤ [[Француз материализмы]] │ │ [[Кант ілімі]] [[Позитивизм]] ┌─────────────┼────────────────────────────────────┤ │ │ │ │ [[Гегель ілімі]] [[Феноменология (философия)|Феноменология]] [[Өмір философиясы]] [[Эмпириокритицизм]] │ └───────────┼──────────────────┤ │ │ │ │ [[Неопозитивизм]] [[Марксизм]] [[Экзистенциализм]] [[Герменевтика]] [[Аналитикалық философия]] == Ежелгі дәуір мәдениетінің дүниетанымы – миф == Миф – алғашқы қауым адамына тән ойлаудың бірінші бөлінбеген формасы. Мұнда поэзия мен ғылымның, дін мен моральдың, рационалды әсердің элементтері бар. Ежелгі миф-аңыздар алғашқы адамдардың тіршілігінің маңызды белгісіндей, олардың рәміздік мазмұны арқылы адамзат қоршаған ортаны және уақытты әрі игерді, әрі түсінді. Ағылшын тарихшысы Э.Б.Тайлор мифтердің мынадай түрлерін атап өтеді: * Философиялық немесе түсіндірмелік; * Нақтылы, бірақ бұрмаланған деректерге сүйенген мифтер; * Тарихи және аңыздық тұлғалар туралы мифтер; * Фантастикалық және метафоралық мифтер; * Саяси-әлеуметтік және тұрмыстық мифтер. Мифологиялық дүниетанымның кіндігі – кеңістік пен уақытты адаммен жақындастыру талпынысы, бағдары. Мифологиялық уақытта адам мен табиғаттың арасында алшақтық жоқ болды. Миф алғашқы адамдардың тіршілігінің ажырамас бір бөлігі болып табылады. Миф – адамның қауымдық санасының алғашқы қалыптасуының көрінісі. Ол ешбір құбылыстың түп негізін, шығу себебін ашпайды. Жазулы ақпарат жоқ кезде миф оның қызметін атқарған, адам мен дүниенің дәнекері болған. Сонымен, мифологиялық кезеңде адам мен табиғаттың арасындағы бірлік ерекше жоғары дәріптелді. Егіншілік пен бақташылық, тіпті, қолөнердің өзі ежелгі дәуір мәдениетінен табиғат пен сырлас болуды талап етті. Скиф – сақ өркениетіндегі «[[аң стилі]]<nowiki/>», қытайдың инь, ян бастамалары, Египет пен Шумердегі өліп, қайта тірілген құдай туралы аңыздар табиғат пен үйлесімдікке шақыратын рәміздер. Түрік халықтарының мифологиясында ғарыштың құрылымы былай бейнеленеді: жеті қабат Жер бар, онда Көктөбе тұр, Көктөбеде Көктерек өсіп тұр, ол Көккүмбезді тіреп тұр. Бұл бейне киіз үйдің құрылымына да ұқсас. Қазақтың әлем туралы түсінігінде әсерлі бейненің бірі – алып бәйтерек. Дүниежүзілік ағаш таңбасы өрлемдік қозғалысты, Жер мен Аспанның тығыз байланысын білдіреді. Осы биік бәйтеректен эпос батырлары аспан денелеріне өрмелеп жете алатын болған. Әлемдік ағаштың тағы бір атқаратын қызметі оның жоғары және орта дүниемен байланыстыруында. Тірілер әлемі өткен кезбен, аруақтармен қатынасын үзбейді. Көктеректің тамырлары жер астында орналасқан. Жасыл-желек өмірлік ағаш күш-қуат пен нәрді төменгі дүниеден алады. == Дін == Қазақтардың ата-тегі түріктердің басты құдайы – Көк Тәңірі. Оның рақымымен елді билеген қағандар «Аспанда туған және Күнмен, Аймен безендіріліген» деп аталған. Түрік жазуларында көшпенділердің барлық жеңістері Көк Тәңірімен байланыстырылған. Аспанды және оның шырақтарын қадірлеу түрік өркениетіне жататын барлық халықтардың дүниетанымының маңызды белгісі. Мысалы, «[[Оғызнама]]<nowiki/>» эпосында Оғыз қаған өз балаларының атын Көк, Күн, Ай, Жұлдыз, Тау, Теңіз деп қойғаны мәлім. Мұның бәрі ертедегі адамдардың жерге, суға, тауға, ағашқа, жануарларға және ата-бабалар рухына сыйынатын көзқарастары. Кейін Құдай адамдарға кітап (Құран, Библия) «сыйлаған» соң, мифологиялық дүниетанымды дін мен философия ығыстырды. Діни негіздегі дүние көзқарасы мифологиялық сананың табиғи жалғасы. Діни дүниетаным табиғаттан тыс, құдіретті күшке адамның мүлтіксіз бағынуын уағыздайды. Адам санасында табиғи құбылыстардың бұрмаланған бейнесін туғызады, оны табиғатты өзгерту мүмкіндігінен шеттеуге бейімдейді. Дін объективтік шындықты адам басында бұрмалап, фантастикалық түрде бейнелейді. Діни қағидаларға қарағанда дүниеде қандай бір құбылыс болмасын оның тікелей тірегі, қозғаушысы өмірден тыс тұрған және оны жаратушысы күш (құдірет) екені. Ең бірінші діндер политеистік болған, діндердің ең жоғары сатысы таптық қоғамдарда пайда болып, содан бері келе жатқан монотеистік сенім. Үш ірі дүниежүзілік дін бар: буддизм, христиан, ислам діндері. Діннің пайда болуы ертедегі қауымдық адамдардың дүниетаным қабілеттерінің өте төмен болып, табиғат құбылыстарының сырын түсіне алмай, түрлі жағдайлардың себептерін рухани күш-құдіретке балағанын көрсетеді. * [[Буддизм]] б.з.д. VІ ғасырда пайда болады. Оның шығу тарихы принц Сиддхартха Гаутаманың есімімен тығыз байланысты. Буддизм ілімі бойынша, өмір – қасірет. Адам қандай әлеуметтік сатыда тұрса да аурудан, кәріліктен, өлімнен құтыла алмайды. Буддизм бойынша, өмірдің азаптары жайындағы қасиетті шындық мынадай: өмірге келу – азап, қартаю – азап, жүрегің қаламайтын адаммен қосылу – азап, жақсы көрген адамыңнан айрылысу – азап, көздеген мақсатына жете алмау – азап. Ал осы азаптардан құтылудың басты жолы – сегіз салалы қасиетті өмір жолын таңдап алу. Будда ілімі адамның бойындағы [[ізгілік]], адамгершілік қасиеттерді одан әрі дамытуды насихаттайды. Онда былай делінген: «Бұл дүниеде өшпенділікті өшпенділікпен жеңуге болмайды, адам ашу-ызасын ақылға жеңдіріп, зұлымдықты қайырымдылықпен ауыздықтауы қажет. Ұрыста мың адамды жеңіп шығуға болады, ал нағыз жеңіс адамның өзін-өзі жеңіп шығуы болып табылады». * [[Христиан діні]] б.з. І ғасырда қалыптасты. 1054 жылы христиан діні: католик және православиелік болып екіге бөлінсе, ал ХVІ ғ. бұл діннің жаңа тармағы – протестанттық ағым пайда болды. Христиан діні – өзінің мазмұны мен мәні жағынан өзгеше жаңа мәдениеттің негізін қалауға ткелей себепкер болды. Бұл жаңа мәдениет адам тұлғасын мойындады, адамды құдайтағаланың жер бетіндегі пендесі, ал Иисус Христос адамзат баласының ең жақын қамқоршысы деп танылды. Библияда христиан Құдайы «Қазына Құдайы» деп аталды, өйткені мұндағы Құдай пұт емес, адам еркінің көрінісі емес, ол адамнан мүлде тәуелсіз өмір сүреді. «Құдай – ол нағыз махаббат» өйткені оның адамзат баласына деген махаббаты өте шексіз, ол еш уақытта да адамдарға жамандық пен жауыздық жасамайды. Зұлымдық пен жауыздық – адамдардың мән-мағынасыз өмірінің және бұл өмірде жасаған күнәлерінің жемісі. * [[Ислам]] (арабша Аллаға берілу, мойын ұсыну) діні Батыс Аравияда VІІ ғасырда таптық араб мемлекетінің құрылу кезеңінде пайда болды. Ислам діни ілімі Құранда баяндалған, оның мазмұны, аңыз бойынша, Құдайдың еркімен Мұхаммед пайғамбарға хабарланған. Ислам діні христиан діні мен иудаизмнің, ішінара манихейлік пен зороастризмнің әсеріне ұшырады. Исламның басты догматы бірден-бір ақиқат Құдай көк пен жерді жаратушы және ондағы бір нәрсенің бәрін жасаушы ретінде олардың үстінен өктемдік жүргізетін Алланы мойындау болып табылады. Мұсылманның бес парызы бар. Олардың біріншісі, діннің символы: «Алладан басқа Құдай жоқ, ал Мұхаммед – Құдайдың елшісі» деген сөздерді айту болып табылады. Одан әрі мұсылмандарға күнделікті намаз оқу, ораза тұту, салық (зекет) төлеу, сондай-ақ қажыға бару парыз етілген. Ислам негізінен екі бағытқа – суннизмге және шиизмге бөлінеді. Мұсылмандық діннің еуразиялық Далада таралуына байланысты көшпелі халықтардың ғарыш туралы түсінігі де өзгерістерге ұшырады. Бұрынғы ескі мұра жоғалып кетпей, ислам космогониясымен синкреттік (тығыз байланысты) түрде тұтасты. Бұл түсініктер бойынша әлем екі дүниеден: фәни (белгісіздік) және бақидан (мәңгілік) тұрады. Осыған сәйкес адам өмірі шексіз. Фәниден бақиға өту, бұл дүниеден кету дегеніміз – жанның бір формадан екінші формаға ауысуы, оның нұрға айналуы. Мифология мен діни сананың кемшіліктеріне қарсы күресті біршама батылдықпен жүргізген натуралистік философия болды. Ол жеке жаратылыстану ғылымдарының тұжырымдарына сүйене отырып, табиғат туралы тұтас көзқарас қалыптастыруға тырысты. Бірақ онда дүниені өзгермейтін нәрсе ретінде қарастыру басым еді. == Философияның үш ірі ошағы == «Философияның үш ірі ошағы» болып Қытай, Үндістан және Грекия болып саналады. === Ежелгі Үнді философиясы === {{main|Ежелгі Үнді философиясы}} Біздің жыл санауымыздан үш мыңдай жыл бұрын Ежелгі Үнді жерінде қауымдық қоғам ыдырап, оның орнына құлдық қоғам қалыптаса бастады. Осыған орай ежелгі үнді қоғамы төрт варнаға (каста) бөлінді. Олар: брахмандар (абыздар), кшатрийлер (әскербасылар), вайшьилер (ауқатты шаруалар) және шудралар (құлдар). Әр варна тұйықталған әлеуметтік топ болды да, әрқайсысы қоғамда өзіне тиесілі орын алды және өздеріне ғана тән дәстүрлі қызметтері болды. Мысалы, брахмандардың үлесіне – ой еңбегі, кшатрийларға – әскери қызмет, вайшьилерге – ауылшаруашылық, қолөнер кәсібі, саудагерлік тисе, шудраларға – қара жұмыс қана тиді. Ежелгі үнді қоғамының осы даму кезеңіне сай мифологиялық, философиялық көзқарастары да, қалыптасты. Үнді философиясының мақсаттары – адамгершілікке, руханилыққа баса назар аудару, адамның «өзін басқа барлық нәрседен және басқа барлық нәрселерді өзінен» көру, «иога» жаттықтыру, денені машықтандыру. === Ежелгі Қытай философиясы === {{main|Қытай философиясы}} [[Сурет:Confucius_02.png|thumb|right|200px|Конфуций]] Ежелгі Қытайдың қола дәуірінен темір дәуіріне өтуіне байланысты ауыл шаруашылығы мен қала тұрғындарының еңбектерінің бөлінуіне, әр түрлі сатыдағы әлеуметтік топтардың пайда болуына әкеліп соқтырды. Ежелгі Қытай мемлекеті – шын мәніндегі шығыстық деспотия болатын. Мемлекет басшысы – әрі патша, әрі абыз және жалғыз ғана жер иесі болды. Б.д.д. үшінші ғасырдың аяғында пайда болған Ежелгі Қытай философиясы кейінірек негізі алты философиялық бағытқа – мектептерге бөлінді. Олар: конфуцийшылдық, моизм, заң мектебі (легистер), даосизм, тұрпайы философтар (натурфилософия) және Атаулар мектебі. ==== Конфуцийшылдық ==== Бұл философиялық ағымның пайда болуы және қалыптасуы, осы ағымның негізін қалаушы Кун-фу-цзы, оның ізбасарлары Мэн-цзы және Сюнь-цзының есімдерімен байланысты. Кун-фу-цзының ілімінше, ең жоғары жаратушы күш – аспан. Ол жерде әділеттілік болуын қадағалап отырады. Ал қоғамдағы теңсіздік, әртүрлі сатыдағы топтардың болуы ол – әділеттілік. Олай болса, аспан (көк) осы теңсіздікті қорғайды. Ең басты мәселелер – адамдар арасындағы қарым-қатынас, тәрбие. Мэн-цзы – Кун-фу-цзының ілімін әрі қарай жалғастыра отырып, аспан-объективтік қажеттілік, тағдыр ретінде жақсылықты қорғайды дей отырып, аспанның еркі – адамдардың жігер-еркі арқылы көрінеді деген пікір айтады. Конфуцийлық б.д.д. І ғ. Мемлекттік ілімге, ал ІХ ғасырдан бастап Қытайдағы негізгі діни көзқарасқа айналды. ==== Легистер ==== Легистер (заңгерлер) – негізгі өкілдері: Шан Ян, Хань-Фэй-цзы. Олардың пікірінше, мемлекетті тек қана заңға сүйеніп басқаруға болады. Елде тәртіпсіздік болмас үшін: 1. Мақтаудан жазалау көп болу керек; 2. Аямай жазалау арқылы халық арасында үрейді тудыру қажет; 3. Ұсақ қылмыс жасағандарды аямай жазалау керек, сонда олар үлкен қылмыс жасамайтын болады; 4. Адамдар арасында бір-біріне сенімсіздік тудыру керек. Конфуцийшылардың мемлекет – үлкен отбасы, оның басшысы – халықтың әкесі деген ілімнің орнына легистер: мемлекет – өз алдына бір машина сияқты құбылыс, билеуші – өзін ата-баба аруағынан да, халықтан да, аспаннан да жоғары қоятын деспот. Мемлекеттің негізгі мақсаттары: ұсақ патшалықтарды біріктіріп, Аспан аясындағы (Қытай) мемлекет құру, осы мемлекетке басқа халықтарды бағындыру. Конфуцийшылдар мен легистер арасындағы күрес көп жылдарға созылды. ==== Даосизм (б.д.д. VІ-V ғғ.) ==== Бұл ілімнің негізін қалаушы Лао-цзы деп есептеледі. Оның негізгі еңбегі – «Дао және дэ туралы кітап» («Дао дэ цзин»). Даосизм ілімі «дао» ұғымына негізделген. Егер басқа қытайлық философиялық ағымдарда «дао» «жол» деген мағына берсе, және ол Қытайдың дамуымен әдептілікті жетілдірудегі негізгі ұғым болса, даосизмде «дао» – жалпы дүниетанымдық ұғым. «Дао» – алғашқы бастама. Алғашқы түпнегіз және Қытайдағы, Жердегі және Әлемдегі барлық құбылыстардың, денелердің бірлігі, соңғы сатысы. (Дао – барлық заттардың анасы). Әлемдегі денелерде аспан (ян-еркек) мен жер (инь-әйел) бастамалары заттардың өмір сүру заңы (цу) арқасында гармониялық бірлікте болады. «Дао» – болмыс заттарды дүниеге келтірсе, «дэ» оларды қоректендіреді. Бұл екеуінсіз (дао және дэ) еш нәрсе өмір сүруі мүмкін емес. Кейін келе даосизм дінге айналып, өзінің алғашқы кездегі көптеген идеяларынан айырылып қалды. === Антика заманының философиясы (б.д.д. VІІ-VІ ғғ.) === {{main|Антикалық философия}} [[Сурет:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|200px|Платон және Аристотель. Рафаэль]] Аталған дәуірлерде Эллада полистерінде (қала-мемлекет) қолөнер, сауда, ақшалай-заттық қатынастар жоғары қарқында дамып, осы себептердің негізінде өзіндік талап-мүдделері ерекшеленген әлеуметтік топтар пайда болды. Бұл ой еңбегі мен дене еңбегінің бөлінуіне, осы негізде таза зиялылар қауымының пайда болуына, әртүрлі әлеуметтік топтардың талап-мүдделеріне сай саяси-әлеуметтік, философиялық көзқарастардың қоғамдық сана ретінде қалыптасуына әкеліп соқтырды. Сонымен қатар, антика философиясының қалыптасуына Крит-Микен, [[Гомер]]лік Греция кезеңдеріндегі әдеби-діни-мифологиялық көзқарастар және күнделікті өмір тұрғысынан тұжырымдалған данышпандық ой-пікірлер негізінде дамыған грек мәдениетінің сол кездегі Көне Шығыс мәдениетінің озық үлгілерін өз бойына сіңіруі арқасында қалыптасқан әлемнің субстанционалдық негізін іздеген, рационалданған көзқарастар зор әсер етті. Демек, антикалық дүниетанымдық көзқарас өз кезеңіндегі ғылыми жетістіктерге сүйене, өзінің логикалық, категориялық аппараттарын жетілдіре отырып, философияның көзқарастық және рационалдық-жүйелілік жақтарын тығыз байланыстыра қарастырып, алғашқы философиялық ой-пікірдің қалыптасып, кейінірек келе оның классикалық деңгейге дейін көтерілуіне мүмкіндік туғызды. Б.д.д. VІІ-V ғғ. антикалық рухани даму мифологиялық, діни көзқарастан ғылыми, философиялық көзқарасқа қарай бағытталды. Бұл кезеңді антикалық философия тарихында Сократқа дейінгі, ал б.д.д. V-ІІІ ғасыр ойшылдардың мәнділіктің генетикалық бастамасын, түпнегізін жалпы дүниетанымдық көзқарастың негізі етіп алып, оны өзінің категориялық аппараты тұрғысынан түсіндіріп, философиялық ойлауды биік деңгейге көтеруіне байланысты кезеңді – Сократтан кейінгі немесе классикалық кезең деп екіге бөледі. [[Сократ]]қа дейінгі кезеңде дүниеге келген алғашқы философиялық мектеп Кіші Азияда шыққан Милет мектебі болды. Оның негізін қалаушы Милет қаласында өмір сүрген, жеті данышпан қатарына жататын солардың ішінде ең сыйлысы Фалес болды (шамамен б.д.д. 625-547 ж.ж.). Ол «Бастама туралы», «Күн туралы», «Күн мен түннің теңесуі туралы», «Теңіз астрологиясы» деген еңбектер жазған, бірақ олар біздің заманымызға жетпеген. Фалестің ілімінше, барлық денелердің генетикалық бастамасы – су. [[Фалес]]тің ілімін әрі қарай оның шәкірті және жолын қуушы Анаксимандр (шамамен б.д.д. 611-545 ж.ж.) жалғастырды. Негізгі еңбектері: «Табиғат туралы», «Жер картасы», «Глобус». Анаксимандр барлық денелердің бастамасын сол денелердің түпнегізі (субстанция) сатысына дейін көтереді. Бастаманы ол заттардың түпнегізі – айперонмен теңестіреді. Олай болса, айперон бастама да, түпнегіз де. Анаксимандр ілімін әрі қарай оның шәкірті [[Анакси]]мен (б.д.д. VІ ғ. ортасы) жалғастырды. Негізгі еңбегі – «Табиғат туралы». Анаксимен барлық денелердің негізі деп ауаны айтады. Ауа – шексіз (аепейрос). Сөйтіп, Анаксимандрдың аепейроны түпнегізден ауаның қасиетіне айналды. [[Милет мектебі]]нде қалыптасқан философиялық дәстүрді ілгері қарай дамытқан Эфес қаласынан шыққан саяси қайраткер, ғұлама ойшыл [[Гераклит]] (шамамен б.д.д. 544-483 ж.ж.) болды. Оны іліміндегі терең ойлары үшін «тұңғиық» деп атаған. Негізгі еңбегі: «Табиғат туралы». Гераклит заттардың бастамасын от деп есептеген. От мәңгі және құдай тектес. [[Пифагор]] (б.д.д. 580-500 жж.) Б.д.д. VI ғасырдың аяғында философиялық ілімдер Кіші Азиядан «Ұлы Элладаға» ауыса бастады. Осы кезеңде оңтүстік Италия мен Сицилияда «пифагоршылар мектебі» деп аталған одақ құрылып, онда қоғамдық өмірді діни-әдептілік тұрғыдан реформалау қажеттігі туралы ілім кең өріс алады. Пифагоршылар қоғамда анархияның етек алуына қарсы болып, құдайдың айтуымен жасалған мемлекеттік заңдарды сақтау керектігін уағыздады. Пифагордың пікірінше, сандар – барлық заттардың, ғарышты, ғарыштың негізі. Оның ғарыштың бастамасы, негізі деп отырған сандары жай күнделікті өмірде қолданып жүрген сандар емес, олар – ғарыштың реттілігін, үйлесімділігін көрсететін сандар. ==== Классикалық философия ==== Классикалық философия – антика философиясының екінші кезеңі. Ол Сократтың есімімен (б.д.д. 469-399 жж.) тығыз байланысты болғандықтан, «Сократтан кейінгі» немесе «классикалық кезең» деп аталады. Сократ жазбаша еңбектер қалдырмаған, оның философиялық көзқарастары бізге Платон, Аристотельдің еңбектері арқылы жетті. Сократ ауызша пікірталастырып, диалог арқылы өзінің қарсыластарын қарастырылып отырған мәселе туралы жаңа, тың білімге сендіруге тырысты. Оның қағидалары: «Мен өзімнің түк білмейтіндігімді білемін» және «Өзіңді өзің танып-біл». ==== Киниктер философиясы ==== Киниктер философиясының («Киносарг» деп аталған гимназияның атымен аталып кеткен, аудармасы – «көреген ит») негізін қалаушы Антисфеннің (б.д.д. 444-368 жж.) пікірінше, нақты өмір сүретін тек жеке заттар ғана, ал жалпы ұғымдар заттардың қандай зат екенін анықтайтын сөз ғана. Антисфен өзінің ұстазы Сократтың рақымшылық, ізгілік, басқа туралы ілімін ілгері қарай жалғастырып, түкке тұрмайтын құндылығы жоқ байлық, денсаулық, т.б. сияқты игіліктермен салыстырғанда, рақымшылық – ең құнды және жалғыз ғана игілік деп уағыздаған. Себебі, адам өзінің негізгі мақсаты бақытқа тек рақымшылық арқылы жетуге болады. Рақымшыл болу үшін ол туралы көп сөздің, немесе көп білімнің қажеті жоқ, ол – тек іс-әрекет арқылы ғана көрінеді. Материалдық тұрмыс қасиеттерін елемей, қоғамда қалыптасқан әдет-дәстүрлерді мысқылдай отырып, нағыз данышпандық, рақымшылық, бақытты іздеген Антисфеннің ізбасары Диоген Синопский (б.д.д. 412-323 жж.) киниктердің этикалық ілімін өз өмірінің негізгі қағидасы етіп қабылдаған, осыған байланысты өзінің артынан көптеген анекдотқа ұқсас әңгімелер қалдырған ойшыл. Мысалы, ол туралы замандастары былай дейді. Бірде, базар алаңында, бөшкеде отырған Диогеннен Ұлы Александр сіздің қандай өтінішіңіз болса да орындауға әзірмін деп сұрағанда, ол – күнді қалқаламаңыз деп жауап беріпті. Ол өте кедей тұрғанына қарамастан, киниктердің түсінігінше рақымшылыққа, бақытқа, шынайы бостандыққа жеткізбейтін адамдардың кемшіліктерін сынап, ляззатқа деген құмарлықты жек көрудің өзі – ляззат деп уағыздаған. Тал түсте фонарь ұстап базар алаңында «халық-көп, адам аз екен» деген сөзі осы пікірді нақтылайтын сияқты. ==== Атомистер ілімі ==== Бұл бағытқа ежелгі грек ойшылдары [[Левкипп]], [[Демокрит]], [[Эпикур]] және ежелгі Рим өкілі [[Лукреций Кар]], т.б. жатады. Бұл ойшылдардың шығармаларында, кейін материалистік бағыт деп аталып кеткен дүниетанымдық көзқарас толығымен қалыптасып, өзіндік ерекшеліктері бар философиялық ілімге айналды. Атомистік бағыттың қалыптасуына үлкен үлес қосқан ойшыл Левкипп (шамамен б.д.д. V ғ.) болды. Ол әлем бөлінбейтін ұсақ бөлшектерден, «атомдардан» тұрады және олар бос кеңістікте алақұйын қозғалыста болады да, бір-бірімен байланысқа түсіп, жеке денелерді құрайды. Левкиптің бұл пікірлері Демокрит ілімінің қалыптасуына зор әсер етті. Демокрит (шамамен б.д.д. 460-371 жж.) 70-тен астам шығармалар жазған: «Пифагор», «Планеталар туралы», «Табиғат туралы», «Адам табиғаты туралы», «Ақыл-ой туралы», «Үлкен әлем құрылысы», «Кіші әлем құрылысы», т.б. Демокриттің ілімінше, дүниенің бастамасы – атомдар (шын болмыс) және бос кеңістік (бейболмыс). Болмыс пен бейболмыс бір-біріне қарама-қарсы құбылыстар. Атомдар бос кеңістікте соқтығысып, бір-бірімен бірігіп және байланысып, заттар әлемін құрайды. [[Платон]] (б.д.д. 427-347 жж.) Сократтан дәріс алған, оның ілімін әрі қарай жалғастырушы, өзінің терең де мағыналық философиялық ойларымен жалпы философия ғылымының дамуына үлкен әсер еткен ғұлама-ойшыл. Платон оның лақап аты (жалпақ, кең деген мағына береді), шын аты – Аристокл. Негізгі шығармалары: «Апология» (Сократты қорғау), «Критон» (заңды сыйлау туралы), «Кратил» (тіл туралы), «Заңдар», т.б. Платон пікірінше, шын болмыс-ақылмен ғана білуге болатын денесіз идеялар әлемі. Оның ілімі бойынша идея мен материядан басқа үшінші бастама – әлемдік рух, немесе космос рухы шығармашылық күштің, қозғалыстың, тіршіліктің, жанның, сананың және таным процесінің қайнар көзі ретінде идеялар әлемі мен заттар әлемін қосып, байланыстырады. Платон мәдениет тарихында өшпес із қалдырған ұлы ойшыл. Ежелгі Греция философиясының биік шыңдарының бірі ұлы ғұлама [[Аристотель]] (б.д.д. 384-322 жж.) болды. Ол философияның өз алдына ғылым ретінде қалыптасуының негізін қалап, өз еңбектерінде басқа ғылымдардың мәселелерін философия тұрғысынан қараған алғашқы ойшыл-философ. Аристотель сол кездегі ғылымдардың барлық саласында ат салысып, көптеген еңбектер жазып қалдырған: «Категориялар», «Аналитика» (І-ІІ томдар), «Топика», «Физика», «Метафизика», «Этикалық трактаттар», «Саясат», «Риторика», «Поэтика», т.б. Өзінің ілімін Аристотель мәнділікті болмыс деп қарастырудан бастайды да, оны сол болмыстың өзіне тән категориялары арқылы түсіндіруге тырысады, (түр-форма, мән, сапа, сан, материя, қозғалыс, уақыт, т.б.). Аристотельдің пікірінше, адамдар «қоғамдық жануарлар». Отбасының, қоғамның табиғи дамуының арқасында мемлекет пайда болады. Мемлекеттің табиғаттан айырмашылығы, онда көптеген әлеуметтік, т.б. қатынастардың өріс алғандығы. == Орта ғасырлық философия == {{main|Ортағасыр философиясы}} Құлиеленушілік қоғам күйреп, оның орнына Батыс Еуропа елдерінің қай-қайсысында да феодалдық қоғамдық қатынастар қалыптасып, христиан дінінің кең етек алып, тарауына байланысты, «шіркеу әкейлері» мен «пұтқа табынушылар» философиясының арасындағы мәмлеге келмес күрестің өрбу деңгейіне байланысты ортағасырлық философияны негізгі үш кезеңге бөліп қарастырады. Біздің заманымыздағы ІІ ғасырынан бастап, алғашқы христиандық ойшылдардың ілімдерін жиынтықтап, кейін апологетика (қорғау) деп аталып кеткен діни-философиялық бағыт пайда болады. Негізгі өкілдері: Юстин Мученик, Тициан, Тертуллаин Квинт Септимий Флоренс, т.б. Олар өз ілімдерінде христиан діні ежелгі грек философиясы сияқты жалпыадамзат алдында тұрған маңызды да күрделі мәселелерді көтеріп, оларға ежелгі грек философтарынан гөрі тереңірек, ауқымды және ұтымдырақ жауап береді, сондықтан да оларды христиан дініне сенбейтін билеушілер мен ғалымдардың сынауы негізсіз деген пікірді басшылыққа ала отырып, жаңа грек философиясының орнын басатын христиандық діни-философия жасауға бар күштерін салды. === Патристика === Патристика (pater-әке) деп шіркеу әкейлерінің діни философиялық ілімдерін айтады (ІІІ-VІ ғғ.). Негізгі өкілдері: Климент Александрийский, Амвросий, Августин Блаженный, т.б. Мысалы, Августиннің көтерген басты мәселесі – христиан діннің артықшылығын дәлелдеу арқылы, шіркеудің жанды билеуге құқықтығы. Ол – аспан мен жер арасын байланыстырушы деген сияқты идеяларды дәлелдеу үшін манихеялық, скептицизмдік және неоплатонизм қағидаларын басшылыққа алды. Августиннің ілімі бойынша, адам дүниеге келмей тұрып тағы басқа оның іс-әрекеттері, қылықтары құдайдың ерік-жігерімен белгіленіп қойған. === Схоластика === Ортағасырлық философияның схоластика деп аталған кезеңі Еуропа тарихында Рим империясының күйреуінен бастап Қайта өрлеу дәуіріне дейінгі 600-700 жылдай уақытты қамтиды. Бұл кезеңде егемендік алған көптеген Еуропа елдерінде (Италия, Франция, Англия, Германия, т.б.) феодалдық қарым-қатынастар қалыптасып, христиан дінін қоғамдық өмірдің барлық салаларында өктемдік кқрсетіп, шіркеудің сауаттылықтың қолжазбалар сақтау ісінің ошағына айналған мезгілі болатын. Осы жағдайда философия өзінің барлық ақыл-ой, күшін христиан догматтарын негіздеуге жұмсап, дін ілімінің күңіне айналған-ды. Орта ғасырлық философтар екі топқа бөлінді: # реалистер, # номиналистер: жалпы ұғымдар (универсалийлер) жеке заттардан тәуелсіз, олардан бұрын пайда болған, бүкіл тіршіліктің мәні жаратушы құдай деді. (Фома Аквинский 1225-1274 ж.ж.); б) жалпы ұғымдар өздігінше дербес өмір сүре алмайды. Тек нақты, жеке заттар ғана шын өмір сүреді, сондықтан олар алғашқы (Росцелин 1050-1112 ж.ж.) == Орта Азия халықтарының философиясы == Орта ғасырлық Шығыста VІІІ-ІХ ғасырларда Батыс Еуропаның мәдениеттік даму деңгейі төмен дәрежеде қалып қойған кезде араб тілді философия, араб мәдениеті кең өркен жайды. Ол ислам дінінің пайда болуымен де байланысты болды. Феодализм дәуірінде ортағасырлық өркениеттің бір ошағы болған Орта Азияда [[әл-Хорезми]] (ІХ ғ.), [[әл-Фараби]] (870-950 ж. шамасы), [[әл-Бируни]] (973-1037 ж. шамасы), [[Ибн Сина]] (Авиценна, 980-1037 ж. шамасы), [[Омар Хайям]] (1040-1123) сияқты өз заманының ғұлама ғалымдары, ірі философ, ойшылдары өмір сүрді. ІХ-Х ғ. Орта Азия халықтары араб халифатының үстемдігінен құтылып, жергілікті феодалдық мемлекеттер пайда болды. Осы кезде мұнда жаратылыстану ғылымдары айтарлықтай күшті дамыды. Хорезмдік математик, астроном әрі географ [[әл-Хорезми]] үнді, грек және араб жерлерінде математиканы дамыта отырып, ғылымның жаңа саласы – алгебраны бірінші болып жасады. Оның «Астрономиялық таблицалар», «Күн сағаты жайлы трактаттар», «Жердің келбеті», т.б. шығармалары латын тіліне аударылып, Шығыс пен Батыс математикасы мен астрономиясының қалыптасып, дамуында үлкен рөл атқарды. Қазақ жерінен, оның ішінде [[Отырар]] қаласынан шыққан атақты математик, әрі философ Әбу Насыр Мұхаммед ибн Тархан ибн Узлаг әл-Фараби ат-Түрки – Аристотельден кейінгі «Екінші ұстаз» атанған данышпан ойшылдың толық есімі осындай. Ол Сырдарияның Арысқа құятын тұсындағы көне Отырар қаласында (арабша Фараб) әскербасы әмір қызметшісінің отбасында дүниеге келді. Ортағасырлық көптеген ойшылдар сияқты ол да дүниенің бастапқы жаратушысы құдай деп білді. Әл-Фарабидің пікірінше, материалдық дүние алты табиғи денеден немесе элементтерден (қарапайым элементтерден, минералдардан, өсімдіктерден, жануарлардан, адамдардан және әлемдік денелерден) тұрады. Әл-Фараби өз заманында мәлім болған ғылым салдарын әрі қарай дамытып, 160 шамасында трактат жазған. Негізгі шығармалары: «Математикалық трактаттары», «Философиялық трактаттары», «Логикалық трактаттары», «Этикалық трактаттары» және т.б. Жалпы алғанда, әл-Фараби – Шығыс мәдениетінің алып тұлғасы, ол дүниежүзілік өркениетте өзінің қадірлі орнын алады. Оның рухани мұрасы өзінің ұлы ізбасарлары Ибн-Синаға, Бируниге, Жүсіп Баласағұнға және т.б. суалмайтын қайнар болды. Әл-Бируни ғылымның түрлі салаларынан көптеген еңбектер, оның ішінде «Ертедегі халықтар хронологиясын», «Үнді суреттемесін», т.б. жазды. Философиялық көзқарасы бойынша ол да идеалист болды, дегенмен өзінің жаратылыстану шығармаларында әл-Фараби сияқты кең құлашты ғалым бірқатар материалистік пікірлер айтты. Феодалдық Орта Азияның аса көрнекті ғалымы әрі философы, бұқаралық Ибн Сина (Авиценна) есімі кең тараған ұлы энциклопедист ғалымдардың бірі. Ол айналыспаған ғылым саласы кемде-кем. Алайда, оның данышпан ой-өрісі әсіресе екі салада – медицина мен философияда айрықша көрінді. Негізгі еңбегі: «Дәрігерлік ғылымның қағидалары», «Айығу кітабы». Ол философияны үшке бөледі: физикаға (табиғат жайлы ілім), логикаға (табиғат пен адамды танып білу жайлы ілім) және метафизикаға (тұтас болмысты танып білу жайлы ілім). Көрнекті математик, астроном, ақын әрі ойшыл Омар Хайям мұсылмандық теологияның діни қағидаларын аямай сынға алып, жан өлмейді және ол дүниеде мәңгі өмір сүреді деген түсініктерді теріске шығарды. Қорыта келгенде, Орта Азияның орта ғасырлардағы ойшылдары мен ғалымдарының философиялық және жаратылыстанулық-ғылыми көзқарастары Шығыс пен Батыс философиясының ілгері дамуына зор әсерін тигізді. == [[Ренессанс]] философиясы == {{main|Ренессанс философиясы}} ХV ғасырдың аяғында өндірістің, сауданың, әскери саланың жедел қарқынымен өсуі – техниканың, табиғаттану ғылымдарының, математиканың, механиканың дамуына себепші болды. Қолөнер өндірісінен машина өндірісіне өту басталды. Капиталистік өндірістік қатынастардың одан әрі дамуы ХV ғ. аяғы мен XVI ғ. басында ұлы географиялық жаңалықтардың ашылуына алып келді. Мұның бәрі сайып келгенде ақыл-ойдың схоластикалық ойлаудан азат болып, дүниетанудың жаратылыстану ғылыми тәсілдеріне көшуін талап етті. Бұл бағытты Қайта өрлеу дәуірінің аса ірі ойшылдары Н.Кузанский (1401-1464), Н.Коперник (1473-1543), Дж. Бруно (1548-1600), Г.Галилей (1564-1642) және т.б. жақтады. Бұл дәуірде жаңа мәдениет – гуманизм пайда болды. Жалпы алғанда Қайта өрлеу философиясы негізгі үш бағытта дамыды: * Біріншісі (Н.Кузанский, П.Мирандолла, Леонардо да Винчи, т.б.) адамның еркін, бостандығын өздерінің философиялық ілімдерінің негізгі өзегі етіп қабылдап, рухани өмірде, мәдениетте ''гуманизм'' (адам сүйгіштік) деген бағытты дүниеге әкелді. * Екіншісі (Т.Компанелла, Т.Мор), қоғамдық құрылысты сынап, ''утопиялық социалистік идеяға'' бой ұрады. * Үшіншісі (Н.Коперник, Д.Бруно, Г.Галилей), табиғаттану ғылымдарының жетістіктеріне сүйене отырып, христиан дінінің әлемнің пайда болуы және оның құрылысы туралы іліміне сәйкес келмейтін, табиғат құбылыстарын өз заңдылықтарына сүйеніп түсіндіруге болатын көзқарастың дамуына үлкен әсер еткен революциялық жаңалықтар ашты. == XVII ғасырдағы ғылыми революция және философия == Жаңа заман философиясы мен мәдениетінің дамуына Ренессанс (Жаңғыру) үлкен ықпалын тигізді. Ренессанс дәуірінде білімнің қарқынды дамуы, антик мәдениетін қайта жаңғырту, жаратылыстанымдық ғылымдардың пайда болуы сияқты құбылыстар орын алды. XVI-XVII ғ.ғ. Батыс Еуропадағы дамыған елдерде феодалдық қоғамдық қатынастар біртіндеп ыдырап, капиталистік өндірістік қарым-қатынастар өмірге келіп, жаңа қоғамдық тап-буржуазия дербес әлеуметтік күшке айнала бастады. XVII ғасырдағы материализм механистік және метафизикалық сипатта болды, өйткені ол кездегі ең дамыған ғылымдар механика мен математика еді. Сондықтан философияның ғылымға қатынасын анықтау көптеген философтардың маңызды міндетіне айналды. Осыған орай философ-эмпитистер Локк және Юм, трансценденталист Кант философия мен жаратылыстану арасындағы шекараны демаркациялау туралы мәселені шешумен айналысты. Ағылшын философы [[Фрэнсис Бэкон|Ф.Бэкон]] (1561-1626) – жаңа заман материализмнің негізін салушы болып есептеледі. Жаңа ғылымның міндеті – адамның табиғатқа үстемдігін арттыру, ал ол үшін ғылым заңдарын танып-біліп, соларға сәйкес әрекет ету болды. Ф.Бэкон жаңа философия методологиясының мынадай принциптерін ұсынады: * табиғатты зерттеудегі объективтілік; * ғылыми және философиялық әдістің өзіндік құндылығы; * табиғаттан технологиялық үстемдік; * табиғи әлемді зерттеудің индуктивті әдісі. Бэконның пікірінше ғылым адамның табиғаттан үстемдігін қамтамасыз етеді және бақытты қоғам құрудың алғышарттарын қалыптастырады: * ағылшын философы [[Томас Гоббс|Т.Гоббс]] (1588-1679). Материя, оның пікірінше, мәңгі, бірінші, ал жеке денелер екінші. * француз философы [[Рене Декарт|Р.Декарт]] (1596-1650) керісінше, бірінші орынға ақыл-ойды қойып, тәжірибенің рөлін төмендетті – оны ақыл-ой нәтижелерін жай тәжірибеде тексеру ғана деп қарады. * Нидерланд философы – [[Бенедикт Спиноза|Б.Спиноза]] (16362-1677) философияға геометриялық әдісті енгізді. Спиноза табиғат қана шын өмір сүреді деп санады. Діннің шығу себебін ол адамдардың надандығынан, белгісіз болашақ алдындағы қорқынышынан іздейді. * [[Джон Локк]] (1632-1704) – ағылшын материализмнің ірі өкілі, ол білімді діни сенімге бағындыруға қарсы шықты. * Ағылшындық идеалист [[Джордж Беркли|Дж.Беркли]] (1685-1753) материализмді теріске шығарды. * Ағылшынның екінші бір субъективтік идеалисі [[Дэвид Юм|Д.Юм]] (1711-1776) Берклидың ілімін агностицизм бағытында дамытты. Жинақтай айтқанда, Беркли және басқа идеалистер материалистік көзқарастың дамуына кедергі жасауға тырысқанымен, оның ілгері жылжуын тоқтата алмады. == Ағартушылық философиясы және француз материализмі == XVII-XVIII ғ.ғ. алғашында Англияда, содан соң Францияда, кейінен Германияда феодалдық қоғам идеологиясына қарсы, адамның ақыл-ой бостандығы үшін күресте ағартушылық деп аталатын кең ауқымды философиялық ағым пайда болды. Ағылшын ағартушысы [[Джон Толанд|Дж.Толанд]] (1670-1722), француз ағартушылары [[Пьер Гассенди]] (1592-1655), [[Шарль Луи де Монтескье]] (1689-1755), [[Вольтер]] (1694-1778), [[Этьен Бонно де Кондильяк|Кондильяк]] (1715-1780), [[Жан-Жак Руссо|Руссо]] (1712-1778), неміс ағартушылары [[Христиан фон Вольф|Х.Вольф]] (1679-1754), [[Готхольд Эфраим Лессинг|Лессинг]] (1729-1781), Гете (1748-1832), т.б. діни сенімге шек қойып, ақыл-ой мен ғылыми дүниеге көзқарасқа кең жол ашу, моральды діннің «қамқоршылығынан» азат ету, сөйтіп, ақыл-ойдың табиғи дамуына жол ашу үшін күресті. XVIII ғ. орта шенінен бастап әсіресе Францияда буржуазиялық революцияны идеологиялық жағынан әзірлеуде материалистер Д.Дидро (1713-1784), Ж.О.Ламетри (1709-1751), П.А.Гольбах (1723-1789) және К.А.Гельвеций (1715-1771) аса маңызды рөл атқарды. Олар сол кездегі Франциядағы саяси-әлеуметтік құрылыспен аяусыз күресті. == Классикалық неміс философиясы == Классикалық неміс философиясының негізін салушы И.Кант (1724-1804) болды. Өзінің творчестволық қызметінің бастапқы кезеңінде И.Кант жаратылыстану мәселелерін зерттеп, оларды материалистік тұрғыдан шешті. И.Кант даулист болды, өйткені ол материалдық нәрселердің объективті өмір сүретіндігін мойындады, алайда олар мәнін танып-білуге болмайтын «өзіндік зат» болып табылады деді. Ол заттармен қатар өмір сүретін құбылыстар дүниесі, немесе табиғат, адам санасынан тәуелсіз, өздігінше өмір сүре алмайды – ол «өзіндік заттардың» сезім мүшелеріне әсер етуі нәтижесінде пайда болады, демек, ол адам сезімдерінің жиынтығынан басқа ештеңе емес, дейді Кант. Канттан кейін классикалық неміс философиясын дамытқан И.Г.Фихтенің (1762-1814) және Ф.Шеллингтің (1775-1854) идеалистік ой-пікірлері өзінің логикалық жалғасын Г.Гегель (1770-1831) философиясынан тапты. Гегель дүниеде өмір сүретін барлық нәрсені негізгі ұғымдардың қозғалысы – абсолюттік идеяның дамуы деп санады. Гегельдің философиясы – сана, рух алғашқы, бірінші, ал материя, табиғат екінші туынды, тәуелді деп дәлелдейтін объективтік идеализмнің айқын түрі болып табылады. Л.Фейербах (1804-1872) материализмді бұрынғы қалпына келтірді, бірақ ол диалектиканы жоққа шығарды. == Орыс философиясы == {{main|Орыс философиясы}} Ресейде философиялық ой-пікірдің өз дәстүрлері мен ерекшелітері бар. Олар, көбінесе, Ресейде ғасырлар бойы орын алған мәдени-әлеуметтік процестерге байланысты. Орыс философиясындағы материалистік дәстүрлер Ломоносовтан басталады. М.В.Ломоносов (1711-1765) аты әлемге әйгілі бірінші орыс ойшылы, ғалымы, ғылымның сан-саласын дәйекті дамытқан данышпан (материалист). Философияның негізгі мәселесін материалистік тұрғыдан шеше отырып, Ломоносов материя атомдардан тұрады, ал атомдар өзара қосылыса келе молекулаларды құрайды, ал соңғылардың қосылысынан аралық заттар түзіледі деп есептеді. Әлеуметтік өмірді түсіндіруде Ломоносов ағартушылық, гуманистік көзқарасты ұстады. Сондай-ақ оның көзқарасында деизмнің элементтері де бар еді. Ломоносов сияқты А.Н.Радищев те (1749-1802) дүниенің материалдығын, атап айтқанда қозғалыс материяның негізгі бір қасиеті екенін уағыздады. Орыс философиясының тарихында ХІХ ғасырдағы революцияшыл демократтардың материализмі мен диалектикалық ой-пікірлері ерекше орын алады. Бұл философияның басты өкілдері, көрнекті орыс материалистері В.Г.Белинский, А.И.Герцен, Н.Г.Чернышевский, Н.А.Добролюбов, Д.И.Писарев тек теория жүзінде емес, сондай-ақ патшалық Ресейде 40-60 жылдары пісіп жетіліп келе жатқан шаруалар революциясының идеологтары болды. == ХІХ ғасырдағы қазақ ағартушыларының дүниетанымдық көзқарасы == Ресейге күштеп қосылу нәтижесінде Қазақстанда өндіргіш күштер мен халық ағарту ісін ұйымдастыру және басқаруда ілгерілеу байқалды. Орыс революционер демократтарының идеалдары Қазақстан ағартушы демократтарының жанына жақын келді. Олардың кейбірі (Уәлиханов, Абай, Алтынсарин) Н.Г.Чернышевскийдің, Н.А.Добролюбовтың, А.И.Герценнің, В.Г.Белинскийдің еңбектерімен, ал кейбірі (Уәлиханов, Абай) авторларымен таныс болатын. Қазақ ағартушылығының негізін салушы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] (1835-1865) – демократиялық ұлттық мәдениетіміздің көрнекті өкілі. Энциклопедист-ғалым, шығыстанушы, саяхатшы, публицист және қоғам қайраткері Шоқан Уәлиханов өз бойында шын мәнінде еуропалық білімділік пен Шығыс халықтарының мәдениеті жайлы терең түсінікті үйлестірді және қысқа ғұмырында мол да жан-жақты шығармашылық мұра қалдырды. Ш.Уәлиханов тікелей философиялық мәселелер жөнінде еңбектер жазбаған, алайда, көптеген шығармаларынан философиялық пікірлері мен тұжырымдарын байқауға болады. Ол «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы», «Даладағы мұсылмандық жөнінде», «Тәңір (құдай)» деген еңбектерінде философияның негізгі мәселесіне қатысты пікірлер айтады. === Қазақ ағарту ісінің көрнекті өкілі, педагог-жаңашыл және жазушы Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) === Ыбырай дүниетанымы қалыптасуына халық ауыз әдебиеті, прогрессивті орыс мәдениеті мен Еуропа ойшылдарының еңбектері өз әсерін тигізді. Ыбырайдың көптеген өлеңдері мен әңгімелерінен оның қоршаған дүниенің санадан тыс және тәуелсіз өмір сүретіндігін мойындайтынын байқаймыз. «Жаз», «Өзен» сияқты өлеңдерінде табиғатты өзінше тамашалау ғана емес, сонымен бірге оның адам санасынан тыс және тәуелсіз екендігі сезіледі. Екіншіден, Ыбырай дүниені жаратушы құдай деп біледі. («Жаратқан мұнша таңсық жаббар құдай!», «Жаратты неше алуан жұрт бір құдайым» деген өлең шумақтарында, «Мұсылманшылдықтың тұтқасында», т.б. еңбектерінде осы пікірді қуаттайды). Алтынсариннің этикалық және эстетикалық көзқарастары құндылығы және маңызы жағынан ерекше орын алады. Жастарды инабаттылық пен адамгершілікке тәрбиелейтін шығармалары ерекше орын алады. Еңбекті сүю, үлкенді құрметтеу, мейірімділік, кішіпейілділік сияқты қасиеттерді қырда өскен балаларға әңгіме, мысалдар арқылы жеткізе білді. Қазақ ағарту ісінде, қазақ халқының бүкіл прогрессивті мәдениеті тарихында үлкен орын алған ұлы ақын, ойшыл-демократ, сазгер Абай Құнанбайұлы (1845-1904) болды. Оның шығармашылық мұрасы өлең, поэма, философиялық проза, аудармалар мен әндерден тұрады. Абай – қазақ әдебиетінде сыншыл реализмнің негізін салушы. Дүниетанымдық мәселеде ол деизмге жақын. Құдай – өз заңдары бойынша дамып жататын өлшемнің алғашқы себепшісі деп түсінді. Дінбасыларының насихаттап жүрген соқыр сеніміне Абай ақылмен тануды қарсы қойды. Абай Құнанбаев өзінің аса дарындылығы, ой-өрісінің тереңдігі, халқына деген қамқорлығымен әлемге танымал болды. Абайдың дүниеге көзқарасы ойы мен қыры мол, күрделі. Оны біржақты бағалап, бір бояумен көрсету мүмкін емес. Абай шығармаларындағы негізгі тақырып моральдық мәселелер десек, қателеспейміз. Еңбекке, ғылымға мойын бұрмай, ауыл арасында бос қыдырумен күнін өткізген пысықсымақтар жөнінде: :«Осындай сидаң жігіт елде мол-ақ, :Бәрі де шаруаға келеді олақ. :Сырын түзер біреу жоқ, сыртын түзеп, :Бар өнері – қу борбай сымпыс шолақ», — деп өмірін бос өткізіп жүрген жастарды қатты сынайды. Әсіресе, пайдасы үшін арын сатқан, екіжүзді адамдарға жиіркенішпен қарайды. Жастарды азғырып, ру тартысы, болыс сайлауының партия таласына баурап жүрген ауыл атқамінерлеріне: :«Ары кеткен алдамыш :Мені-ақ алда, сөкпейін. :Балы тамған жас қамыс, :Ормасайшы көктейін», — — деп ренішін білдіреді. Жастарға ғылым таппай мақтанбауды, өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ сияқты мінездерден аулақ болуды кеңес етеді. Қоғам өмірін түсінуді Абайдың көзқарасы, әрине, идеалистік тұрғыда болды. Абай – ұлы гуманист. Абстрактылы, утопиялық сарынды гуманист. Абай ілімін одан әрі жалғастырған қазақтың рухани мәдениеті мен менталитетінде өшпес із қалдырған алып тұлғаның бірі – Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858-1931). Оның шығармашылығының негізгі тақырыбы мораль философиясы мен мәдениет ілімін қамтиды. Шәкәрім Абайдың немере інісі және ұлы ақынның мұрасына сүйенген. Ол арнайы оқу орнында оқымаса да араб, парсы, орыс, шағатай тілдерін өз бетімен үйреніп, сол тілдердегі шығармалардан дала ойшылы тұрғысынан ой қорытқан: :«Жасымнан жетік білдім түрік тілін, :Сол тілге аударылған барлық білім. :Ерінбей еңбек еттім, еңбек жанды, :Жарқырап қараңғыда туып күнім. :Оятқан мені ерте – Шығыс жыры, :Айнадай айқын болды әлем сыры. :Талпынып орыс тілін үйренумен, :Надандықтың тазарып кетті кірі». Абай сияқты Шәкәрім де қазақ елін қалай өркениетті, мәдениетті елдер қатарына қосамын деп талпынады. Шәкәрімнің рухани ізденісінде ежелгі сақ-түрік заманынан қалыптасқан ғарыштық дүниетаным ерекше орын алады. Тәңірі, Нұр, Күн,Табиғат – ол үшін қасиетті, киелі ұғымдар. Шәкәрімнің «Үш анық» атты шығармасы негізгі философиялық шығармалардың бірі болып табылады. Басқа шығармалары: «Еңлік-Кебек», «Қалқаман-Мамыр», «Қодардың өлімі», «Нартайлақ-Айсұлу», «Мұтылғанның өмірі» поэмалары, «Қазақтардың кітабы» (этнофилософиялық), «[[Мұсылмандық шарты (шығарма)|Мұсылмандық шарты]]», «Үш анық» философиялық трактаттары, «Әділ-Мария» көлемді романы, «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі», тарихи шығармасы және т.б. Ал, енді Шәкәрімнен кейінгі қазақ философиясын дамытуда үлкен өзіндік орны бар қазақ зиялылары: Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев, Мұстафа Шоқай. lnuvrs6el3rcw5zpngsksyjssa5i1f7 3610771 3610740 2026-05-29T01:56:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3143378 wikitext text/x-wiki {{Философия тарихы}} '''Философиялық ғылымының тарихы''' — философияның тарихи типтерін зерттейтін философияның бөлімшесі. Философия тарихын зерттеудің басты мәселесі – тарихта өткен философтардың ой-пікірлерін, тұжырымдары мен айқындамаларын белгілі бір білімдік жүйеге лайықтап, осы заманға бұрмаламай жеткізу.[[Сурет:Philly_Thinker.JPG|thumb|left|200px]]Белгілі бір адамдардың дербес қызметі ретінде философия ежелгі шығыс елдерінде – Қытайда, Индияда, т.б. елдерде, кейінірек антика дәуірінде ежелгі Греция топырағында қалыптаса бастаған. Бірақ, оның түпкі туындайтын түбірі адамдардың әлемдегі айрықша болмысында, дүниеге өзіндік қатынасында жатуы тиіс. Ол қатынас жануарлардың өзін қоршаған табиғи ортаға қатынасынан мүлдем өзгеше. Жануарлар табиғи дамудың төл туындысы, белгілі бір географиялық ортамен тікелей үйлескен, олар өздерін табиғаттан бөліп, оған бір бөгде күштей сырт қатынас жасай алмайды. Сондықтан олар үшін табиғатты игеру, оны түсіну, ішкі сырына қанығу мәселесі тұрған жоқ. Адамдар болса, ортаға тікелей бейімделудің нәтижесінде емес, сол ортаны игеру қызметі нәтижесінде, оған дәнекерлі, құрал-саймандар арқылы, өзара қоғамдасу арқылы қатынасады. Бұл процесс өзі атқаратын іс-әрекеттерді де, оның өзгеретін объектісін де және ақырында өзінің кім екенін де белгілі дәрежеде көре білуді, түсіне білуді де қажет етеді. Осыған орай адам табиғатқа, жалпы әлемге солардың тек бір бөлшегі ғана емес, олардан біршама бөгделенген, оқшауланған сырт күштей қатынас жасай алады. Сол арқылы ол өзін де өзгертіп, өзінің мүмкіндіктерін ортаның мүмкіндіктерімен ұштастырады, өзіне де сырт көзбен қарай алады. Бұл, әрине, адамдардың тарихында өзгере беретін жағдай. Дүниетаным, дүниеге көзқарас дегеніміз – айнала қоршаған орта, бүкіл әлем, тұтас дүние туралы, ондағы адамның орны, тіршіліктің мән-мағынасы туралы көзқарастардың, пікірлер мен түсініктердің жүйеленген жиынтығы. Дүниеге көзқарас адам қоғамымен бірге пайда болған қоғамдық тарихи құбылыс. Оның шығуының қайнар көзі – өмірдің өзі, адамның тіршілік болмысы. Дүниеге көзқарастың негізгі ұғымдары – «дүние» және «адам». Олар ажырамас бірлікте. Яғни, адамнан бөлектенген дүние және табиғат, сондай-ақ сыртқы дүниемен салыстырылмаған адамның іс-әрекеті, ішкі рухани өмірі, әрқайсысы өз бетінше дүниетанымды құрай алмайды. Дүниеге қатынасы арқылы адам өзінің тағдыры мен өмірлік позициясын, сүйіспеншілігі мен сенімі туралы белгілі бір көзқарастар аумағын кеңейтеді. Адам мен дүние арақатынастары бір-бірімен жаңа байланыста қаралған сайын, сыртқы материалдық әлем және ішкі рухани дүние туралы түсініктер тиянақталынады. Осыдан келіп дүниеге көзқараста, біріншіден, әлем, табиғат және қоғам туралы, олардың бірлігі туралы, екіншіден, адам және оның дүниедегі орны туралы, үшіншіден, болмыс пен болашақтың мән-жайы туралы көңілге қонымды түсініктер қалыптаса бастайды. Дүниетанымның тұтастығын құрастыратын негіз – білім. Білім адамның көкірегіне қоныс теуіп, санасына ұялап, оның өмір тәжірибесінің елегінен өтіп барып, сенімге айналады. Сенім дегеніміз – дүниеге көзқарастың түп қазығы, бағыттаушысы, адамның өз позициясына, тоқыған ойына, істеген ісіне, ұмтылған мұрат-мақсатына деген беріктігі. Сенімі берік адамның көзқарасы, дүниетанымы нақты, ісі қонымды, бағыты қашан да айқын. Дүниеге көзқарастың қалыптасуы табиғи, әлеуметтік және нақты мәдени ортаға тәуелді. Дүниеге көзқарасты ғылыми және ғылыми емес, қарапайым деп бөлуге болады. Сөйтіп, қарапайым дүниетанымда мифологиялық, діни және ғылыми көзқарастар, материалистік және идеалистік ағымдар араласып жатады. Ал тарихи тұрғыдан алғанда дүниеге көзқарастың * мифологиялық, * діни, * натурфилософиялық және * философиялық түрлері қалыптасты. == Философияның тарихи типтері == [[Милет мектебі]] [[Пифагореизм]] [[Элеаттар]] [[Софисттер]] └──────────┴──────────┬─┴────────────┴──────────────────────┐ ┌─────────────────────┘ │ │ [[Атомистика]] [[Платонизм]] │ │ │ │ [[Аристотелизм]] │ │ │ │ │ [[Эпикуреизм]] │ [[Неоплатонизм]]─────────────────────┐ │ │ | │ │ │ [[Патристика]] │ │ │ │ └──────────────────────────┐ │ [[Шығыс аристотелизм]] │ │ │ ├────────────┘ │ │ [[Схоластика]] │ │ ├───────────([[Номинализм]])────────────────────────┐ [[Ренессанс гуманизмы]] │ ├──────────┘ [[Рационализм (философия)|Рационализм]] [[Эмпиризм]] │ │ │ └──────────┬────────────────────────────────────┤ [[Француз материализмы]] │ │ [[Кант ілімі]] [[Позитивизм]] ┌─────────────┼────────────────────────────────────┤ │ │ │ │ [[Гегель ілімі]] [[Феноменология (философия)|Феноменология]] [[Өмір философиясы]] [[Эмпириокритицизм]] │ └───────────┼──────────────────┤ │ │ │ │ [[Неопозитивизм]] [[Марксизм]] [[Экзистенциализм]] [[Герменевтика]] [[Аналитикалық философия]] == Ежелгі дәуір мәдениетінің дүниетанымы – миф == Миф – алғашқы қауым адамына тән ойлаудың бірінші бөлінбеген формасы. Мұнда поэзия мен ғылымның, дін мен моральдың, рационалды әсердің элементтері бар. Ежелгі миф-аңыздар алғашқы адамдардың тіршілігінің маңызды белгісіндей, олардың рәміздік мазмұны арқылы адамзат қоршаған ортаны және уақытты әрі игерді, әрі түсінді. Ағылшын тарихшысы Э.Б.Тайлор мифтердің мынадай түрлерін атап өтеді: * Философиялық немесе түсіндірмелік; * Нақтылы, бірақ бұрмаланған деректерге сүйенген мифтер; * Тарихи және аңыздық тұлғалар туралы мифтер; * Фантастикалық және метафоралық мифтер; * Саяси-әлеуметтік және тұрмыстық мифтер. Мифологиялық дүниетанымның кіндігі – кеңістік пен уақытты адаммен жақындастыру талпынысы, бағдары. Мифологиялық уақытта адам мен табиғаттың арасында алшақтық жоқ болды. Миф алғашқы адамдардың тіршілігінің ажырамас бір бөлігі болып табылады. Миф – адамның қауымдық санасының алғашқы қалыптасуының көрінісі. Ол ешбір құбылыстың түп негізін, шығу себебін ашпайды. Жазулы ақпарат жоқ кезде миф оның қызметін атқарған, адам мен дүниенің дәнекері болған. Сонымен, мифологиялық кезеңде адам мен табиғаттың арасындағы бірлік ерекше жоғары дәріптелді. Егіншілік пен бақташылық, тіпті, қолөнердің өзі ежелгі дәуір мәдениетінен табиғат пен сырлас болуды талап етті. Скиф – сақ өркениетіндегі «[[аң стилі]]<nowiki/>», қытайдың инь, ян бастамалары, Египет пен Шумердегі өліп, қайта тірілген құдай туралы аңыздар табиғат пен үйлесімдікке шақыратын рәміздер. Түрік халықтарының мифологиясында ғарыштың құрылымы былай бейнеленеді: жеті қабат Жер бар, онда Көктөбе тұр, Көктөбеде Көктерек өсіп тұр, ол Көккүмбезді тіреп тұр. Бұл бейне киіз үйдің құрылымына да ұқсас. Қазақтың әлем туралы түсінігінде әсерлі бейненің бірі – алып бәйтерек. Дүниежүзілік ағаш таңбасы өрлемдік қозғалысты, Жер мен Аспанның тығыз байланысын білдіреді. Осы биік бәйтеректен эпос батырлары аспан денелеріне өрмелеп жете алатын болған. Әлемдік ағаштың тағы бір атқаратын қызметі оның жоғары және орта дүниемен байланыстыруында. Тірілер әлемі өткен кезбен, аруақтармен қатынасын үзбейді. Көктеректің тамырлары жер астында орналасқан. Жасыл-желек өмірлік ағаш күш-қуат пен нәрді төменгі дүниеден алады. == Дін == Қазақтардың ата-тегі түріктердің басты құдайы – Көк Тәңірі. Оның рақымымен елді билеген қағандар «Аспанда туған және Күнмен, Аймен безендіріліген» деп аталған. Түрік жазуларында көшпенділердің барлық жеңістері Көк Тәңірімен байланыстырылған. Аспанды және оның шырақтарын қадірлеу түрік өркениетіне жататын барлық халықтардың дүниетанымының маңызды белгісі. Мысалы, «[[Оғызнама]]<nowiki/>» эпосында Оғыз қаған өз балаларының атын Көк, Күн, Ай, Жұлдыз, Тау, Теңіз деп қойғаны мәлім. Мұның бәрі ертедегі адамдардың жерге, суға, тауға, ағашқа, жануарларға және ата-бабалар рухына сыйынатын көзқарастары. Кейін Құдай адамдарға кітап (Құран, Библия) «сыйлаған» соң, мифологиялық дүниетанымды дін мен философия ығыстырды. Діни негіздегі дүние көзқарасы мифологиялық сананың табиғи жалғасы. Діни дүниетаным табиғаттан тыс, құдіретті күшке адамның мүлтіксіз бағынуын уағыздайды. Адам санасында табиғи құбылыстардың бұрмаланған бейнесін туғызады, оны табиғатты өзгерту мүмкіндігінен шеттеуге бейімдейді. Дін объективтік шындықты адам басында бұрмалап, фантастикалық түрде бейнелейді. Діни қағидаларға қарағанда дүниеде қандай бір құбылыс болмасын оның тікелей тірегі, қозғаушысы өмірден тыс тұрған және оны жаратушысы күш (құдірет) екені. Ең бірінші діндер политеистік болған, діндердің ең жоғары сатысы таптық қоғамдарда пайда болып, содан бері келе жатқан монотеистік сенім. Үш ірі дүниежүзілік дін бар: буддизм, христиан, ислам діндері. Діннің пайда болуы ертедегі қауымдық адамдардың дүниетаным қабілеттерінің өте төмен болып, табиғат құбылыстарының сырын түсіне алмай, түрлі жағдайлардың себептерін рухани күш-құдіретке балағанын көрсетеді. * [[Буддизм]] б.з.д. VІ ғасырда пайда болады. Оның шығу тарихы принц Сиддхартха Гаутаманың есімімен тығыз байланысты. Буддизм ілімі бойынша, өмір – қасірет. Адам қандай әлеуметтік сатыда тұрса да аурудан, кәріліктен, өлімнен құтыла алмайды. Буддизм бойынша, өмірдің азаптары жайындағы қасиетті шындық мынадай: өмірге келу – азап, қартаю – азап, жүрегің қаламайтын адаммен қосылу – азап, жақсы көрген адамыңнан айрылысу – азап, көздеген мақсатына жете алмау – азап. Ал осы азаптардан құтылудың басты жолы – сегіз салалы қасиетті өмір жолын таңдап алу. Будда ілімі адамның бойындағы ізгілік, адамгершілік қасиеттерді одан әрі дамытуды насихаттайды. Онда былай делінген: «Бұл дүниеде өшпенділікті өшпенділікпен жеңуге болмайды, адам ашу-ызасын ақылға жеңдіріп, зұлымдықты қайырымдылықпен ауыздықтауы қажет. Ұрыста мың адамды жеңіп шығуға болады, ал нағыз жеңіс адамның өзін-өзі жеңіп шығуы болып табылады». * [[Христиан діні]] б.з. І ғасырда қалыптасты. 1054 жылы христиан діні: католик және православиелік болып екіге бөлінсе, ал ХVІ ғ. бұл діннің жаңа тармағы – протестанттық ағым пайда болды. Христиан діні – өзінің мазмұны мен мәні жағынан өзгеше жаңа мәдениеттің негізін қалауға ткелей себепкер болды. Бұл жаңа мәдениет адам тұлғасын мойындады, адамды құдайтағаланың жер бетіндегі пендесі, ал Иисус Христос адамзат баласының ең жақын қамқоршысы деп танылды. Библияда христиан Құдайы «Қазына Құдайы» деп аталды, өйткені мұндағы Құдай пұт емес, адам еркінің көрінісі емес, ол адамнан мүлде тәуелсіз өмір сүреді. «Құдай – ол нағыз махаббат» өйткені оның адамзат баласына деген махаббаты өте шексіз, ол еш уақытта да адамдарға жамандық пен жауыздық жасамайды. Зұлымдық пен жауыздық – адамдардың мән-мағынасыз өмірінің және бұл өмірде жасаған күнәлерінің жемісі. * [[Ислам]] (арабша Аллаға берілу, мойын ұсыну) діні Батыс Аравияда VІІ ғасырда таптық араб мемлекетінің құрылу кезеңінде пайда болды. Ислам діни ілімі Құранда баяндалған, оның мазмұны, аңыз бойынша, Құдайдың еркімен Мұхаммед пайғамбарға хабарланған. Ислам діні христиан діні мен иудаизмнің, ішінара манихейлік пен зороастризмнің әсеріне ұшырады. Исламның басты догматы бірден-бір ақиқат Құдай көк пен жерді жаратушы және ондағы бір нәрсенің бәрін жасаушы ретінде олардың үстінен өктемдік жүргізетін Алланы мойындау болып табылады. Мұсылманның бес парызы бар. Олардың біріншісі, діннің символы: «Алладан басқа Құдай жоқ, ал Мұхаммед – Құдайдың елшісі» деген сөздерді айту болып табылады. Одан әрі мұсылмандарға күнделікті намаз оқу, ораза тұту, салық (зекет) төлеу, сондай-ақ қажыға бару парыз етілген. Ислам негізінен екі бағытқа – суннизмге және шиизмге бөлінеді. Мұсылмандық діннің еуразиялық Далада таралуына байланысты көшпелі халықтардың ғарыш туралы түсінігі де өзгерістерге ұшырады. Бұрынғы ескі мұра жоғалып кетпей, ислам космогониясымен синкреттік (тығыз байланысты) түрде тұтасты. Бұл түсініктер бойынша әлем екі дүниеден: фәни (белгісіздік) және бақидан (мәңгілік) тұрады. Осыған сәйкес адам өмірі шексіз. Фәниден бақиға өту, бұл дүниеден кету дегеніміз – жанның бір формадан екінші формаға ауысуы, оның нұрға айналуы. Мифология мен діни сананың кемшіліктеріне қарсы күресті біршама батылдықпен жүргізген натуралистік философия болды. Ол жеке жаратылыстану ғылымдарының тұжырымдарына сүйене отырып, табиғат туралы тұтас көзқарас қалыптастыруға тырысты. Бірақ онда дүниені өзгермейтін нәрсе ретінде қарастыру басым еді. == Философияның үш ірі ошағы == «Философияның үш ірі ошағы» болып Қытай, Үндістан және Грекия болып саналады. === Ежелгі Үнді философиясы === {{main|Ежелгі Үнді философиясы}} Біздің жыл санауымыздан үш мыңдай жыл бұрын Ежелгі Үнді жерінде қауымдық қоғам ыдырап, оның орнына құлдық қоғам қалыптаса бастады. Осыған орай ежелгі үнді қоғамы төрт варнаға (каста) бөлінді. Олар: брахмандар (абыздар), кшатрийлер (әскербасылар), вайшьилер (ауқатты шаруалар) және шудралар (құлдар). Әр варна тұйықталған әлеуметтік топ болды да, әрқайсысы қоғамда өзіне тиесілі орын алды және өздеріне ғана тән дәстүрлі қызметтері болды. Мысалы, брахмандардың үлесіне – ой еңбегі, кшатрийларға – әскери қызмет, вайшьилерге – ауылшаруашылық, қолөнер кәсібі, саудагерлік тисе, шудраларға – қара жұмыс қана тиді. Ежелгі үнді қоғамының осы даму кезеңіне сай мифологиялық, философиялық көзқарастары да, қалыптасты. Үнді философиясының мақсаттары – адамгершілікке, руханилыққа баса назар аудару, адамның «өзін басқа барлық нәрседен және басқа барлық нәрселерді өзінен» көру, «иога» жаттықтыру, денені машықтандыру. === Ежелгі Қытай философиясы === {{main|Қытай философиясы}} [[Сурет:Confucius_02.png|thumb|right|200px|Конфуций]] Ежелгі Қытайдың қола дәуірінен темір дәуіріне өтуіне байланысты ауыл шаруашылығы мен қала тұрғындарының еңбектерінің бөлінуіне, әр түрлі сатыдағы әлеуметтік топтардың пайда болуына әкеліп соқтырды. Ежелгі Қытай мемлекеті – шын мәніндегі шығыстық деспотия болатын. Мемлекет басшысы – әрі патша, әрі абыз және жалғыз ғана жер иесі болды. Б.д.д. үшінші ғасырдың аяғында пайда болған Ежелгі Қытай философиясы кейінірек негізі алты философиялық бағытқа – мектептерге бөлінді. Олар: конфуцийшылдық, моизм, заң мектебі (легистер), даосизм, тұрпайы философтар (натурфилософия) және Атаулар мектебі. ==== Конфуцийшылдық ==== Бұл философиялық ағымның пайда болуы және қалыптасуы, осы ағымның негізін қалаушы Кун-фу-цзы, оның ізбасарлары Мэн-цзы және Сюнь-цзының есімдерімен байланысты. Кун-фу-цзының ілімінше, ең жоғары жаратушы күш – аспан. Ол жерде әділеттілік болуын қадағалап отырады. Ал қоғамдағы теңсіздік, әртүрлі сатыдағы топтардың болуы ол – әділеттілік. Олай болса, аспан (көк) осы теңсіздікті қорғайды. Ең басты мәселелер – адамдар арасындағы қарым-қатынас, тәрбие. Мэн-цзы – Кун-фу-цзының ілімін әрі қарай жалғастыра отырып, аспан-объективтік қажеттілік, тағдыр ретінде жақсылықты қорғайды дей отырып, аспанның еркі – адамдардың жігер-еркі арқылы көрінеді деген пікір айтады. Конфуцийлық б.д.д. І ғ. Мемлекттік ілімге, ал ІХ ғасырдан бастап Қытайдағы негізгі діни көзқарасқа айналды. ==== Легистер ==== Легистер (заңгерлер) – негізгі өкілдері: Шан Ян, Хань-Фэй-цзы. Олардың пікірінше, мемлекетті тек қана заңға сүйеніп басқаруға болады. Елде тәртіпсіздік болмас үшін: 1. Мақтаудан жазалау көп болу керек; 2. Аямай жазалау арқылы халық арасында үрейді тудыру қажет; 3. Ұсақ қылмыс жасағандарды аямай жазалау керек, сонда олар үлкен қылмыс жасамайтын болады; 4. Адамдар арасында бір-біріне сенімсіздік тудыру керек. Конфуцийшылардың мемлекет – үлкен отбасы, оның басшысы – халықтың әкесі деген ілімнің орнына легистер: мемлекет – өз алдына бір машина сияқты құбылыс, билеуші – өзін ата-баба аруағынан да, халықтан да, аспаннан да жоғары қоятын деспот. Мемлекеттің негізгі мақсаттары: ұсақ патшалықтарды біріктіріп, Аспан аясындағы (Қытай) мемлекет құру, осы мемлекетке басқа халықтарды бағындыру. Конфуцийшылдар мен легистер арасындағы күрес көп жылдарға созылды. ==== Даосизм (б.д.д. VІ-V ғғ.) ==== Бұл ілімнің негізін қалаушы Лао-цзы деп есептеледі. Оның негізгі еңбегі – «Дао және дэ туралы кітап» («Дао дэ цзин»). Даосизм ілімі «дао» ұғымына негізделген. Егер басқа қытайлық философиялық ағымдарда «дао» «жол» деген мағына берсе, және ол Қытайдың дамуымен әдептілікті жетілдірудегі негізгі ұғым болса, даосизмде «дао» – жалпы дүниетанымдық ұғым. «Дао» – алғашқы бастама. Алғашқы түпнегіз және Қытайдағы, Жердегі және Әлемдегі барлық құбылыстардың, денелердің бірлігі, соңғы сатысы. (Дао – барлық заттардың анасы). Әлемдегі денелерде аспан (ян-еркек) мен жер (инь-әйел) бастамалары заттардың өмір сүру заңы (цу) арқасында гармониялық бірлікте болады. «Дао» – болмыс заттарды дүниеге келтірсе, «дэ» оларды қоректендіреді. Бұл екеуінсіз (дао және дэ) еш нәрсе өмір сүруі мүмкін емес. Кейін келе даосизм дінге айналып, өзінің алғашқы кездегі көптеген идеяларынан айырылып қалды. === Антика заманының философиясы (б.д.д. VІІ-VІ ғғ.) === {{main|Антикалық философия}} [[Сурет:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|200px|Платон және Аристотель. Рафаэль]] Аталған дәуірлерде Эллада полистерінде (қала-мемлекет) қолөнер, сауда, ақшалай-заттық қатынастар жоғары қарқында дамып, осы себептердің негізінде өзіндік талап-мүдделері ерекшеленген әлеуметтік топтар пайда болды. Бұл ой еңбегі мен дене еңбегінің бөлінуіне, осы негізде таза зиялылар қауымының пайда болуына, әртүрлі әлеуметтік топтардың талап-мүдделеріне сай саяси-әлеуметтік, философиялық көзқарастардың қоғамдық сана ретінде қалыптасуына әкеліп соқтырды. Сонымен қатар, антика философиясының қалыптасуына Крит-Микен, [[Гомер]]лік Греция кезеңдеріндегі әдеби-діни-мифологиялық көзқарастар және күнделікті өмір тұрғысынан тұжырымдалған данышпандық ой-пікірлер негізінде дамыған грек мәдениетінің сол кездегі Көне Шығыс мәдениетінің озық үлгілерін өз бойына сіңіруі арқасында қалыптасқан әлемнің субстанционалдық негізін іздеген, рационалданған көзқарастар зор әсер етті. Демек, антикалық дүниетанымдық көзқарас өз кезеңіндегі ғылыми жетістіктерге сүйене, өзінің логикалық, категориялық аппараттарын жетілдіре отырып, философияның көзқарастық және рационалдық-жүйелілік жақтарын тығыз байланыстыра қарастырып, алғашқы философиялық ой-пікірдің қалыптасып, кейінірек келе оның классикалық деңгейге дейін көтерілуіне мүмкіндік туғызды. Б.д.д. VІІ-V ғғ. антикалық рухани даму мифологиялық, діни көзқарастан ғылыми, философиялық көзқарасқа қарай бағытталды. Бұл кезеңді антикалық философия тарихында Сократқа дейінгі, ал б.д.д. V-ІІІ ғасыр ойшылдардың мәнділіктің генетикалық бастамасын, түпнегізін жалпы дүниетанымдық көзқарастың негізі етіп алып, оны өзінің категориялық аппараты тұрғысынан түсіндіріп, философиялық ойлауды биік деңгейге көтеруіне байланысты кезеңді – Сократтан кейінгі немесе классикалық кезең деп екіге бөледі. [[Сократ]]қа дейінгі кезеңде дүниеге келген алғашқы философиялық мектеп Кіші Азияда шыққан Милет мектебі болды. Оның негізін қалаушы Милет қаласында өмір сүрген, жеті данышпан қатарына жататын солардың ішінде ең сыйлысы Фалес болды (шамамен б.д.д. 625-547 ж.ж.). Ол «Бастама туралы», «Күн туралы», «Күн мен түннің теңесуі туралы», «Теңіз астрологиясы» деген еңбектер жазған, бірақ олар біздің заманымызға жетпеген. Фалестің ілімінше, барлық денелердің генетикалық бастамасы – су. [[Фалес]]тің ілімін әрі қарай оның шәкірті және жолын қуушы Анаксимандр (шамамен б.д.д. 611-545 ж.ж.) жалғастырды. Негізгі еңбектері: «Табиғат туралы», «Жер картасы», «Глобус». Анаксимандр барлық денелердің бастамасын сол денелердің түпнегізі (субстанция) сатысына дейін көтереді. Бастаманы ол заттардың түпнегізі – айперонмен теңестіреді. Олай болса, айперон бастама да, түпнегіз де. Анаксимандр ілімін әрі қарай оның шәкірті [[Анакси]]мен (б.д.д. VІ ғ. ортасы) жалғастырды. Негізгі еңбегі – «Табиғат туралы». Анаксимен барлық денелердің негізі деп ауаны айтады. Ауа – шексіз (аепейрос). Сөйтіп, Анаксимандрдың аепейроны түпнегізден ауаның қасиетіне айналды. [[Милет мектебі]]нде қалыптасқан философиялық дәстүрді ілгері қарай дамытқан Эфес қаласынан шыққан саяси қайраткер, ғұлама ойшыл [[Гераклит]] (шамамен б.д.д. 544-483 ж.ж.) болды. Оны іліміндегі терең ойлары үшін «тұңғиық» деп атаған. Негізгі еңбегі: «Табиғат туралы». Гераклит заттардың бастамасын от деп есептеген. От мәңгі және құдай тектес. [[Пифагор]] (б.д.д. 580-500 жж.) Б.д.д. VI ғасырдың аяғында философиялық ілімдер Кіші Азиядан «Ұлы Элладаға» ауыса бастады. Осы кезеңде оңтүстік Италия мен Сицилияда «пифагоршылар мектебі» деп аталған одақ құрылып, онда қоғамдық өмірді діни-әдептілік тұрғыдан реформалау қажеттігі туралы ілім кең өріс алады. Пифагоршылар қоғамда анархияның етек алуына қарсы болып, құдайдың айтуымен жасалған мемлекеттік заңдарды сақтау керектігін уағыздады. Пифагордың пікірінше, сандар – барлық заттардың, ғарышты, ғарыштың негізі. Оның ғарыштың бастамасы, негізі деп отырған сандары жай күнделікті өмірде қолданып жүрген сандар емес, олар – ғарыштың реттілігін, үйлесімділігін көрсететін сандар. ==== Классикалық философия ==== Классикалық философия – антика философиясының екінші кезеңі. Ол Сократтың есімімен (б.д.д. 469-399 жж.) тығыз байланысты болғандықтан, «Сократтан кейінгі» немесе «классикалық кезең» деп аталады. Сократ жазбаша еңбектер қалдырмаған, оның философиялық көзқарастары бізге Платон, Аристотельдің еңбектері арқылы жетті. Сократ ауызша пікірталастырып, диалог арқылы өзінің қарсыластарын қарастырылып отырған мәселе туралы жаңа, тың білімге сендіруге тырысты. Оның қағидалары: «Мен өзімнің түк білмейтіндігімді білемін» және «Өзіңді өзің танып-біл». ==== Киниктер философиясы ==== Киниктер философиясының («Киносарг» деп аталған гимназияның атымен аталып кеткен, аудармасы – «көреген ит») негізін қалаушы Антисфеннің (б.д.д. 444-368 жж.) пікірінше, нақты өмір сүретін тек жеке заттар ғана, ал жалпы ұғымдар заттардың қандай зат екенін анықтайтын сөз ғана. Антисфен өзінің ұстазы Сократтың рақымшылық, ізгілік, басқа туралы ілімін ілгері қарай жалғастырып, түкке тұрмайтын құндылығы жоқ байлық, денсаулық, т.б. сияқты игіліктермен салыстырғанда, рақымшылық – ең құнды және жалғыз ғана игілік деп уағыздаған. Себебі, адам өзінің негізгі мақсаты бақытқа тек рақымшылық арқылы жетуге болады. Рақымшыл болу үшін ол туралы көп сөздің, немесе көп білімнің қажеті жоқ, ол – тек іс-әрекет арқылы ғана көрінеді. Материалдық тұрмыс қасиеттерін елемей, қоғамда қалыптасқан әдет-дәстүрлерді мысқылдай отырып, нағыз данышпандық, рақымшылық, бақытты іздеген Антисфеннің ізбасары Диоген Синопский (б.д.д. 412-323 жж.) киниктердің этикалық ілімін өз өмірінің негізгі қағидасы етіп қабылдаған, осыған байланысты өзінің артынан көптеген анекдотқа ұқсас әңгімелер қалдырған ойшыл. Мысалы, ол туралы замандастары былай дейді. Бірде, базар алаңында, бөшкеде отырған Диогеннен Ұлы Александр сіздің қандай өтінішіңіз болса да орындауға әзірмін деп сұрағанда, ол – күнді қалқаламаңыз деп жауап беріпті. Ол өте кедей тұрғанына қарамастан, киниктердің түсінігінше рақымшылыққа, бақытқа, шынайы бостандыққа жеткізбейтін адамдардың кемшіліктерін сынап, ляззатқа деген құмарлықты жек көрудің өзі – ляззат деп уағыздаған. Тал түсте фонарь ұстап базар алаңында «халық-көп, адам аз екен» деген сөзі осы пікірді нақтылайтын сияқты. ==== Атомистер ілімі ==== Бұл бағытқа ежелгі грек ойшылдары [[Левкипп]], [[Демокрит]], [[Эпикур]] және ежелгі Рим өкілі [[Лукреций Кар]], т.б. жатады. Бұл ойшылдардың шығармаларында, кейін материалистік бағыт деп аталып кеткен дүниетанымдық көзқарас толығымен қалыптасып, өзіндік ерекшеліктері бар философиялық ілімге айналды. Атомистік бағыттың қалыптасуына үлкен үлес қосқан ойшыл Левкипп (шамамен б.д.д. V ғ.) болды. Ол әлем бөлінбейтін ұсақ бөлшектерден, «атомдардан» тұрады және олар бос кеңістікте алақұйын қозғалыста болады да, бір-бірімен байланысқа түсіп, жеке денелерді құрайды. Левкиптің бұл пікірлері Демокрит ілімінің қалыптасуына зор әсер етті. Демокрит (шамамен б.д.д. 460-371 жж.) 70-тен астам шығармалар жазған: «Пифагор», «Планеталар туралы», «Табиғат туралы», «Адам табиғаты туралы», «Ақыл-ой туралы», «Үлкен әлем құрылысы», «Кіші әлем құрылысы», т.б. Демокриттің ілімінше, дүниенің бастамасы – атомдар (шын болмыс) және бос кеңістік (бейболмыс). Болмыс пен бейболмыс бір-біріне қарама-қарсы құбылыстар. Атомдар бос кеңістікте соқтығысып, бір-бірімен бірігіп және байланысып, заттар әлемін құрайды. [[Платон]] (б.д.д. 427-347 жж.) Сократтан дәріс алған, оның ілімін әрі қарай жалғастырушы, өзінің терең де мағыналық философиялық ойларымен жалпы философия ғылымының дамуына үлкен әсер еткен ғұлама-ойшыл. Платон оның лақап аты (жалпақ, кең деген мағына береді), шын аты – Аристокл. Негізгі шығармалары: «Апология» (Сократты қорғау), «Критон» (заңды сыйлау туралы), «Кратил» (тіл туралы), «Заңдар», т.б. Платон пікірінше, шын болмыс-ақылмен ғана білуге болатын денесіз идеялар әлемі. Оның ілімі бойынша идея мен материядан басқа үшінші бастама – әлемдік рух, немесе космос рухы шығармашылық күштің, қозғалыстың, тіршіліктің, жанның, сананың және таным процесінің қайнар көзі ретінде идеялар әлемі мен заттар әлемін қосып, байланыстырады. Платон мәдениет тарихында өшпес із қалдырған ұлы ойшыл. Ежелгі Греция философиясының биік шыңдарының бірі ұлы ғұлама [[Аристотель]] (б.д.д. 384-322 жж.) болды. Ол философияның өз алдына ғылым ретінде қалыптасуының негізін қалап, өз еңбектерінде басқа ғылымдардың мәселелерін философия тұрғысынан қараған алғашқы ойшыл-философ. Аристотель сол кездегі ғылымдардың барлық саласында ат салысып, көптеген еңбектер жазып қалдырған: «Категориялар», «Аналитика» (І-ІІ томдар), «Топика», «Физика», «Метафизика», «Этикалық трактаттар», «Саясат», «Риторика», «Поэтика», т.б. Өзінің ілімін Аристотель мәнділікті болмыс деп қарастырудан бастайды да, оны сол болмыстың өзіне тән категориялары арқылы түсіндіруге тырысады, (түр-форма, мән, сапа, сан, материя, қозғалыс, уақыт, т.б.). Аристотельдің пікірінше, адамдар «қоғамдық жануарлар». Отбасының, қоғамның табиғи дамуының арқасында мемлекет пайда болады. Мемлекеттің табиғаттан айырмашылығы, онда көптеген әлеуметтік, т.б. қатынастардың өріс алғандығы. == Орта ғасырлық философия == {{main|Ортағасыр философиясы}} Құлиеленушілік қоғам күйреп, оның орнына Батыс Еуропа елдерінің қай-қайсысында да феодалдық қоғамдық қатынастар қалыптасып, христиан дінінің кең етек алып, тарауына байланысты, «шіркеу әкейлері» мен «пұтқа табынушылар» философиясының арасындағы мәмлеге келмес күрестің өрбу деңгейіне байланысты ортағасырлық философияны негізгі үш кезеңге бөліп қарастырады. Біздің заманымыздағы ІІ ғасырынан бастап, алғашқы христиандық ойшылдардың ілімдерін жиынтықтап, кейін апологетика (қорғау) деп аталып кеткен діни-философиялық бағыт пайда болады. Негізгі өкілдері: Юстин Мученик, Тициан, Тертуллаин Квинт Септимий Флоренс, т.б. Олар өз ілімдерінде христиан діні ежелгі грек философиясы сияқты жалпыадамзат алдында тұрған маңызды да күрделі мәселелерді көтеріп, оларға ежелгі грек философтарынан гөрі тереңірек, ауқымды және ұтымдырақ жауап береді, сондықтан да оларды христиан дініне сенбейтін билеушілер мен ғалымдардың сынауы негізсіз деген пікірді басшылыққа ала отырып, жаңа грек философиясының орнын басатын христиандық діни-философия жасауға бар күштерін салды. === Патристика === Патристика (pater-әке) деп шіркеу әкейлерінің діни философиялық ілімдерін айтады (ІІІ-VІ ғғ.). Негізгі өкілдері: Климент Александрийский, Амвросий, Августин Блаженный, т.б. Мысалы, Августиннің көтерген басты мәселесі – христиан діннің артықшылығын дәлелдеу арқылы, шіркеудің жанды билеуге құқықтығы. Ол – аспан мен жер арасын байланыстырушы деген сияқты идеяларды дәлелдеу үшін манихеялық, скептицизмдік және неоплатонизм қағидаларын басшылыққа алды. Августиннің ілімі бойынша, адам дүниеге келмей тұрып тағы басқа оның іс-әрекеттері, қылықтары құдайдың ерік-жігерімен белгіленіп қойған. === Схоластика === Ортағасырлық философияның схоластика деп аталған кезеңі Еуропа тарихында Рим империясының күйреуінен бастап Қайта өрлеу дәуіріне дейінгі 600-700 жылдай уақытты қамтиды. Бұл кезеңде егемендік алған көптеген Еуропа елдерінде (Италия, Франция, Англия, Германия, т.б.) феодалдық қарым-қатынастар қалыптасып, христиан дінін қоғамдық өмірдің барлық салаларында өктемдік кқрсетіп, шіркеудің сауаттылықтың қолжазбалар сақтау ісінің ошағына айналған мезгілі болатын. Осы жағдайда философия өзінің барлық ақыл-ой, күшін христиан догматтарын негіздеуге жұмсап, дін ілімінің күңіне айналған-ды. Орта ғасырлық философтар екі топқа бөлінді: # реалистер, # номиналистер: жалпы ұғымдар (универсалийлер) жеке заттардан тәуелсіз, олардан бұрын пайда болған, бүкіл тіршіліктің мәні жаратушы құдай деді. (Фома Аквинский 1225-1274 ж.ж.); б) жалпы ұғымдар өздігінше дербес өмір сүре алмайды. Тек нақты, жеке заттар ғана шын өмір сүреді, сондықтан олар алғашқы (Росцелин 1050-1112 ж.ж.) == Орта Азия халықтарының философиясы == Орта ғасырлық Шығыста VІІІ-ІХ ғасырларда Батыс Еуропаның мәдениеттік даму деңгейі төмен дәрежеде қалып қойған кезде араб тілді философия, араб мәдениеті кең өркен жайды. Ол ислам дінінің пайда болуымен де байланысты болды. Феодализм дәуірінде ортағасырлық өркениеттің бір ошағы болған Орта Азияда [[әл-Хорезми]] (ІХ ғ.), [[әл-Фараби]] (870-950 ж. шамасы), [[әл-Бируни]] (973-1037 ж. шамасы), [[Ибн Сина]] (Авиценна, 980-1037 ж. шамасы), [[Омар Хайям]] (1040-1123) сияқты өз заманының ғұлама ғалымдары, ірі философ, ойшылдары өмір сүрді. ІХ-Х ғ. Орта Азия халықтары араб халифатының үстемдігінен құтылып, жергілікті феодалдық мемлекеттер пайда болды. Осы кезде мұнда жаратылыстану ғылымдары айтарлықтай күшті дамыды. Хорезмдік математик, астроном әрі географ [[әл-Хорезми]] үнді, грек және араб жерлерінде математиканы дамыта отырып, ғылымның жаңа саласы – алгебраны бірінші болып жасады. Оның «Астрономиялық таблицалар», «Күн сағаты жайлы трактаттар», «Жердің келбеті», т.б. шығармалары латын тіліне аударылып, Шығыс пен Батыс математикасы мен астрономиясының қалыптасып, дамуында үлкен рөл атқарды. Қазақ жерінен, оның ішінде [[Отырар]] қаласынан шыққан атақты математик, әрі философ Әбу Насыр Мұхаммед ибн Тархан ибн Узлаг әл-Фараби ат-Түрки – Аристотельден кейінгі «Екінші ұстаз» атанған данышпан ойшылдың толық есімі осындай. Ол Сырдарияның Арысқа құятын тұсындағы көне Отырар қаласында (арабша Фараб) әскербасы әмір қызметшісінің отбасында дүниеге келді. Ортағасырлық көптеген ойшылдар сияқты ол да дүниенің бастапқы жаратушысы құдай деп білді. Әл-Фарабидің пікірінше, материалдық дүние алты табиғи денеден немесе элементтерден (қарапайым элементтерден, минералдардан, өсімдіктерден, жануарлардан, адамдардан және әлемдік денелерден) тұрады. Әл-Фараби өз заманында мәлім болған ғылым салдарын әрі қарай дамытып, 160 шамасында трактат жазған. Негізгі шығармалары: «Математикалық трактаттары», «Философиялық трактаттары», «Логикалық трактаттары», «Этикалық трактаттары» және т.б. Жалпы алғанда, әл-Фараби – Шығыс мәдениетінің алып тұлғасы, ол дүниежүзілік өркениетте өзінің қадірлі орнын алады. Оның рухани мұрасы өзінің ұлы ізбасарлары Ибн-Синаға, Бируниге, Жүсіп Баласағұнға және т.б. суалмайтын қайнар болды. Әл-Бируни ғылымның түрлі салаларынан көптеген еңбектер, оның ішінде «Ертедегі халықтар хронологиясын», «Үнді суреттемесін», т.б. жазды. Философиялық көзқарасы бойынша ол да идеалист болды, дегенмен өзінің жаратылыстану шығармаларында әл-Фараби сияқты кең құлашты ғалым бірқатар материалистік пікірлер айтты. Феодалдық Орта Азияның аса көрнекті ғалымы әрі философы, бұқаралық Ибн Сина (Авиценна) есімі кең тараған ұлы энциклопедист ғалымдардың бірі. Ол айналыспаған ғылым саласы кемде-кем. Алайда, оның данышпан ой-өрісі әсіресе екі салада – медицина мен философияда айрықша көрінді. Негізгі еңбегі: «Дәрігерлік ғылымның қағидалары», «Айығу кітабы». Ол философияны үшке бөледі: физикаға (табиғат жайлы ілім), логикаға (табиғат пен адамды танып білу жайлы ілім) және метафизикаға (тұтас болмысты танып білу жайлы ілім). Көрнекті математик, астроном, ақын әрі ойшыл Омар Хайям мұсылмандық теологияның діни қағидаларын аямай сынға алып, жан өлмейді және ол дүниеде мәңгі өмір сүреді деген түсініктерді теріске шығарды. Қорыта келгенде, Орта Азияның орта ғасырлардағы ойшылдары мен ғалымдарының философиялық және жаратылыстанулық-ғылыми көзқарастары Шығыс пен Батыс философиясының ілгері дамуына зор әсерін тигізді. == [[Ренессанс]] философиясы == {{main|Ренессанс философиясы}} ХV ғасырдың аяғында өндірістің, сауданың, әскери саланың жедел қарқынымен өсуі – техниканың, табиғаттану ғылымдарының, математиканың, механиканың дамуына себепші болды. Қолөнер өндірісінен машина өндірісіне өту басталды. Капиталистік өндірістік қатынастардың одан әрі дамуы ХV ғ. аяғы мен XVI ғ. басында ұлы географиялық жаңалықтардың ашылуына алып келді. Мұның бәрі сайып келгенде ақыл-ойдың схоластикалық ойлаудан азат болып, дүниетанудың жаратылыстану ғылыми тәсілдеріне көшуін талап етті. Бұл бағытты Қайта өрлеу дәуірінің аса ірі ойшылдары Н.Кузанский (1401-1464), Н.Коперник (1473-1543), Дж. Бруно (1548-1600), Г.Галилей (1564-1642) және т.б. жақтады. Бұл дәуірде жаңа мәдениет – гуманизм пайда болды. Жалпы алғанда Қайта өрлеу философиясы негізгі үш бағытта дамыды: * Біріншісі (Н.Кузанский, П.Мирандолла, Леонардо да Винчи, т.б.) адамның еркін, бостандығын өздерінің философиялық ілімдерінің негізгі өзегі етіп қабылдап, рухани өмірде, мәдениетте ''гуманизм'' (адам сүйгіштік) деген бағытты дүниеге әкелді. * Екіншісі (Т.Компанелла, Т.Мор), қоғамдық құрылысты сынап, ''утопиялық социалистік идеяға'' бой ұрады. * Үшіншісі (Н.Коперник, Д.Бруно, Г.Галилей), табиғаттану ғылымдарының жетістіктеріне сүйене отырып, христиан дінінің әлемнің пайда болуы және оның құрылысы туралы іліміне сәйкес келмейтін, табиғат құбылыстарын өз заңдылықтарына сүйеніп түсіндіруге болатын көзқарастың дамуына үлкен әсер еткен революциялық жаңалықтар ашты. == XVII ғасырдағы ғылыми революция және философия == Жаңа заман философиясы мен мәдениетінің дамуына Ренессанс (Жаңғыру) үлкен ықпалын тигізді. Ренессанс дәуірінде білімнің қарқынды дамуы, антик мәдениетін қайта жаңғырту, жаратылыстанымдық ғылымдардың пайда болуы сияқты құбылыстар орын алды. XVI-XVII ғ.ғ. Батыс Еуропадағы дамыған елдерде феодалдық қоғамдық қатынастар біртіндеп ыдырап, капиталистік өндірістік қарым-қатынастар өмірге келіп, жаңа қоғамдық тап-буржуазия дербес әлеуметтік күшке айнала бастады. XVII ғасырдағы материализм механистік және метафизикалық сипатта болды, өйткені ол кездегі ең дамыған ғылымдар механика мен математика еді. Сондықтан философияның ғылымға қатынасын анықтау көптеген философтардың маңызды міндетіне айналды. Осыған орай философ-эмпитистер Локк және Юм, трансценденталист Кант философия мен жаратылыстану арасындағы шекараны демаркациялау туралы мәселені шешумен айналысты. Ағылшын философы [[Фрэнсис Бэкон|Ф.Бэкон]] (1561-1626) – жаңа заман материализмнің негізін салушы болып есептеледі. Жаңа ғылымның міндеті – адамның табиғатқа үстемдігін арттыру, ал ол үшін ғылым заңдарын танып-біліп, соларға сәйкес әрекет ету болды. Ф.Бэкон жаңа философия методологиясының мынадай принциптерін ұсынады: * табиғатты зерттеудегі объективтілік; * ғылыми және философиялық әдістің өзіндік құндылығы; * табиғаттан технологиялық үстемдік; * табиғи әлемді зерттеудің индуктивті әдісі. Бэконның пікірінше ғылым адамның табиғаттан үстемдігін қамтамасыз етеді және бақытты қоғам құрудың алғышарттарын қалыптастырады: * ағылшын философы [[Томас Гоббс|Т.Гоббс]] (1588-1679). Материя, оның пікірінше, мәңгі, бірінші, ал жеке денелер екінші. * француз философы [[Рене Декарт|Р.Декарт]] (1596-1650) керісінше, бірінші орынға ақыл-ойды қойып, тәжірибенің рөлін төмендетті – оны ақыл-ой нәтижелерін жай тәжірибеде тексеру ғана деп қарады. * Нидерланд философы – [[Бенедикт Спиноза|Б.Спиноза]] (16362-1677) философияға геометриялық әдісті енгізді. Спиноза табиғат қана шын өмір сүреді деп санады. Діннің шығу себебін ол адамдардың надандығынан, белгісіз болашақ алдындағы қорқынышынан іздейді. * [[Джон Локк]] (1632-1704) – ағылшын материализмнің ірі өкілі, ол білімді діни сенімге бағындыруға қарсы шықты. * Ағылшындық идеалист [[Джордж Беркли|Дж.Беркли]] (1685-1753) материализмді теріске шығарды. * Ағылшынның екінші бір субъективтік идеалисі [[Дэвид Юм|Д.Юм]] (1711-1776) Берклидың ілімін агностицизм бағытында дамытты. Жинақтай айтқанда, Беркли және басқа идеалистер материалистік көзқарастың дамуына кедергі жасауға тырысқанымен, оның ілгері жылжуын тоқтата алмады. == Ағартушылық философиясы және француз материализмі == XVII-XVIII ғ.ғ. алғашында Англияда, содан соң Францияда, кейінен Германияда феодалдық қоғам идеологиясына қарсы, адамның ақыл-ой бостандығы үшін күресте ағартушылық деп аталатын кең ауқымды философиялық ағым пайда болды. Ағылшын ағартушысы [[Джон Толанд|Дж.Толанд]] (1670-1722), француз ағартушылары [[Пьер Гассенди]] (1592-1655), [[Шарль Луи де Монтескье]] (1689-1755), [[Вольтер]] (1694-1778), [[Этьен Бонно де Кондильяк|Кондильяк]] (1715-1780), [[Жан-Жак Руссо|Руссо]] (1712-1778), неміс ағартушылары [[Христиан фон Вольф|Х.Вольф]] (1679-1754), [[Готхольд Эфраим Лессинг|Лессинг]] (1729-1781), Гете (1748-1832), т.б. діни сенімге шек қойып, ақыл-ой мен ғылыми дүниеге көзқарасқа кең жол ашу, моральды діннің «қамқоршылығынан» азат ету, сөйтіп, ақыл-ойдың табиғи дамуына жол ашу үшін күресті. XVIII ғ. орта шенінен бастап әсіресе Францияда буржуазиялық революцияны идеологиялық жағынан әзірлеуде материалистер Д.Дидро (1713-1784), Ж.О.Ламетри (1709-1751), П.А.Гольбах (1723-1789) және К.А.Гельвеций (1715-1771) аса маңызды рөл атқарды. Олар сол кездегі Франциядағы саяси-әлеуметтік құрылыспен аяусыз күресті. == Классикалық неміс философиясы == Классикалық неміс философиясының негізін салушы И.Кант (1724-1804) болды. Өзінің творчестволық қызметінің бастапқы кезеңінде И.Кант жаратылыстану мәселелерін зерттеп, оларды материалистік тұрғыдан шешті. И.Кант даулист болды, өйткені ол материалдық нәрселердің объективті өмір сүретіндігін мойындады, алайда олар мәнін танып-білуге болмайтын «өзіндік зат» болып табылады деді. Ол заттармен қатар өмір сүретін құбылыстар дүниесі, немесе табиғат, адам санасынан тәуелсіз, өздігінше өмір сүре алмайды – ол «өзіндік заттардың» сезім мүшелеріне әсер етуі нәтижесінде пайда болады, демек, ол адам сезімдерінің жиынтығынан басқа ештеңе емес, дейді Кант. Канттан кейін классикалық неміс философиясын дамытқан И.Г.Фихтенің (1762-1814) және Ф.Шеллингтің (1775-1854) идеалистік ой-пікірлері өзінің логикалық жалғасын Г.Гегель (1770-1831) философиясынан тапты. Гегель дүниеде өмір сүретін барлық нәрсені негізгі ұғымдардың қозғалысы – абсолюттік идеяның дамуы деп санады. Гегельдің философиясы – сана, рух алғашқы, бірінші, ал материя, табиғат екінші туынды, тәуелді деп дәлелдейтін объективтік идеализмнің айқын түрі болып табылады. Л.Фейербах (1804-1872) материализмді бұрынғы қалпына келтірді, бірақ ол диалектиканы жоққа шығарды. == Орыс философиясы == {{main|Орыс философиясы}} Ресейде философиялық ой-пікірдің өз дәстүрлері мен ерекшелітері бар. Олар, көбінесе, Ресейде ғасырлар бойы орын алған мәдени-әлеуметтік процестерге байланысты. Орыс философиясындағы материалистік дәстүрлер Ломоносовтан басталады. М.В.Ломоносов (1711-1765) аты әлемге әйгілі бірінші орыс ойшылы, ғалымы, ғылымның сан-саласын дәйекті дамытқан данышпан (материалист). Философияның негізгі мәселесін материалистік тұрғыдан шеше отырып, Ломоносов материя атомдардан тұрады, ал атомдар өзара қосылыса келе молекулаларды құрайды, ал соңғылардың қосылысынан аралық заттар түзіледі деп есептеді. Әлеуметтік өмірді түсіндіруде Ломоносов ағартушылық, гуманистік көзқарасты ұстады. Сондай-ақ оның көзқарасында деизмнің элементтері де бар еді. Ломоносов сияқты А.Н.Радищев те (1749-1802) дүниенің материалдығын, атап айтқанда қозғалыс материяның негізгі бір қасиеті екенін уағыздады. Орыс философиясының тарихында ХІХ ғасырдағы революцияшыл демократтардың материализмі мен диалектикалық ой-пікірлері ерекше орын алады. Бұл философияның басты өкілдері, көрнекті орыс материалистері В.Г.Белинский, А.И.Герцен, Н.Г.Чернышевский, Н.А.Добролюбов, Д.И.Писарев тек теория жүзінде емес, сондай-ақ патшалық Ресейде 40-60 жылдары пісіп жетіліп келе жатқан шаруалар революциясының идеологтары болды. == ХІХ ғасырдағы қазақ ағартушыларының дүниетанымдық көзқарасы == Ресейге күштеп қосылу нәтижесінде Қазақстанда өндіргіш күштер мен халық ағарту ісін ұйымдастыру және басқаруда ілгерілеу байқалды. Орыс революционер демократтарының идеалдары Қазақстан ағартушы демократтарының жанына жақын келді. Олардың кейбірі (Уәлиханов, Абай, Алтынсарин) Н.Г.Чернышевскийдің, Н.А.Добролюбовтың, А.И.Герценнің, В.Г.Белинскийдің еңбектерімен, ал кейбірі (Уәлиханов, Абай) авторларымен таныс болатын. Қазақ ағартушылығының негізін салушы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] (1835-1865) – демократиялық ұлттық мәдениетіміздің көрнекті өкілі. Энциклопедист-ғалым, шығыстанушы, саяхатшы, публицист және қоғам қайраткері Шоқан Уәлиханов өз бойында шын мәнінде еуропалық білімділік пен Шығыс халықтарының мәдениеті жайлы терең түсінікті үйлестірді және қысқа ғұмырында мол да жан-жақты шығармашылық мұра қалдырды. Ш.Уәлиханов тікелей философиялық мәселелер жөнінде еңбектер жазбаған, алайда, көптеген шығармаларынан философиялық пікірлері мен тұжырымдарын байқауға болады. Ол «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы», «Даладағы мұсылмандық жөнінде», «Тәңір (құдай)» деген еңбектерінде философияның негізгі мәселесіне қатысты пікірлер айтады. === Қазақ ағарту ісінің көрнекті өкілі, педагог-жаңашыл және жазушы Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) === Ыбырай дүниетанымы қалыптасуына халық ауыз әдебиеті, прогрессивті орыс мәдениеті мен Еуропа ойшылдарының еңбектері өз әсерін тигізді. Ыбырайдың көптеген өлеңдері мен әңгімелерінен оның қоршаған дүниенің санадан тыс және тәуелсіз өмір сүретіндігін мойындайтынын байқаймыз. «Жаз», «Өзен» сияқты өлеңдерінде табиғатты өзінше тамашалау ғана емес, сонымен бірге оның адам санасынан тыс және тәуелсіз екендігі сезіледі. Екіншіден, Ыбырай дүниені жаратушы құдай деп біледі. («Жаратқан мұнша таңсық жаббар құдай!», «Жаратты неше алуан жұрт бір құдайым» деген өлең шумақтарында, «Мұсылманшылдықтың тұтқасында», т.б. еңбектерінде осы пікірді қуаттайды). Алтынсариннің этикалық және эстетикалық көзқарастары құндылығы және маңызы жағынан ерекше орын алады. Жастарды инабаттылық пен адамгершілікке тәрбиелейтін шығармалары ерекше орын алады. Еңбекті сүю, үлкенді құрметтеу, мейірімділік, кішіпейілділік сияқты қасиеттерді қырда өскен балаларға әңгіме, мысалдар арқылы жеткізе білді. Қазақ ағарту ісінде, қазақ халқының бүкіл прогрессивті мәдениеті тарихында үлкен орын алған ұлы ақын, ойшыл-демократ, сазгер Абай Құнанбайұлы (1845-1904) болды. Оның шығармашылық мұрасы өлең, поэма, философиялық проза, аудармалар мен әндерден тұрады. Абай – қазақ әдебиетінде сыншыл реализмнің негізін салушы. Дүниетанымдық мәселеде ол деизмге жақын. Құдай – өз заңдары бойынша дамып жататын өлшемнің алғашқы себепшісі деп түсінді. Дінбасыларының насихаттап жүрген соқыр сеніміне Абай ақылмен тануды қарсы қойды. Абай Құнанбаев өзінің аса дарындылығы, ой-өрісінің тереңдігі, халқына деген қамқорлығымен әлемге танымал болды. Абайдың дүниеге көзқарасы ойы мен қыры мол, күрделі. Оны біржақты бағалап, бір бояумен көрсету мүмкін емес. Абай шығармаларындағы негізгі тақырып моральдық мәселелер десек, қателеспейміз. Еңбекке, ғылымға мойын бұрмай, ауыл арасында бос қыдырумен күнін өткізген пысықсымақтар жөнінде: :«Осындай сидаң жігіт елде мол-ақ, :Бәрі де шаруаға келеді олақ. :Сырын түзер біреу жоқ, сыртын түзеп, :Бар өнері – қу борбай сымпыс шолақ», — деп өмірін бос өткізіп жүрген жастарды қатты сынайды. Әсіресе, пайдасы үшін арын сатқан, екіжүзді адамдарға жиіркенішпен қарайды. Жастарды азғырып, ру тартысы, болыс сайлауының партия таласына баурап жүрген ауыл атқамінерлеріне: :«Ары кеткен алдамыш :Мені-ақ алда, сөкпейін. :Балы тамған жас қамыс, :Ормасайшы көктейін», — — деп ренішін білдіреді. Жастарға ғылым таппай мақтанбауды, өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ сияқты мінездерден аулақ болуды кеңес етеді. Қоғам өмірін түсінуді Абайдың көзқарасы, әрине, идеалистік тұрғыда болды. Абай – ұлы гуманист. Абстрактылы, утопиялық сарынды гуманист. Абай ілімін одан әрі жалғастырған қазақтың рухани мәдениеті мен менталитетінде өшпес із қалдырған алып тұлғаның бірі – Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858-1931). Оның шығармашылығының негізгі тақырыбы мораль философиясы мен мәдениет ілімін қамтиды. Шәкәрім Абайдың немере інісі және ұлы ақынның мұрасына сүйенген. Ол арнайы оқу орнында оқымаса да араб, парсы, орыс, шағатай тілдерін өз бетімен үйреніп, сол тілдердегі шығармалардан дала ойшылы тұрғысынан ой қорытқан: :«Жасымнан жетік білдім түрік тілін, :Сол тілге аударылған барлық білім. :Ерінбей еңбек еттім, еңбек жанды, :Жарқырап қараңғыда туып күнім. :Оятқан мені ерте – Шығыс жыры, :Айнадай айқын болды әлем сыры. :Талпынып орыс тілін үйренумен, :Надандықтың тазарып кетті кірі». Абай сияқты Шәкәрім де қазақ елін қалай өркениетті, мәдениетті елдер қатарына қосамын деп талпынады. Шәкәрімнің рухани ізденісінде ежелгі сақ-түрік заманынан қалыптасқан ғарыштық дүниетаным ерекше орын алады. Тәңірі, Нұр, Күн,Табиғат – ол үшін қасиетті, киелі ұғымдар. Шәкәрімнің «Үш анық» атты шығармасы негізгі философиялық шығармалардың бірі болып табылады. Басқа шығармалары: «Еңлік-Кебек», «Қалқаман-Мамыр», «Қодардың өлімі», «Нартайлақ-Айсұлу», «Мұтылғанның өмірі» поэмалары, «Қазақтардың кітабы» (этнофилософиялық), «[[Мұсылмандық шарты (шығарма)|Мұсылмандық шарты]]», «Үш анық» философиялық трактаттары, «Әділ-Мария» көлемді романы, «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі», тарихи шығармасы және т.б. Ал, енді Шәкәрімнен кейінгі қазақ философиясын дамытуда үлкен өзіндік орны бар қазақ зиялылары: Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев, Мұстафа Шоқай. 9bk54tol0gvykeljh7p32qfcyra57at 0 552626 3610576 3358071 2026-05-28T14:30:26Z Lp0 on fire 174781 Reverted edits by Dewayl: cross-wiki spam ([[:m:User:PieWriter/massundo.js|massundo]]) 3610576 wikitext text/x-wiki '''Бейкоммерциялық ұйым''' — жарғылық қорды қатысушылар арасында бөлісу мақсатымен пайда алуды көздемейтін заңды тұлға. Бұл ұйымдар кәсіпкерлік қызметті өздері құрылған негізгі мақсаттарға қол жеткізгенше жүзеге асыруы мүмкін және осы қызметтен түскен табыс тек осы мақсаттарға ғана жұмсалуға тиіс. Бейкоммерциялық ұйым әділет органдарында осындай ұйым ретінде ресми тіркелуге тиіс. Аталмыш шарттар болған жағдайда бейкоммерциялық ұйымдардың салық салу жөнінен, атап айтқанда: табыс салығы, мүлік салығы, қосылған күн салығы, көлік құралдары салығы, автомобиль жолдарын пайдаланушылардың аударымдары бойынша жеңілдіктері болады. Әрбір нақты жағдайда бейкоммерциялық ұйым тиісті жеңілдіктерге құқықтарды құжат жүзінде негіздейді.<ref>Қаржы-экономика сөздігі. Алматы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұйымдар]] qse0a47tvmfg8ojhlgcpnjfw25uvzaq 0 626386 3610897 3163613 2026-05-29T11:35:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3610897 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Чехия}} Слован Либерец |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1958 |таратылды = |стадионы = У Нисы, Либерец |сыйымдылығы = 9 900 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Чехия}} Звинек Штилер |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Чехия 1 лигасы |маусым = 2022/23 |орын = 7 орын |сайты = | pattern_la1= | pattern_b1=_lech1516h | pattern_ra1= | pattern_sh1=_white_stripes | pattern_so1= | leftarm1=0000ff | body1=FFFFFF | rightarm1=0000ff | shorts1=0000ff | socks1=0000ff | pattern_la2=_sliberec1617a | pattern_b2=_sliberec1617a | pattern_ra2=_sliberec1617a | pattern_sh2= | pattern_so2= | leftarm2=FFFFFF | body2=FFFFFF | rightarm2=FFFFFF | shorts2=FFFFFF | socks2=FFFFFF }} '''«Слован»''' ([[Чех тілі|чех]]. ''Football Club Slovan Liberec'')— [[Чехия|Чехияның]] [[Либерец]] қаласындағы футбол клубы. 1958 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "У Нисы" стадионында өткізеді. == Тарихы == "Славия" (Либерец) және "Искра" (Либерец) клубтарының бірігуінен құрылған. 1971 жылы тқңғыш рет Чехословакияның бірінші лигасына жолдама алды. 2002 жылы тұңғыш рет Чехия чемпионы атанды да, 2002/03 жылғы маусымда [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2002/03|УЕФА Чемпиондар Лигасына]] қатысты. Үшінші раундта болашақ чемпион "Миланнан" ұтылып қалды — 0:1, 2:1. == Атаулар тарихы == * 1958 — '''ТЕ «Слован» Либерец''' ({{lang-cs|Tělovýchovná jednota Slovan Liberec}}) * 1980 — '''ТЕ «Слован-Элитекс» Либерец''' ({{lang-cs|Tělovýchovná jednota Slovan Elitex Liberec}}) * 1993 — '''«Слован» Либерец ФК''' ({{lang-cs|Football Club Slovan Liberec}}) * 1993 — '''«Слован-ВСК» Либерец ФК''' ({{lang-cs|Football Club Slovan Wimpey-Severokámen Liberec, a.s.}}) * 1994 — '''«Слован-ВСК-Вратислав» Либерец ФК''' ({{lang-cs|Football Club Slovan Wimpey-Severokámen Vratislav Liberec, a.s.}}) * 1995 — '''«Слован» Либерец ФК''' ({{lang-cs|Football Club Slovan Liberec, a.s.}}) == Жетістіктері == * Чехия чемпионы (3) : 2001/02, 2005/06, 2011/12 * Чехия қола жүлдегері (3) : 2008/09, 2012/13, 2015/16 * Чехия кубогы (2) : 1999/00, 2014/15 == Сілтемелер == * [https://www.fcslovanliberec.cz Ресми сайт] * [https://www.fotbal.cz/ (FAČR)] * [https://www.fortunaliga.cz/ Чехия 1 лигасының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101104443/https://www.fortunaliga.cz/ |date=2022-11-01 }} [[Санат:Чехия футбол клубтары]] t8zcfxkvb11igrhov3hs8tfs2i3srov 4 675070 3610807 3610411 2026-05-29T07:00:47Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3610807 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88022||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||95853||76249||11011||224||3375||234||110||5805||740 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86445||80843||1349||2243||909||49||0||957||136 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84036||68775||1239||147||11309||15||0||1696||24 |- |5||3||{{u|Мағыпар}}||82725||77733||775||635||37||361||0||2883||46 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55541||30549||3588||368||5769||944||2238||4778||5187 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48464||39758||1757||102||628||17||9||4473||38 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||10||{{u|Ulan}}||30436||23966||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||9||{{u|1nter pares}}||26848||25003||202||7||522||68||0||1367||135 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8818||3471||135||398||8||2176||838||844 |- |12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13876||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |14||11||{{u|Орел Карл}}||21581||20321||752||39||120||4||0||121||11 |- |15||19||{{u|Nurken}}||19129||9840||1315||40||6914||114||2||422||48 |- |16||13||{{u|Sagzhan}}||17581||16390||358||43||181||10||0||308||86 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17029||12069||218||7||132||162||8||2485||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16071||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13748||12974||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11221||6785||505||0||102||513||0||614||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10031||7873||1218||37||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||296||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8223||8129||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8023||5618||27||4||1846||203||0||172||52 |- |29||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7918||5402||973||137||627||58||23||529||194 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7461||5963||189||71||63||88||3||384||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7400||5279||468||130||761||0||64||92||67 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6254||254||109||0||1||0||126||23 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4749||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||47||{{u|Coffee86}}||4327||3803||4||0||11||7||0||399||5 |- |50||62||{{u|Madi Dos}}||4303||2980||194||63||36||42||0||602||103 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138 |- |55||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |57||50||{{u|Makenzis}}||3464||3407||5||0||0||0||0||46||5 |- |58||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2835||0||0||0||0||0||0||0 |- |66||72||{{u|ShadZ01}}||2985||2393||322||65||105||0||0||4||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||68||{{u|Dauren}}||2871||2464||0||14||0||0||0||68||6 |- |70||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |71||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |72||86||{{u|MuratbekErkebulan}}||2790||1812||295||0||88||53||0||409||4 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||89||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2387||1980||126||0||13||1||0||176||41 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |94||83||{{u|Unknown Alash}}||2004||1943||1||0||0||0||0||0||0 |- |95||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |96||94||{{u|RaiymbekZh}}||1897||1606||6||0||16||0||0||72||72 |- |97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1601||1339||1||0||102||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1532||1344||0||0||7||0||0||120||8 |- |109||97||{{u|Gliwi}}||1513||1507||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |128||119||{{u|Ziv}}||1147||1076||58||0||0||2||0||9||2 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||194||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||189||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1 |- |181||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |183||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||166||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||664||625||15||0||0||0||0||2||0 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||192||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||190||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||195||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||179||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |197||186||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||178||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||182||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||180||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||184||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |206||188||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |207||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||193||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |210||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |211||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |213||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||187||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |215||191||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |217||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |218||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |219||196||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |220||183||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1 |- |222||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |223||185||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |224||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||200||{{u|Tuttiorchestra687}}||521||518||0||0||0||0||0||4||2 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |228||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||226||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] cm5nyujiods3l5qpq31bbizde3pjayb 4 675089 3610877 3610499 2026-05-29T11:00:42Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3610877 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515629||380106||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145870||131246||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132079||127422||639||15||62||17||10||2859||1030 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119564||112798||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113393||1||0||0||0||0||0||113392||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105852||88196||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87575||87575||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79321||79306||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50460||50167||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26600||22825||42||0||3648||2||0||61||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14513||13540||428||1||0||83||0||383||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13735||13238||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9120||9120||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7943||5402||973||137||627||40||23||529||194 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3254||3251||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1554||1535||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1047||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |- |93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||163||161||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] hecqqg7jz1g7qn291f3v6rgi8e0sntj 4 675116 3610553 3609827 2026-05-28T13:07:15Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3610553 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107916||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||950||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7347||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3134||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2552||42||0||56||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2268||102||13||198||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2187||97||3||165||0||107||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1393||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1343||157||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |15||{{u|Орел Карл}}||1293||310||1||303||80||24||0||0||0 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||461||57||1270||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |27||{{u|Nurkhan}}||954||101||14||343||4||25||0||1||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||867||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11 |- |45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |46||{{u|1nter pares}}||532||306||0||8||363||3||0||0||4 |- |47||{{u|Casserium}}||530||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||502||478||3||634||4706||31||15||1||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |60||{{u|Sagzhan}}||436||81||1||16||134||30||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||413||37||0||0||1578||2||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |67||{{u|Ashina}}||380||180||3||56||22||38||31||0||21 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |77||{{u|TalgatSnow}}||337||154||4||107||374||68||0||15||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||302||200||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |120||{{u|Coffee86}}||189||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |127||{{u|ShadZ01}}||177||22||0||34||81||48||0||0||0 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||190||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |271||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Madi Dos}}||79||22||0||53||24||40||4||0||3 |- |274||{{u|MuratbekErkebulan}}||79||19||0||57||80||0||11||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |281||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2972||521||92||0||38||4 |- |285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|RaiymbekZh}}||68||39||5||1||7||0||0||0||1 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |410||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||34||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |467||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |475||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |492||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |560||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |562||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |570||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |572||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |576||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |577||{{u|Жанна Ж}}||16||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |578||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |585||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |587||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |595||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Tuttiorchestra687}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |602||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |604||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |608||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |628||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |633||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |641||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |643||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |685||{{u|Gaukhar1980}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |732||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |740||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |742||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |744||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |748||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |753||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |767||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||7||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |798||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |841||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |845||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |850||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |853||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |854||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |860||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |877||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |882||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |886||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |899||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |907||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |909||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |921||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |925||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |931||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |934||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |935||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |945||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |953||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |954||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |984||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |992||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |995||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1007||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1015||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1022||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1036||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0 |- |1042||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1044||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1053||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Гулжайна Усен}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1079||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1080||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1082||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1083||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1086||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1093||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1094||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1097||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1124||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1132||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1164||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1167||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1172||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1174||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1189||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1193||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1200||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1250||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1253||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1280||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1289||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1391||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1420||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1422||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1423||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1435||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1436||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1452||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1455||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1479||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1509||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1527||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1545||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1546||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1553||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1674||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1687||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1692||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1697||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||228||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] r1tenj3k6no92wo1l1u1pza43jutu07 0 694201 3610710 3280874 2026-05-28T19:21:39Z Орел Карл 81620 /* Қазақстан КП Батыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары (1932-1962 ж.) */ 3610710 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан КП Орал облыстық комитеті''' — [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] (1932-1936) және [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] (1936-1991) партиялық басқарудың аймақтық органы. [[Батыс Қазақстан облысы]] 1932 жылы 10 наурызда [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР-нің]] алғашқы 6 облысының бірі болып құрылды. 1936 жылдың 5 желтоқсанынан бастап — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] құрамында болды. Орталығы — [[Орал]] қаласы. 1962 жылы 3 мамырда [[Батыс Қазақстан облысы|Орал облысы]] болып өзгертілді. 1962 жылдың 3 мамырынан 1964 жылдың 1 желтоқсанына дейін [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]] және [[Атырау облысы|Гурьев]] облыстарымен бірге Қазақ КСР [[Батыс Қазақстан өлкесі]]нің құрамында болды. 1992 жылдың 6 шілдеден бастап — Батыс Қазақстан облысы атанды. == Қазақстан КП Батыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары (1932-1962 ж.) == ;Сталиннің заманында (1925-1953 ж.) *5.06.1932-02.1934 [[Максим Кирович Аммосов|Максим Аммосов]] * 10.03.1934-1937 [[Ізмұқан Мұқашұлы Құрамысов|Ізмұқан Құрамысов]] * 1937 [[Садық Жүнісұлы Сафарбеков|Садық Сафарбеков]] * 1937—1938 [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] * 1938 [[Хабир Мұхаррамұлы Пазиков|Хабир Пазиков]] * 1938—1939 [[Исмағұл Құсайынұлы Елеубаев|Исмағұл Елеубаев]] * 1939—1944 [[Андрей Степанович Василевский|Андрей Василевский]] * 1944—1945 [[Харитон Андреевич Кругликов|Харитон Кругликов]] * 1945—1952 [[Мінайдар Сәлімұлы Салин|Мінайдар Салин]] * 1952—1954 [[Мұсатай Шахшин]] ;Хрущевтың заманында (1953-1964 ж.) * 1954—1956 [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]] * 1956-01.1961 [[Сабыр Біләлұлы Ниязбеков|Сабыр Ниязбеков]] * 1961-3.05.1962 [[Шапет Қоспанұлы Қоспанов|Шапет Қоспанұлы]] == Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары (1962-1991) == * 3.05.1962-12.1962 [[Шапет Қоспанұлы Қоспанов|Шапет Қоспанұлы]] * 12.1962-12.1964 ''(ауылдық)'' [[Шапет Қоспанұлы Қоспанов|Шапет Қоспанұлы]] ;Брежневтың заманында (1964-1982 ж.)''' *12.1964-04.1975 [[Шапет Қоспанұлы Қоспанов|Шапет Қоспанұлы]] * 04.1975-13.06.1986 [[Мұстақым Біләлұлы Ықсанов|Мұстақым Ықсанов]] ;Горбачевтың заманында (1985-1991 ж.)''' * 13.06.1986-7.09.1991 [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Батыс Қазақстан облысы|Облыс әкімі]] == Әдебиет == * РСДЖ(б)П, РК(б)П, БК(б)П, КОКП орталық комитеті: Тарихи-өмірбаяндық нұсқаулық / Құрас. Ю. В. Горячев. М., 2005. [[Санат:Батыс Қазақстан облысы]] [[Санат:Қазақстан КП аймақтық, облыстық және өлкелік комитеттері]] li3p6jt65m8zu6mntru9brnz0kutnaq 0 696085 3610709 3280882 2026-05-28T19:21:22Z Орел Карл 81620 /* Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары */ 3610709 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті''' — [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] (1932-1936) және [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] (1936-1991) партиялық басқарманың аймақтық органы. Орталығы [[Петропавл]] қаласында болған [[Қарағанды облысы]] 1932 жылы 10 наурызда Қазақ АКСР-нің алғашқы 6 облысының қатарында құрылды; 1936 жылы 29 шілдеде бөлшектеу барысында облыс аумағынан [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] және [[Қостанай облысы|Қостанай]] облыстары бөлініп, орталық Петропавлдан [[Қарағанды]]ға көшірілді. 1936 жылдың 5 желтоқсанынан бастап — Қазақ КСР құрамына кірді. == Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары == ; СТАЛИННЫҢ ЗАМАНЫНДА (1924-1953 ж.) * 1932-03.1934 [[Исаак Моисеевич Беккер|Исаак Беккер]] * 02.1934-07.1936 [[Максим Кирович Аммосов|Максим Аммосов]] * 1936-20.05.1937 [[Гдалий Исаакович Пинхасик|Гдалий Пинхасик]] (БК(б)П ОК Қарағанды облысы бойынша ұйымбюросының бірінші хатшысы) * 05.1937-22.03.1938 [[Гдалий Исаакович Пинхасик|Гдалий Пинхасик]] * 1938 [[Николай Петрович Садовников|Николай Садовников]] * 1938-10.1942 [[Хабир Мұхаррамұлы Пазиков|Хабир Пазиков]] * 10.1942-02.1944 [[Леонид Георгиевич Мельников|Леонид Мельников]] * 02.1944-1947 [[Григорий Спиридонович Галайдин|Григорий Галайдин]] * 1947—1952 [[Тихон Иванович Абабков|Тихон Абабков]] * 1952-01.1958 [[Сергей Яковлевич Яковлев|Сергей Яковлев]] ;ХРУЩЕВТЫҢ ЗАМАНЫНДА (1953-1954 ж.) * 01.1958-[22.10.]1959 [[Павел Николаевич Исаев|Павел Исаев]] * [22.10.]1959-12.1962 [[Михаил Сергеевич Соломенцев|Михаил Соломенцев]] * 01.1963-12.1964 (''өнеркәсіптік'') [[Николай Васильевич Банников|Николай Банников]] * 01.1963-12.1964 (''ауылдық'') [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімұлы]] ;БРЕЖНЕВТІҢ ЗАМАНЫДА (1964-1982 ж.) * 12.1964-19.02.1968 [[Николай Васильевич Банников|Николай Банников]] * 19.02.1968-6.08.1979 [[Василий Кузьмич Акулинцев|Василий Акулинцев]] * 6.08.1979-15.11.1986 [[Александр Гаврилович Коркин|Александр Коркин]] ;ГОРБАЧЕВТЫҢ ЗАМАНЫНДА (1985-1991 ж.) * 15.11.1986-6.10.1989 [[Валерий Иванович Локотунин|Валерий Локотунин]] * 6.10.1989-19.05.1990 [[Евгений Федорович Башмаков|Евгений Башмаков]] * 19.05.1990-7.09.1991 [[Виталий Степанович Гаркуша|Виталий Гаркуша]] == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Қарағанды облысы|Облыс әкімі]] == Әдебиет == * РСДЖ(б)П, РК(б)П, БК(б)П, КОКП орталық комитеті: Тарихи-өмірбаяндық нұсқаулық / Құрас. Ю. В. Горячев. М., 2005. [[Санат:Қарағанды облысы]] [[Санат:Қазақстан КП аймақтық, облыстық және өлкелік комитеттері]] 36gtqj203eq4i430xyblwr0vvt469d9 0 697264 3610708 3573875 2026-05-28T19:21:02Z Орел Карл 81620 /* Оңтүстік Қазақстан обкомының бірінші хатшылары (1932-1962) */ 3610708 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан (1962 кейін Шымкент) облыстық комитеті''' — БК(б)П (1932-1937), Қазақстан КП (1937-1991) Шымкент облыстық партия ұйымының басқару органы. 1932 жылы 10 наурызда [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР-нің]] алғашқы 6 облысының ішінде орталығы [[Шымкент]] қаласы болып табылатын [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] құрылды. 1936 жылдың 5 желтоқсаны — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] құрамына кірді. Шағындап қайта ұйымдастыру барысында облыс аумағынан [[Қызылорда облысы|Қызылорда]] (1938 жылы 15 қаңтар) және [[Жамбыл облысы|Жамбыл]] (1939 жылы 14 қазан) облыстары бөлініп шықты. 1962 жылдың 3 мамырынан 1964 жылдың 1 желтоқсанына дейін [[Қызылорда облысы|Қызылорда]] және [[Жамбыл облысы|Жамбыл]] облыстарымен бірге [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Оңтүстік Қазақстан өлкесі]]нің құрамында болды. == Оңтүстік Қазақстан обкомының бірінші хатшылары (1932-1962) == * 1932-1934 [[Рубен Айрапетович Восканов|Рубен Восканов]] * 1934-1937 [[Василий Никифорович Лазарев|Василий Лазарев]] * 1937 [[Әбілқайыр Ысқақұлы Досов|Әбілқайыр Досов]] * 1937-1938 [[Біржан Манкин]] * 1938-1944 [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] * 1944-1947 [[Хабир Мұхаррамұлы Пазиков|Хабир Пазиков]] * 1947-1952 [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] * 1952-1953 [[Мінайдар Сәлімұлы Салин|Мінайдар Салин]] * 1953-01.1954 [[Нұрдәулет Күзембайұлы Күзембаев|Нұрдәулет Күзембайұлы]] * 02.1954-05.1955 [[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов|Жұмабай Шаяхметұлы]] * 1955-1959 [[Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов|Ысмайыл Юсупов]] * 1959-3.05.1962 [[Виктор Иванович Макаров|Виктор Макаров]] == Шымкент обкомының бірінші хатшылары (1962-1991) == * 3.05.1962-1962 [[Виктор Иванович Макаров|Виктор Макаров]] * 1962-1963 [[Василий Андреевич Ливенцов|Василий Ливенцов]] * 1963-12.1964 ''(ауылдық)'' Василий Ливенцов * 12.1964-1972 Василий Ливенцов * 1972-25.04.1978 [[Аманолла Ғабдолхайұлы Рамазанов|Аманолла Рамазанов]] * 25.04.1978-10.07.1985 [[Асанбай Асқарұлы Асқаров|Асанбай Асқарұлы]] * 10.07.1985-18.04.1987 [[Рысбек Мырзашұлы Мырзашев|Рысбек Мырзашұлы]] * 16.05.1987-25.11.1988 [[Қасым Қажыбайұлы Төлебеков|Қасым Төлебеков]] * 25.11.1988-13.05.1990 [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] * 13.05.1990-7.09.1991 [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Түркістан облысы|Облыс әкімі]] == Әдебиет == * РСДЖ(б)П, РК(б)П, БК(б)П, КОКП орталық комитеті: Тарихи-өмірбаяндық нұсқаулық / Құрас. Ю. В. Горячев. М., 2005. [[Санат:Түркістан облысы]] [[Санат:Қазақстан КП аймақтық, облыстық және өлкелік комитеттері]] ng5oyw5newzvyaqg74pb8iyy9xy5b59 0 706604 3610806 3285080 2026-05-29T06:56:45Z Ashina 7704 3610806 wikitext text/x-wiki '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Ресей|Ресей Федерациясы]] арасындағы дипломатиялық қатынастар''' 1992 жылғы 22 қазанда орнатылды.{{Халықаралық қатынас|Атауы=Қазақстан-Ресей арақатынасы|Сурет=Kazakhstan Russia Locator.png|Ел1=Қазақстан|Ел2=Ресей|Түс1=green|Түс2=orange}} == Тарихы == Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан мен Ресей әскери ынтымақтастық туралы Шартқа сәйкес "Тараптардың бірінің қауіпсіздігіне, тәуелсіздігіне немесе аумақтық тұтастығына қатер төндіретін жағдай туындаған жағдайда, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы халықаралық ынтымақтастыққа сәйкес бір-біріне қажетті көмек, оның ішінде әскери көмек көрсету жөнінде кідіріссіз консультациялар жүргізеді және нақты іс-қимылдар жасайды" деп мойындады 1992 жылғы 25 мамырдағы достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы екіжақты шартпен және 1992 жылғы 15 мамырдағы Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартпен.<ref>{{Cite web|url=https://www.kazportal.kz/kazahstan-i-rossiya-politika/|title=Политика Казахстан и Россия|website=www.kazportal.kz|access-date=2022-11-11|archive-date=2022-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111064051/https://www.kazportal.kz/kazahstan-i-rossiya-politika/|deadlink=no}}</ref> 1994 жылы Қазақстан Республикасының Президенті – [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә.Назарбаев]] өз сөзінде Мәскеу мемлекеттік университетінде еуразиялық интеграция бастамасын көтерді.<ref>{{Cite web|url=https://rusevr.asia/rossiya-i-kazaxstan-soyuzniki-i-integracionnye-partnery/|title=Россия и Казахстан – союзники и интеграционные партнеры|access-date=2022-11-11|archive-date=2022-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111064043/https://rusevr.asia/rossiya-i-kazaxstan-soyuzniki-i-integracionnye-partnery/|deadlink=no}}</ref> [[Сурет:Vladimir Putin in Kazakhstan 9-11 October 2000-1.jpg|нобай|250x250 нүкте|Владимир Путин Қазақстанда, 2000 жылғы қазан.]] 1994 жылы наурызда елдер арасында Байқоңырды жалға алу шарттары туралы келісімге қол қойылды, оған сәйкес ғарыш кешені Ресейге 20 жылға жалға беріледі, жалдау мерзімі тараптардың өзара келісімі бойынша келесі 10 жылға ұзартылады. 2005 жылы 18 қаңтарда ортақ шекараларды делимитациялау туралы тарихи келісімге қол қойылды.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/nezavisimost/1914072-pochemu-reshenie-voprosa-gosgranits-kazahstana-nazyvayut-bolshoy-diplomaticheskoy-pobedoy/|title=Почему решение вопроса госграниц Казахстана называют большой дипломатической победой|website=www.nur.kz|date=2021-05-24|access-date=2022-11-11|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112121554/https://www.nur.kz/nezavisimost/1914072-pochemu-reshenie-voprosa-gosgranits-kazahstana-nazyvayut-bolshoy-diplomaticheskoy-pobedoy/|deadlink=no}}</ref> 2018 жылы Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаев көпжақты іс-шаралар аясында Ресейге 3 рет сапармен келді. В. В. Путин Қазақстанға 2 рет барды. 2019 жылғы 3-4 сәуірде жаңадан сайланған Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Мәскеуге ресми сапары өтті. 2019 жылғы 8-9 мамырда Қазақстанның бұрынғы президенті Нұрсұлтан Назарбаев Қызыл Алаңдағы Жеңіс шеруіне қатысты. 2019 жылғы 28-29 мамырда Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путин Нұр-сұлтан қаласында болып, ЕАЭО мерейтойлық саммитіне қатысып, ҚР Президенті Қ.Тоқаевпен және ҚР бұрынғы Президенті — Н. Назарбаев. 2019 жылы екі елдің үкімет төрағалары Дмитрий Медведев пен ҚР премьер-министрі Асқар Маминнің өзара сапарлары өтті. 28 қаңтарда ҚР Сыртқы істер министрі Б. Атамқұлов ТМД СІМК-не қатысу үшін сапар жасады. 2021 жылғы 27 мамырда Алматыда кезекті саяси ведомствоаралық консультациялар өтті, оның барысында тараптар биологиялық қауіпсіздік саласындағы ресей-қазақстан әріптестігін дамытуды жалғастыру уағдаластығына қол жеткізді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/11491387|title=Россия и Казахстан договорились развивать партнерство в сфере биобезопасности|website=ТАСС|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527135616/https://tass.ru/politika/11491387|deadlink=no}}</ref> {| class="wikitable" |+Мемлекет басшылары !Қазақстан !Ресей |- | rowspan="4" |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] (1991–2019) |[[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] (1991–1999) |- |[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] (2000–2008) |- |[[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] (2008–2012) |- | rowspan="2" |[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] (2012 – ) |- |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] (2019 – |} {| class="wikitable" |+Үкімет басшылары !Қазақстан !Ресей |- |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] (1991–1994) | rowspan="2" |[[Виктор Черномырдин]] (1992–1998) |- |[[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]] (1994–1997) |- | rowspan="2" |[[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]] (1997–1999) |[[Сергей Кириенко]] (1998) |- |[[Евгений Максимович Примаков|Евгений Примаков]] (1998–1999) |- | rowspan="2" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] (1999–2002) |[[Сергей Степашин]] (1999) |- |[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] (1999–2000) |- |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (2002–2003) | rowspan="2" |[[Михаил Касьянов]] (2000–2004) |- | rowspan="2" |[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] (2003–2007) |- |[[Михаил Фрадков]] (2004–2007) |- | rowspan="2" |[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] (2007–2012) |[[Виктор Зубков]] (2007–2008) |- |[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] (2008–2012) |- |[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2012–2014) | rowspan="3" |[[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] (2012–2020) |- |[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] (2014–2016) |- |[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] (2016–2019) |- |[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] (2019–2022) | rowspan="3" |[[Михаил Мишустин]] (2020–қазіргі уақыт) |- |[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] (2022–2024) |- |[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2024–қазіргі уақыт) |} {| class="wikitable" |+Сыртқы істер министрлері !Қазақстан !Ресей |- |[[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1991–1994) |Андрей Козырев (1990–1996) |- |[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1994) |Евгений Примаков (1996–1998) |- |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] (1994–1999) | |- |[[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (1999–2002) |Игорь Иванов (1998–2004) |- |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] (2002–2007) | rowspan="10" |[[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]] (2004–қазіргі уақыт) |- |[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (2007–2009) |- |[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2009–2011) |- |[[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2011–2012) |- |[[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (2012–2016) |- |[[Қайдар Айтжанұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2016–2018) |- |[[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (2018–2019) |- |[[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2019–2023) |- |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] (2023–2025) |- |[[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (2025 – қазіргі уақыт) |- | | |} === Елшілер === {| class="wikitable" !Қазақстан !Ресей |- |Валерий Темірбаев (1992–1994) |[[Борис Анатольевич Красников|Борис Красников]] (1992–1994) |- | rowspan="3" |Таир Мансұров (1994–2002) |[[Вячеслав Иванович Долгов|Вячеслав Долгов]] (1994–1997) |- |[[Валерий Дмитриевич Николаенко|Валерий Николаенко]] (1997–1999) |- | rowspan="2" |[[Юрий Николаевич Мерзляков|Юрий Мерзляков]] (1999–2003) |- |Алтынбек Сәрсембайұлы (2002–2003) |- |[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (2003–2006) |[[Владимир Степанович Бабичев|Владимир Бабичев]] (2003–2006) |- |Жансейіт Түймебаев (2006–2007) | rowspan="6" |[[Михаил Николаевич Бочарников|Михаил Бочарников]] (2006–2018) |- |Нұртай Абықаев (2007–2008) |- |Әділбек Жақсыбеков (2008–2009) |- |Заутбек Тұрысбеков (2009–2012) |- |Ғалым Оразбақов (2012–2014) |- |Марат Тәжин (2014–2017) |- |Иманғали Тасмағамбетов (2017–2019) | rowspan="3" |[[Алексей Николаевич Бородавкин|Алексей Бородавкин]] (2018–қазіргі уақыт) |- |Ермек Көшербаев (2020–2023) |- |Дәурен Абаев (2023–қазіргі уақыт) |} === Негізгі құжаттар === Қарым-қатынас тарихы негізгі ресейлік-қазақстандық құжаттар: 1992 жылғы 25 мамырдағы достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шарт<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/901764295|title=Договор о дружбе, сотрудничестве и взаимной помощи между Российской Федерацией и Республикой Казахстан (с изменениями на 7 июня 2012 года), Международный договор от 25 мая 1992 года|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2020-03-23|archive-date=2020-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323192021/http://docs.cntd.ru/document/901764295|deadlink=no}}</ref>. 1994 жылғы 21 қазандағы сыртқы шекараларды қорғаудағы ынтымақтастық туралы шарт (1999 жылғы 30 желтоқсанда ратификацияланған)<ref>{{Cite web|url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z990000002_|title=О ратификации Договора между Республикой Казахстан и Российской Федерацией о совместных усилиях в охране внешних границ - ИПС "Әділет"|publisher=adilet.zan.kz|accessdate=2020-03-24|archive-date=2020-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200324213336/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z990000002_|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1014638#pos=8;-280|title=Договор между Республикой Казахстан и Российской Федерацией о сотрудничестве в охране внешних границ (Москва, 21 октября 1994 года)|publisher=Информационная система ПАРАГРАФ|accessdate=2020-03-23|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162058/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1014638#pos=8;-280|deadlink=no}}</ref>. 1995 жылғы 20 қаңтардағы Ресей-Қазақстан ынтымақтастығын кеңейту және тереңдету туралы Декларация<ref>{{Cite web|url=http://base.garant.ru/1119640/|title=Декларация о расширении и углублении российско-казахстанского сотрудничества (Москва, 20 января 1995 г.) {{!}} ГАРАНТ|publisher=base.garant.ru|accessdate=2020-03-24|archive-date=2020-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200324213333/http://base.garant.ru/1119640/|deadlink=no}}</ref>. 1998 жылғы 6 шілдедегі ХХІ ғасырға бағытталған Мәңгілік достық пен одақтастық туралы Декларация. [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт]] (ҰҚШҰ) 1992 жылғы 15 мамырдағы<ref>{{Cite web|url=https://odkb-csto.org/documents/documents/dogovor_o_kollektivnoy_bezopasnosti/|title=Договор о коллективной безопасности|publisher=odkb-csto.org|accessdate=2020-03-24|archive-date=2020-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200821104517/https://odkb-csto.org/documents/documents/dogovor_o_kollektivnoy_bezopasnosti/|deadlink=no}}</ref>. 2005 жылғы 18 қаңтардағы Қазақстан-Ресей мемлекеттік шекарасы туралы шарт. 2010 жылғы 7 қыркүйектегі өңіраралық және шекара маңы ынтымақтастығы туралы келісім<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/902240036|title=Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Республики Казахстан о межрегиональном и приграничном сотрудничестве (рус., казах.), , Международное соглашение от 07 сентября 2010 года|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2020-03-25|archive-date=2020-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325220705/http://docs.cntd.ru/document/902240036|deadlink=no}}</ref>. 2013 жылғы 11 қарашадағы ХХІ ғасырдағы тату көршілік және одақтастық туралы шарт. Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы 2013 жылғы 24 желтоқсандағы әскери-техникалық ынтымақтастық туралы шарт (2015 жылғы 17 ақпанда ратификацияланған)<ref>{{Cite web|url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/U1500001002#z22|title=Об утверждении Договора между Республикой Казахстан и Российской Федерацией о военно-техническом сотрудничестве - ИПС "Әділет"|publisher=adilet.zan.kz|accessdate=2020-03-23|archive-date=2020-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222234145/http://adilet.zan.kz/rus/docs/U1500001002#z22|deadlink=no}}</ref>. [[Еуразиялық Экономикалық Одақ|Еуразиялық экономикалық одақ]] (ЕАЭО) туралы 2014 жылғы 29 мамырдағы шарт. == Экономикалық ынтымақтастық == [[Сурет:Russia—Kazakhstan.jpg|нобай|250x250 нүкте|Екатеринбургтегі мемлекет басшыларының қатысуымен Ресей мен Қазақстанның аймақаралық ынтымақтастық форумы, 11 Қараша 2013 ж]] === Сауда === Қазақстан мен Ресей арасындағы тауар айналымы Қазақстан Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша жасалды: 2015 жылы - 15,1 млрд. оның ішінде ҚР экспорты 4,5 млрд., импорт-10,5 млрд.; 2016 жылы - 12,6 млрд. оның ішінде ҚР экспорты 3,5 млрд. 2017 жылы-16 млрд.. ҚР экспорты 4,5 млрд. долларды, импорт-11,5 млрд. долларды құрады. 2017 жылы Ресейдің Қазақстанның сыртқы сауда айналымындағы үлесі 20,6% -. құрады. 2018 жылы-17,6 млрд., экспорт 5,2 млрд долларды құрады., импорт - 12,4 млрд. ҚР-дан Ресей Федерациясына экспорттың негізгі тауарлары (2018 жылғы статистика бойынша): ыстық илектелген легирленбеген болаттан жасалған жалпақ прокат-470,4 млн. (үлесі — 9,1 %), темір кендері мен концентраттары — 421,5 млн. (8,2 %), мыс кендері мен концентраттары - 337 млн. (6,5 %), алюминий оксидтері мен гидроксидтері - 336,8 млн. (6,5 %), легирленбеген болаттан жасалған жалпақ жалатылған — 305,4 млн. (5,9 %), уран-251,6 млн. (4,9 %), тас көмір-219,3 млн. (4,2 %), табиғи газ — 193,9 млн. (3,8 %), қара металдардың қалдықтары мен сынықтары — 185,4 млн. (3,6 %), мырыш кендері мен концентраттары - 163,8 млн. (3,2 %). Ресей Федерациясынан ҚР-ға импорттың негізгі тауарлары: мұнай өнімдері-673,7 млн. (5,4% үлесімен), жеңіл автомобильдер - 302,3 млн. (2,4 %), кокс және жартылай кокс - 236,7 млн. (1,9 %), табиғи газ — 236,4 млн. (1,9 %), теміржол немесе трамвай жүк вагондары — 196,9 млн. (1,6%), қара металдардан жасалған жіксіз құбырлар, түтіктер және профильдер — 194,5 млн. (1,6 %), шиналар-182,3 млн. (1,5 %), бағалы металдардың кендері мен концентраттары — 169,7 млн. (1,4 %). [[Сурет:Владимир Путин и Касым-Жомарт Токаев 03 (19-08-2022).jpg|нобай|250x250 нүкте|Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев және Ресей президенті Владимир Путин, 2022 жылғы 19 тамыз]] 2019 жылдың қаңтар—мамыр айларында өзара сауда көлемі 7,2 млрд долларды құрады. (+0,6 %), Ресейдің ҚР-ға импорты 1,9% - ға өсті, Ресей Федерациясына қазақстандық экспорт 2,4% - ға қысқарды. 2019 жылы Қазақстан мен Ресей арасындағы сыртқы сауда көлемі 64,33 млн тонна тасымалданған жүктердің массасы кезінде 19,18 млрд. $ құрады. Оның ішінде Қазақстаннан Ресейге импорт - 5,4 млрд.$. Ресейден Қазақстанға экспорт көлемі 13,78 млрд $<ref>{{Cite web|lang=|url=https://statimex.ru/statistic/all/export/def/KZ/RU/|title=Структура экспорта в Казахстан|author=|website=Statimex.Ru|date=|publisher=|access-date=2020-10-06|archive-date=2020-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019150806/https://statimex.ru/statistic/all/export/def/KZ/RU/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://statimex.ru/statistic/all/import/def/KZ/RU/|title=Структура импорта из Казахстана|author=|website=Statimex.Ru|date=|publisher=|access-date=2020-10-06|archive-date=2020-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011003707/https://statimex.ru/statistic/all/import/def/KZ/RU/|deadlink=no}}</ref> 2021 жылы мемлекеттер арасындағы тауар айналымының өсуі 34% -. құрады. Ресейлік компаниялар Қазақстан экономикасына шамамен 17 миллиард доллар инвестициялады. 2020 жылдың желтоқсан айының соңында Қазақстан мен Ресей азық-түлік тауарларының ортақ нарығын құру туралы келісімге қол қойды, оған сәйкес елдер елдердің сауда-тарату желілерінің өзара іс-қимылын ынталандыруға міндеттенеді<ref>{{Cite web|url=https://forbes.kz/massmedia/kazahstan_i_rossiya_podpisali_soglashenie_o_sozdanii_obschego_ryinka_prodtovarov/|title=Казахстан и Россия подписали соглашение о создании общего рынка продтоваров|author=Ульяна Салапаева|website=www.forbes.kz|date=2021-12-28|access-date=2022-01-02|archive-date=2022-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102150408/https://forbes.kz/massmedia/kazahstan_i_rossiya_podpisali_soglashenie_o_sozdanii_obschego_ryinka_prodtovarov/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/13307733|title=Казахстан и Россия подписали соглашение, направленное на создание общего рынка продтоваров|website=ТАСС|access-date=2022-01-02|archive-date=2022-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102150406/https://tass.ru/ekonomika/13307733|deadlink=no}}</ref>. === Өзара инвестициялар === ҚР Үкіметінің 2017 жылғы 22 тамыздағы № 498 қаулысымен бекітілген Ұлттық инвестициялық стратегияға сәйкес Ресей Федерациясы инвестициялар тарту үшін басым елдер тізіміне енгізілген.<ref>{{Cite web|url=https://base.spinform.ru/show_doc.fwx/show_doc.fwx?rgn=100226|title=Постановление Правительства Республики Казахстан "Об утверждении Программы по привлечению инвестиций "Национальная инвестиционная стратегия" и..."|website=base.spinform.ru|access-date=2022-11-11}}</ref> Тікелей инвестициялардың жинақталған көлемі 2005 жылдан бастап 2019 жылдың I тоқсанына дейін (ҚР Ұлттық Банкінің деректері бойынша) 3,9 млрд. - ҚР-дан РФ-ға және 13,5 млрд. - Ресей Федерациясынан ҚР-ҒА. Қазақстанда ресейлік капиталдың қатысуымен 9 915 кәсіпорын жұмыс істейді (01.07.2019 ж.жағдай бойынша), бұл ҚР-дағы шетелдік капиталы бар кәсіпорындардың жалпы санының үштен бірінен астамы (37,8%). Қазақстанда "Росатом" мемлекеттік корпорациясы, "Роснефть" ААҚ, "Ресей сбербанкі" жақ, веб, "Мечел" ААҚ, "Лукойл" ҰК ААҚ, "Газпром" ААҚ, Еураз, Орыс мыс компаниясы, "ИНТЕР РАО БЭЖ" ААҚ, "Трансмашхолдинг" ЖАҚ, "Русал" ААҚ белсенді қызмет атқарады", "ТМК" АҚ, "Полиметалл" АҚ, "Северсталь" ААҚ, КАМАЗ, "МХК ЕвроХим" ААҚ, "ЭФКО" және басқа да көптеген компаниялар. Ресей қазақстандық инвесторлардың тікелей инвестициялар ағыны бойынша 3-ші және Қазақстанға тікелей инвестициялар ағыны бойынша 7-ші орында. Ресейлік "Еврохим" компаниясы Қазақстанда минералды тыңайтқыштар өндіретін ірі химиялық кешеннің құрылысын жариялады. Мәскеу инновациялық кәсіпорынға 1 миллиард доллардан астам инвестиция салады, оның пайда болуы 1000-нан астам жаңа жұмыс орнын ашады және республика мен аймақтағы өнімділікті арттыруға мүмкіндік береді. === Мұнай-газ саласындағы ынтымақтастық === Қазақстан Ресейден Қазақстанның солтүстік өңірлеріне газ жеткізу, сондай-ақ Қазақстан арқылы Иранға Ресей газын жеткізу мүмкіндігі туралы келіссөздер жүргізуде. 2023 жылғы қаңтарда елдер 2034 жылғы 1 қаңтарға дейін Атасу – Алашанькоу құбыры арқылы Ресей мұнайының Қазақстан арқылы Қытайға транзиті туралы келісімді ұзартты. Мұнай транзитін ресейлік "Роснефть" компаниясы және қазақстандық "ҚазТрансОйл"компаниясы жүзеге асырады. 2023 жылдың мамыр айының ортасында Қазақстанның энергетика министрі Қазақстанның солтүстік аумақтары арқылы өтетін Ресейден Қытайға газ құбырының бағыты алдын ала белгіленгенін хабарлады. Reuters агенттігінің хабарлауынша, бұл құбыр Батыс санкцияларынан зардап шеккен Ресей Федерациясына Азия аймағында өз газын сатуды арттыруға көмектеседі және сонымен бірге оңтүстіктен басқа Қазақстанның барлық аймақтарын энергия тасымалдаушылармен қамтамасыз етеді<ref>{{Cite news|accessdate=2023-05-21|last=Reuters|date=2023-05-16|website=Reuters|title=Kazakhstan, Russia map out gas pipeline to China|url=https://www.reuters.com/markets/commodities/kazakhstan-russia-map-out-gas-pipeline-china-2023-05-16/}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/ekonomika/15660485|title=Казахстан продолжает переговоры с РФ по вопросу газификации северных и восточных регионов|website=www.tass.ru|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020013414/https://tass.ru/ekonomika/15660485|deadlink=no}}</ref>. '''Ресей, Қазақстан және Өзбекстанның үштік газ одағы.''' 2022 жылғы 28 қарашада Қасым-Жомарт Тоқаевтың Мәскеуге сапары кезінде Владимир Путинмен кездесуде тараптар Ресей, Қазақстан және Өзбекстанның үштік газ одағын құруды талқылады. "Ресей Президентінің Қазақстанмен және Өзбекстанмен ұсынған" үштік газ Одағының" жобасы ішкі және сыртқы нарықтар үшін газды тұтыну мен тасымалдау инфрақұрылымын дамыту мен үйлестіру тетігін құруды көздейді", - деп хабарлады кейінірек баспасөз мәслихатында Ресей президентінің баспасөз хатшысы Дмитрий Песков. Ресей премьер-Министрі Михаил Мишустинмен жекелеген келіссөздерде Қазақстан Президенті сондай-ақ екі елдің қосымша келісімдерді және тіпті келіссөздерді талап ететін мәселелері бар екенін атап өтті, атап айтқанда, бұл газ саласына қатысты. Сол кезде ол Путин Өзбекстанмен "үшжақты одақ" құру қажеттілігі туралы алғаш рет айтқан болатын. 2023 жылдың қаңтарында "Газпром" және Өзбекстанның Энергетика министрлігі газ саласындағы ынтымақтастық туралы Жол картасына қол қойды. Ташкент бұл құжат техникалық зерттеулер жүргізілгеннен кейін Қазақстан мен Өзбекстан аумақтары арқылы өтетін "Орта Азия - Орталық" газ құбыры бойынша Ресей газының транзитін көздейтінін нақтылады. Ресей СІМ басшысының орынбасары Михаил Галузин мамыр айының соңында газ Одағы жобасының параметрлері пысықталып жатқанын, капитал салымдарының көлемі нақтыланғанын атап өтті. 16 маусымда "Газпром" және "QazaqGaz" өзбекстандық тұтынушыларға ресейлік газ транзитін келісті. Тараптар құжатқа Санкт-Петербург Халықаралық экономикалық форумында (ПМЭФ) қол қойды. Сонымен қатар, тараптар көгілдір отынды экспорттау, өңдеу және тасымалдау бойынша бірлескен жұмысты талқылады. Сондай ақ екі елдің энергетика министрліктері екі ел арасындағы Ресей мұнайын сатып алу және оның көлемін 2033 жылдың соңына қарай 10 млн тоннаға дейін жеткізу жөніндегі уағдаластықтарды ұзартты<ref>{{Cite web|url=https://uz.kursiv.media/2023-06-16/gazprom-i-qazaqgaz-podpisali-dogovor-po-tranzitu-gaza-v-ruz/|title=Газу — быть: «Газпром» и QazaqGaz подписали договор по транзиту в Узбекистан|lang=ru|first=Елена|last=Ким|website=Kursiv Media Узбекистан|date=2023-06-16|access-date=2023-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/29/11/2022/63859f849a7947863b8a31ce|title=Казахстан сообщил о планах «тройственного газового союза» с Россией|lang=ru|website=РБК|date=2022-11-29|access-date=2023-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/29/11/2022/6385cf0e9a7947138213457b|title=Кремль объяснил необходимость «тройственного газового союза»|lang=ru|website=РБК|date=2022-11-29|access-date=2023-08-12}}</ref>. 11 тамызда Ресей СІМ экономикалық ынтымақтастық департаментінің директоры Дмитрий Биричевский Ресей, Өзбекстан және Қазақстанның үштік газ одағы басқа елдердің есебінен кеңейтілуі мүмкін деп мәлімдеді. "Біз оған басқа мемлекеттер де қызығушылық танытатынын білеміз. Біз барлық қатысушылардың ұстанымдарын ескере отырып, өзара тиімді және сындарлы болуы тиіс деген түсінікпен осындай ынтымақтастыққа ашықпыз", - деді ол<ref>{{Cite web|url=https://kun.uz/ru/news/2023/08/11/k-gazovomu-soyuzu-rossii-uzbekistana-i-kazaxstana-mogut-prisoyedinitsya-drugiye-strany|title=К Газовому союзу России, Узбекистана и Казахстана могут присоединится другие страны|lang=ru|first=Kun|last=uz|website=Kun.uz|access-date=2023-08-12}}</ref>. === Өңіраралық ынтымақтастық === 2020 жылғы 4 желтоқсанда Ресей мен Қазақстан геология саласындағы ынтымақтастық туралы Меморандумға қол қойды.<ref>{{Cite web|url=https://www.angi.ru/news/2885413-%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%82-%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%B2-%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8/|title=Россия и Казахстан усилят сотрудничество в сфере геологии|website=www.angi.ru -|accessdate=2020-12-17|archive-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118063224/http://www.angi.ru/news/2885413-%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%82-%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%B2-%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8/|deadlink=no}}</ref> === Білім беру саласындағы ынтымақтастық === 2022 жылғы 12 қыркүйекте Алматыда "МИФИ" Ресей Ұлттық ядролық зерттеу университетінің Қазақстандық филиалы ашылды. әл-Фараби. 2023 жылғы 3 сәуірде президент Қасым-Жомарт Тоқаев "Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Ресей Федерациясының Үкіметі арасындағы Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының филиалдарын және Ресей Федерациясының Қазақстан Республикасындағы жоғары білім беру ұйымдарының филиалдарын құру және олардың жұмыс істеуі туралы келісімді ратификациялау туралы"Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды. Келісімнің негізгі мақсаты-Қазақстан мен Ресейдің жоғары оқу орындарының филиалдарын құру және олардың жұмыс істеуі мәселелерін реттеу. Атап айтқанда, құжат ресейлік жоғары оқу орындарының филиалдарын ашқан кезде лицензия алу қажет болады деп болжайды. Оқыту екі елдің мемлекеттік тілдерінде жүргізілуі мүмкін, ал білім беру бағдарламалары шеңберінде филиалдар орналасқан елдің мемлекеттік тілі мен тарихы міндетті түрде оқытылуы тиіс. Мемлекеттік бақылау және аккредиттеу рәсімдері Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жүзеге асырылатын болады. Ал бітіргеннен кейін студенттер екі мемлекеттің дипломдарын алады.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vlast.kz/novosti/54573-kazahstan-ratificiroval-soglasenie-s-rossiej-ob-otkrytii-filialov-vuzov.html|title=Казахстан ратифицировал соглашение с Россией об открытии филиалов вузов - Аналитический интернет-журнал Власть|website=vlast.kz|access-date=2023-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rosatom-centralasia.com/journalist/news/rosatom-prinyal-uchastie-v-tseremonii-otkrytiya-kazakhstanskogo-filiala-niyau-mifi/|title=Росатом принял участие в церемонии открытия казахстанского филиала НИЯУ МИФИ|website=rosatom-centralasia.com|access-date=2022-09-12|archive-date=2022-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163504/https://rosatom-centralasia.com/journalist/news/rosatom-prinyal-uchastie-v-tseremonii-otkrytiya-kazakhstanskogo-filiala-niyau-mifi/|deadlink=no}}</ref> ҚР Парламенті Сенатының төрағасы Мәулен Әшімбаевтың ақпараты бойынша 2023 жылға ресейлік жоғары оқу орындарында 60 мыңнан астам қазақстандық студент оқиды. Бұл Қазақстанды Ресей Федерациясындағы шетелдік Оқушылар саны бойынша көшбасшы етеді<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/895862|title=Володин заявил, что отношения России и Казахстана проходят этап испытаний|website=Interfax.ru|access-date=2023-04-14}}</ref>. === Әскери-техникалық ынтымақтастық === 2020 жылғы 16 қазанда Ресей Федерациясының Қорғаныс министрі Сергей Шойгудың Қазақстан Республикасына ресми сапары барысында қол қойылған әскери ынтымақтастық туралы шартқа сәйкес (тараптар) әскери ынтымақтастықты мынадай негізгі бағыттар бойынша жүзеге асырады: Халықтың наразылықтары мен жаппай тәртіпсіздіктер салдарынан 2022 жылғы 5 қаңтарда кешке Қазақстан Президенті ҰҚШҰ басшыларына Қазақстанға бітімгершілік қолдау көрсету туралы өтінішпен жүгінді. Ресей ҰҚШҰ әскерлер тобы өмірлік маңызды нысандарды Күзеткен<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220109/okhrana-1767013957.html|title=Российские военные силы ОДКБ в Казахстане охраняют жизненно важные объекты|website=РИА Новости|date=20220109T0705|access-date=2022-01-12|archive-date=2022-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220112060858/https://ria.ru/20220109/okhrana-1767013957.html|deadlink=no}}</ref>. 2023 жылғы 3 наурызда Ресей Қазақстанға өтеусіз негізде 11ф647м "Экран-М" ғарыш аппаратын, құрастыру-қорғау блогын және объектілерді сынауға арналған үш жүйені, сондай-ақ құрамдас, қосалқы бөлшектерді, құралдар мен жиынтықтауыштарды меншікке берді.<ref>{{Cite web|url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300000184|title=О принятии имущества в республиканскую собственность - ИПС "Әділет"|website=adilet.zan.kz|access-date=2023-03-11}}</ref> 2023 жылдың тамыз айының басында қазақстандық сайттарда Ресей армиясына кіру үшін 5000 доллардан астам жедел төлем ұсынатын хабарландырулар пайда болды<ref>{{Cite news|title=Russia targets neighbour Kazakhstan with army recruitment ads|first=Filipp|last=Lebedev|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-targets-neighbour-kazakhstan-with-army-recruitment-ads-2023-08-03/|website=Reuters|date=2023-08-03|accessdate=2023-08-06|lang=en}}</ref>. Бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, хабарландырулар әлеуетті жалдаушыларға Сахалин облысында Ресей армиясына қосылу мүмкіндігін ұсынатын веб-сайтқа апарады<ref>{{Cite web|url=https://press.kz/novosti/reuters-prizyv-sluzhit-v-rossijskoj-armii-poyavilsya-na-kazahstanskih-sajtah|title=Reuters: призыв служить в российской армии появился на казахстанских сайтах|lang=ru-RU|last=https://www.facebook.com/profile.php?id=100015279673688&mibextid=LQQJ4d|date=2023-08-04|access-date=2023-08-06}}</ref>. === Қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық === 2023 жылғы 3 қаңтарда ҰҚК және Қазақстан ІІМ ФСБ және Ресей ІІМ-мен бірлесіп Байқоңыр қаласында болжамды қоғамдық қауіпті ОПГ қызметінің жолын кесу бойынша бірлескен арнайы операция өткізді, оған екі мемлекеттің азаматтары кірді. Сол кезде күзетшілер ұсталғандардың бір мезгілде Астана, Қызылорда және Қонаевта өткенін хабарлады. Барлығы 18 болжамды ОПГ көшбасшылары мен белсенді мүшелері ұсталды. 2023 жылғы 17 наурызда Қазақстанның Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ҰҚК), Республика ІІМ және Ресей ФСБ Қазақстанның үш қаласында бірлескен арнайы операция өткізді. == Елшіліктер == === Ресейдің Қазақстандағы өкілдігі === * Ресейдің Қазақстандағы елшілігі (Астана қаласы) * Алматы (Бас консулдық) * Орал (Консулдық) * Өскемен (Консулдық) === Қазақстанның Ресейдегі өкілдігі === * Қазақстанның Ресейдегі елшілігі (Мәскеу) * Санкт-Петербург (Бас консулдық) * Қазан (Бас консулдық) * Омбы (Консулдық) * Астрахань (Консулдық) * Екатеринбург (Бас консулдық)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kt.kz/rus/state/genkonsulstvo_kazahstana_otkrylos_v_ekaterinburge_1377952607.html|title=Генконсульство Казахстана открылось в Екатеринбурге {{!}} Kazakhstan Today|website=www.kt.kz|access-date=2023-07-11}}</ref> == Ресей Президентінің Қазақстанға сапары == Екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылғы 22 қазанда орнағаннан бері [[Ресей президенті|Ресей президенттері]] Қазақстанға ресми және жұмыс сапарларымен 47 рет келді<ref name=":1">{{Cite web|title=Дружба и сотрудничество. История визитов Путина в Казахстан. Президент РФ совершит государственный визит в республику 27-29 мая 2026 года|url=https://tass.ru/info/19238371}}</ref>. * [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] – 2 рет; * [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] – 12 рет; * Владимир Путин – 32 рет, оның ішінде алғашқы мемлекеттік сапары 2015 жылғы 15-16 қазанда өтті. === Владимир Путин === [[Ресей|Ресей Федерациясының]] басшысы ретінде [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Қазақстанға 33 рет сапар жасады, соның ішінде 2015 жылғы 15-16 қазанда және 2024 жылғы 27-28 қарашада [[Мемлекеттік сапар|мемлекеттік сапармен]] келді. Сонымен қатар, Путин [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Ресей Федерациясының премьер-министрі]] қызметінде жүрген кезде Қазақстанға үш рет — 1999 жылғы 23-24 қыркүйекте, 2008 жылғы 30 қазанда және 2009 жылғы 21-22 мамырда келді.<ref name=":1" /> 2005 жылы Ресей президенті алғаш рет [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағына]] барды. 2006 жылы ол [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жаңа мерзімге сайлануына байланысты Астанада өткен [[инаугурация]] рәсіміне шақырылды. Ал 2014 жылы Қазақстан астанасында Ресей, Беларусь және Қазақстан басшылары [[Еуразиялық экономикалық одақ]] құру туралы шартқа қол қойды.<ref name=":1" /> ==== 2012 жыл ==== 2012 жылғы 7-8 маусымда Владимир Путин [[Астана|Астанаға]] ресми сапармен келді. Бұл оның 2012 жылғы мамырда Ресей президенті болып сайланғаннан кейінгі Қазақстанға алғашқы сапары болды<ref name=":2">{{Cite web|title=Сколько раз президент России Владимир Путин посещал Казахстан|url=https://ru.sputnik.kz/20241126/skolko-raz-prezident-rossii-vladimir-putin-poseschal-kazakhstan--48818371.html}}</ref>. Сапар барысында Путин Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаевпен жабық форматта кездесті, кейін үкіметтік делегациялардың қатысуымен келіссөздер өтті. Қорытындысында бес құжатқа қол қойылды. Олардың қатарында 1992 жылғы 25 мамырдағы Ресей мен Қазақстан арасындағы достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шартты ұзарту жөніндегі хаттама болды.<ref name=":2" /> Сондай-ақ екі ел азаматтарының алғашқы 30 күн ішінде болуын жеңілдету туралы екіжақты келісімге қол қойылды<ref name=":2" />. Сол жылдың 19 қыркүйегінде Владимир Путин Павлодарға жұмыс сапарымен келіп, Нұрсұлтан Назарбаевпен келіссөздер жүргізді<ref name=":2" />. Путин Ресей мен Қазақстанның IX Өңіраралық ынтымақтастық форумына қатысты. Форум аясында президенттердің қатысуымен 1994 жылғы өндірістік апаттардың, зілзалалардың алдын алу және олардың салдарын жою саласындағы ынтымақтастық туралы үкіметаралық келісімге хаттамаға қол қойылды. Құжат авариялық-құтқару қызметтерінің мемлекеттік шекараны жеңілдетілген тәртіппен кесіп өтуін қарастырды.<ref name=":2" /> ==== 2013 жыл ==== 2013 жылғы 29 мамырда Ресей президенті Астанаға Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің (ЖЕЭК) отырысына қатысу үшін келді. Бұл орган Ресей, Беларусь және Қазақстанның Кеден одағы мен Біртұтас экономикалық кеңістігінің жоғарғы органы болып саналды. Сонымен қатар, ол Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевпен қысқаша кездесу өткізді<ref name=":2" />. 2013 жылғы 7 шілдеде Владимир Путин Астанаға келіп, Нұрсұлтан Назарбаевпен келіссөздер жүргізді. Кездесу барысында екіжақты қатынастар, соның ішінде ғарыш саласындағы ынтымақтастық және халықаралық мәселелер талқыланды<ref name=":2" />. ==== 2014 жыл ==== 2014 жылғы 29 мамырда Владимир Путин ЖЕЭК отырысына қатысты. Отырыстың қорытындысы бойынша Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев және Беларусь президенті Александр Лукашенкомен бірге Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) құру туралы шартқа қол қойды<ref name=":2" />. Сондай-ақ отырыстан кейін Путин мен Назарбаев арасында кездесу өтті. Президенттердің қатысуымен екі ел делегациялары энергетика саласындағы ынтымақтастық туралы бірқатар келісімдерге, соның ішінде Қазақстанға мұнай және мұнай өнімдерін жеткізу саласындағы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы үкіметаралық келісімге өзгерістер енгізу хаттамасына қол қойды<ref name=":2" />. 30 қыркүйекте Владимир Путин мен Нұрсұлтан Назарбаев Атырау қаласында екіжақты кездесу өткізді. Олар Ресей мен Қазақстанның XI Өңіраралық ынтымақтастық форумына қатысты. Кейін екі ел көшбасшылары Қазақстан мен Ресей аумағындағы Каспий маңы ойпатындағы көмірсутек қорларын терең барлауға арналған бірлескен «Еуразия» мұнай-газ жобасының іске қосылу рәсіміне қатысты<ref name=":2" />. ==== 2015 жыл ==== 2015 жылғы 19-20 наурызда Владимир Путин Астанаға келді. 20 наурызда Ресей мен Қазақстан көшбасшылары сыртқы саясат, екіжақты ынтымақтастық және Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70 жылдығын мерекелеуге дайындық мәселелерін талқылады<ref name=":2" />. Ресей президенті Владимир Путиннің Қазақстанға алғашқы мемлекеттік сапары 2015 жылғы 15-16 қазанда өтті<ref name=":2" />. 15 қазанда Ресей мен Қазақстан арасындағы Каспий теңізінің солтүстік бөлігінің түбін бөлу туралы келісімге өзгерістер енгізілді. Мемлекет басшыларының қатысуымен авиациялық іздестіру-құтқару және Домбаровский ауданынан зымыран ұшыру кезіндегі өзара іс-қимыл туралы үкіметаралық келісімдерге де қол қойылды. Кейін Владимир Путин Астанадағы Қасиетті Успен кафедралды соборына барып, храмға Қасиетті Құдай Анасының Покров иконасын сыйға тартты<ref name=":2" />. 16 қазанда Бурабай кентінде Ресей президенті ТМД мемлекеттері басшылары кеңесінің және Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің отырысына қатысты<ref name=":2" />. ==== 2016 жыл ==== 2016 жылғы 30-31 мамырда Владимир Путин Астанада өткен ЖЕЭК отырысына қатысты<ref name=":2" /><ref name=":1" />. 2016 жылғы 4 қазанда Ресей президенті Владимир Путин Астанаға Ресей мен Қазақстанның XIII Өңіраралық ынтымақтастық форумына қатысу үшін жұмыс сапарымен келді<ref name=":1" /><ref name=":2" />. 2017 жылғы 27 ақпанда Путин Алматыда Назарбаевпен келіссөздер жүргізді. Сапар екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастардың орнағанына 25 жыл толуына орай ұйымдастырылды<ref name=":1" /><ref name=":2" />. 2017 жылғы 8-9 маусымда Путин Астанада Шанхай ынтымақтастық ұйымының (ШЫҰ) саммитіне қатысты. 8 маусымда Ресей басшысы Қытай Халық Республикасының төрағасы Си Цзиньпинмен кездесті және саммиттің ашылуына арналған концертке барды. 9 маусымда Путин ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысына қатысты. Саммит аясында Пәкістан премьер-министрі Наваз Шарифпен және Моңғолия президенті Цахиагийн Элбэгдоржбен кездесті. Іс-шара аяқталғаннан кейін «Астана ЭКСПО – 2017» халықаралық көрмесіндегі Ресей павильонына барды<ref name=":1" /><ref name=":2" />. 2018 жылғы 12 тамызда Ресей президенті Ақтау қаласына барып, V Каспий саммитіне қатысты. Саммиттің басты қорытындысы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияның қабылдануы болды<ref name=":1" /><ref name=":2" />. 2018 жылғы 20 қазанда Қазақстан, Ресей және Өзбекстан президенттері Нұрсұлтан Назарбаев, Владимир Путин және Шавкат Мирзиёев Қазақстанның Түркістан облысындағы Сарыағаш қаласында өткен кездесуде экономикалық және мәдени салалардағы өзара іс-қимыл мәселелерін талқылады<ref name=":1" />. 2018 жылғы 8-9 қарашада Путин Қазақстанға жұмыс сапарымен келді. 8 қарашада Астанада Ресей басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің сессиясына қатысты. 9 қарашада ол Петропавлға барып, Ресей мен Қазақстанның XV Өңіраралық ынтымақтастық форумына қатысты. Сонымен қатар, Путин Назарбаевпен кездесті. Келіссөздерден кейін екі ел көшбасшылары туристік көрме мен Қалалық оқушылар сарайын аралады<ref name=":1" />. 2019 жылғы 28-29 мамырда Ресей президенті Нұр-Сұлтанда (2019-2022 жылдары Астана) Еуразиялық экономикалық одақ саммитіне қатысты. 28 мамырда Путин 2019 жылғы наурызда президенттік қызметтен кеткен Назарбаевпен кездесті (Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев болды). 29 мамырда Ресей көшбасшысы ЕАЭО-ның бес жылдығына арналған ЖЕЭК отырысына қатысты<ref name=":1" />. 2022 жылғы 13-14 қазанда Ресей президенті Астанаға жұмыс сапарымен келді. 13 қазанда Путин Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің алтыншы саммитіне қатысты. Сапардың екінші күні, 14 қазанда, Путин ТМД мемлекеттері басшылары кеңесінің отырысына және «Ресей – Орталық Азия» бірінші саммитіне қатысты<ref name=":1" />. 2023 жылғы 9 қарашада Ресей президенті Қазақстанға ресми сапармен келді. Сапар барысында Путин Тоқаевпен бірге бейнеконференция режимінде екі елдің XIX Өңіраралық ынтымақтастық форумының пленарлық отырысына қатысты. Кейін Ресей мен Қазақстан көшбасшылары тар және кеңейтілген құрамда келіссөздер өткізді. Келіссөздер қорытындысы бойынша құжаттар пакеті қабылданды. Олардың қатарында XXI ғасырдағы тату көршілік пен одақтастық туралы Ресей мен Қазақстан арасындағы шарттың он жылдығына арналған бірлескен мәлімдеме, сондай-ақ 2024-2026 жылдарға арналған бірлескен іс-қимыл жоспары болды. Сонымен қатар, екі елдің энергетика министрліктері Қазақстанның үш қаласында ЖЭО салу жобалары бойынша өзара түсіністік және ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды. Ресейдің ТАСС ақпарат агенттігі мен Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені ақпараттық әріптестік туралы келісім жасасты<ref name=":1" />. 2024 жылғы 3-4 шілдеде Путин Қазақстанға ШЫҰ саммитіне қатысу үшін жұмыс сапарымен келді<ref name=":1" />. 2024 жылғы 27-28 қарашада Ресей президенті Астанаға мемлекеттік сапармен келді. 27 қарашада Тоқаевпен тар және кеңейтілген құрамда келіссөздер жүргізді. Кейін екі ел көшбасшылары бейнебайланыс арқылы 26-27 қараша күндері Уфада өткен Ресей мен Қазақстанның XX Өңіраралық ынтымақтастық форумының пленарлық отырысына қатысты. Форум аяқталған соң көшбасшылар бейнебайланыс арқылы Омбыдағы Достоевский атындағы университетте Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті филиалының ашылуына қатысты. Ресей-Қазақстан келіссөздерінің қорытындысы бойынша құжаттар пакеті, оның ішінде 2024-2028 жылдарға арналған өңіраралық және шекаралық ынтымақтастық бағдарламасы қабылданды<ref name=":1" />. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан-Ресей шекарасы]] * [[Ресейдегі қазақтар]] * [[Қазақстандағы орыстар]] * [[Ресейдің Қазақстандағы елшілігі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Қазақстанның халықаралық қатынастары}} [[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]] [[Санат:Ресейдің халықаралық қатынастары]] g71by9gqkef9620o87rew0zi7ila17t 3610833 3610806 2026-05-29T07:50:05Z Ashina 7704 3610833 wikitext text/x-wiki '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Ресей|Ресей Федерациясы]] арасындағы дипломатиялық қатынастар''' 1992 жылғы 22 қазанда орнатылды. Ресей Федерациясы Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін 1991 жылғы 17 желтоқсанда таныды. Бір күн бұрын, 16 желтоқсанда, Қазақстанның тәуелсіздігін Украина мен Түркия қатар мойындаған еді<ref>{{Cite web|title=Страницы истории: Как зарождались казахстанско-российские отношения|url=https://el.kz/ru/stranitsi_istorii__kak_zarozhdalis__kazahstansko_rossiiskie_otnosheniya_25823/}}</ref>. Екіжақты ынтымақтастықтың негізгі құқықтық негізін бірнеше маңызды құжат құрайды. Олардың қатарында 1992 жылы қол қойылған Достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шарт, 1998 жылғы XXI ғасырға бағдарланған мәңгілік достық пен одақтастық туралы декларация, сондай-ақ 2013 жылы мемлекет басшылары қол қойған Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасы арасындағы XXI ғасырдағы тату көршілік және одақтастық туралы шарт бар. Қазіргі уақытта Қазақстан мен Ресей бірқатар халықаралық және өңірлік ұйымдардың мүшелері болып табылады. Олардың қатарында Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ), Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО), Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы (ҰҚШҰ) және басқа да мемлекетаралық бірлестіктер бар. 2025 жылғы 12 қарашада Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Мәскеуге жасаған мемлекеттік сапары барысында мемлекетаралық қатынастарды жан-жақты стратегиялық әріптестік пен одақтастық форматына көшіру туралы декларацияға қол қойылды. Қазақстан Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025 жылы Қазақстанның Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) елдерімен тауар айналымы шамамен 31 миллиард АҚШ долларын құрады. Оның ішінде экспорт көлемі 10 миллиард доллар болса, импорт 20 миллиард долларға жетті. ЕАЭО аясындағы Қазақстанның негізгі сауда серіктесі Ресей болып қала береді. Оған Одақ елдерімен жалпы тауар айналымының 88,6%-ы тиесілі. Бұдан кейін Қырғызстан – 7,3%, Беларусь – 3,9% және Армения – 0,2% үлеске ие{{Халықаралық қатынас|Атауы=Қазақстан-Ресей арақатынасы|Сурет=Kazakhstan Russia Locator.png|Ел1=Қазақстан|Ел2=Ресей|Түс1=green|Түс2=orange}} == Тарихы == 1991 жылғы 17 тамызда Қазақстан мен Ресей президенттері Алматыда өткен кездесуде «Бірыңғай экономикалық кеңістік туралы» бірлескен мәлімдеме қабылдап, бұрынғы одақтас республикалардың барлығына арналған экономикалық келісім тұжырымдамасын әзірлеуді ұсынды. Бұл қадам сол жылдың желтоқсанында 11 мемлекет басшылары қол қойған Алматы декларациясының қабылдануына жол ашты. Аталған декларацияда КСРО-ның өмір сүруін тоқтатқаны және жаңа Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) құрылғаны жарияланды<ref name=":0">{{Cite web|title=Отношения между Казахстаном и Россией имеют богатое прошлое и блестящее будущее. Интервью Президента Республики Казахстан Касым-Жомарта Токаева российской газете «Известия»|url=https://www.akorda.kz/ru/otnosheniya-mezhdu-kazahstanom-i-rossiey-imeyut-bogatoe-proshloe-i-blestyashchee-budushchee-7101642|date=8 ноября 2023 года}}</ref>. 1992 жылғы 22 қазанда Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасы арасындағы өкілетті өкілдермен алмасу туралы хаттамаға қол қойылған сәттен бастап Ресей мен Қазақстанның достас егемен мемлекеттер ретіндегі дипломатиялық қатынастарының тарихы басталды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Россия – Казахстан: четверть века дипломатических отношений и партнерства. Статья Посла России в Казахстане Михаила Бочарникова, опубликованная в журнале"Международная жизнь".|url=https://kazakhstan.mid.ru/ru/press-centre/news/rossiya_kazakhstan_chetvert_veka_diplomaticheskikh_otnosheniy_i_partnerstva/?TSPD_101_R0=08765fb817ab200012468192c3d42ef28d90aace31cd31e52b48a89b6954705967e14bdfe912c4a2082bb0e6551430009d513e10babbb703630b5d988f35300bb3d013aca4b17bc125402a9a9013d97129b9bcac4d758742cdb1754944b3b030|date=05 ДЕКАБРЯ 2017 года}}</ref> Екі ел арасындағы қатынастардың негізін қалаған негізгі құжаттардың қатарында: * Достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шарт (1992 жылғы 25 мамыр); * XXI ғасырға бағдарланған мәңгілік достық пен одақтастық туралы декларация (1998 жылғы 6 шілде); * XXI ғасырдағы тату көршілік және одақтастық туралы шарт (2013 жылғы 11 қараша) бар. [[Сурет:Vladimir Putin in Kazakhstan 9-11 October 2000-1.jpg|нобай|250x250 нүкте|Владимир Путин Қазақстанда, 2000 жылғы қазан.]] Ресей мен Қазақстан 1994 жылы Нұрсұлтан Назарбаевтың М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде сөйлеген сөзінде бастамашы болған еуразиялық интеграциялық үдерістің белсенді қатысушылары болып табылады. ЕурАзЭҚ, Кеден одағы және Бірыңғай экономикалық кеңістік кезеңдерінен өткен бұл идея 2014 жылғы 29 мамырда Астанада Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) туралы шартқа қол қою арқылы жүзеге асты. Аталған шарт 2015 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді<ref name=":3" />. 1994 жылы наурызда елдер арасында Байқоңырды жалға алу шарттары туралы келісімге қол қойылды, оған сәйкес ғарыш кешені Ресейге 20 жылға жалға беріледі, жалдау мерзімі тараптардың өзара келісімі бойынша келесі 10 жылға ұзартылады. 1997 жылдан бері Ресей-Қазақстан үкіметаралық ынтымақтастық комиссиясы (ҮАК) тиімді жұмыс істеп келеді. Оның аясында көлік, өңіраралық, шекаралық, инвестициялық, банк, әскери-техникалық ынтымақтастық, ғылым және жаңа технологиялар салалары бойынша кіші комиссиялар құрылған. Сонымен қатар «Ресей – Қазақстан» парламентаралық ынтымақтастық комиссиясы жұмыс істейді<ref name=":3" />. 2016 жылғы мамырда Астанада Ресей экспорттық орталығының өкілдігі ашылып, ресейлік экспорттаушыларға Қазақстан нарығына тауарлар мен қызметтерді шығаруға жан-жақты қолдау көрсете бастады. Ал Новосібірде қазақстандық өндірушілердің Ресей нарығына шығуына көмек көрсететін «Kaznex Invest» экспорт және инвестициялар жөніндегі ұлттық агенттігінің өкілдігі жұмыс істейді<ref name=":3" />. 2005 жылы 18 қаңтарда ортақ шекараларды делимитациялау туралы тарихи келісімге қол қойылды.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nur.kz/nezavisimost/1914072-pochemu-reshenie-voprosa-gosgranits-kazahstana-nazyvayut-bolshoy-diplomaticheskoy-pobedoy/|title=Почему решение вопроса госграниц Казахстана называют большой дипломатической победой|website=www.nur.kz|date=2021-05-24|access-date=2022-11-11|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112121554/https://www.nur.kz/nezavisimost/1914072-pochemu-reshenie-voprosa-gosgranits-kazahstana-nazyvayut-bolshoy-diplomaticheskoy-pobedoy/|deadlink=no}}</ref> {| class="wikitable" |+Мемлекет басшылары !Қазақстан !Ресей |- | rowspan="4" |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] (1991–2019) |[[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] (1991–1999) |- |[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] (2000–2008) |- |[[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] (2008–2012) |- | rowspan="2" |[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] (2012 – ) |- |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] (2019 – |} {| class="wikitable" |+Үкімет басшылары !Қазақстан !Ресей |- |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] (1991–1994) | rowspan="2" |[[Виктор Черномырдин]] (1992–1998) |- |[[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]] (1994–1997) |- | rowspan="2" |[[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]] (1997–1999) |[[Сергей Кириенко]] (1998) |- |[[Евгений Максимович Примаков|Евгений Примаков]] (1998–1999) |- | rowspan="2" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] (1999–2002) |[[Сергей Степашин]] (1999) |- |[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] (1999–2000) |- |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (2002–2003) | rowspan="2" |[[Михаил Касьянов]] (2000–2004) |- | rowspan="2" |[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] (2003–2007) |- |[[Михаил Фрадков]] (2004–2007) |- | rowspan="2" |[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] (2007–2012) |[[Виктор Зубков]] (2007–2008) |- |[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] (2008–2012) |- |[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2012–2014) | rowspan="3" |[[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] (2012–2020) |- |[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] (2014–2016) |- |[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] (2016–2019) |- |[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] (2019–2022) | rowspan="3" |[[Михаил Мишустин]] (2020–қазіргі уақыт) |- |[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] (2022–2024) |- |[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2024–қазіргі уақыт) |} {| class="wikitable" |+Сыртқы істер министрлері !Қазақстан !Ресей |- |[[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1991–1994) |Андрей Козырев (1990–1996) |- |[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1994) |Евгений Примаков (1996–1998) |- |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] (1994–1999) | |- |[[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (1999–2002) |Игорь Иванов (1998–2004) |- |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] (2002–2007) | rowspan="10" |[[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]] (2004–қазіргі уақыт) |- |[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (2007–2009) |- |[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2009–2011) |- |[[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2011–2012) |- |[[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (2012–2016) |- |[[Қайдар Айтжанұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2016–2018) |- |[[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (2018–2019) |- |[[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2019–2023) |- |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] (2023–2025) |- |[[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (2025 – қазіргі уақыт) |- | | |} === Елшілер === {| class="wikitable" !Қазақстан !Ресей |- |Валерий Темірбаев (1992–1994) |[[Борис Анатольевич Красников|Борис Красников]] (1992–1994) |- | rowspan="3" |Таир Мансұров (1994–2002) |[[Вячеслав Иванович Долгов|Вячеслав Долгов]] (1994–1997) |- |[[Валерий Дмитриевич Николаенко|Валерий Николаенко]] (1997–1999) |- | rowspan="2" |[[Юрий Николаевич Мерзляков|Юрий Мерзляков]] (1999–2003) |- |Алтынбек Сәрсембайұлы (2002–2003) |- |[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (2003–2006) |[[Владимир Степанович Бабичев|Владимир Бабичев]] (2003–2006) |- |Жансейіт Түймебаев (2006–2007) | rowspan="6" |[[Михаил Николаевич Бочарников|Михаил Бочарников]] (2006–2018) |- |Нұртай Абықаев (2007–2008) |- |Әділбек Жақсыбеков (2008–2009) |- |Заутбек Тұрысбеков (2009–2012) |- |Ғалым Оразбақов (2012–2014) |- |Марат Тәжин (2014–2017) |- |Иманғали Тасмағамбетов (2017–2019) | rowspan="3" |[[Алексей Николаевич Бородавкин|Алексей Бородавкин]] (2018–қазіргі уақыт) |- |Ермек Көшербаев (2020–2023) |- |Дәурен Абаев (2023–қазіргі уақыт) |} === Халықаралық ұйымдарға мүшелік === * Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) * Еуропадағы Қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымы (ЕҚЫҰ / OSCE) * Тәуелсіз мемлекеттер достастығы (ТМД) (1991 жылы құрылған) * Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымы (ҰҚШҰ) – 2002 жылы құрылған. * Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) – 2015 жылы құрылған. * Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ) * Каспий теңізі елдерінің форматы (Caspian Five) * Еуразиялық даму банкі (ЕАДБ) — Қазақстан мен Ресей негізгі акционерлер. * Еуразиялық тұрақтандыру және даму қоры * BRICS — Ресей толық мүше, Қазақстан 2025 жылдан бастап серіктес ел (partner country) мәртебесінде. === Негізгі құжаттар === Қарым-қатынас тарихы негізгі ресейлік-қазақстандық құжаттар: 1992 жылғы 25 мамырдағы достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шарт<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/901764295|title=Договор о дружбе, сотрудничестве и взаимной помощи между Российской Федерацией и Республикой Казахстан (с изменениями на 7 июня 2012 года), Международный договор от 25 мая 1992 года|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2020-03-23|archive-date=2020-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323192021/http://docs.cntd.ru/document/901764295|deadlink=no}}</ref>. 1994 жылғы 21 қазандағы сыртқы шекараларды қорғаудағы ынтымақтастық туралы шарт (1999 жылғы 30 желтоқсанда ратификацияланған)<ref>{{Cite web|url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z990000002_|title=О ратификации Договора между Республикой Казахстан и Российской Федерацией о совместных усилиях в охране внешних границ - ИПС "Әділет"|publisher=adilet.zan.kz|accessdate=2020-03-24|archive-date=2020-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200324213336/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z990000002_|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1014638#pos=8;-280|title=Договор между Республикой Казахстан и Российской Федерацией о сотрудничестве в охране внешних границ (Москва, 21 октября 1994 года)|publisher=Информационная система ПАРАГРАФ|accessdate=2020-03-23|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162058/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1014638#pos=8;-280|deadlink=no}}</ref>. 1995 жылғы 20 қаңтардағы Ресей-Қазақстан ынтымақтастығын кеңейту және тереңдету туралы Декларация<ref>{{Cite web|url=http://base.garant.ru/1119640/|title=Декларация о расширении и углублении российско-казахстанского сотрудничества (Москва, 20 января 1995 г.) {{!}} ГАРАНТ|publisher=base.garant.ru|accessdate=2020-03-24|archive-date=2020-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200324213333/http://base.garant.ru/1119640/|deadlink=no}}</ref>. 1998 жылғы 6 шілдедегі ХХІ ғасырға бағытталған Мәңгілік достық пен одақтастық туралы Декларация. [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт]] (ҰҚШҰ) 1992 жылғы 15 мамырдағы<ref>{{Cite web|url=https://odkb-csto.org/documents/documents/dogovor_o_kollektivnoy_bezopasnosti/|title=Договор о коллективной безопасности|publisher=odkb-csto.org|accessdate=2020-03-24|archive-date=2020-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200821104517/https://odkb-csto.org/documents/documents/dogovor_o_kollektivnoy_bezopasnosti/|deadlink=no}}</ref>. 2005 жылғы 18 қаңтардағы Қазақстан-Ресей мемлекеттік шекарасы туралы шарт. 2010 жылғы 7 қыркүйектегі өңіраралық және шекара маңы ынтымақтастығы туралы келісім<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/902240036|title=Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Республики Казахстан о межрегиональном и приграничном сотрудничестве (рус., казах.), , Международное соглашение от 07 сентября 2010 года|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2020-03-25|archive-date=2020-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325220705/http://docs.cntd.ru/document/902240036|deadlink=no}}</ref>. 2013 жылғы 11 қарашадағы ХХІ ғасырдағы тату көршілік және одақтастық туралы шарт. Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы 2013 жылғы 24 желтоқсандағы әскери-техникалық ынтымақтастық туралы шарт (2015 жылғы 17 ақпанда ратификацияланған)<ref>{{Cite web|url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/U1500001002#z22|title=Об утверждении Договора между Республикой Казахстан и Российской Федерацией о военно-техническом сотрудничестве - ИПС "Әділет"|publisher=adilet.zan.kz|accessdate=2020-03-23|archive-date=2020-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222234145/http://adilet.zan.kz/rus/docs/U1500001002#z22|deadlink=no}}</ref>. [[Еуразиялық Экономикалық Одақ|Еуразиялық экономикалық одақ]] (ЕАЭО) туралы 2014 жылғы 29 мамырдағы шарт. == Экономикалық ынтымақтастық == [[Сурет:Russia—Kazakhstan.jpg|нобай|250x250 нүкте|Екатеринбургтегі мемлекет басшыларының қатысуымен Ресей мен Қазақстанның аймақаралық ынтымақтастық форумы, 11 Қараша 2013 ж]] === Сауда === Қазақстан мен Ресей арасындағы тауар айналымы Қазақстан Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша жасалды: 2015 жылы - 15,1 млрд. оның ішінде ҚР экспорты 4,5 млрд., импорт-10,5 млрд.; 2016 жылы - 12,6 млрд. оның ішінде ҚР экспорты 3,5 млрд. 2017 жылы-16 млрд.. ҚР экспорты 4,5 млрд. долларды, импорт-11,5 млрд. долларды құрады. 2017 жылы Ресейдің Қазақстанның сыртқы сауда айналымындағы үлесі 20,6% -. құрады. 2018 жылы-17,6 млрд., экспорт 5,2 млрд долларды құрады., импорт - 12,4 млрд.<ref name=":4">{{Cite web|title=Казахстан и Россия: дружба на века|url=https://www.inform.kz/ru/kazahstan-i-rossiya-druzhba-na-veka_a2828558}}</ref> ҚР-дан Ресей Федерациясына экспорттың негізгі тауарлары (2018 жылғы статистика бойынша): ыстық илектелген легирленбеген болаттан жасалған жалпақ прокат-470,4 млн. (үлесі — 9,1 %), темір кендері мен концентраттары — 421,5 млн. (8,2 %), мыс кендері мен концентраттары - 337 млн. (6,5 %), алюминий оксидтері мен гидроксидтері - 336,8 млн. (6,5 %), легирленбеген болаттан жасалған жалпақ жалатылған — 305,4 млн. (5,9 %), уран-251,6 млн. (4,9 %), тас көмір-219,3 млн. (4,2 %), табиғи газ — 193,9 млн. (3,8 %), қара металдардың қалдықтары мен сынықтары — 185,4 млн. (3,6 %), мырыш кендері мен концентраттары - 163,8 млн. (3,2 %.<ref name=":4" /> Ресей Федерациясынан ҚР-ға импорттың негізгі тауарлары: мұнай өнімдері-673,7 млн. (5,4% үлесімен), жеңіл автомобильдер - 302,3 млн. (2,4 %), кокс және жартылай кокс - 236,7 млн. (1,9 %), табиғи газ — 236,4 млн. (1,9 %), теміржол немесе трамвай жүк вагондары — 196,9 млн. (1,6%), қара металдардан жасалған жіксіз құбырлар, түтіктер және профильдер — 194,5 млн. (1,6 %), шиналар-182,3 млн. (1,5 %), бағалы металдардың кендері мен концентраттары — 169,7 млн. (1,4 %)<ref name=":4" />. [[Сурет:Владимир Путин и Касым-Жомарт Токаев 03 (19-08-2022).jpg|нобай|250x250 нүкте|Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев және Ресей президенті Владимир Путин, 2022 жылғы 19 тамыз]] 2019 жылдың қаңтар—мамыр айларында өзара сауда көлемі 7,2 млрд долларды құрады. (+0,6 %), Ресейдің ҚР-ға импорты 1,9% - ға өсті, Ресей Федерациясына қазақстандық экспорт 2,4% - ға қысқарды. 2019 жылы Қазақстан мен Ресей арасындағы сыртқы сауда көлемі 64,33 млн тонна тасымалданған жүктердің массасы кезінде 19,18 млрд. $ құрады. Оның ішінде Қазақстаннан Ресейге импорт - 5,4 млрд.$. Ресейден Қазақстанға экспорт көлемі 13,78 млрд $<ref>{{Cite web|lang=|url=https://statimex.ru/statistic/all/export/def/KZ/RU/|title=Структура экспорта в Казахстан|author=|website=Statimex.Ru|date=|publisher=|access-date=2020-10-06|archive-date=2020-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019150806/https://statimex.ru/statistic/all/export/def/KZ/RU/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://statimex.ru/statistic/all/import/def/KZ/RU/|title=Структура импорта из Казахстана|author=|website=Statimex.Ru|date=|publisher=|access-date=2020-10-06|archive-date=2020-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011003707/https://statimex.ru/statistic/all/import/def/KZ/RU/|deadlink=no}}</ref> 2021 жылы мемлекеттер арасындағы тауар айналымының өсуі 34% -. құрады. Ресейлік компаниялар Қазақстан экономикасына шамамен 17 миллиард доллар инвестициялады. 2020 жылдың желтоқсан айының соңында Қазақстан мен Ресей азық-түлік тауарларының ортақ нарығын құру туралы келісімге қол қойды, оған сәйкес елдер елдердің сауда-тарату желілерінің өзара іс-қимылын ынталандыруға міндеттенеді<ref>{{Cite web|url=https://forbes.kz/massmedia/kazahstan_i_rossiya_podpisali_soglashenie_o_sozdanii_obschego_ryinka_prodtovarov/|title=Казахстан и Россия подписали соглашение о создании общего рынка продтоваров|author=Ульяна Салапаева|website=www.forbes.kz|date=2021-12-28|access-date=2022-01-02|archive-date=2022-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102150408/https://forbes.kz/massmedia/kazahstan_i_rossiya_podpisali_soglashenie_o_sozdanii_obschego_ryinka_prodtovarov/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/13307733|title=Казахстан и Россия подписали соглашение, направленное на создание общего рынка продтоваров|website=ТАСС|access-date=2022-01-02|archive-date=2022-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102150406/https://tass.ru/ekonomika/13307733|deadlink=no}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан мен Ресей арасындағы өзара тауар айналымы 27,4 миллиард АҚШ долларын құрады. 2026 жылғы мамырда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ресей Президенті Владимир Путинге екі ел арасындағы сауда көлемі жыл соңына дейін 30 миллиард долларлық межеден сенімді түрде асатынын мәлімдеді. 2026 жылдың бірінші тоқсаны бұл болжамды толық растады. Қазақстан Сауда министрлігінің деректеріне сәйкес, өзара сауда көлемі 16,1%-ға өсіп, 6,46 миллиард долларға жетті<ref name=":5">{{Cite web|title=Какие отношения связывают Казахстан и Россию – полный обзорКакие отношения связывают Казахстан и Россию – полный обзор|url=https://ru.sputnik.kz/20260527/kakie-otnosheniya-svyazyvayut-kazakhstan-i-rossiyu--polnyy-obzor--63724093.html|date=27 мамыр 2026 жыл}}</ref>. Қазақстаннан Ресейге экспортталатын негізгі тауарлардың бірі – уран. 2026 жылдың басында Ресейден Қазақстанға алтын жеткізу көлемі 36,5 есе өссе, уран импорты 2486 есе артты.<ref name=":5" /> 2025 жылы оның көлемі 1,2 миллиард долларды құрады. 2025 жылы Қазақстаннан Ресейге алтын экспорты шамамен 60%-ға өсіп, 284,5 миллион долларға жетті. Парфюмерия мен косметика сегментінде де айтарлықтай өсім байқалды: иіссу мен дәрет суын экспорттау көлемі 3,7 есе артып, 86,6 миллион долларға жетсе, тері күтіміне арналған косметика экспорты 40%-ға көбейді<ref name=":5" />. Ресейден Қазақстанға импорт көлемі 2026 жылдың бірінші тоқсанында 28,5%-ға артып, 4,96 миллиард долларға жетті. Ресейлік табиғи газ импорты 93%-ға өсіп, жарты миллиард долларға жуықтады. Электр энергиясының импорты 81%-ға, ал мұнай өнімдерінің импорты 64%-ға артты. 2026 жылдың басында Ресейден Қазақстанға алтын жеткізу көлемі 36,5 есе өссе, уран импорты 2486 есе артты<ref name=":5" />. 2025 жылы екі ел арасындағы жүк тасымалының көлемі 92 млн тоннаға жетті. Ал 2026 жылдың алғашқы төрт айында тағы 31,9 млн тонна жүк тасымалданып, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 6,3%-ға көп болды<ref name=":5" />. Теміржол арқылы көмір, темір кені, қара және түсті металдар, тыңайтқыштар тасымалданады. Ал Қытай – Ресей – Қытай бағыты бойынша Қазақстан арқылы өтетін контейнерлік тасымал соңғы бес жылда сегіз есе өсіп, 549 мың ЖФЭ-ге (жиырма футтық эквивалент) жетті<ref name=":5" />. 2025 жылы Ақтау және Құрық порттары арқылы Ресей бағытына шамамен 2 млн тонна жүк өңделді. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 26%-ға артық. Сонымен қатар Ертіс өзені арқылы екі ел арасында 296 мың тонна қиыршық тас, тұз, цемент және басқа да жүктер тасымалданды<ref name=":5" />. ==== Солтүстік – Оңтүстік дәлізі ==== Ресейді Иранмен, Парсы шығанағы елдерімен және Үндістанмен байланыстыратын бұл көлік дәлізі арқылы 2025 жылы тасымал көлемі 12%-ға өсіп, 3,5 млн тоннаға жетті. Қазақстан аумағындағы учаскенің өткізу қабілеті 10 млн тоннаға дейін ұлғайды<ref name=":5" />. '''Ресей, Қазақстан және Өзбекстанның үштік газ одағы''' 2022 жылғы 28 қарашада Қасым-Жомарт Тоқаевтың Мәскеуге сапары кезінде Владимир Путинмен кездесуде тараптар Ресей, Қазақстан және Өзбекстанның үштік газ одағын құруды талқылады. "Ресей Президентінің Қазақстанмен және Өзбекстанмен ұсынған" үштік газ Одағының" жобасы ішкі және сыртқы нарықтар үшін газды тұтыну мен тасымалдау инфрақұрылымын дамыту мен үйлестіру тетігін құруды көздейді", - деп хабарлады кейінірек баспасөз мәслихатында Ресей президентінің баспасөз хатшысы Дмитрий Песков. Ресей премьер-Министрі Михаил Мишустинмен жекелеген келіссөздерде Қазақстан Президенті сондай-ақ екі елдің қосымша келісімдерді және тіпті келіссөздерді талап ететін мәселелері бар екенін атап өтті, атап айтқанда, бұл газ саласына қатысты. Сол кезде ол Путин Өзбекстанмен "үшжақты одақ" құру қажеттілігі туралы алғаш рет айтқан болатын. 2023 жылдың қаңтарында "Газпром" және Өзбекстанның Энергетика министрлігі газ саласындағы ынтымақтастық туралы Жол картасына қол қойды. Ташкент бұл құжат техникалық зерттеулер жүргізілгеннен кейін Қазақстан мен Өзбекстан аумақтары арқылы өтетін "Орта Азия - Орталық" газ құбыры бойынша Ресей газының транзитін көздейтінін нақтылады. Ресей СІМ басшысының орынбасары Михаил Галузин мамыр айының соңында газ Одағы жобасының параметрлері пысықталып жатқанын, капитал салымдарының көлемі нақтыланғанын атап өтті. 16 маусымда "Газпром" және "QazaqGaz" өзбекстандық тұтынушыларға ресейлік газ транзитін келісті. Тараптар құжатқа Санкт-Петербург Халықаралық экономикалық форумында (ПМЭФ) қол қойды. Сонымен қатар, тараптар көгілдір отынды экспорттау, өңдеу және тасымалдау бойынша бірлескен жұмысты талқылады. Сондай ақ екі елдің энергетика министрліктері екі ел арасындағы Ресей мұнайын сатып алу және оның көлемін 2033 жылдың соңына қарай 10 млн тоннаға дейін жеткізу жөніндегі уағдаластықтарды ұзартты<ref>{{Cite web|url=https://uz.kursiv.media/2023-06-16/gazprom-i-qazaqgaz-podpisali-dogovor-po-tranzitu-gaza-v-ruz/|title=Газу — быть: «Газпром» и QazaqGaz подписали договор по транзиту в Узбекистан|lang=ru|first=Елена|last=Ким|website=Kursiv Media Узбекистан|date=2023-06-16|access-date=2023-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/29/11/2022/63859f849a7947863b8a31ce|title=Казахстан сообщил о планах «тройственного газового союза» с Россией|lang=ru|website=РБК|date=2022-11-29|access-date=2023-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/29/11/2022/6385cf0e9a7947138213457b|title=Кремль объяснил необходимость «тройственного газового союза»|lang=ru|website=РБК|date=2022-11-29|access-date=2023-08-12}}</ref>. 11 тамызда Ресей СІМ экономикалық ынтымақтастық департаментінің директоры Дмитрий Биричевский Ресей, Өзбекстан және Қазақстанның үштік газ одағы басқа елдердің есебінен кеңейтілуі мүмкін деп мәлімдеді. "Біз оған басқа мемлекеттер де қызығушылық танытатынын білеміз. Біз барлық қатысушылардың ұстанымдарын ескере отырып, өзара тиімді және сындарлы болуы тиіс деген түсінікпен осындай ынтымақтастыққа ашықпыз", - деді ол<ref>{{Cite web|url=https://kun.uz/ru/news/2023/08/11/k-gazovomu-soyuzu-rossii-uzbekistana-i-kazaxstana-mogut-prisoyedinitsya-drugiye-strany|title=К Газовому союзу России, Узбекистана и Казахстана могут присоединится другие страны|lang=ru|first=Kun|last=uz|website=Kun.uz|access-date=2023-08-12}}</ref>. == Мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық == 2023 жылғы 13 қазанда Бішкекте өткен Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) мемлекеттері басшылары кеңесінің отырысында Орыс тілі жөніндегі халықаралық ұйымды құру туралы шартқа қол қойылып, оның жарғысы бекітілді. Бұл бастаманы Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған болатын. Тоқаевтың пікірінше, ТМД кеңістігін біріктіретін маңызды факторлардың бірі – ортақ мәдени-гуманитарлық кеңістік. Оның айтуынша, ТМД елдері халықтарының тілдері мен орыс тілінің үйлесімді дамуы өзара тиімді ынтымақтастықтың басты негіздерінің бірі болып табылады. Президент орыс тілінің Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми тілдерінің бірі әрі халықаралық қатынас тілі ретінде мемлекеттер арасындағы достық байланыстарды нығайтуда, өңірлік кооперацияны дамытуда және өзара сенімді арттыруда маңызды рөл атқаратынын атап өтті. Сонымен қатар ол халықаралық тәжірибеде француз, неміс, испан және басқа тілдерді дамытуға бағытталған ұйымдардың бар екенін мысалға келтірді. Қазақстан басшысы Орыс тілі жөніндегі халықаралық ұйымды құру бастамасы ТМД елдерінің, соның ішінде Қазақстанның мемлекеттік тіл саясатына балама жасауға бағытталмағанын ерекше атап өтті. Ұйым халықаралық құқық субъектісі мәртебесіне ие болып, болашақта ТМД құрамына кірмейтін мемлекеттердің де қосылуына ашық болады деп жоспарланған. 2023 жылдың ТМД-да Орыс тілі жылы болып жариялануы және Санкт-Петербург қаласының Достастықтың мәдени астанасы мәртебесін алуы мәдени байланыстарды нығайтуға ықпал етті. Қазақстан мен Ресей арасындағы мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық екіжақты қатынастардың маңызды құрамдас бөлігі болып қала береді. Соңғы жылдары Қазақстан мен Ресейдің мәдениет күндері, қазақ және орыс киносы күндері тұрақты түрде өткізіліп келеді. Қазақстанда ұйымдастырылған «Орыс маусымдары» жобасы көрермендер арасында үлкен қызығушылық тудырды. Сонымен қатар шығармашылық білім беру, музей және кітапхана салаларындағы ынтымақтастық нығайып келеді. Қазақстандық өнерпаздар мен шығармашылық ұжымдар Ресей аумағындағы мәдени іс-шараларға белсенді түрде қатысады. Қазақстан тарапы бұл дәстүр өзара құрмет пен екі халықтың мүддесіне негізделе отырып, болашақта да жалғасады деп санайды. Сонымен бірге қазақ мәдениетін әлемге таныту және Ресейдің бай мәдени мұрасымен өзара ықпалдастықты дамыту маңызды бағыттардың бірі ретінде қарастырылады. Жалпы, ТМД-ның қалыптасуы мен дамуының отыз жылдық кезеңінде мәдениетаралық диалог ортақ мәдени және гуманистік құндылықтарды кеңінен насихаттауда маңызды рөл атқарды. Бұл бағыт Достастық елдерінің рухани бірлігінің негізі әрі халықтарды байланыстыратын «алтын көпір» ретінде бағаланады. === Білім беру саласындағы ынтымақтастық === 2023 жылғы 3 сәуірде Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев «Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Ресей Федерациясының Үкіметі арасындағы Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының филиалдарын және Ресей Федерациясының Қазақстан Республикасындағы жоғары білім беру ұйымдарының филиалдарын құру және олардың жұмыс істеуі туралы келісімді ратификациялау туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды<ref name=":0" />. Осы келісім аясындағы жұмыстың нәтижесінде әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің базасында Ресей Ұлттық ядролық зерттеу университеті – МИФИ филиалы және Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университетінің базасында И.М. Губкин атындағы Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы ашылды<ref name=":0" />. 2024 жылы М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университетінің базасында Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технологиялық университетінің филиалын ашу жоспарланған. Филиалдардың қызметіне мемлекеттік бақылау және аккредиттеу рәсімдері Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады. Ал оқу бағдарламаларын аяқтаған түлектерге Қазақстан мен Ресейдің үлгісіндегі дипломдар беріледі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vlast.kz/novosti/54573-kazahstan-ratificiroval-soglasenie-s-rossiej-ob-otkrytii-filialov-vuzov.html|title=Казахстан ратифицировал соглашение с Россией об открытии филиалов вузов - Аналитический интернет-журнал Власть|website=vlast.kz|access-date=2023-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rosatom-centralasia.com/journalist/news/rosatom-prinyal-uchastie-v-tseremonii-otkrytiya-kazakhstanskogo-filiala-niyau-mifi/|title=Росатом принял участие в церемонии открытия казахстанского филиала НИЯУ МИФИ|website=rosatom-centralasia.com|access-date=2022-09-12|archive-date=2022-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163504/https://rosatom-centralasia.com/journalist/news/rosatom-prinyal-uchastie-v-tseremonii-otkrytiya-kazakhstanskogo-filiala-niyau-mifi/|deadlink=no}}</ref> Қазіргі таңда Ресей жоғары оқу орындарында 61 мыңға жуық қазақстандық студент білім алуда. Бұл 2025 жылмен салыстырғанда 5 мың адамға көп. Қазақстанда өз кезегінде шамамен 2,5 мың Ресей азаматы білім алады<ref name=":5" />. Қазақстан мен Ресей университеттері арасында екі мыңға жуық келісім жасалған, ондаған қос диплом бағдарламалары жұмыс істейді. Оқытушылар мен студенттер академиялық ұтқырлық аясында еркін алмасады<ref name=":5" />. Қазір Қазақстанда Ресейдің жеті жоғары оқу орнының филиалы жұмыс істейді<ref name=":5" />: * Астанадағы М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің қазақстандық филиалы; * Қостанайдағы Челябі мемлекеттік университетінің филиалы; * Байқоңырдағы Мәскеу авиациялық институтының «Восход» филиалы; * Алматыдағы Ұлттық зерттеу ядролық университеті «МИФИ» филиалы; * Атыраудағы И.М. Губкин атындағы Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің (ҰЗУ) филиалы; * Тараздағы Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технологиялық университетінің филиалы; * Астанадағы Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтының (ММХҚИ) филиалы. 2024 жылғы қарашадан бастап Омбы қаласында әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филиалы жұмыс істейді. Биыл онда ҚазҰУ гранты бойынша 50 студент және ақылы негізде 20 студент қабылданды<ref name=":5" />. === Көші-қон және еңбек нарығы === 2025 жылы Қазақстан азаматтығын 1 757 Ресей азаматы алды. Ал 2026 жылдың өзінде тағы 655 Ресей азаматы Қазақстан азаматы атанды. Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2025 жылы Ресейден Қазақстанға тұрақты тұруға 4 702 адам көшіп келді. Ал Қазақстаннан Ресейге 4 748 адам қоныс аударды<ref name=":5" />. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметі бойынша, бүгінде шамамен 124 мың қазақстандық Ресейде еңбек етеді. 2026 жылғы 1 мамырдағы жағдай бойынша Қазақстанда уақытша тұруға рұқсатты 17 742 Ресей азаматы алған. Оның ішінде 11 379 адам құжаттарды жұмысқа орналасу мақсатында рәсімдеген<ref name=":5" />. === «Балқаш» атом электр станциясының құрылысы === 2024 жылғы қазанда Қазақстанда жалпыхалықтық референдум өтіп, азаматтардың 71%-ы АЭС салуды қолдады<ref name=":5" />. Осыдан кейін Ресей, Қытай, Франция және Оңтүстік Корея компаниялары қатысқан халықаралық ашық конкурс өткізілді. 2025 жылғы маусымда ең тиімді ұсынысты Ресейдің «Росатом» мемлекеттік корпорациясы ұсынғаны жарияланып, ол АЭС салу жөніндегі халықаралық консорциумның жетекшісі ретінде таңдалды<ref name=":5" />. Қазақстан–Ресей ынтымақтастығының флагмандық жобасына айналған Балқаш АЭС-і Алматы облысының Жамбыл ауданында, Балқаш көлінің жағалауында, Үлкен ауылы маңында салынып жатыр. 2025 жылғы тамызда жобаның белсенді кезеңінің басталуына арналған салтанатты рәсім өтті<ref name=":5" />. Станция жалпы қуаты шамамен 2,4 ГВт болатын 3+ буындағы ВВЭР-1200 су-сулы энергетикалық реакторлары бар екі энергоблоктан тұрады<ref name=":5" />. Қазақстанның Атом энергиясы жөніндегі агенттігі бұрын хабарлағандай, алғашқы атом электр станциясы 2035–2036 жылдары іске қосылады. Бұл мерзімдерді «Росатом» да растады<ref name=":5" />. Құрылыс кезеңінде алаңда 10 мыңға дейін жұмысшы еңбек етеді. Ал станция іске қосылғаннан кейін оны пайдалануға шамамен 2 мың жоғары білікті маман қажет болады<ref name=":5" />. == Елшіліктер == === Ресейдің Қазақстандағы өкілдігі === * Ресейдің Қазақстандағы елшілігі (Астана қаласы) * Алматы (Бас консулдық) * Орал (Консулдық) * Өскемен (Консулдық) === Қазақстанның Ресейдегі өкілдігі === * Қазақстанның Ресейдегі елшілігі (Мәскеу) * Санкт-Петербург (Бас консулдық) * Қазан (Бас консулдық) * Омбы (Консулдық) * Астрахань (Консулдық) * Екатеринбург (Бас консулдық)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kt.kz/rus/state/genkonsulstvo_kazahstana_otkrylos_v_ekaterinburge_1377952607.html|title=Генконсульство Казахстана открылось в Екатеринбурге {{!}} Kazakhstan Today|website=www.kt.kz|access-date=2023-07-11}}</ref> == Ресей Президентінің Қазақстанға сапары == Екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылғы 22 қазанда орнағаннан бері [[Ресей президенті|Ресей президенттері]] Қазақстанға ресми және жұмыс сапарларымен 47 рет келді<ref name=":1">{{Cite web|title=Дружба и сотрудничество. История визитов Путина в Казахстан. Президент РФ совершит государственный визит в республику 27-29 мая 2026 года|url=https://tass.ru/info/19238371}}</ref>. * [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] – 2 рет; * [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] – 12 рет; * Владимир Путин – 32 рет, оның ішінде алғашқы мемлекеттік сапары 2015 жылғы 15-16 қазанда өтті. === Владимир Путин === [[Ресей|Ресей Федерациясының]] басшысы ретінде [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Қазақстанға 33 рет сапар жасады, соның ішінде 2015 жылғы 15-16 қазанда және 2024 жылғы 27-28 қарашада [[Мемлекеттік сапар|мемлекеттік сапармен]] келді. Сонымен қатар, Путин [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Ресей Федерациясының премьер-министрі]] қызметінде жүрген кезде Қазақстанға үш рет — 1999 жылғы 23-24 қыркүйекте, 2008 жылғы 30 қазанда және 2009 жылғы 21-22 мамырда келді.<ref name=":1" /> 2005 жылы Ресей президенті алғаш рет [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағына]] барды. 2006 жылы ол [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жаңа мерзімге сайлануына байланысты Астанада өткен [[инаугурация]] рәсіміне шақырылды. Ал 2014 жылы Қазақстан астанасында Ресей, Беларусь және Қазақстан басшылары [[Еуразиялық экономикалық одақ]] құру туралы шартқа қол қойды.<ref name=":1" /> ==== 2012 жыл ==== 2012 жылғы 7-8 маусымда Владимир Путин [[Астана|Астанаға]] ресми сапармен келді. Бұл оның 2012 жылғы мамырда Ресей президенті болып сайланғаннан кейінгі Қазақстанға алғашқы сапары болды<ref name=":2">{{Cite web|title=Сколько раз президент России Владимир Путин посещал Казахстан|url=https://ru.sputnik.kz/20241126/skolko-raz-prezident-rossii-vladimir-putin-poseschal-kazakhstan--48818371.html}}</ref>. Сапар барысында Путин Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаевпен жабық форматта кездесті, кейін үкіметтік делегациялардың қатысуымен келіссөздер өтті. Қорытындысында бес құжатқа қол қойылды. Олардың қатарында 1992 жылғы 25 мамырдағы Ресей мен Қазақстан арасындағы достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шартты ұзарту жөніндегі хаттама болды.<ref name=":2" /> Сондай-ақ екі ел азаматтарының алғашқы 30 күн ішінде болуын жеңілдету туралы екіжақты келісімге қол қойылды<ref name=":2" />. Сол жылдың 19 қыркүйегінде Владимир Путин Павлодарға жұмыс сапарымен келіп, Нұрсұлтан Назарбаевпен келіссөздер жүргізді<ref name=":2" />. Путин Ресей мен Қазақстанның IX Өңіраралық ынтымақтастық форумына қатысты. Форум аясында президенттердің қатысуымен 1994 жылғы өндірістік апаттардың, зілзалалардың алдын алу және олардың салдарын жою саласындағы ынтымақтастық туралы үкіметаралық келісімге хаттамаға қол қойылды. Құжат авариялық-құтқару қызметтерінің мемлекеттік шекараны жеңілдетілген тәртіппен кесіп өтуін қарастырды.<ref name=":2" /> ==== 2013 жыл ==== 2013 жылғы 29 мамырда Ресей президенті Астанаға Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің (ЖЕЭК) отырысына қатысу үшін келді. Бұл орган Ресей, Беларусь және Қазақстанның Кеден одағы мен Біртұтас экономикалық кеңістігінің жоғарғы органы болып саналды. Сонымен қатар, ол Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевпен қысқаша кездесу өткізді<ref name=":2" />. 2013 жылғы 7 шілдеде Владимир Путин Астанаға келіп, Нұрсұлтан Назарбаевпен келіссөздер жүргізді. Кездесу барысында екіжақты қатынастар, соның ішінде ғарыш саласындағы ынтымақтастық және халықаралық мәселелер талқыланды<ref name=":2" />. ==== 2014 жыл ==== 2014 жылғы 29 мамырда Владимир Путин ЖЕЭК отырысына қатысты. Отырыстың қорытындысы бойынша Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев және Беларусь президенті Александр Лукашенкомен бірге Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) құру туралы шартқа қол қойды<ref name=":2" />. Сондай-ақ отырыстан кейін Путин мен Назарбаев арасында кездесу өтті. Президенттердің қатысуымен екі ел делегациялары энергетика саласындағы ынтымақтастық туралы бірқатар келісімдерге, соның ішінде Қазақстанға мұнай және мұнай өнімдерін жеткізу саласындағы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы үкіметаралық келісімге өзгерістер енгізу хаттамасына қол қойды<ref name=":2" />. 30 қыркүйекте Владимир Путин мен Нұрсұлтан Назарбаев Атырау қаласында екіжақты кездесу өткізді. Олар Ресей мен Қазақстанның XI Өңіраралық ынтымақтастық форумына қатысты. Кейін екі ел көшбасшылары Қазақстан мен Ресей аумағындағы Каспий маңы ойпатындағы көмірсутек қорларын терең барлауға арналған бірлескен «Еуразия» мұнай-газ жобасының іске қосылу рәсіміне қатысты<ref name=":2" />. ==== 2015 жыл ==== 2015 жылғы 19-20 наурызда Владимир Путин Астанаға келді. 20 наурызда Ресей мен Қазақстан көшбасшылары сыртқы саясат, екіжақты ынтымақтастық және Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70 жылдығын мерекелеуге дайындық мәселелерін талқылады<ref name=":2" />. Ресей президенті Владимир Путиннің Қазақстанға алғашқы мемлекеттік сапары 2015 жылғы 15-16 қазанда өтті<ref name=":2" />. 15 қазанда Ресей мен Қазақстан арасындағы Каспий теңізінің солтүстік бөлігінің түбін бөлу туралы келісімге өзгерістер енгізілді. Мемлекет басшыларының қатысуымен авиациялық іздестіру-құтқару және Домбаровский ауданынан зымыран ұшыру кезіндегі өзара іс-қимыл туралы үкіметаралық келісімдерге де қол қойылды. Кейін Владимир Путин Астанадағы Қасиетті Успен кафедралды соборына барып, храмға Қасиетті Құдай Анасының Покров иконасын сыйға тартты<ref name=":2" />. 16 қазанда Бурабай кентінде Ресей президенті ТМД мемлекеттері басшылары кеңесінің және Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің отырысына қатысты<ref name=":2" />. ==== 2016 жыл ==== 2016 жылғы 30-31 мамырда Владимир Путин Астанада өткен ЖЕЭК отырысына қатысты<ref name=":2" /><ref name=":1" />. 2016 жылғы 4 қазанда Ресей президенті Владимир Путин Астанаға Ресей мен Қазақстанның XIII Өңіраралық ынтымақтастық форумына қатысу үшін жұмыс сапарымен келді<ref name=":1" /><ref name=":2" />. 2017 жылғы 27 ақпанда Путин Алматыда Назарбаевпен келіссөздер жүргізді. Сапар екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастардың орнағанына 25 жыл толуына орай ұйымдастырылды<ref name=":1" /><ref name=":2" />. 2017 жылғы 8-9 маусымда Путин Астанада Шанхай ынтымақтастық ұйымының (ШЫҰ) саммитіне қатысты. 8 маусымда Ресей басшысы Қытай Халық Республикасының төрағасы Си Цзиньпинмен кездесті және саммиттің ашылуына арналған концертке барды. 9 маусымда Путин ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысына қатысты. Саммит аясында Пәкістан премьер-министрі Наваз Шарифпен және Моңғолия президенті Цахиагийн Элбэгдоржбен кездесті. Іс-шара аяқталғаннан кейін «Астана ЭКСПО – 2017» халықаралық көрмесіндегі Ресей павильонына барды<ref name=":1" /><ref name=":2" />. 2018 жылғы 12 тамызда Ресей президенті Ақтау қаласына барып, V Каспий саммитіне қатысты. Саммиттің басты қорытындысы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияның қабылдануы болды<ref name=":1" /><ref name=":2" />. 2018 жылғы 20 қазанда Қазақстан, Ресей және Өзбекстан президенттері Нұрсұлтан Назарбаев, Владимир Путин және Шавкат Мирзиёев Қазақстанның Түркістан облысындағы Сарыағаш қаласында өткен кездесуде экономикалық және мәдени салалардағы өзара іс-қимыл мәселелерін талқылады<ref name=":1" />. 2018 жылғы 8-9 қарашада Путин Қазақстанға жұмыс сапарымен келді. 8 қарашада Астанада Ресей басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің сессиясына қатысты. 9 қарашада ол Петропавлға барып, Ресей мен Қазақстанның XV Өңіраралық ынтымақтастық форумына қатысты. Сонымен қатар, Путин Назарбаевпен кездесті. Келіссөздерден кейін екі ел көшбасшылары туристік көрме мен Қалалық оқушылар сарайын аралады<ref name=":1" />. 2019 жылғы 28-29 мамырда Ресей президенті Нұр-Сұлтанда (2019-2022 жылдары Астана) Еуразиялық экономикалық одақ саммитіне қатысты. 28 мамырда Путин 2019 жылғы наурызда президенттік қызметтен кеткен Назарбаевпен кездесті (Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев болды). 29 мамырда Ресей көшбасшысы ЕАЭО-ның бес жылдығына арналған ЖЕЭК отырысына қатысты<ref name=":1" />. 2022 жылғы 13-14 қазанда Ресей президенті Астанаға жұмыс сапарымен келді. 13 қазанда Путин Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің алтыншы саммитіне қатысты. Сапардың екінші күні, 14 қазанда, Путин ТМД мемлекеттері басшылары кеңесінің отырысына және «Ресей – Орталық Азия» бірінші саммитіне қатысты<ref name=":1" />. 2023 жылғы 9 қарашада Ресей президенті Қазақстанға ресми сапармен келді. Сапар барысында Путин Тоқаевпен бірге бейнеконференция режимінде екі елдің XIX Өңіраралық ынтымақтастық форумының пленарлық отырысына қатысты. Кейін Ресей мен Қазақстан көшбасшылары тар және кеңейтілген құрамда келіссөздер өткізді. Келіссөздер қорытындысы бойынша құжаттар пакеті қабылданды. Олардың қатарында XXI ғасырдағы тату көршілік пен одақтастық туралы Ресей мен Қазақстан арасындағы шарттың он жылдығына арналған бірлескен мәлімдеме, сондай-ақ 2024-2026 жылдарға арналған бірлескен іс-қимыл жоспары болды. Сонымен қатар, екі елдің энергетика министрліктері Қазақстанның үш қаласында ЖЭО салу жобалары бойынша өзара түсіністік және ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды. Ресейдің ТАСС ақпарат агенттігі мен Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені ақпараттық әріптестік туралы келісім жасасты<ref name=":1" />. 2024 жылғы 3-4 шілдеде Путин Қазақстанға ШЫҰ саммитіне қатысу үшін жұмыс сапарымен келді<ref name=":1" />. 2024 жылғы 27-28 қарашада Ресей президенті Астанаға мемлекеттік сапармен келді. 27 қарашада Тоқаевпен тар және кеңейтілген құрамда келіссөздер жүргізді. Кейін екі ел көшбасшылары бейнебайланыс арқылы 26-27 қараша күндері Уфада өткен Ресей мен Қазақстанның XX Өңіраралық ынтымақтастық форумының пленарлық отырысына қатысты. Форум аяқталған соң көшбасшылар бейнебайланыс арқылы Омбыдағы Достоевский атындағы университетте Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті филиалының ашылуына қатысты. Ресей-Қазақстан келіссөздерінің қорытындысы бойынша құжаттар пакеті, оның ішінде 2024-2028 жылдарға арналған өңіраралық және шекаралық ынтымақтастық бағдарламасы қабылданды<ref name=":1" />. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан-Ресей шекарасы]] * [[Ресейдегі қазақтар]] * [[Қазақстандағы орыстар]] * [[Ресейдің Қазақстандағы елшілігі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Қазақстанның халықаралық қатынастары}} [[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]] [[Санат:Ресейдің халықаралық қатынастары]] 1fkks3oo9mdugvrhq8zjt7nnrm7fix5 0 711172 3610862 3377040 2026-05-29T10:35:19Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3610862 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Сисала |төл атауы = |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 300 000 |аймақ = {{Байрақ|Гана}} {{Байрақ|Буркина-Фасо}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[сисале тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар, [[суннизм]], [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Сисала''' — Батыс грус тобының халқы. Олар [[Гана]]ның солтүстік-батысындағы Кулпон және Сисили өзендерінің бассейндерінде тұрады (Батыс Сисаала – Жоғарғы Батыс аймақтың солтүстігінде, 40 мың адам; ту­му­лунг - Жоғарғы Батыс өңірінің шығысында 140 мың адам; оңтүстік Сисили, немесе паасал, - Жоғарғы Батыс аймағының оңтүстік-шығысында және Солтүстік аймақтың солтүстігінде 50 мың адам). Сонымен қатар [[Буркина-Фасо]]ның оңтүстігінде (негізінен Сисили провинциясында- 25 мың адам, 2015, бағалау). Жалпы саны шамамен 300 мың адам.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3666322</ref> == Тілі == Нигеро-Конго макро отбасы, гур тобының [[сисале тілі]]нде сөйлейді. Негізгі [[диалект]]ілері: исала, дебе, гилбагале (галебагла), нсихаа.<ref>Сисала https://mononews.ru/%D0%A1%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Діні == Сисаланың көпшілігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], ал кейбіреулері католиктік [[Христиандық|христиандар]]. == Тарихы == Этногенетикалық мәліметтер бойынша сисаланың ата-бабалары қазіргі мекендеген аумаққа XVII ғасырда солтүстік-шығыстан келген.<ref>Сисала https://dir.md/wiki/%D0%A1%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0?host=ru.m.wikipedia.org{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсіптері – тропикалық қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (тары, құмай, фонио, ямс, жүгері, күріш, жержаңғақ, бұршақ, көкөністер), мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал) және аңшылық. Дамыған қолөнердің қатарында ұсталық, құмыра жасау, тоқымашылық, тері өңдеу бар. Какао плантациялары мен ағаш кесу үшін Гананың оңтүстік аймақтарында маусымдық жұмыс кең таралған.<ref>Народы и культуры Сисала https://travel-journal.ru/ethno/45/1254/{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін үлкен отбасылық қауымдастықтар, рулық ұйым және жас топтары құрайды. Туысқандық есеп [[патрилинейлік]] болып табылады. Неке келісімі [[Некеден кейінгі қоныс|вирлокальды]] болып табылады. Полигиния, [[әмеңгерлік]], [[сорорат]] және сатып алынған неке қолданылады. Олар төбесі конустық сабанмен жабылған дөңгелек шағын ағаш үйшіктерде тұрады. Күнделікті киімдері – белдемше, мерекелік киім: ерлерге – қысқа жеңді ұзын ақ көйлек, әйелдерге – қысқа белдемше. Азық-түліктері негізінен өсімдік тектес тағамдар (ботқа, бәліш, бұқтырылған тағамдар) және сүт өнімдері. Негізгі фольклорлық жанрларға ән, ертегі, мақал-мәтелдер жатады.<ref>народы мира / Сисала http://www.etnolog.ru/people.php?id=SISA</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Гана халықтары]] [[Санат:Буркина-Фасо халықтары]] clrgj8pybywuclptky320azlmf8pnfn 0 716792 3610737 3598387 2026-05-28T22:58:00Z Kazakhkingofprince 181280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 3610737 wikitext text/x-wiki {{Толықтыру}}{{TOCright}} Бұл мақала 2023 жылғы 7 қазанда басталған [[Газадағы соғыс]]тың хронологиясы болып табылады. == Қазан == === 7 қазан === ==== Бери мен Офакимдегі қақтығыс ==== [[Сурет:The_remains_of_the_Sderot_city_police_Photo_by_Yoav_Keren.jpg|солға|нобай|Сдерот қалалық полициясының қалдықтары]] Бериде Хамас содырлары 50-ге дейін адамды кепілге алды. Қарсыласу кезінде Бериден бейнежазбалар пайда болды, онда Хамас содырлары кепілге алынған адамдарды қала көшесінде жалаңаяқ басқарады. Қарсыласу басталғаннан кейін шамамен 18 сағат өткен соң Израиль қорғаныс әскері Беридегі кепілге алынғандарды босатқанын мәлімдеді.<ref name="BBChostage">{{cite news|title=What we know about Israeli hostages taken by Hamas|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67044255|date=8 October 2023|work=BBC}}</ref> Офакимнің маңындағы Урим қаласында екі Израильді Израиль қорғаныс күштері құтқарды. Құтқару кезінде Хамас тың төрт содыры қаза тауып, Израиль қорғаныс күштерінің үш сарбазы жарақат алды.<ref name="BBChostage" /> ==== Газа секторына әуе шабуылдары ==== [[Сурет:Gaza_Strip_map-ru.svg|нобай|Газа секторындағы әскери әрекеттер]] Израиль қорғаныс әскері Газадағы нысандарға истребительдерді қолдана отырып соққы бергенін мәлімдеді, нәтижесінде 17 Хамас әскери нысаны мен төрт жедел командалық орталық соққыға жығылды. Соққыға ұшыраған орындардың арасында Газаның орталығындағы 11 қабатты Палестина мұнарасы болды, оның төбесінде Хамас а радиостанциялары орналасқан. Израиль сонымен қатар екі ауруханаға соққы беріп, жедел жәрдем жүргізушісі мен медбикені өлтірді.<ref name="bbc1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625|title=Strikes on Gaza after Palestinian militants enter Israel|date=7 October 2023|work=[[BBC News]]|first=David|last=Gritten|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007045410/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625|url-status=live}}</ref> === 8 қазан === 8 қазанға қараған түні ЦАХАЛ Сдерот қаласын Ислам содырларынан тазартуға кірісті. Израиль қорғаныс күштерінің полициясы мен сарбаздары басып алған Сдерот қаласындағы полиция бекетін бақылауды сәтті қалпына келтірді Хамас <ref>{{Cite web|url=https://nvspost.ru/news_id/142518/|title=Израильская полиция и ЦАХАЛ вернули контроль над Сдеротом после атаки ХАМАС » НВСПОСТ: Новости России и мира сегодня - главные события дня|lang=ru|website=НВСПОСТ: Новости России и мира сегодня - главные события дня|access-date=2023-10-08}}</ref>. Киббуцтың 50-ге жуық тұрғыны кепілге алынды және оларды киббуцтың асханасында террористер ұстады. 18 сағаттан кейін кепілге алынған барлық адамдар босатылды<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20231008/izrail-1901245707.html|title=СМИ сообщили об освобождении израильтян с юга страны|lang=ru|website=РИА Новости|date=2023-10-07|access-date=2023-10-07}}</ref>. Жексенбі күні таңертең Израиль қорғаныс әскері (ЦАХАЛ) Израиль армиясының позицияларын бомбалауға жауап ретінде Ливан аудандарының біріне қарсы соққылар туралы хабарлады. Бұған дейін Хизбуллаһ палестиналық Хамас содырларының жағында соғысқа қосылатынын жариялаған болатын<ref>{{Cite web|url=https://www.gorodche.ru/society/4856882-posle-napadeniya-izrailya-na-livan-hezbolla-obyavila-o-vstuplenii-v-voynu-8212-video/|title=После нападения Израиля на Ливан «Хезболла» объявила о вступлении в войну - видео|lang=ru|website=gorodche.ru|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mosregtoday.ru/news/soc/vtoroj-front-vojny-v-izraile-otkryt-hezbolla-nachala-massirovannyj-obstrel-severnyh-izrailskih-territorij/|title=Второй фронт войны в Израиле открыт: «Хезболла» начала массированный обстрел северных израильских территорий|lang=en|website=Подмосковье Сегодня - Mosregtoday|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://israelan.com/news/hezbolla-prisoedinilas-k-hamas-v-atake-na/115866|title=«Хезболла» присоединилась к «ХАМАС» в атаке на Израиль: со стороны Ливана выпущены десятки ракет и мин (видео) ▸ Последние новости|lang=ru|website=israelan.com|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://topcor.ru/40059-hezbolla-nachala-boevye-dejstvija-protiv-cahal.html|title=Хезболла начала боевые действия против ЦАХАЛ|lang=ru|last=Андрей_Елистратов|website=Репортёр|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref>. Израиль қорғаныс әскері Газа секторындағы 10 Хамас нысандарына, соның ішінде қозғалыс барлау штабына соққы берді деп мәлімдеді. Израиль әскері жердегі операцияны жүргізу үшін әскери техниканы Газа секторына қарай тартуды жалғастыруда<ref>{{Cite web|url=https://weeknews.media/2023/10/08/izrail-perebrasyvaet-voennuyu-tehniku-v-napravlenii-sektora-gaza-video/|title=Израиль перебрасывает военную технику в направлении сектора Газа — Week News|lang=ru-RU|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref>. Израиль әскері Газа секторымен делимитация сызығына жақын бес елді мекенде бейбіт тұрғындарды эвакуациялауға кірісті. Елдің солтүстігінде билік Ливан шекарасындағы шиеленіске байланысты эвакуациялауға шақырады<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/8/1233950.html|title=Жителям Израиля на границе с Ливаном рекомендовали эвакуироваться|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20231008/evakuatsiya-1901280892.html|title=Жителям севера Израиля рекомендовали эвакуироваться|lang=ru|first=Р. И. А.|last=Новости|website=РИА Новости|date=20231008T1146|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/08/10/2023/65226cf29a79476ab3719f3b|title=Жителям Израиля на границе с Ливаном рекомендовали эвакуироваться|lang=ru|website=РБК|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref>. Израильдің әскери-саяси басшылығы соғыс жариялауды білдіретін және 1973 жылдан бері қолданылмаған "40 алеф" арнайы тармағын енгізді<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2023/10/08/izrail-vvel-punkt-40-alef-oznachayushhiy-obyavlenie-voyny.html|title=Израиль ввел пункт "40 алеф", означающий объявление войны|lang=ru|website=www.mk.ru|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2023/10/08/oficialnaya-voyna-izrail-vvel-punkt-40-alef-i-nameren-polozhit-konec-sektoru-gaza|title=Официальная война: Израиль ввел пункт «40 алеф» и намерен положить конец сектору Газа|lang=ru|website=EADaily|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6409614-konflikt-na-blizhnem-vostoke-izrail-ofitsialno-vvel-voennoe-polozhenie.html|title=Конфликт на Ближнем Востоке: Израиль официально ввел военное положение|lang=ru|first=Мухит|last=Турсынали|website=zakon.kz|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://toptelegram.ru/world/voenno-politicheskii-kabinet-izrailya-vvel-punkt-40-alef|title=Военно-политический кабинет Израиля ввёл пункт 40 «Алеф»{{!}} Top Telegram|lang=ru|website=TopTelegram|access-date=2023-10-08}}</ref>. Израиль әскері Газадағы үш әскери штабқа соққы берді. Кейінірек әуе күштері "Ислам Ұлттық Банкіне" соққы берді<ref>{{Cite web|url=https://zmaps.ru/readovkanews/kadry-posledstvij-udara08101814/|title=Кадры последствий удара израильских ВВС по нацбанку в Газе — регион продолжает погружаться в дымовую завесу от ракетных атак ...|lang=ru|website=zmaps.ru|access-date=2023-10-08}}</ref>. Кейбір мәліметтер бойынша, күннің аяғында Израиль әскери-әуе күштері Газадағы 550 Хамас нысандарын әуе шабуылдары арқылы жойды. ЦАХАЛ Хамас Күштері пайдаланатын және көпқабатты үйлердің астында орналасқан туннельге шабуыл жасады<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/08/10/2023/6522d8d69a7947be19328775|title=ЦАХАЛ нанесла удар по тоннелю под высотным зданием в секторе Газа. Видео|lang=ru|website=РБК|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6265862|title=ЦАХАЛ нанес удар по тоннелю в секторе Газа|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref>. === 9 қазан === Израиль қорғаныс әскері бір түнде Газа секторындағы 500 нысанаға шабуыл жасағанын және Газа периметрі бойынша қоршаудың айналасында Израиль қалаларына толық бақылау орнатқанын айтты. Алайда Сдероттағы содырларға қарсы операциялар жалғасты.<ref name="ajlive3">{{cite news|date=9 October 2023|title=Israel-Hamas war live news: Gaza under 'non-stop bombardment'|work=[[Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/9/israel-hamas-war-live-news-gaza-under-non-stop-bombardment|access-date=9 October 2023}}</ref> Қорғаныс министрі Йоав Галлант Газа секторына "толық" тосқауыл қойылғанын жариялады, бұл электр қуатын өшіруге және азық-түлік пен жанармай жеткізіліміне тосқауыл қоюға әкеледі және "''Біз адам жануарларымен күресіп жатырмыз және соған сәйкес әрекет етеміз''" деген мәлімдеме жасады<ref>{{cite news|last1=Fabian|first1=Emanuel|title=Defense minister announces ‘complete siege’ of Gaza: No power, food or fuel|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/defense-minister-announces-complete-siege-of-gaza-no-power-food-or-fuel/|access-date=9 October 2023|work=The Times of Israel|date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009105739/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/defense-minister-announces-complete-siege-of-gaza-no-power-food-or-fuel/|archive-date=9 October 2023}}</ref> Израиль қорғаныс әскері Газа секторындағы 15 қауымдастық эвакуацияланғанын хабарлады.<ref>{{cite news|date=9 October 2023|title=Israel announces ‘total’ blockade on Gaza|work=[[Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza|access-date=9 October 2023}}</ref> === 10 қазан === Израиль әскерлері Кфар-Азаны қайтарып алып, қаза тапқандарды жинай бастады, құрбандардың денелері кесіліп, әйелдер мен сәбилердің бастары кесіліп, үйлерінде өртеніп кетті. 40 сәби мен кәмелетке толмаған баланың денесі сырғанау алаңдарында, бір болжам бойынша, бейбіт тұрғындар арасында кемінде 100 құрбан болды.<ref>{{Cite news|date=10 October 2023|title=Inside the Israeli border village where Hamas 'atrocities' have shocked IDF soldiers|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kfar-aza-israel-village-hamas-attack-b2427446.html|access-date=10 October 2023|work=[[The Independent]]|language=en}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|title=Corpses and kid's bikes, burned homes and death in kibbutz where Hamas butchered 100|url=https://www.timesofisrael.com/corpses-and-kids-bikes-burned-homes-and-death-in-kibbutz-where-hamas-butchered-100/|access-date=11 October 2023|work=[[The Times of Israel]]|language=en-US}}</ref><ref name="TOI1010">{{Cite news|last=Berman|first=Lazar|title='At least 40 babies killed': Foreign reporters taken to massacre site in Kfar Aza|access-date=10 October 2023|work=[[The Times of Israel]]|url=https://www.timesofisrael.com/israel-takes-foreign-journalists-to-see-massacre-site-in-kfar-aza/}}</ref><ref name="FOX1010">{{Cite news|last=Richard|first=Lawrence|title=At least 40 babies, some beheaded, found by Israel soldiers in Hamas-attacked village|work=[[Fox News]]|format=Text.Article|access-date=10 October 2023|date=10 October 2023|url=https://www.foxnews.com/world/40-babies-some-beheaded-found-israel-soldiers-hamas-attacked-village}}</ref><ref name="i241010">{{Cite news|work=i24 News|title=BEHEADED BABIES AND WOMEN FOUND IN KFAR AZA|url=https://www.youtube.com/watch?v=RKc9ESIEMpw|access-date=10 October 2023|language=en}}</ref><ref name="BI010">{{Cite news|first1=Joshua|last1=Zitser|first2=Rebecca|last2=Cohen|title=IDF says Hamas fighters killed and decapitated babies at one kibbutz near the Gaza border|work=[[Business Insider]]|date=10 October 2023|access-date=11 October 2023|url=https://www.businessinsider.com/idf-says-hamas-decapitated-babies-in-israel-2023-10}}</ref><ref>{{cite news|title='It smells of death here': Surveying the scenes of atrocities in Kfar Aza|url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/1696938010-it-smells-of-death-here-surveying-the-scenes-of-atrocities-in-kfar-aza|access-date=11 October 2023|work=I24news|date=10 October 2023|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Photos of babies being burnt, decapitated confirmed|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-767951|access-date=13 October 2023|work=The Jerusalem Post|date=12 October 2023}}</ref> Израиль қорғаныс армиясы 360 000-ға дейін резервшілерді жұмылдырғанын және Газадағы Әл-Дарадж және әл-Фуркан кварталдарына, сондай-ақ газа портына әуе шабуылдарын жасағанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Хамас басқаратын үкімет министрліктері, университеттер, бұқаралық ақпарат құралдары және көмек агенттіктері орналасқан Газа қаласындағы Аль-Карам мен Римал аудандарын едәуір қиратты.<ref name="ap6">{{Cite news|date=11 October 2023|title=Palestinians scramble for safety as Israel pounds sealed-off Gaza Strip to punish Hamas|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-airstrikes-hostages-bf6c42f84526c4d9416978c8effd932a|access-date=11 October 2023|work=[[Associated Press]]|language=en}}</ref> Израиль әскери ұшақтары Газа мен Египетті байланыстыратын Рафах шекара өткеліне де соққы берді.<ref>{{cite news|title=Alarm as Israel again hits Rafah border crossing between Gaza and Egypt|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/10/alarm-as-israel-again-hits-rafah-border-crossing-between-gaza-and-egypt|work=[[Al Jazeera]]|date=10 October 2023|access-date=11 October 2023}}</ref> Мұхаммед Дейфтің хан Юнистегі отбасылық резиденциясына да соққы беріліп, оның әкесі, ағасы және кем дегенде тағы екі туысы қаза тапты.<ref name="ap6" /> Ұлттық қауіпсіздік министрі Итамар Бен-Гвир министрлік азаматтық қауіпсіздік топтарын, әсіресе шекаралас қауымдастықтарда, аралас еврей-араб қалаларында және батыс жағалаудағы елді мекендерде қаруландыру үшін 10 000 мылтық сатып алатынын мәлімдеді. Ол 4000 шабуыл мылтығы, сондай-ақ дулыға мен сауыт-саймандар отандық өндірушіден сатып алынғанын және дереу таратылуы керек екенін айтты.<ref>{{Cite news|date=10 October 2023|title=Ben Gvir says 10,000 assault rifles purchased for civilian security teams|url=https://www.timesofisrael.com/ben-gvir-says-10000-assault-rifles-purchased-for-civilian-security-teams/|access-date=11 October 2023|work=[[The Times of Israel]]|language=en}}</ref> Хамас содырлары Ашкелондағы өнеркәсіптік аймаққа тағы бір шабуыл жасады, онда олардың кем дегенде үшеуі Израиль қорғаныс күштерімен қақтығыста қаза тапты. Зымырандар Тель-Авив пен Ашкелон арқылы атылды.<ref name="ap6" /> === 11 қазан === [[Сурет:Damage_in_Gaza_Strip_during_the_October_2023_-_40.jpg|нобай|Дәрігерлер жараланған палестиналық баланы Израиль әуе шабуылынан кейін Газа қаласындағы Әл-Шифа ауруханасына жеткізеді]] Израильдің әскери ұшақтары Газадағы Ислам университетінің бірнеше ғимаратына соққы беріп, оны қару-жарақ зауыты мен жаттығу алаңына айналдырды деп қиратты.<ref>{{cite news|first1=Broede|last1=Carmody|first2=Ben|last2=Cubby|first3=Latika|last3=Bourke|title=Hamas-Israel conflict as it happened: Australian woman Galit Carbone confirmed dead as fighting continues in Gaza Strip|url=https://www.smh.com.au/world/middle-east/hamas-israel-conflict-live-updates-joe-biden-condemns-pure-unadulterated-evil-fate-of-hostages-remains-unknown-20231011-p5eba5.html|access-date=11 October 2023|work=[[The Sydney Morning Herald]]|date=11 October 2023|language=en}}</ref> Израиль төтенше әскери үкімет құрды, премьер-Министр Беньямин Нетаньяху, Қорғаныс министрі Йоав Галлант және бұрынғы Қорғаныс министрі Бенни Ганц гади Эйзенкот пен Рон Дермермен бірге әскери кабинетті бақылаушылар ретінде басқарды.<ref>{{Cite web|title=Netanyahu, Gantz agree to form war government as IDF hits Gaza, battles hiding gunmen|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-october-11-2023/|access-date=11 October 2023|work=[[The Times of Israel]]|language=en-US}}</ref> Ашкелон бойынша зымырандар атылды. Тағы бір зымыран соққысы Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Джеймс Клеверлиді Офаким қаласына барып, баспанаға қашуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news|date=11 October 2023|title=Foreign Secretary James Cleverly runs for cover in Israel after siren warning of incoming rocket fire goes off|url=https://news.sky.com/story/foreign-secretary-james-cleverly-runs-for-cover-in-israel-after-siren-warning-of-incoming-rocket-fire-goes-off-12982547|work=[[Sky News]]}}</ref> Сдеротта зымыран шабуылынан бір адам жараланып төрт ғимарат зардап шекті.<ref>{{Cite news|date=11 October 2023|title=Rockets hit 4 buildings in Sderot; 1 man moderately hurt|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rockets-hit-4-buildings-in-sderot-1-man-moderately-hurt/|work=[[The Times of Israel]]}}</ref> Израильдің әуе шабуылында жедел жәрдемде болған төрт IFRC фельдшері қаза тапты.<ref>{{Cite news|date=2023-10-11|title=Eleven workers with UN refugee agency, five IFRC members killed in Gaza|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nine-staffers-working-with-un-palestinian-refugee-agency-killed-air-strikes-gaza-2023-10-11/|access-date=2023-10-14}}</ref> Газ секторының жалғыз электр станциясында жанармай таусылып, газ секторының қоршауына байланысты Израиль барлық газ және басқа отын жеткізілімдерін тоқтатты.<ref>{{Cite web|date=11 October 2023|title=Gaza faces 'humanitarian catastrophe' as power plant running out of fuel|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/11/gaza-faces-humanitarian-catastrophe-as-sole-power-plant-runs-out-of-fuel|access-date=11 October 2023|website=[[AlJazeera]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Fabian|first=Emanuel|date=11 October 2023|title=IAF hits Gaza on 'unprecedented scale'; Strip's power plant shuts down|url=https://www.timesofisrael.com/iaf-hits-gaza-on-unprecedented-scale-strips-power-plant-shuts-down/|access-date=11 October 2023|website=[[The Times of Israel]]|language=en-US}}</ref> Газа қаласының порты ақ фосфорлы артиллериялық снарядтармен атылды.<ref>{{Cite news|date=13 October 2023|title=Human Rights Watch says Israel used white phosphorus in Gaza, Lebanon|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/human-rights-watch-says-israel-used-white-phosphorous-gaza-lebanon-2023-10-12/|access-date=13 October 2023}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kelly|first=Meg|date=13 October 2023|title=Israel uses white phosphorus in Gaza, video shows|language=en-US|work=[[Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/12/white-phosphorus-israel-gaza-strike-video/|url-status=live|access-date=13 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013003118/https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/12/white-phosphorus-israel-gaza-strike-video/|archive-date=13 October 2023|issn=0190-8286}}</ref> === 12 қазан === Израиль Хамас тың "Нухба" элиталық күштерін, олардың командалық орталықтарын және жоғары дәрежелі Әскери-теңіз офицері Хамас тың резиденциясын бомбалады деп мәлімдеді, Оның айтуынша, ол анықталмаған қаруды сақтау үшін қолданылған. Сондай-ақ, екі кішігірім содырлар тобының командирлері әуе шабуылдарынан қаза тапқаны туралы хабарланды.<ref name="ap8">{{cite news|title=Palestinians rush to buy food and struggle under strikes as Israel readies possible ground operation|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-airstrikes-cabinet-beb1fa2b9e4ede6cf4568dd6c86ff11a|access-date=12 October 2023|work=Associated Press|date=12 October 2023}}</ref> Сдеротта зымыран шабуылынан төрт адам жарақат алып, жеті үй қирады. Израиль қорғаныс күштері ғимараттар мен блоктарға шабуыл жасауды жалғастыра бергендіктен, газа Денсаулық сақтау министрлігі Газада қаза тапқандардың саны 1400-ден астам адамға жетті, оның ішінде 447 бала мен 248 әйел.<ref>{{cite news|title=US to send more arms to Israel before expected Gaza invasion|url=https://www.theguardian.com/us-news/2023/oct/12/us-to-send-more-arms-to-israel-before-expected-gaza-invasion|agency=The Guardian|date=12 October 2023}}</ref> Израильдің энергетика және инфрақұрылым министрі Израиль Катц газа блокадасын алып тастау Хамас ұрлап әкеткен кепілге алынған адамдар Отанына аман-есен оралғанға дейін болмайды деп мәлімдеді. === 13 қазан === Таңертең Израиль қорғаныс Армиясы 24 сағат ішінде Вади Газаның солтүстігіндегі елді мекендерге, соның ішінде Газа қаласына эвакуация туралы ескертулер таратып, адамдарға оңтүстікке қарай жүруді тапсырды.<ref name="APEvacuation">{{Cite web|last=Debre|first=Isabel|last2=Lederer|first2=Edith M.|last3=Shurafa|first3=Wafaa|date=13 October 2023|title=Israel's military orders civilians to evacuate Gaza City, ahead of a feared ground offensive|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-c8b4fc20e4fd2ef381d5edb7e9e8308c|access-date=13 October 2023|website=AP News|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Falk|first=Pamela|last2=Tanyos|first2=Paris|date=13 October 2023|title=Israeli military informs U.N. that all 1.1 million northern Gaza residents should evacuate south within 24 hours|url=https://www.cbsnews.com/news/israel-military-tells-united-nations-over-one-million-palestinians-should-evacuate-southern-gaza-within-24-hours/|access-date=13 October 2023|website=[[CBS News]]|language=en-US}}</ref> 1,1 миллион палестиналықтардың қоныс аударуына әкеп соқтыратын Газаның солтүстік бөлігін эвакуациялау БҰҰ мүмкін емес деп танылды, ол өз мәлімдемесінде "жойқын гуманитарлық зардаптар туралы" ескертті."<ref>{{Cite web|last=Khraiche|first=Dana|date=13 October 2023|title=UN Calls Israel Order to Evacuate 1.1 Million in Gaza Impossible|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-13/un-calls-israel-order-to-evacuate-1-1-million-in-gaza-impossible|access-date=13 October 2023|website=Bloomberg.com|language=en}}</ref> Эвакуациялау туралы бұйрықтар берілгеннен кейін көп ұзамай БҰҰ нысандарына, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының [[Таяу Шығыс]] агенттігіне палестиналық босқындарға көмектесу және жұмыстарды ұйымдастыру үшін Рафаға көшуге бұйрық берілді.<ref name="APEvacuation" /> Хамас босқындар басқармасы Газаның солтүстігіндегі тұрғындарды "өз үйлерінде мызғымас болып қалуға және басқыншылар бастаған осы жексұрын психологиялық соғыстың алдында берік тұруға" шақырды."<ref>{{Cite news|date=13 October 2023|title=Israel's military orders civilians to evacuate Gaza City, ahead of a feared ground offensive|language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/13/israel-palestinians-gaza-hamas-war/29a34008-697d-11ee-9753-2b3742e96987_story.html|access-date=13 October 2023|issn=0190-8286}}</ref> "Шекарасыз дәрігерлер "эвакуация туралы бұйрықты" шектен шыққан "және" медициналық көмек пен адамзатқа жасалған шабуыл "деп сипаттап, Израильдің бұйрығын "ең шешуші түрде" айыптады."<ref>{{cite web|title=MSF: Israeli order to evacuate northern Gaza ‘outrageous’|website=Doctors Without Borders - USA|date=13 October 2023|url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/msf-israeli-order-evacuate-northern-gaza-outrageous|ref={{sfnref | Doctors Without Borders - USA | 2023}}|access-date=14 October 2023}}</ref> Хамас Израильдің әуе шабуылдарында оңтүстікке қашқан кем дегенде 70 адам қаза тапты деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Israel-Hamas war: Palestinians flee Gaza ahead of an expected Israeli ground invasion|url=https://apnews.com/live/israel-hamas-war-live-updates|access-date=14 October 2023|website=AP News|language=en}}</ref> Кешке Израиль қорғаныс күштері өздерінің Құрлық әскерлері Газаға жергілікті рейдтер жүргізіп, Хамас содырларына шабуыл жасап, шабуыл кезінде тұтқынға алынған адамдарды іздеді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite news|last=Raice|first=Shayndi|date=13 October 2023|title=Israelis Conduct Raids in Gaza Strip|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-strip/card/israelis-conduct-raids-in-gaza-strip-kCJdsSIKZc6QgZzV3tJP}}</ref><ref>{{Cite news|last=Fabian|first=Emanuel|date=13 October 2023|title=IDF: Infantry troops, tanks entered Gaza for ‘localized raids’ to clear area of terrorists, locate hostages|work=[[The Times of Israel]]|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-infantry-troops-tanks-entered-gaza-for-localized-raids-to-clear-area-of-terrorists-locate-hostages/}}</ref> NBC News Хамас тың "өте құпия" құжаттары туралы хабарлады, онда Кфар Саадтағы бастауыш мектептер мен жастар орталығына "мүмкіндігінше көп адамды өлтіру", кепілге алу және оларды Газа секторына апару жоспарлары егжей-тегжейлі баяндалған.<ref>{{Cite web|last=Schecter|first=Anna|date=2023-10-13|title='Top secret' Hamas documents show that terrorists intentionally targeted elementary schools and a youth center|url=https://www.nbcnews.com/news/investigations/top-secret-hamas-documents-show-terrorists-intentionally-targeted-elem-rcna120310|access-date=2023-10-14|website=NBC News|language=en}}</ref> === 14 қазан === Израиль қорғаныс армиясы түнгі әуе шабуылында Хамас әуе операцияларының жетекшісі Мурад Әбу Мурад өлтірілді деп мәлімдеді. Сондай-ақ жергілікті уақыт бойынша сағат 10.00-ден 16.00-ге дейін алты сағаттық үзіліс жарияланды, оның барысында босқындар Газа секторы шегінде белгілі бір маршруттар бойынша оңтүстікке қарай жүгіре алады.<ref>{{Cite news|date=14 October 2023|title=Israel announces 6-hour window for Gazans fleeing south, as troops gather near border|work=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2023/10/14/middleeast/gaza-israel-evacuation-saturday-intl-hnk/index.html}}</ref> Сағат 17: 30-да ЦАХАЛ көрсеткен қауіпсіз маршруттардың бірінде жарылыс болып, 70 адам, негізінен әйелдер, балалар мен сәбилер қаза тапты. Кейбір дереккөздер мұны ЦАХАЛ әуе шабуылымен байланыстырды, ал CNN себебі түсініксіз деп мәлімдеді, ал кейбір сарапшылар жарылыс жердегі көліктен шыққан сияқты деп атап өтті.<ref>{{cite news|title=CNN authenticates video that show explosions along Gaza evacuation routes|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/israel-news-hamas-war-10-14-23/h_bfac4f076809b2dbddbfbd8f8751ce6a|access-date=14 October 2023|publisher=CNN|quote=It’s unclear what caused the widespread devastation}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2023/oct/14/gaza-civilians-afraid-to-leave-home-after-bombing-of-safe-routes "Gaza civilians afraid to leave home after bombing of 'safe routes'"], ''The Guardian''.</ref><ref>{{cite news|title=Hamas seen blocking evacuation routes in Gaza - IDF|url=https://www.jpost.com/arab-israeli-conflict/article-768382|access-date=15 October 2023|work=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|date=15 October 2023}}</ref> Financial Times тергеу жүргізіп, "бейнежазбаларды талдау Израильдің соққысынан басқа көптеген түсіндірмелерді жоққа шығарады" деген қорытындыға келді, сонымен қатар "бұл жарылыстар ЦАХАЛ соққысының, Палестина зымыранының ықтимал бұзылуының немесе тіпті миналанған көліктің жарылуының нәтижесі екенін нақты дәлелдеу қиын"деп мәлімдеді. Уэсли Кларк CNN-ге: "егер бұл израильдік жарылыс болса, мен қатты таң қалар едім. Бұл Хамас өз халқын қорқыту үшін жоспарлаған нәрсе сияқты. Хамас Палестина азаматтарын эвакуациялауға, тірі қалқан тактикасын қолдануға және американдықтардың Египет шекарасы арқылы сектордан кетуіне жол бермеуге күш салатынын айтты.<ref name="CNN20231016">{{cite news|date=16 October 2023|title=Military analyst: Hamas is losing the second phase of their plan already|url=https://www.youtube.com/watch?v=2FHmHpe2P6o|access-date=16 October 2023|work=[[CNN]]}}</ref> Хамас Газа тұрғындарын оңтүстікке эвакуациялауға кедергі келтіретін жол тосқауылдарын орнатты.<ref name="roadblocks">{{cite news|last1=Fabian|first1=Emanuel|date=14 October 2023|title=IDF says it’s completing preparations to strike Gaza ‘from air, sea and land’|url=https://www.timesofisrael.com/idf-says-its-completing-preparations-to-attack-gaza-from-air-sea-and-land/|access-date=15 October 2023|work=www.timesofisrael.com}}</ref> === 15 қазан === Майкл Герцог Израиль "''Газаның оңтүстік бөлігінде, БҰҰ-мен бірге гуманитарлық аймақты құру процесінде''" деп мәлімдейді, ''бұл аймақ Газаның жүздеген мың тұрғындарын қабылдай алады'' деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|last=McCluskey|first=Mitchell|date=2023-10-15|title=Israel working with UN to establish a humanitarian zone in Gaza, ambassador says|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-news-hamas-war-10-15-23/h_0f519dae2e42fd140647b8fbb244c4bd|access-date=2023-10-15|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль әскери-әуе күштері Хизбуллаһ содырлары үшін Ираннан қару-жарақ жеткізілуіне жол бермеу үшін Алепподағы халықаралық әуежайға қатты соққы берді. Әуежай толығымен істен шыққан<ref>{{Cite web|url=https://www.mordovmedia.ru/news/world/item/129631/|title=Израиль взорвал сирийский аэропорт в Алеппо|lang=ru|website=МордовМедиа|access-date=2023-10-15}}</ref>. Егер Израиль Хамас ты жою операциясын жалғастырса, Иран соғысқа араласамын деп қорқытты<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/iran-prigrozil-izrailu-vmesatsa-v-vojnu-na-storone-hamas/a-67101994|title=Иран пригрозил Израилю вмешаться в войну на стороне ХАМАС – DW – 15.10.2023|lang=ru|website=dw.com|date=2023-10-15|access-date=2023-10-15}}</ref>. Хизбуллаһ содырлары Израиль армиясының, Нагария қаласының және Израильдің солтүстігіндегі басқа қалалардың танкке қарсы зымырандарымен бірқатар оқ жаудырды<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/one-killed-in-renewed-hezbollah-missile-attacks-idf-restricts-lebanon-border-area/|title=One killed in renewed Hezbollah missile attacks; IDF restricts Lebanon border area|lang=en|first=Emanuel|last=Fabian|website=www.timesofisrael.com|date=2023-10-15|access-date=2023-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sm.news/news/20231015/480666/|title=«Хезболла» заявила об атаке на израильский патруль {{!}} 15.10.2023|lang=ru|website=SM.News|date=20231015T1616|access-date=2023-10-15}}</ref>. === 16 қазан === Израиль [[Ливан]] шекарасынан 2 шақырымға дейінгі ауданда орналасқан 28 елді мекенді эвакуациялау туралы жариялады<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/652ce70a9a794707be428a02|title=Израиль объявил эвакуацию из 28 населенных пунктов близ границы с Ливаном|lang=ru|website=РБК|date=2023-10-16|access-date=2023-10-16}}</ref>. ХАМАС Бен-Гурион әуежайына соққы туралы хабарлады<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/16/1235174.html|title=В ХАМАС заявили об ударе по аэропорту Бен-Гурион|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-16}}</ref>. БАҚ Мысыр шекарасы мен Газа секторына жақын аймаққа зымыран соққысы туралы хабарлады<ref>{{Cite web|url=https://govoritmoskva.ru/news/383732/|title=СМИ сообщили о ракетном ударе по зоне вблизи границы Египта и сектора Газа|website=govoritmoskva.ru|access-date=2023-10-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://md.sputniknews.ru/20231016/posledstviya-raketnykh-udarov-vs-izrailya-po-sektoru-gaza-58736524.html|title=Последствия ракетных ударов ВС Израиля по сектору Газа|lang=ru|first=|last=|website=Sputnik Молдова|date=20231016T1907+0300|access-date=2023-10-16}}</ref>. === 17 қазан === Иран КСИР қолбасшысының орынбасары Израиль Газаға соққы беруді тоқтатпаса, тағы бір соққы күтіп тұрғанын айтты<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/17/1235418.html|title=В Иране пригрозили Израилю «еще одним шоком»|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-17}}</ref><ref>{{Cite news|title=Iran's Khamenei says Israel must halt assault on Palestinians in Gaza|first=Parisa|last=Hafezi|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-khamenei-says-israeli-officials-should-face-trial-their-crimes-2023-10-17/|website=Reuters|date=2023-10-17|accessdate=2023-10-17|lang=en}}</ref>. Газадағы баптисттік ауруханада жарылыс кезінде бірнеше жүз адам қаза тапты. Палестина жағы жарылыстың себебі Израиль авиациясының әуе шабуылы деп санайды. Израиль қорғаныс армиясы ауруханадағы жарылыс аурухана ғимаратына құлаған Исламдық жиһад зымыранының сәтсіз ұшырылуының нәтижесі деп мәлімдеді<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/idfonline/status/1714364835385823262|title=(3) צבא ההגנה לישראל в X: «מניתוח המערכות המבצעיות של צה״ל בוצע מטח רקטי של האויב לעבר ישראל, שעבר בסביבת בית החולים, בשעת הפגיעה בו. על פי מידע מודיעיני, ממספר מקורות הקיים בידינו, ארגון הגא״פ אחראי לירי הכושל שפגע בבית החולים» / X|lang=he|description=официальный твиттер-канал АОИ|date=2023-10-17|publisher=Армия обороны Израиля|access-date=2023-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2023/10/17/armiya-oborony-izrailya-zayavila-chto-islamskiy-dzhihad-neset-otvetstvennost-za-udar-po-bolnitse-v-sektore-gaza|title=Армия обороны Израиля заявила, что «Исламский джихад» несет ответственность за удар по больнице в секторе Газа|lang=ru|website=Meduza|access-date=2023-10-17}}</ref>. === 18 қазан === Палестинаның Денсаулық сақтау министрлігі Газадағы баптисттік ауруханада жарылыс кезінде бірнеше жүз адам қаза тапты деп мәлімдеді. Палестина жағы жарылыстың себебі Израиль авиациясының әуе шабуылы деп мәлімдейді.<ref>{{Cite news|title=At least 300 dead in Gaza hospital bombing, local authorities say|first=Nidal|last=Al-Mughrabi|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/least-500-victims-israeli-air-strike-hospital-gaza-health-ministry-2023-10-17/|website=Reuters|date=2023-10-17|accessdate=2023-10-17|lang=en|archivedate=2023-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017175217/https://www.reuters.com/world/middle-east/least-500-victims-israeli-air-strike-hospital-gaza-health-ministry-2023-10-17/}}</ref><ref>{{Cite news|title=Israeli air strike hits Gaza hospital, hundreds dead, health officials say|first=Nidal|last=Al-Mughrabi|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/diplomats-renew-calls-gaza-aid-iran-warns-israel-2023-10-16/|website=Reuters|date=2023-10-17|accessdate=2023-10-17|lang=en|archivedate=2023-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017003533/https://www.reuters.com/world/middle-east/diplomats-renew-calls-gaza-aid-iran-warns-israel-2023-10-16/}}</ref> Хезболла Газа секторындағы ауруханадағы жарылыс кезінде сәрсенбіні Израильге қарсы "ашуланған күн" деп жариялады және барлық араб және мұсылман елдерінің тұрғындарын наразылық білдіруге шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/18/1235491.html|title=«Хезболла» объявила среду «днем гнева» против Израиля|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-18|archive-date=2023-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018032057/https://vz.ru/news/2023/10/18/1235491.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/536152|title=В «Хезболле» объявили 18 октября «днем гнева» против Израиля|lang=ru|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2023-10-18|archive-date=2023-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018014340/https://www.bfm.ru/news/536152|deadlink=no}}</ref> === 19 қазан === Катардың Al Jazeera телеарнасының хабарлауынша, БҰҰ-ның Таяу Шығыс агенттігінің палестиналық босқындарға көмек көрсету үшін мектептерінің бірі (БАПОР) орналасқан Газа секторының оңтүстігіндегі хан-Юнис қаласының ауданы Израиль Қарулы Күштерінің атысына ұшырады, нәтижесінде кем дегенде 4 палестиналық қаза тауып, 50-ге жуық адам жарақат алды<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/18/1235674.html|title=В Катаре обвинили ВС Израиля в ударе по району школы БАПОР на юге сектора Газа|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-18|archive-date=2023-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231019025128/https://vz.ru/news/2023/10/18/1235674.html|deadlink=no}}</ref>. Ұлыбритания премьер-министрі Риши Сунак Израильге ынтымақтастық сапарымен келді, бұл ХАМАС шабуылынан кейін (Олаф Шольц пен Джо Байденнен кейін) үшінші мемлекет басшысы болды<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/israel/19oct2023/sunak_il_114.html|title=В Израиль с визитом солидарности прибыл премьер-министр Великобритании Риши Сунак|lang=ru|website=NEWSru.co.il|date=2023-10-19|access-date=2023-10-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/19/1235707.html|title=Премьер Британии прибыл в Израиль|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-19|archive-date=2023-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020044125/https://vz.ru/news/2023/10/19/1235707.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-12648045/Rishi-Sunak-Israel-talks-Benjamin-Netanyahu-Hamas-Middle-East.html|title=Rishi Sunak arrives in Israel to hold talks with Benjamin Netanyahu|first=|last=|website=Mail Online|date=2023-10-19|access-date=2023-10-19|archive-date=2023-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231019062809/https://www.dailymail.co.uk/news/article-12648045/Rishi-Sunak-Israel-talks-Benjamin-Netanyahu-Hamas-Middle-East.html|deadlink=no}}</ref>. Президент Байден Израильден оралған кезде АҚШ жұма күні Газаға 20 гуманитарлық көмек жүк көлігін жіберу туралы Египет пен Израильмен келісім жасасқанын айтты<ref>{{Cite news|title=Biden Says Egypt Will Allow Up To 20 Aid Shipments Into Gaza|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-18/biden-says-egypt-will-allow-up-to-20-aid-shipments-into-gaza|website=Bloomberg.com|date=2023-10-18|accessdate=2023-10-20|lang=en|archivedate=2023-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231018225107/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-18/biden-says-egypt-will-allow-up-to-20-aid-shipments-into-gaza}}</ref>. Қызыл теңізде орналасқан американдық USS Carney эсминеці Йемен аумағынан Израильге қарай ұшырылған үш зымыран мен бірнеше ұшқышсыз ұшақтарды ұстап алды<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/926780|title=https://www.interfax.ru/world/926780|lang=ru|website=https://www.interfax.ru/world/926780|access-date=2023-10-22|archive-date=2023-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021032134/https://www.interfax.ru/world/926780|deadlink=no}}</ref>. === 20 қазан === Палестина СІМ Израильдің атысына Газаның оңтүстігінде орналасқан әулие Порфирияның грек православие шіркеуі тигенін, ғимарат жартылай қирағанын, қаза тапқандар мен жараланғандар бар екенін айтты.  Сол күні АОИ шіркеудің қабырғасы Израильге қарсы шабуылдар үшін пайдаланылған командалық-бақылау пункті орналасқан көрші ғимаратқа соққы беру арқылы бүлінгенін және шіркеудің қирағаны туралы хабарланғанын айтты<ref>{{Cite web|url=https://news.israelinfo.co.il/115046|title=ЦАХАЛ объяснил, почему пострадала церковь св. Порфирия в Газе|lang=ru|website=news.israelinfo.co.il|access-date=2023-10-21|archive-date=2023-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020143308/https://news.israelinfo.co.il/115046|deadlink=no}}</ref>. Израильдің Ресей Федерациясындағы елшісі Газа секторындағы жердегі операция туралы шешім қабылдағанын хабарлады<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/20/1235982.html|title=Посол Израиля сообщил о принятом решении по наземной операции в секторе Газа|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-20|archive-date=2023-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021024422/https://vz.ru/news/2023/10/20/1235982.html|deadlink=no}}</ref>. Израиль билігі Ливан шекарасындағы Кирят-Шмона қаласының тұрғындарын эвакуациялау туралы шешім қабылдады<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20231020/izrail-1903988662.html|title=Израиль решил эвакуировать жителей города на границе с Ливаном|lang=ru|website=ria.ru|access-date=2023-10-21|archive-date=2023-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021013358/https://ria.ru/20231020/izrail-1903988662.html|deadlink=no}}</ref>. Кешке екі кепілге алынған, Йегудит Тай Раанан және Натали Шошана Раанан, израильдіктерден басқа американдық азаматтығы бар, ХАМАС босатылып, "Қызыл Крестке" берілді»<ref>{{Cite web|url=https://txt.newsru.co.il/israel/21oct2023/d15_101.html|title=15-й день войны в Израиле. Хронология событий|lang=ru|website=txt.newsru.co.il|access-date=2023-10-21}}</ref>. === 21 қазан === Израиль Газа секторына толық блокада жариялады<ref>{{Cite web|url=https://turbo.gazeta.ru/news/2023/10/21/21549751.shtml|title=Израиль готов перейти к этапу наземной операции в секторе Газа|website=turbo.gazeta.ru|access-date=2023-10-21}}</ref>. Египет шекарасындағы "Рафиах" БӨП арқылы гуманитарлық жүктері бар 20 жүк көлігінің бағанасы (дәрі-дәрмектер мен азық-түлік, бірақ отын мен су емес)өткізілді<ref>{{Cite web|url=https://https/|title=Первые грузовики с гуманитарной помощью проехали в сектор Газа из Египта|website=www.rbc.ru|access-date=2023-10-21|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625000000/https://https//udn.com/news/story/121424/4659358|deadlink=yes}}</ref>. === 22 қазан === Израиль әскери-әуе күштері Дженин қаласындағы әл-Ансар мешітінің жерасты кешеніне соққы берді, онда Израиль әскерилерінің айтуынша, террористік актіні жоспарлаған содырлар жиналды. Палестина билігі босқындар лагеріне соққы болды деп мәлімдеді. Израиль қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Ливан шекарасына жақын жерде лаңкестердің ұяшығы ретінде сипатталған қарулы топқа алдын-ала шабуыл жасады деп жариялады<ref>{{Cite news|title=ЦАХАЛ произвел удар по террористам у границы с Ливаном|url=https://turbo.gazeta.ru/army/news/2023/10/22/21550957.shtml|website=Газета.Ru|accessdate=2023-10-22|lang=ru}}</ref>. ЦАХАЛ Дамаск пен Алеппо әуежайларының ұшу-қону жолақтарына зымырандармен соққы беріп, оларды қабілетсіз етті<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/22/1236176.html|title=Израиль ударил по аэропортам Дамаска и Алеппо|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://caliber.az/post/198329/|title=Израиль нанес удары по аэропортам Дамаска и Алеппо {{!}} Caliber.Az|lang=ru|website=caliber.az|date=2023-10-22|access-date=2023-10-22}}</ref>. Израиль билігі Ливан шекарасындағы 5 шақырымдық аймақтан тағы 18 елді мекенді эвакуациялау туралы жариялады<ref>{{Cite web|url=https://txt.newsru.co.il/israel/22oct2023/s_118.html|title=Объявлено о дополнительной эвакуации жителей 14 населенных пунктов севера Израиля|lang=ru|website=txt.newsru.co.il|date=2023-10-22|access-date=2023-10-22|archive-date=2023-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20231022060442/https://txt.newsru.co.il/israel/22oct2023/s_118.html|deadlink=no}}</ref><ref>Снир, Дан, Бейт-Гилель, Шеар-Яшув, А-Гошрим, Лиман, Мацува, Эйлон, Горен, Горнот а-Галиль, Эвен Менахем, Саса, Цивон, Рамот Нафтали</ref>. Израиль қорғаныс армиясының танкі (ЦАХАЛ) кездейсоқ шекарадағы Египет бекетіне оқ жаудырды. Оқиға Керем-Шалом ауданындағы шекараның жанында болды. Оқиға зерттеліп, егжей-тегжейлері анықталды. ЦАХАЛ болған оқиғаға өкініш білдірді<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/22/1236241.html|title=Израильский танк случайно выстрелил в египетский пост|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-22}}</ref>. === 23 қазан === Аустралиялық ABC радиостанциясының эфирінде Израиль қорғаныс армиясының резервтегі өкілі Джонатан Конрикус егер палестиналық ХАМАС қозғалысының содырлары барлық кепілге алынғандарды босатпаса және қаруларын тапсырмаса, Израиль Қарулы Күштерінің Газа секторындағы жердегі операциясының сөзсіз болатынын мәлімдеді. Ол операцияның мақсаты ХАМАС-ты әскери әлеуетінен толық айыру екенін атап өтті. Конрикус егер ХАМАС жасырынған жерінен шығып, барлық кепілге алынғандарды қайтарып алып, сөзсіз берілсе, соғыс аяқталатынын, бірақ олай болмайтынын баса айтты. Осыған байланысты Израиль Газада жерүсті операциясын жүргізуге мәжбүр болады<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2023/10/23/21556447.shtml|title=ЦАХАЛ назвал условие отмены наземной операции Израиля в Газе|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. Сағат 15: 00 шамасында Израильдің әуе қорғанысы Газа секторымен шекарада екі камикадзе "Зауари"ұшқышсыз ұшағын жойды. Хамастың айтуынша, дрондар Израильдің Хацерим және Целим әуе базаларына бет алған<ref>{{Cite web|url=https://txt.newsru.co.il/israel/23oct2023/idf_uav_140.html|title=ЦАХАЛ: около границы сектора Газы были сбиты два беспилотных самолета|lang=ru|website=txt.newsru.co.il|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. Акре маңында теңіз үстінде тағы бір ұшқыш атып түсірілді, ол Израильдің әуе кеңістігіне Ливаннан кірді<ref>{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/main/article/b18lwlef6|title=ЦАХАЛ подтвердил: неприятельский беспилотник сбит возле Акко|lang=ru|website=www.vesty.co.il|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. Нидерланды үкіметінің басшысы Марк Рютте Израильге ынтымақтастық сапарымен келді<ref>{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/main/article/jqqmjk9eb|title=Операция "Железные мечи", день 17: хроника противостояния|lang=ru|website=www.vesty.co.il|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. Әр түрлі елдердің екі жүз журналистеріне 7 қазанда түсірілген бақылау камералары мен ұялы телефондарға түсірілім жазбаларынан тұратын ХАМАС содырларының бейбіт тұрғындарды өлтіруі туралы фильм көрсетілді<ref>{{Cite web|url=https://news.israelinfo.co.il/115115|title=Журналистам со всего мира показали «кино» о зверствах ХАМАСа|lang=ru|website=news.israelinfo.co.il|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. Иран Израиль Хайфасына зымыран шабуылын "еш ойланбастан" жасай алады, деді Ислам революциясы Сақшылар корпусы (КСИР) командирінің орынбасары Бригадир Али Фадави<ref>{{Cite web|url=https://detaly.co.il/komanduyushhij-ksir-iran-bez-kolebanij-naneset-raketnyj-udar-po-hajfe/|title=Командующий КСИР: «Иран без колебаний нанесет ракетный удар по Хайфе»|lang=ru-RU|last=Новости|website=Детали|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://caliber.az/post/198586/|title=Замкомандующего КСИР: «Иран без колебаний нанесет ракетный удар по Хайфе» {{!}} Caliber.Az|lang=ru|website=caliber.az|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. Израильдік БАҚ ХАМАС екі кепілге алынған әйелді, кибуц Нир-озды, 80 жастағы Нурит Куперді және 85 жастағы Йохевед Лифшицті босатқанын хабарлады. Олардың күйеулері әлі күнге дейін Газа секторында ұсталады<ref>{{Cite web|url=https://txt.newsru.co.il/israel/23oct2023/names_0018.html|title=Названы имена заложниц, освобожденных ХАМАСом|lang=ru|website=txt.newsru.co.il|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. === 24 қазан === Израиль бір түнде газа соққыларының салдарынан ондаған ХАМАС содырлары өлтірілді деп мәлімдеді және "террористер басып алған аумақты бомбалауды жеңілдетуге ниеті жоқ"деп мәлімдеді. ЦАХАЛ баспасөз қызметінің хабарлауынша, бір түнде Газадағы ХАМАС нысандарына 400 соққы болған<ref name="автоссылка5">{{Cite news|title=Армия Израиля заявила об ударе по боевым водолазам ХАМАС|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/653800af9a7947986d31f3ee|website=Reuters|date=2023-10-25|accessdate=2023-10-25|lang=ru}}</ref>. Франция президенті Эммануэль Макрон Израильге ынтымақтастық сапарымен келді, онда Ирак пен Сириядағы "Ислам мемлекетімен" күресетін халықаралық коалицияны кеңейтуді ұсынды, оған Палестинаның Газадағы ХАМАС террористік тобымен күрес кірді<ref>{{Cite news|title=Macron proposes anti-Islamic State coalition fights Hamas|first=Noemie|last=Olive|url=https://www.reuters.com/world/frances-macron-says-he-stands-solidarity-with-israels-fight-against-terrorism-2023-10-24/|website=Reuters|date=2023-10-24|accessdate=2023-10-24|lang=en}}</ref>. 162-ші "А-Плада" бронды дивизиясының құрамында жұмыс істейтін 401-ші "Иквот А-Барзель" бронды бригадасы "Гивати" бригадасының қолдауымен Газа секторындағы ХАМАС танкке қарсы күштерінің позицияларына шабуыл жасады<ref>{{Cite news|title=ЦАХАЛ атаковал позиции противотанковых сил ХАМАСа в секторе Газы.|url=https://www.newsru.co.il/israel/24oct2023/162gaza_118.html|website=www.newsru.co.il|date=2023-10-25|accessdate=2023-10-25|lang=ru}}</ref>. Израиль әскери-теңіз күштері Кибуца зиким аймағындағы Израиль аумағына су жолымен кіруге тырысқан ХАМАС жауынгерлік жүзушілер тобын ("сүңгуірлер") жойды<ref name="автоссылка5" />. 17-24 қазан аралығында бұрын Палестина жағында қақтығысқа дайын екендігі туралы бірнеше рет хабарлаған Йемендік хуситтер тобы Израильге Иранда жасалған 5 қанатты зымыран мен 30-ға жуық дронды ұшырды. 4 зымыран мен дрондардың бір бөлігін Қызыл теңізде орналасқан АҚШ-тың USS Carney эсминеці ұстап алды. Бір зымыранды Сауд Арабиясы өзінің әуе кеңістігінде атып түсірді<ref>{{Cite web|url=https://www.ng.ru/world/2023-10-25/2_8861_israel.html|title=Йеменские повстанцы вступают в схватку с Израилем|lang=ru|author=Субботин И.|date=2023-10-25|publisher=[[Независимая газета]]|access-date=2023-10-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/926780|title=https://www.interfax.ru/world/926780|lang=ru|website=https://www.interfax.ru/world/926780|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021032134/https://www.interfax.ru/world/926780|archive-date=2023-10-21|access-date=2023-10-22|deadlink=no}}</ref>. === 25 қазан === ХАМАС Айяш-250 зымырандарын (250 км-ге дейін) Эйлат және R160 (160 км-ге дейін) Хайфа арқылы ұшырды деп мәлімдеді<ref>{{Cite web|url=https://headtopics.com/ru/10423210611040143649-47647642|title=В ХАМАС заявили о запуске ракеты R160 в сторону Хайфы|lang=ru|website=Head Topics|date=2023-10-25|access-date=2023-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/article/3620353|title=ХАМАС выпустил ракеты по удаленным от Газы городам Израиля|lang=ru|website=www.vesti.ru|date=2023-10-25|access-date=2023-10-25}}</ref>. ЦАХАЛ Алепподағы халықаралық әуежайға зымыран шабуылын жасады. Сирияның мемлекеттік SANA агенттігі әуежайдың істен шыққанын растайды<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/mideast/25oct2023/syria_il_127.html|title=SANA: ВВС Израиля атаковали аэропорт в Алеппо, он выведен из строя|lang=ru|website=www.newsru.co.il|date=2023-10-25|access-date=2023-10-25}}</ref>. Израильге ынтымақтастық сапарымен Чехияның Премьер-министрі Петр Фиала мен Австрия канцлері Карл Не хаммер келді<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/textonlines/25/10/2023/652124689a794740c9dbf36e|title=Война Израиля и ХАМАС. Онлайн|lang=ru|website=www.rbc.ru|date=2023-10-25|access-date=2023-10-25}}</ref>. === 26 қазан === Израиль АҚШ-тың жердегі Газа операциясын кейінге қалдыру туралы өтінішіне келісіп, Пентагон аймаққа американдық әскерлерді қорғау үшін әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін орналастыра алады<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-battles-on-multiple-fronts-as-conflict-risks-spreading-a5e537ec|title=Israel Agrees to U.S. Request to Delay Invasion of Gaza|lang=en-US|website=WSJ|date=2023-10-25|access-date=2023-10-25}}</ref>. 26 қазанға қараған түні АОИ күштері ("Гивати" бригадасы) Газа секторының солтүстік бөлігіне танктерді қолдана отырып рейд жүргізді, "ауданның келесі действий кезеңдеріне дайындық шеңберінде" Израиль әскери күштері "көптеген террористерді тауып, оларға шабуыл жасады, Террористік инфрақұрылым мен танкке қарсы позицияларды жойды"<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/armia-izraila-provela-tankovyj-rejd-v-sektor-gaza/a-67219245|title=Армия Израиля провела танковый рейд в сектор Газа|lang=ru|website=www.dw.com|date=2023-10-26|access-date=2023-10-26}}</ref>. Миссия аяқталғаннан кейін Израиль әскерлері шығынсыз орындарға оралды<ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/3841969|title=Израиль провёл рейд с использованием танков на севере сектора Газа|lang=ru|website=regnum.ru|date=2023-10-26|access-date=2023-10-26}}</ref>. === 27 қазан === 27 қазанда Ұлыбританияда 250-ден астам заңгерлер мен заңгер ғалымдар Ұлыбритания үкіметін Газада атысты тоқтатуға және халықаралық құқықты бұзуы мүмкін Израильге қару-жарақ сатуды тоқтатуға шақырды. Палестинаның Қызыл жарты айы өзінің штаб-пәтерімен байланысын жоғалтқанын және оны өшіру газа тұрғындарын төтенше жағдайларға бару мүмкіндігінен айырғанын хабарлады.<ref>{{cite web|last1=Kingsley|first1=Patrick|last2=Bergman|first2=Ronen|last3=Yazbek|first3=Hiba|title=Israel Says It Is Expanding Operations as It Steps Up Gaza Bombardment|website=The New York Times|date=October 27, 2023|url=https://www.nytimes.com/live/2023/10/27/world/israel-hamas-war-gaza-news/f592bb4a-f66c-52f9-ae12-888473879b76?smid=url-share|access-date=October 27, 2023}}</ref> Сондай-ақ, 27 қазанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Газада жедел гуманитарлық бітімгершілікке шақыратын және гуманитарлық көмекке қол жеткізуді талап ететін қарарға көпшілік дауыспен дауыс берді.<ref name="auto10">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/27/israel-hamas-war-live-us-strikes-iran-linked-targets-in-syria-eu-calls-for-humanitarian-pauses-in-gaza|title=Israel-Hamas war live: Gaza phone and internet cut off as Israel intensifies attacks|first1=Adam|last1=Fulton|first2=Léonie|last2=Chao-Fong|first3=Ashifa|last3=Kassam|first4=Helen|last4=Sullivan|first5=Adam Fulton (now); Léonie|last5=Chao-Fong|first6=Helen|last6=Sullivan (earlier)|newspaper=The Guardian|date=28 October 2023|via=www.theguardian.com}}</ref> Қарар 44 қалыс қалғанда 121 " ИӘ " дауыс алды; 14 ел "қарсы" дауыс берді, атап айтқанда Израиль, АҚШ, Австрия, Хорватия, Чехия, Фиджи, Гватемала, Венгрия, Маршалл аралдары, Микронезия, Науру, Папуа-Жаңа Гвинея, Парагвай Және Тонга.<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/27/unga-calls-for-humanitarian-truce-in-israel-hamas-war-how-countries-voted|title=UNGA urges humanitarian truce in Gaza: How did your country vote?|publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite news|last1=Nichols|first1=Michelle|title=UN overwhelmingly calls for aid truce between Israel and Hamas|url=https://www.reuters.com/world/un-overwhelmingly-calls-aid-truce-between-israel-hamas-2023-10-27/|access-date=29 October 2023|agency=Reuters|date=28 October 2023|language=en}}</ref> 27 қазанда Газадағы интернет пен ұялы телефон байланысы толығымен дерлік өшірілді, өйткені Израиль бомбалау науқанын күшейтті.<ref>{{cite web|title=Near-total internet and cellular blackout hits Gaza as Israel ramps up strikes|website=NBC News|date=October 27, 2023|url=https://www.nbcnews.com/tech/internet/internet-blackout-hits-gaza-israel-ramps-strikes-rcna122531|ref={{sfnref | NBC News | 2023}}|access-date=October 27, 2023}}</ref> Осыдан кейін ЦАХАЛ Газа секторына кең ауқымды жер үсті шабуылын жасады. Бейт Ханун мен Бурейдж қалаларына жақын жерде ХАМАС пен ЦАХАЛ арасындағы қақтығыстар туралы хабарланды.<ref>{{cite news|last1=Ravid|first1=Barak|title=Israeli military launches major ground incursion in Gaza|url=https://www.axios.com/2023/10/27/israel-hamas-ground-invasion-gaza|access-date=28 October 2023|publisher=Axios|date=28 October 2023}}</ref> === 28 қазан === Израиль Газа секторына басып кіруді бастайды, Газа секторындағы Бейт Ханун мен Бурейдж қалаларына кең ауқымды жер үсті шабуылын бастайды.<ref>{{cite news|title=Israel pummels Gaza with strikes as it expands ground operations|url=https://www.france24.com/en/live-news/20231027-israel-pummels-gaza-with-strikes-as-it-expands-ground-operations|work=France 24|agency=Agence France-Presse|date=27 October 2023|language=en|access-date=October 30, 2023|archive-date=October 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028110116/https://www.france24.com/en/live-news/20231027-israel-pummels-gaza-with-strikes-as-it-expands-ground-operations|url-status=live}}</ref> ЦАХАЛ өкілі Даниэль Хагари 28 қазанға қараған түні ЦАХАЛ Газа секторындағы операцияны кеңейтетінін айтты. Израиль армиясы Газа секторын операция басталғаннан бері ең үлкен бомбалауға ұшыратты. Палестина дереккөздері Хамас содырларының Бейт Ханун қаласы мен Әл-Бурейдж босқындар лагеріне қарай жылжып бара жатқан АОИ техникасымен атыс болғанын хабарлады<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/10/2023/653c06c79a7947d605d35db3|title=Силы Израиля вошли в сектор Газа|lang=ru|website=www.rbc.ru|date=2023-10-27|access-date=2023-10-27}}</ref>. Кешке баспасөз мәслихаты кезінде Беньямин Нетаньяху: "кеше түнде Газаға қосымша Құрлық әскерлері кірді және соғыстың екінші кезеңі басталды. ЦАХАЛ ХАМАС-ты жою және кепілге алынғандарды босату үшін Газа секторына кірді", - деді<ref>{{Cite web|url=https://ura.news/news/1052698824|title=Нетаньяху: израильские войска вошли в сектор Газа для уничтожения ХАМАС|lang=ru|website=ura.news|date=2023-10-28|access-date=2023-10-28}}</ref>. === 29 қазан === [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның басшысы Тедрос Адханом Гебрейюс Палестинаның Қызыл жарты айы Израильдің Әл-Кудс ауруханасын бомбалау қаупі туралы хабарлағанын атап өтті. [[Twitter|Х]]-тегі жазбасында ол былай деп жазады: "Біз қайталаймыз - пациенттерге толы ауруханаларды олардың өміріне қауіп төндірмей эвакуациялау мүмкін емес. Халықаралық гуманитарлық заңға сәйкес денсаулық сақтау әрдайым қорғалуы керек."<ref>{{cite web|last1=Adhanom Ghebreyesus|first1=Tedros|title=X post by Tedros Adhanom Ghebreyesus|url=https://twitter.com/DrTedros/status/1718592128039752132?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1718592128039752132%7Ctwgr%5E%7Ctwcon%5Es1_c10&ref_url=about%3Ablank|website=X|access-date=29 October 2023|archive-date=October 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029234516/https://twitter.com/DrTedros/status/1718592128039752132?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1718592128039752132%7Ctwgr%5E%7Ctwcon%5Es1_c10&ref_url=about%3Ablank|url-status=live}}</ref> Тәулік ішінде ЦАХАЛ әуе күштері Газа секторындағы 450 ХАМАС нысанасына соққы берді<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/928128|title=ВВС Израиля за сутки нанесли удары по 450 целям ХАМАС в секторе Газа|lang=ru|website=www.interfax.ru|date=2023-10-28|access-date=2023-10-28}}</ref>. Израиль 28,5 миллион л (соғысқа дейінгі көлемнің жартысына жуығы) үш су құбырының екеуінен газ секторына су беруді қайта бастады<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/653e529c9a79472c56c8a2ea|title=Израиль возобновил подачу воды в сектор Газа по второму водопроводу|lang=ru|website=www.rbc.ru|date=2023-10-29|access-date=2023-10-29}}</ref>. Израиль билігі "Рафиах"шекара бекеті арқылы күн сайын 100 гуманитарлық жүк көлігін Газа секторына жіберуге ниетті екенін мәлімдеді<ref>{{Cite web|url=https://profile.ru/news/abroad/nyt-izrail-poobeshhal-propuskat-v-gazu-po-100-gruzovikov-s-pomoshhju-ezhednevno-a999-1410627/|title=NYT: Израиль пообещал пропускать в сектор Газа грузовики с топливом|lang=ru|website=profile.ru|date=2023-10-28|access-date=2023-10-28}}</ref>. === 30 қазан === Израиль әскери-әуе күштерінің әскери ұшағы Түрік-Палестина достығы ауруханасына соққы берді.<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=Staff|title=Israeli warplanes hit Turkish-Palestinian Friendship Hospital in Gaza|url=https://www.trtworld.com/turkiye/israeli-warplanes-hit-turkish-palestinian-friendship-hospital-in-gaza-15617477|access-date=2023-10-31|website=Israeli warplanes hit Turkish-Palestinian Friendship Hospital in Gaza|language=en|archive-date=October 30, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030223007/https://www.trtworld.com/turkiye/israeli-warplanes-hit-turkish-palestinian-friendship-hospital-in-gaza-15617477|url-status=live}}</ref><ref>{{Citation|title=Israeli warplanes hit Turkish-Palestinian Friendship Hospital in Gaza|url=https://www.youtube.com/shorts/ZPmZbxQ1hyE|access-date=2023-10-31|language=en|archive-date=October 31, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031023223/https://www.youtube.com/shorts/ZPmZbxQ1hyE|url-status=live}}</ref> Израиль қорғаныс Армиясының баспасөз қызметі өткен тәулікте Әскери-әуе күштері, Әскери-теңіз күштері және Құрлық әскерлері Газа секторындағы 600-ден астам нысанаға, соның ішінде қару-жарақ пен оқ-дәрі қоймаларына, баспаналар мен содырларды жинау пункттеріне, танкке қарсы позицияларға шабуыл жасағанын хабарлады. Атап айтқанда, қолдану арқылы ұшқышсыз ұшу аппараты содырларды жинау пунктіне шабуыл жасалды, ал басқа жағдайда жаяу әскердің атысы бойынша "Әл-Азхар"университетінің аумағында террористердің танкке қарсы позициясы әуе соққысымен жойылды<ref>{{Cite news|title=ЦАХАЛ продолжает развивать сухопутную операцию в секторе Газы|url=https://www.strana.co.il/News/?ID=138318|website=www.strana.co.il|date=2023-10-30|accessdate=2023-10-30|lang=ru}}</ref>. Израильдік танктер мен жаяу әскерлер Газа қаласының шетіне басып кірді және куәгерлердің айтуынша, Газа секторының солтүстік бөлігін Оңтүстікпен байланыстыратын екі негізгі жолдың бірін (Салах-ад-Дин көлік дәлізі, Нецарим айырбасы) ірі шабуыл кезінде жауып тастады, бұл ең үлкен елді мекенді қоршауға бағытталған сияқты секторда<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-makes-major-advance-toward-gaza-city-2339a2b6|title=Israel Makes Major Advance Toward Gaza City|lang=en-US|first=|last=|website=WSJ|access-date=2023-10-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mignews.com/news/arabisrael/tanki-na-ulice-salah-ad-din-gazu-rezhut-na-kuski.html|title=Танки на улице Салах ад-Дин: Газу режут на куски|lang=ru|website=mignews.com|access-date=2023-10-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.9tv.co.il/item/63945|title=Пошла пехота: Израиль расширил операцию и занял стратегически важный транспортный коридор в секторе Газа|lang=ru|website=www.9tv.co.il|access-date=2023-10-30}}</ref>. === 31 қазан === Кешке Йемендегі Хуситтердің көтерілісшілер тобы Израильге қарай бірнеше баллистикалық зымырандар мен ұшқышсыз ұшақтарды ұшырып, жаңа шабуылдар туралы ескертті. Израиль қорғаныс армиясы [[Қызыл теңіз]]дегі аумағына жақындаған бірнеше дрондарды жойып жібергенін және оларды жаңа Arrow Әуе қорғанысы жүйесі арқылы алғаш рет ұстап алғанын айтты.<ref>{{Cite web|title=Yemen's Houthis say they launched ballistic missiles, drones at Israel|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/31/israel-says-it-shot-down-aerial-target-near-red-sea-city-of-eilat|access-date=2023-10-31|website=Al Jazeera|language=en|archive-date=October 31, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153222/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/31/israel-says-it-shot-down-aerial-target-near-red-sea-city-of-eilat|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Israel Thwarts Houthi Drone Attack on Eilat|language=en|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-10-31/ty-article-live/idf-conducts-raid-in-gaza-rescues-woman-soldier-kidnapped-by-hamas-on-october-7/0000018b-83d7-d805-a98f-b7df34bc0000|access-date=2023-10-31|archive-date=October 31, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031160858/https://www.haaretz.com/israel-news/2023-10-31/ty-article-live/idf-conducts-raid-in-gaza-rescues-woman-soldier-kidnapped-by-hamas-on-october-7/0000018b-83d7-d805-a98f-b7df34bc0000|url-status=live}}</ref> "Әл-Құдс" және "әл-Ақса шейіттерінің бригадалары" бригадалары 19 қазаннан бастап ЦАХАЛ-ға алғашқы бірлескен шабуыл жасады.<ref>{{Cite web|title=Institute for the Study of War|url=http://dev-isw.bivings.com/|access-date=2023-11-01|website=Institute for the Study of War|language=en|archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325065358/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-24|url-status=dead}}</ref> Оңтүстік ЦАХАЛ әскери округінің қолбасшысы генерал-майор Ярон Финкельман радио арқылы әскерлерге жүгінді және Газа секторындағы ХАМАС пен террористік ұйымдарға шабуылдың басталғанын жариялады<ref>{{Cite web|url=https://newsisrael.co.il/2063|title=«Будем сражаться в туннелях и переулках. Цель одна – победа»: наземная операция началась|lang=ru|website=newsisrael.co.il|access-date=2023-10-31}}</ref>. Ашдодта Газа секторынан зымырандардың соққысы тіркелді, бірнеше көлік өртенді. == Қараша == === 1 қараша === * "Арыстандар ұясы" барлық палестиналықтарды Израильге қарсы тұруға шақырды.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-1-2023|title=IRAN UPDATE, NOVEMBER 1, 2023|website=www.understandingwar.org}}</ref> * Израильдің бронды бөлімшесі Аль-Мугракидің батысында орналасқан.<ref name=":1" /> * Газа секторы: Джабалиядағы бейбіт тұрғындарға шабуыл жасалғаны туралы хабарлануда. Тілші шабуылды "жаңа қырғын" деп сипаттайды.<ref>{{Citation|title=TRT correspondent reports civilian casualties from Gaza's Jamalia|url=https://www.youtube.com/watch?v=OaW7ZZQPgTs|access-date=2023-11-02|language=en}}</ref> === 2 қараша === * Израиль әскери-әуе күштері Газадағы Әл-Кудс ауруханасының айналасын бомбалады.<ref>{{Citation|title=Israel bombs the surroundings of al-Quds hospital|url=https://www.youtube.com/shorts/haiUaizOXrU|access-date=2023-11-03|language=en}}</ref> * Әл-Құдыс бригадалары Джениннің Джаб қаласындағы ЦАХАЛ күштеріне қолдан жасалған жарылғыш құрылғы мен атыс қаруын қолданып шабуыл жасағанын мәлімдеді.<ref>{{cite web|title=Iran Update, November 2, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-2-2023|access-date=2023-11-04}}</ref> * ЦАХАЛ резервшісі содырлардың шабуылына ұшырады және оның көлігінде өлтірілді Бейт-Лид батыс жағалауында.<ref>{{cite web|url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/1698914350-israeli-killed-in-west-bank-terror-shooting|title=Elhanan Klein, father of 3, killed in West Bank while driving home from reserve duty|date=2 November 2023|work=i24News}}</ref> === 3 қараша === * Аль-Кассам бригадалары ЦАХАЛ күштеріне шабуыл жасады, ал Әл-Құдыс бригадалары Газаның солтүстік-батысында артиллериялық қолдау көрсетті және Бейт-Лахия мен Бейт-Ханундағы ЦАХАЛ позицияларына танкке қарсы шабуылдар жасады. Ол сондай-ақ Тель-Авивке зымырандар атқан.<ref name="Iran Update, November 3, 2023">{{cite web|title=Iran Update, November 3, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-3-2023|access-date=2023-11-04}}</ref> * Газадағы Зайтун мен Шуджая аудандарында қақтығыстар туралы хабарланды.<ref name="Iran Update, November 3, 2023" /> * NFOP Минометтерден Суфуды атқылап жатты, ал Әл-Құдыс бригадалары Израильдің Газамен шекарасы бойындағы ЦАХАЛ позицияларын зымырандармен атқылады.<ref name="Iran Update, November 3, 2023" /> * "Әл-Ақсы шейіттерінің бригадалары" Тулькарм батальоны батыс жағалауындағы Тулькармадағы төрт жерде Израиль күштеріне қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды қолданып шабуыл жасағанын мәлімдеді.<ref name="Iran Update, November 3, 2023" /> * Палестиналық содырлар Джениндегі босқындар лагерінде Израильдің тұтқындау рейдтері кезінде Израиль әскерлерімен қақтығысқа түсті.<ref name="Iran Update, November 3, 2023" /> * Ирактағы исламдық қарсылық соғыс басталғаннан бері алғаш рет Израильге белгісіз қарумен шабуыл жасады деп мәлімдеді.<ref name="Iran Update, November 3, 2023" /><ref>{{Cite web|date=2023-11-03|title=Iraqi militant group claims responsibility for missile attack on Israel|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/33041-Iraqi-militant-group-claims-responsibility-for-missile-attack-on-Israel|website=Kurdistan 24}}</ref> * Израиль әскери-әуе күштері жедел жәрдем колоннасына және әл-Шифа ауруханасының негізгі қақпасына шабуыл жасады.<ref>{{Citation|title=Israeli air strike hits Palestinian ambulance column|url=https://www.youtube.com/shorts/dYqD_ma4y5I|access-date=2023-11-04|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=Israeli strikes hit ambulance convoys near Gaza's main hospital #gaza #palestine #israel|url=https://www.youtube.com/shorts/DXUz6xyc_7k|access-date=2023-11-04|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=Israel strikes ambulances and main gate of Gaza’s Al Shifa Hospital|url=https://www.youtube.com/shorts/6ZXn3w0zO6I|access-date=2023-11-04|language=en}}</ref> * Газадағы Нусейрат босқындар лагеріндегі басқа ғимараттармен бірге Израильдің әуе шабуылынан қираған наубайхана. Наубайхана босқындар лагерінде мыңдаған адамдарға қызмет көрсетті.<ref>{{Citation|title=Israeli air strikes hit bakery that feeds residents of Gaza|url=https://www.youtube.com/shorts/BbMCb-VGH5k|access-date=2023-11-04|language=en}}</ref> * Батыс жағалауда 11 палестиналық қаза тапты.<ref>{{Citation|title=Eleven Palestinians killed in occupied West Bank in last 24 hours|url=https://www.youtube.com/watch?v=nfWIRVLPssg|access-date=2023-11-04|language=en}}</ref> === 4 қараша === * Газадағы бірнеше мектеп Израильдің әуе шабуылына ұшырады.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/11/4/israel-hamas-war-live-20-dead-in-israeli-attack-on-school-ministry|title=Israel-Hamas war live: More schools hit in heavy Israeli bombing of Gaza|publisher=aljazeera}}</ref><ref>{{Citation|title=Israel bombs UN school in third major attack on Gaza’s Jabalia refugee camp|url=https://www.youtube.com/watch?v=4EluVVUVzm0|access-date=2023-11-04|language=en}}</ref> * Бірнеше палестиналық топтар Израильге қарсы жалпы халықтық жұмылдыруға шақырды.<ref name=":52">{{Cite web|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-4-2023|title=Institute for the Study of War|access-date=November 5, 2023|archive-date=November 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231105073927/https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-4-2023|url-status=live}}</ref> * Аль-Кудс бригадалары Зейтуннан оңтүстік-шығысқа қарай Израиль командалық орталығына бағытталған белгісіз Абабил дронды ұшырды. * "Аль-Кассам" бригадалары Эйлат бойынша "Айяш-250" зымыранын атып, Зиким жағажайына кіруге тырысты.<ref name=":52" /> * Израиль қорғаныс армиясы Газа секторының орталық бөлігіндегі Әл-Магази босқындар лагеріне әуе шабуылын жасады, нәтижесінде кем дегенде 40 бейбіт тұрғын қаза тапты. * Иордания әскери-әуе күштері Газа секторындағы ауруханаларға дәрі-дәрмектерді тастады.<ref>{{Cite news|title=Jordan air force drops medical supplies into Gaza|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/av/world-67333649|access-date=2023-11-08}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jordan Air Drops Medical Aid in Battered Gaza|url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-strip-2023-11-04/card/jordan-air-drops-medical-aid-in-battered-gaza-zizdG01mUgv7SJkOBkkJ|access-date=2023-11-08|website=WSJ|language=en-US}}</ref> === 5 қараша === * Израильдің мұра министрі Амихай Элияху Газа секторына ядролық соққы беруді ұсынды. Кейіннен Премьер-министр Нетаньяху оны Министрлер Кабинетінің отырыстарына қатысудан шеттетеді. * Аль-Кассам бригадалары Бейт Ханундағы ЦАХАЛ танктерін жойдық деп мәлімдеді.<ref name=":8">{{Cite web|url=http://dev-isw.bivings.com/|title=Institute for the Study of War|website=Institute for the Study of War|access-date=October 16, 2023|archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325065358/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-24|url-status=dead}}</ref> * Жергілікті дереккөздер ХАМАС содырлары Нецаримнің батыс шетіндегі ЦАХАЛ бөлімшелеріне шабуыл жасады деп мәлімдеді. * "Аль-Кассам" бригадалары Тель-Авивке екі зымыран толқынын атқан, ал "Аль-Кудс" бригадалары Газа секторына жақын 11 қалаға зымыран атқан.<ref name=":8" /> * Израиль қауіпсіздік күштері Абу-Дисадағы рейд кезінде ДАИШ содырын өлтірді. * АҚШ Мемлекеттік хатшысы Энтони Блинкен Палестина президенті Махмуд Аббаспен Рамаллада кездесіп, "ХАМАС Газадан кейінгі" және гуманитарлық көмекті талқылады.<ref name=":8" /> * Израильдің екі полицейі басып алынған Шығыс Иерусалимде пышақпен жасалған шабуылдан жарақат алды. Шабуылшы, 16 жастағы палестиналықты Израиль әскери қызметшілері атып өлтірді. * АҚШ Әскери-теңіз күштерінің "Огайо" класты қанатты зымырандары бар атом сүңгуір қайығы Суэц каналы арқылы CENTCOM жауапкершілік аймағына келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/navy-ohio-class-ballistic-submarine-arrived-in-mediterranean-israel-gaza-2023-11|title=US military photo shows an Ohio-class submarine loaded with cruise missiles sailing in the Middle East|first=Katherine|last=Tangalakis-Lippert|website=Business Insider}}</ref> === 6 қараша === * ЦАХАЛ өкілі Израиль әскерлері Газа қаласына баяу жақындап келе жатқанын айтты.<ref name=":7">{{cite web|title=Iran update, November 6, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-6-2023|website=Institute for the Study of War|access-date=6 November 2023}}</ref> * Израиль Құрлық әскерлері Индонезия ауруханасына қарай бет алды Шейх Хамад. * Аль-Кассам бригадалары Тель-Әл-Хаваның оңтүстігіндегі ЦАХАЛ танктерін жойып, газа жағалауынан ішкі жаққа қарай жылжып келе жатқан Израиль күштеріне шабуыл жасады деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ екінші күн қатарынан Тель-Авив арқылы екі зымыран толқынын атып, Оңтүстік округтегі режимнің әскери базасы арқылы зымырандарды ұшырды.<ref name=":7" /> * Батыс жағалаудағы палестиналық содырлар Израильдің қауіпсіздік күштерімен 12 атыс қаруымен шайқасты.<ref name=":7" /> === 7 қараша === * "Әл-Ақсы шейіттер бригадасы" мен "Әл-Құдс бригадасы" атыс қаруынан ЦАХАЛ-мен бірнеше сағат бойы қақтығысқа түсіп, Батыс жағалаудағы Тулкарм лагерінде қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды іске қосты.<ref name=":8" /> * Израиль бойынша сегіз шабуыл жасалды, оның бесеуі әскери нысандарға бағытталған.<ref name=":8" /> === 8 қараша === * Газа қаласының солтүстігіндегі ХАМАС күштері Газа қаласының орталық бөлігіндегі негізгі қорғаныс шараларын тексеру операциясы аясында Израиль күштеріне тосын шабуылдар жасады.<ref name=":8" /> * Әл-Сұлтан және әл-Атом көшелерінің маңындағы ХАМАС пен ПИДЖ содырлары Израиль күштеріне танкке қарсы зымырандар мен минометтер атып, кем дегенде сегіз тосын шабуыл жасады.<ref name=":9">https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-8-2023</ref> * ФАТХ Газа секторындағы израильдік шабуылдарды айыптау үшін Рамаллада демонстрация ұйымдастырды.<ref name=":9" /> === 9 қараша === * Бернс және оның Моссадтағы әріптесі Дэвид Барни гуманитарлық үзілістер мен жеткізілімдерді жеңілдету үшін Дохада Катар премьер-министрі шейх Мұхаммед бен Абдулрахман бен Джассим Аль Танимен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-11-09/ty-article-live/two-israelis-injured-in-west-bank-shooting-attack-idf-announce-death-of-soldier-in-gaza/0000018b-b1e8-df42-a78f-bdeb46190000|title=Israel-Hamas War Day 34 &#124; CIA, Mossad Heads Meet With Qatari PM; Drone Hits School in Israel's Southernmost City of Eilat|via=Haaretz}}</ref> * Израиль Газаның солтүстігіндегі белгілі бір аудандарға гуманитарлық көмек жеткізуді қамтамасыз ету және бейбіт тұрғындардың эвакуациялануына мүмкіндік беру үшін күнделікті төрт сағаттық соғыс қимылдарын тоқтатуға келісті.<ref>https://www.cnn.com/2023/11/09/politics/israel-pauses-gaza-white-house/index.html</ref> * Әл-Ақса шейіттерінің бригадалары Израиль әскерлерімен соғысып, балата лагерінде қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды жарып жіберді. ал "әл-Ақса шейіттерінің бригадалары","әл-Кассам бригадалары" және "Әл-Кудс бригадалары" Израиль әскерлерімен атыс қаруымен соқтығысып, Дженинде қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды іске қосты.<ref>https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-9-2023</ref> === 10 қараша === * ЦАХАЛ Әл-Шифа ауруханасына жақындады, ал Тель-Әл-Хавада қақтығыстар туралы хабарланды.<ref name=":82" /> * NFOP 31 қазаннан бастап Израильге алғашқы шабуылын жасады, ал палестиналық содырлар Израильге тағы жеті миномет пен зымыран соққыларын жасады.<ref name=":82" /> * "Әл-Ақсы шейіттерінің бригадалары" Дженин маңында қолдан жасалған жарылғыш құрылғының тағы бір жарылысы туралы мәлімдеді.<ref name=":82" /> === 11 қараша === * Аль-Кудс бригадалары Киссуфимге зымырандарды ұшырды, ал Аль-Кассам бригадалары Израильдің оңтүстігіндегі екі нысанда зымырандарды ұшырды.<ref name=":82" /> * Батыс жағалауында, негізінен дженинде алты қақтығыс пен үш демонстрация туралы хабарланды, онда белгісіз палестиналық содырлар IDF әскери қызметшілерін Силат-ад-Дахрада отшашулар мен тұтандырғыш қоспасы бар бөтелкелермен лақтырды. * Израильдің ауыл шаруашылығы министрі Ави Дихтер N12 News-ке берген сұхбатында соғыстың сипаты туралы жедел түрде "бұқара танктер мен сарбаздар арасында болған кезде Газадағы ЦАХАЛ қалағандай соғыс жүргізуге болмайды" деп атап, Газадағы жағдайды "2023 жыл" деп атады. Накба".<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/politics-and-diplomacy/article-772923|title=PM tells gov't to be sensitive after minister calls war '2023 Nakba'|date=November 12, 2023|website=The Jerusalem Post &#124; JPost.com}}</ref> * Әл-Кудс ауруханасынан жұмыс істейтін Хамас "Шати" батальоны ЦАХАЛ әскерлеріне шабуыл жасады; 21 содыр өлтірілді, ал израильдіктер шығынға ұшырамады. Соқтығысуды жақын жерде ұшырылған дрон түсірді.<ref>{{Cite news|url=https://allisrael.com/watch-israel-publishes-documentation-of-hamas-terrorists-firing-from-al-quds-hospital|title=WATCH: Israel publishes documentation of Hamas terrorists firing from Al-Quds Hospital|date=13 November 2023|work=All Israel News}}</ref> === 12 қараша === * Әл-Ақса шейіттерінің бригадалары соғыс басталғаннан бері алғаш рет Батыс жағалаудан Израиль аумағына шабуыл жасады деп мәлімдеді, ал Газадан келген Палестина милициясының жауынгерлері Израильге бес жанама шабуыл жасады.<ref name=":82" /> * Газадағы азаматтық қорғаныс тобы бейбіт тұрғындарды құтқару жолында Израильдің әуе шабуылына ұшырады, нәтижесінде оның бірнеше қызметкері жарақат алды.<ref>{{Citation|title=Israel hits Gaza civil defence team on duty|url=https://www.youtube.com/shorts/QOqRgcd9xkM|access-date=2023-11-13|language=en}}</ref> === 13 қараша === * ХАМАС барлау қызметінің аға қызметкері Мұхаммед Дабабиш өлтірілді. * Израиль қорғаныс армиясы Әл-Кудс университетінде және аш-Шати босқындар лагері аймағында Әбу Бәкір мешітінде "Террористік инфрақұрылымды" тапқанын мәлімдеді.<ref>https://nitter.cz/IDF/status/1724002788810600946#m{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 14 қараша === * Израиль қорғаныс армиясы Әл-Шифа ауруханасына шабуыл жасап, пациенттер мен медициналық қызметкерлерден жауап алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2023/11/15/world/israel-hamas-war-gaza-news|title=Israel-Hamas War: Israel Says Troops Find Weapons During Taking of Gaza Hospital|first=Patrick|last=Kingsley|date=15 November 2023|via=NYTimes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/israel-palestine-hamas-war-gaza-live-invasion|title=Israel-Palestine live: Intense Israeli shelling on Indonesia Hospital|website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-11-15/ty-article-live/two-officers-killed-in-gaza-fighting-idf-enters-part-of-shifa-hospital/0000018b-d124-df9a-ab8b-dfec8ca10000?172|title=UN Security Council Calls for 'Urgent' Pauses in Gaza Fighting, Release of Israeli Hostages|via=Haaretz}}</ref><ref>{{Citation|title=Israeli forces raid Gaza’s biggest hospital|url=https://www.youtube.com/shorts/LalQVlrruDA|access-date=2023-11-15|language=en}}</ref> * NFOP израильдік сарбаздар мен бейбіт тұрғындарға шабуыл жасауға шақырды.<ref name=":82" /> * Аль-Ақса шейіттерінің бригадалары мен Аль-Кассам бригадалары Тулькармадағы Израиль күштерімен қақтығыстар кезінде қолдан жасалған жарылғыш құрылғылардың жарылғанын мәлімдеді.<ref name=":82" /> * Аль-Кассам бригадалары Тель-Авивке бағытталған Израильге екі шабуыл жасады.<ref name=":82" /> * Израиль қорғаныс армиясы Газаның солтүстігінен бейбіт тұрғындарды эвакуациялау үшін Салах ад-Дин көшесіне апаратын екі гуманитарлық дәліз ашты.<ref name=":82" /> * Израиль Қызыл теңіздің үстінен зымыранды ұстап алды.<ref name=":13">{{Cite web|title=IRAN UPDATE, NOVEMBER 14, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-14-2023}}</ref> * The New York Times газеті Израиль қорғаныс армиясының 10 қарашада әл-Шифа ауруханасында бейбіт тұрғындардың өлімі мен шығыны кездейсоқ палестиналық снарядтардың әсерінен болды деген айыптауларына қайшы келетін визуалды тергеу тобының есебін жариялады. Баяндамада" кейбір оқ - дәрілерді Израиль күштері шығарған болуы мүмкін " деген тұжырым жасалды, ол бейне және спутниктік дәлелдерге және жиналған қару-жарақ сынықтарын сараптамалық талдауға негізделген.<ref name="NYTVI1114">{{Cite news|last=Browne|first=Malachy|last2=Collier|first2=Neil|date=2023-11-14|title=Evidence Points to Israeli Shells in Strikes on Gaza's Largest Hospital|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2023/11/14/world/middleeast/israel-gaza-al-shifa-hospital.html|access-date=2023-11-15|issn=0362-4331|archive-url=https://archive.today/20231115051437/https://www.nytimes.com/2023/11/14/world/middleeast/israel-gaza-al-shifa-hospital.html|archive-date=2023-11-15}}</ref> === 15 қараша === Газа Газаға соғыс басталғаннан бері алғаш рет Рафах бақылау-өткізу пункті арқылы кірді.<ref>{{Cite web|title=First fuel truck since start of Israel-Hamas war enters Gaza|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/15/first-truck-carrying-fuel-allowed-into-gaza-via-egypt|access-date=2023-11-16|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> Сабра мешітіндегі әуе шабуылынан кем дегенде 50 адам қаза тапты.<ref>https://english.ahram.org.eg/NewsContent/58/1262/512321/War-on-Gaza/War-on-Gaza/-killed-and-dozens-injured-by-Israel-in-Sabra-mosq.aspx</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1789818/at-least-50-killed-in-strike-on-mosque-in-central-gaza-report|title=At least 50 killed in strike on mosque in central Gaza: Report}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.khaama.com/50-killed-in-israeli-attack-on-mosque-in-central-gaza/|title=50 killed in Israeli attack on Mosque in Central Gaza|newspaper=Khaama Press}}</ref> "Аль-Кудс "бригадаларының" Тулкарм " батальоны Израиль әскерлерімен төрт атыс қаруымен қақтығысқа түсіп, Тулкармның бірнеше аймағында Израиль күштеріне бағытталған қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды іске қосты.<ref name=":16">{{Cite web|date=2023-11-16|title=Two Hezbollah Fighters Dead Following Shellings in South Lebanon|url=https://thisisbeirut.com.lb/lebanon/198958|access-date=2023-11-17|website=This is Beirut|language=en-US}}</ref> Isw Рамаллада Израильге қарсы бір демонстрация туралы хабарлады.<ref name=":16" /> АҚШ әскери кемесі Қызыл теңізде хусит дрондарын атып түсірді.<ref name=":16" /> === 16 қараша === * Беридің киббуцынан ұрланған 65 жастағы әйел Ехудит Вайсстың денесі Әл-Шифа ауруханасының жанынан табылды.<ref>{{Cite news|last=Sinmaz|first=Emine|date=2023-11-16|title=Israel says body of hostage recovered near al-Shifa hospital|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/16/israel-body-of-hostage-recovered-yehudit-weiss-al-shifa-hospital|access-date=2023-11-17|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dobkin|first=Rachel|date=2023-11-16|title=Who was Yehudit Weiss? Israeli hostage found dead near Al-Shifa Hospital|url=https://www.newsweek.com/yehudit-weiss-israeli-hostage-hamas-al-shifa-hospital-1844559|access-date=2023-11-17|website=Newsweek|language=en}}</ref> * Катаиб Хезболла Израильдегі американдық әскерлерге шабуыл жасаймын деп қорқытты.<ref name=":82" /> * Аль-Кудс бригадалары Израильге зымыран шабуылын жариялады.<ref name=":82" /> * ХАМАС Шығыс Иерусалим маңындағы Израильдің бақылау-өткізу пунктіне шабуыл жасады деп мәлімдеді.<ref name=":82" /> === 17 қараша === * Бірнеше сағат ішінде ЦАХАЛ Джениндегі "Әл-Құдс" және "әл-Ақса шейіттер бригадасының" содырларымен қақтығысқа түсті.<ref>{{Cite web|title=IRAN UPDATE, NOVEMBER 17, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-17-2023}}</ref> * Иорданиялық танктердің көп бөлігі Израиль шекарасына көшірілді.<ref>{{Citation|title=A large number of Jordanian tanks move towards the border with Israel|url=https://www.youtube.com/shorts/GMFPHdjtZ94|access-date=2023-11-18|language=en}}</ref> * Манамдағы Манам диалогында, Бахрейн, тақ мұрагері және Премьер-министр Салман бен Хамад Аль Халифа Хамастың Израильге жасаған алғашқы шабуылын көпшілік алдында айыптап, оны жасаған алғашқы араб көшбасшысы болды.<ref>Crown Prince and Prime Minister Salman bin Hamad Al Khalifa</ref> === 18 қараша === * Израильдің қорғаныс армиясы Газаның солтүстігіндегі Джабалия лагерінде мыңдаған қоныс аударған палестиналықтар тұратын аффилиирленбеген әл-Фахура мектебіне соққы берді, бұл газа Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметі бойынша 200-ден астам адамның өмірін қиды.<ref>{{Citation|title=About 200 people killed in Israeli bombing of Al Fakhoora School|url=https://www.youtube.com/shorts/XjOuKWpzqFQ|access-date=2023-11-18|language=en}}</ref> * Палестиналық содырлар туннельдерде жұмыс істейтін Израиль күштеріне қолдан жасалған жарылғыш заттарды лақтырды.<ref name=":10">{{Cite web|date=|title=IRAN UPDATE, NOVEMBER 18, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-18-2023}}</ref> * Израиль Палестина содырларымен қақтығыстар кезінде Балат босқындар лагеріне ұшқышсыз соққы берді.<ref name=":10" /> * Иорданияның Сыртқы істер министрі Айман Сафади Бахрейндегі Манамадағы Iiss-тің 19-шы жыл сайынғы диалогында Израиль агрессиясынан кейін "ешқандай Араб әскерлері Газаға жіберілмейді" деп мәлімдеді, бұл жау ретінде қабылданбауға деген ұмтылысты атап өтті.<ref>{{Citation|title=Jordan's Foreign Minister: “There’ll be no Arab troops going to Gaza”|url=https://www.youtube.com/shorts/vdbOzfk_k_U|access-date=2023-11-19|language=en}}</ref> * Израильдің қорғаныс армиясы Газа секторының оңтүстігінде адамдарға эвакуациялауға бұйрық беріп, парақшалар таратты.<ref>{{Citation|title=The Israeli military drops leaflets ordering Palestinians in the south of the Gaza strip to evacuate|url=https://www.youtube.com/shorts/omyZOI_UeDA|access-date=2023-11-19|language=en}}</ref> === 19 қараша === [[Сурет:Car_carrier_Galaxy_Leader.jpg|нобай|Galaxy Leader 2006 жылы Германияның Бремерхафен портында]] * Шала туылған 31 баланың тобы Әл-Шифа ауруханасынан Газаның оңтүстігіне эвакуацияланды.<ref>{{cite web|last1=Yee|first1=Vivian|title=Premature Babies Are Evacuated From Embattled Hospital in Gaza|url=https://www.nytimes.com/2023/11/19/world/middleeast/premature-babies-al-shifa-hospital-gaza-evacuation.html|website=The New York Times|access-date=19 November 2023}}</ref> * Ішінара Израильге тиесілі (және NYK Line жалдаған) Galaxy Leader тасымалдаушысын Қызыл теңізде хусит содырлары басып алды. Кемеде жүк болған жоқ.<ref>{{Cite web|url=https://www.nyk.com/english/news/2023/20231120_01.html|title=Seizure of Pure Car and Truck Carrier Chartered by NYK|date=20 November 2023|website=NYK Line}}</ref> * "Аль-Кудс" бригадаларының джениндік бригадасы палестиналық содырлар мен қару-жарақ өндіретін қондырғыларға қарсы рейд кезінде Израиль күштеріне бағытталған қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды іске қосты.<ref name=":11">{{Cite web|title=IRAN UPDATE, NOVEMBER 19, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-19-2023}}</ref> === 20 қараша === * Хусит телеарнасы Al Masirah Galaxy көшбасшысының түсірілімінің бейнежазбасын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/av/world-middle-east-67478428|title=Yemen's Houthi rebels release video of Red Sea cargo ship hijack|via=www.bbc.com}}</ref><ref>https://www.usnews.com/news/world/articles/2023-11-20/seized-galaxy-leader-ship-in-yemens-hodeidah-port-area-owner</ref> * "Аль-Кассам" бригадасының содырлары Тель-Авивте бір зымыран волейболын шығарды.<ref name=":12">{{Cite web|title=IRAN UPDATE, NOVEMBER 20, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-20-2023}}</ref> * Сальфит батальоны Батыс жағалаудағы Әл-Завия маңында израильдік қоныстанушылар басқарған екі азаматтық көлікке шабуыл жасағанын мәлімдеді.<ref name=":12" /> * Исламдық жиһад оның жауынгерлері Иерихон маңындағы Израиль әскерлерімен қақтығысқа түсті деп мәлімдеді.<ref name=":12" /> === 21 қараша === * Израиль үкіметі ХАМАС ұстаған 50 кепілге алынған 150 палестиналық тұтқынды айырбастау туралы келісімді мақұлдау үшін дауыс берді.<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/israel-hamas-war-live-updates-rcna126110|title=Israel-Hamas war live updates: Israeli government agrees to hostage deal|publisher=NBC News}}</ref> * Израиль үкіметі Катардың делдалдығымен Газада төрт күндік атысты тоқтату туралы келісімді мақұлдады. Нетаньяху Израильдің ХАМАСҚА қарсы соғысы атысты тоқтатқаннан кейін де жалғасатынын түсіндірді.<ref>{{Cite web|last=Rowlands|first=Ted Regencia,Lyndal|title=Israel’s government approves deal for temporary Gaza truce, captive release|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/11/22/israel-hamas-war-live-israeli-government-to-vote-on-gaza-truce-deal|access-date=2023-11-22|website=Al Jazeera|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-11-21|title=Netanyahu says Israel will continue war against Hamas after cease-fire|url=https://www.pbs.org/newshour/world/netanyahu-says-israel-will-continue-war-against-hamas-after-cease-fire|access-date=2023-11-22|website=PBS NewsHour|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Араб-Израиль қақтығыстары]] 55ywqzgb0mzxl39p5dvr2l5evx9i20o 3610774 3610737 2026-05-29T01:56:11Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3598387 wikitext text/x-wiki {{Толықтыру}}{{TOCright}} Бұл мақала 2023 жылғы 7 қазанда басталған [[Газадағы соғыс]]тың хронологиясы болып табылады. == Қазан == === 7 қазан === ==== Бери мен Офакимдегі қақтығыс ==== [[Сурет:The_remains_of_the_Sderot_city_police_Photo_by_Yoav_Keren.jpg|солға|нобай|Сдерот қалалық полициясының қалдықтары]] Бериде Хамас содырлары 50-ге дейін адамды кепілге алды. Қарсыласу кезінде Бериден бейнежазбалар пайда болды, онда Хамас содырлары кепілге алынған адамдарды қала көшесінде жалаңаяқ басқарады. Қарсыласу басталғаннан кейін шамамен 18 сағат өткен соң Израиль қорғаныс әскері Беридегі кепілге алынғандарды босатқанын мәлімдеді.<ref name="BBChostage">{{cite news|title=What we know about Israeli hostages taken by Hamas|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67044255|date=8 October 2023|work=BBC}}</ref> Офакимнің маңындағы Урим қаласында екі Израильді Израиль қорғаныс күштері құтқарды. Құтқару кезінде Хамас тың төрт содыры қаза тауып, Израиль қорғаныс күштерінің үш сарбазы жарақат алды.<ref name="BBChostage" /> ==== Газа секторына әуе шабуылдары ==== [[Сурет:Gaza_Strip_map-ru.svg|нобай|Газа секторындағы әскери әрекеттер]] Израиль қорғаныс әскері Газадағы нысандарға истребительдерді қолдана отырып соққы бергенін мәлімдеді, нәтижесінде 17 Хамас әскери нысаны мен төрт жедел командалық орталық соққыға жығылды. Соққыға ұшыраған орындардың арасында Газаның орталығындағы 11 қабатты Палестина мұнарасы болды, оның төбесінде Хамас а радиостанциялары орналасқан. Израиль сонымен қатар екі ауруханаға соққы беріп, жедел жәрдем жүргізушісі мен медбикені өлтірді.<ref name="bbc1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625|title=Strikes on Gaza after Palestinian militants enter Israel|date=7 October 2023|work=[[BBC News]]|first=David|last=Gritten|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007045410/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625|url-status=live}}</ref> === 8 қазан === 8 қазанға қараған түні ЦАХАЛ Сдерот қаласын Ислам содырларынан тазартуға кірісті. Израиль қорғаныс күштерінің полициясы мен сарбаздары басып алған Сдерот қаласындағы полиция бекетін бақылауды сәтті қалпына келтірді Хамас <ref>{{Cite web|url=https://nvspost.ru/news_id/142518/|title=Израильская полиция и ЦАХАЛ вернули контроль над Сдеротом после атаки ХАМАС » НВСПОСТ: Новости России и мира сегодня - главные события дня|lang=ru|website=НВСПОСТ: Новости России и мира сегодня - главные события дня|access-date=2023-10-08}}</ref>. Киббуцтың 50-ге жуық тұрғыны кепілге алынды және оларды киббуцтың асханасында террористер ұстады. 18 сағаттан кейін кепілге алынған барлық адамдар босатылды<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20231008/izrail-1901245707.html|title=СМИ сообщили об освобождении израильтян с юга страны|lang=ru|website=РИА Новости|date=2023-10-07|access-date=2023-10-07}}</ref>. Жексенбі күні таңертең Израиль қорғаныс әскері (ЦАХАЛ) Израиль армиясының позицияларын бомбалауға жауап ретінде Ливан аудандарының біріне қарсы соққылар туралы хабарлады. Бұған дейін Хизбуллаһ палестиналық Хамас содырларының жағында соғысқа қосылатынын жариялаған болатын<ref>{{Cite web|url=https://www.gorodche.ru/society/4856882-posle-napadeniya-izrailya-na-livan-hezbolla-obyavila-o-vstuplenii-v-voynu-8212-video/|title=После нападения Израиля на Ливан «Хезболла» объявила о вступлении в войну - видео|lang=ru|website=gorodche.ru|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mosregtoday.ru/news/soc/vtoroj-front-vojny-v-izraile-otkryt-hezbolla-nachala-massirovannyj-obstrel-severnyh-izrailskih-territorij/|title=Второй фронт войны в Израиле открыт: «Хезболла» начала массированный обстрел северных израильских территорий|lang=en|website=Подмосковье Сегодня - Mosregtoday|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://israelan.com/news/hezbolla-prisoedinilas-k-hamas-v-atake-na/115866|title=«Хезболла» присоединилась к «ХАМАС» в атаке на Израиль: со стороны Ливана выпущены десятки ракет и мин (видео) ▸ Последние новости|lang=ru|website=israelan.com|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://topcor.ru/40059-hezbolla-nachala-boevye-dejstvija-protiv-cahal.html|title=Хезболла начала боевые действия против ЦАХАЛ|lang=ru|last=Андрей_Елистратов|website=Репортёр|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref>. Израиль қорғаныс әскері Газа секторындағы 10 Хамас нысандарына, соның ішінде қозғалыс барлау штабына соққы берді деп мәлімдеді. Израиль әскері жердегі операцияны жүргізу үшін әскери техниканы Газа секторына қарай тартуды жалғастыруда<ref>{{Cite web|url=https://weeknews.media/2023/10/08/izrail-perebrasyvaet-voennuyu-tehniku-v-napravlenii-sektora-gaza-video/|title=Израиль перебрасывает военную технику в направлении сектора Газа — Week News|lang=ru-RU|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref>. Израиль әскері Газа секторымен делимитация сызығына жақын бес елді мекенде бейбіт тұрғындарды эвакуациялауға кірісті. Елдің солтүстігінде билік Ливан шекарасындағы шиеленіске байланысты эвакуациялауға шақырады<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/8/1233950.html|title=Жителям Израиля на границе с Ливаном рекомендовали эвакуироваться|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20231008/evakuatsiya-1901280892.html|title=Жителям севера Израиля рекомендовали эвакуироваться|lang=ru|first=Р. И. А.|last=Новости|website=РИА Новости|date=20231008T1146|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/08/10/2023/65226cf29a79476ab3719f3b|title=Жителям Израиля на границе с Ливаном рекомендовали эвакуироваться|lang=ru|website=РБК|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref>. Израильдің әскери-саяси басшылығы соғыс жариялауды білдіретін және 1973 жылдан бері қолданылмаған "40 алеф" арнайы тармағын енгізді<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2023/10/08/izrail-vvel-punkt-40-alef-oznachayushhiy-obyavlenie-voyny.html|title=Израиль ввел пункт "40 алеф", означающий объявление войны|lang=ru|website=www.mk.ru|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2023/10/08/oficialnaya-voyna-izrail-vvel-punkt-40-alef-i-nameren-polozhit-konec-sektoru-gaza|title=Официальная война: Израиль ввел пункт «40 алеф» и намерен положить конец сектору Газа|lang=ru|website=EADaily|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6409614-konflikt-na-blizhnem-vostoke-izrail-ofitsialno-vvel-voennoe-polozhenie.html|title=Конфликт на Ближнем Востоке: Израиль официально ввел военное положение|lang=ru|first=Мухит|last=Турсынали|website=zakon.kz|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://toptelegram.ru/world/voenno-politicheskii-kabinet-izrailya-vvel-punkt-40-alef|title=Военно-политический кабинет Израиля ввёл пункт 40 «Алеф»{{!}} Top Telegram|lang=ru|website=TopTelegram|access-date=2023-10-08}}</ref>. Израиль әскері Газадағы үш әскери штабқа соққы берді. Кейінірек әуе күштері "Ислам Ұлттық Банкіне" соққы берді<ref>{{Cite web|url=https://zmaps.ru/readovkanews/kadry-posledstvij-udara08101814/|title=Кадры последствий удара израильских ВВС по нацбанку в Газе — регион продолжает погружаться в дымовую завесу от ракетных атак ...|lang=ru|website=zmaps.ru|access-date=2023-10-08}}</ref>. Кейбір мәліметтер бойынша, күннің аяғында Израиль әскери-әуе күштері Газадағы 550 Хамас нысандарын әуе шабуылдары арқылы жойды. ЦАХАЛ Хамас Күштері пайдаланатын және көпқабатты үйлердің астында орналасқан туннельге шабуыл жасады<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/08/10/2023/6522d8d69a7947be19328775|title=ЦАХАЛ нанесла удар по тоннелю под высотным зданием в секторе Газа. Видео|lang=ru|website=РБК|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6265862|title=ЦАХАЛ нанес удар по тоннелю в секторе Газа|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}</ref>. === 9 қазан === Израиль қорғаныс әскері бір түнде Газа секторындағы 500 нысанаға шабуыл жасағанын және Газа периметрі бойынша қоршаудың айналасында Израиль қалаларына толық бақылау орнатқанын айтты. Алайда Сдероттағы содырларға қарсы операциялар жалғасты.<ref name="ajlive3">{{cite news|date=9 October 2023|title=Israel-Hamas war live news: Gaza under 'non-stop bombardment'|work=[[Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/9/israel-hamas-war-live-news-gaza-under-non-stop-bombardment|access-date=9 October 2023}}</ref> Қорғаныс министрі Йоав Галлант Газа секторына "толық" тосқауыл қойылғанын жариялады, бұл электр қуатын өшіруге және азық-түлік пен жанармай жеткізіліміне тосқауыл қоюға әкеледі және "''Біз адам жануарларымен күресіп жатырмыз және соған сәйкес әрекет етеміз''" деген мәлімдеме жасады<ref>{{cite news|last1=Fabian|first1=Emanuel|title=Defense minister announces ‘complete siege’ of Gaza: No power, food or fuel|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/defense-minister-announces-complete-siege-of-gaza-no-power-food-or-fuel/|access-date=9 October 2023|work=The Times of Israel|date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009105739/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/defense-minister-announces-complete-siege-of-gaza-no-power-food-or-fuel/|archive-date=9 October 2023}}</ref> Израиль қорғаныс әскері Газа секторындағы 15 қауымдастық эвакуацияланғанын хабарлады.<ref>{{cite news|date=9 October 2023|title=Israel announces ‘total’ blockade on Gaza|work=[[Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza|access-date=9 October 2023}}</ref> === 10 қазан === Израиль әскерлері Кфар-Азаны қайтарып алып, қаза тапқандарды жинай бастады, құрбандардың денелері кесіліп, әйелдер мен сәбилердің бастары кесіліп, үйлерінде өртеніп кетті. 40 сәби мен кәмелетке толмаған баланың денесі сырғанау алаңдарында, бір болжам бойынша, бейбіт тұрғындар арасында кемінде 100 құрбан болды.<ref>{{Cite news|date=10 October 2023|title=Inside the Israeli border village where Hamas 'atrocities' have shocked IDF soldiers|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kfar-aza-israel-village-hamas-attack-b2427446.html|access-date=10 October 2023|work=[[The Independent]]|language=en}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|title=Corpses and kid's bikes, burned homes and death in kibbutz where Hamas butchered 100|url=https://www.timesofisrael.com/corpses-and-kids-bikes-burned-homes-and-death-in-kibbutz-where-hamas-butchered-100/|access-date=11 October 2023|work=[[The Times of Israel]]|language=en-US}}</ref><ref name="TOI1010">{{Cite news|last=Berman|first=Lazar|title='At least 40 babies killed': Foreign reporters taken to massacre site in Kfar Aza|access-date=10 October 2023|work=[[The Times of Israel]]|url=https://www.timesofisrael.com/israel-takes-foreign-journalists-to-see-massacre-site-in-kfar-aza/}}</ref><ref name="FOX1010">{{Cite news|last=Richard|first=Lawrence|title=At least 40 babies, some beheaded, found by Israel soldiers in Hamas-attacked village|work=[[Fox News]]|format=Text.Article|access-date=10 October 2023|date=10 October 2023|url=https://www.foxnews.com/world/40-babies-some-beheaded-found-israel-soldiers-hamas-attacked-village}}</ref><ref name="i241010">{{Cite news|work=i24 News|title=BEHEADED BABIES AND WOMEN FOUND IN KFAR AZA|url=https://www.youtube.com/watch?v=RKc9ESIEMpw|access-date=10 October 2023|language=en}}</ref><ref name="BI010">{{Cite news|first1=Joshua|last1=Zitser|first2=Rebecca|last2=Cohen|title=IDF says Hamas fighters killed and decapitated babies at one kibbutz near the Gaza border|work=[[Business Insider]]|date=10 October 2023|access-date=11 October 2023|url=https://www.businessinsider.com/idf-says-hamas-decapitated-babies-in-israel-2023-10}}</ref><ref>{{cite news|title='It smells of death here': Surveying the scenes of atrocities in Kfar Aza|url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/1696938010-it-smells-of-death-here-surveying-the-scenes-of-atrocities-in-kfar-aza|access-date=11 October 2023|work=I24news|date=10 October 2023|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Photos of babies being burnt, decapitated confirmed|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-767951|access-date=13 October 2023|work=The Jerusalem Post|date=12 October 2023}}</ref> Израиль қорғаныс армиясы 360 000-ға дейін резервшілерді жұмылдырғанын және Газадағы Әл-Дарадж және әл-Фуркан кварталдарына, сондай-ақ газа портына әуе шабуылдарын жасағанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Хамас басқаратын үкімет министрліктері, университеттер, бұқаралық ақпарат құралдары және көмек агенттіктері орналасқан Газа қаласындағы Аль-Карам мен Римал аудандарын едәуір қиратты.<ref name="ap6">{{Cite news|date=11 October 2023|title=Palestinians scramble for safety as Israel pounds sealed-off Gaza Strip to punish Hamas|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-airstrikes-hostages-bf6c42f84526c4d9416978c8effd932a|access-date=11 October 2023|work=[[Associated Press]]|language=en}}</ref> Израиль әскери ұшақтары Газа мен Египетті байланыстыратын Рафах шекара өткеліне де соққы берді.<ref>{{cite news|title=Alarm as Israel again hits Rafah border crossing between Gaza and Egypt|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/10/alarm-as-israel-again-hits-rafah-border-crossing-between-gaza-and-egypt|work=[[Al Jazeera]]|date=10 October 2023|access-date=11 October 2023}}</ref> Мұхаммед Дейфтің хан Юнистегі отбасылық резиденциясына да соққы беріліп, оның әкесі, ағасы және кем дегенде тағы екі туысы қаза тапты.<ref name="ap6" /> Ұлттық қауіпсіздік министрі Итамар Бен-Гвир министрлік азаматтық қауіпсіздік топтарын, әсіресе шекаралас қауымдастықтарда, аралас еврей-араб қалаларында және батыс жағалаудағы елді мекендерде қаруландыру үшін 10 000 мылтық сатып алатынын мәлімдеді. Ол 4000 шабуыл мылтығы, сондай-ақ дулыға мен сауыт-саймандар отандық өндірушіден сатып алынғанын және дереу таратылуы керек екенін айтты.<ref>{{Cite news|date=10 October 2023|title=Ben Gvir says 10,000 assault rifles purchased for civilian security teams|url=https://www.timesofisrael.com/ben-gvir-says-10000-assault-rifles-purchased-for-civilian-security-teams/|access-date=11 October 2023|work=[[The Times of Israel]]|language=en}}</ref> Хамас содырлары Ашкелондағы өнеркәсіптік аймаққа тағы бір шабуыл жасады, онда олардың кем дегенде үшеуі Израиль қорғаныс күштерімен қақтығыста қаза тапты. Зымырандар Тель-Авив пен Ашкелон арқылы атылды.<ref name="ap6" /> === 11 қазан === [[Сурет:Damage_in_Gaza_Strip_during_the_October_2023_-_40.jpg|нобай|Дәрігерлер жараланған палестиналық баланы Израиль әуе шабуылынан кейін Газа қаласындағы Әл-Шифа ауруханасына жеткізеді]] Израильдің әскери ұшақтары Газадағы Ислам университетінің бірнеше ғимаратына соққы беріп, оны қару-жарақ зауыты мен жаттығу алаңына айналдырды деп қиратты.<ref>{{cite news|first1=Broede|last1=Carmody|first2=Ben|last2=Cubby|first3=Latika|last3=Bourke|title=Hamas-Israel conflict as it happened: Australian woman Galit Carbone confirmed dead as fighting continues in Gaza Strip|url=https://www.smh.com.au/world/middle-east/hamas-israel-conflict-live-updates-joe-biden-condemns-pure-unadulterated-evil-fate-of-hostages-remains-unknown-20231011-p5eba5.html|access-date=11 October 2023|work=[[The Sydney Morning Herald]]|date=11 October 2023|language=en}}</ref> Израиль төтенше әскери үкімет құрды, премьер-Министр Беньямин Нетаньяху, Қорғаныс министрі Йоав Галлант және бұрынғы Қорғаныс министрі Бенни Ганц гади Эйзенкот пен Рон Дермермен бірге әскери кабинетті бақылаушылар ретінде басқарды.<ref>{{Cite web|title=Netanyahu, Gantz agree to form war government as IDF hits Gaza, battles hiding gunmen|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-october-11-2023/|access-date=11 October 2023|work=[[The Times of Israel]]|language=en-US}}</ref> Ашкелон бойынша зымырандар атылды. Тағы бір зымыран соққысы Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Джеймс Клеверлиді Офаким қаласына барып, баспанаға қашуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news|date=11 October 2023|title=Foreign Secretary James Cleverly runs for cover in Israel after siren warning of incoming rocket fire goes off|url=https://news.sky.com/story/foreign-secretary-james-cleverly-runs-for-cover-in-israel-after-siren-warning-of-incoming-rocket-fire-goes-off-12982547|work=[[Sky News]]}}</ref> Сдеротта зымыран шабуылынан бір адам жараланып төрт ғимарат зардап шекті.<ref>{{Cite news|date=11 October 2023|title=Rockets hit 4 buildings in Sderot; 1 man moderately hurt|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rockets-hit-4-buildings-in-sderot-1-man-moderately-hurt/|work=[[The Times of Israel]]}}</ref> Израильдің әуе шабуылында жедел жәрдемде болған төрт IFRC фельдшері қаза тапты.<ref>{{Cite news|date=2023-10-11|title=Eleven workers with UN refugee agency, five IFRC members killed in Gaza|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nine-staffers-working-with-un-palestinian-refugee-agency-killed-air-strikes-gaza-2023-10-11/|access-date=2023-10-14}}</ref> Газ секторының жалғыз электр станциясында жанармай таусылып, газ секторының қоршауына байланысты Израиль барлық газ және басқа отын жеткізілімдерін тоқтатты.<ref>{{Cite web|date=11 October 2023|title=Gaza faces 'humanitarian catastrophe' as power plant running out of fuel|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/11/gaza-faces-humanitarian-catastrophe-as-sole-power-plant-runs-out-of-fuel|access-date=11 October 2023|website=[[AlJazeera]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Fabian|first=Emanuel|date=11 October 2023|title=IAF hits Gaza on 'unprecedented scale'; Strip's power plant shuts down|url=https://www.timesofisrael.com/iaf-hits-gaza-on-unprecedented-scale-strips-power-plant-shuts-down/|access-date=11 October 2023|website=[[The Times of Israel]]|language=en-US}}</ref> Газа қаласының порты ақ фосфорлы артиллериялық снарядтармен атылды.<ref>{{Cite news|date=13 October 2023|title=Human Rights Watch says Israel used white phosphorus in Gaza, Lebanon|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/human-rights-watch-says-israel-used-white-phosphorous-gaza-lebanon-2023-10-12/|access-date=13 October 2023}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kelly|first=Meg|date=13 October 2023|title=Israel uses white phosphorus in Gaza, video shows|language=en-US|work=[[Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/12/white-phosphorus-israel-gaza-strike-video/|url-status=live|access-date=13 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013003118/https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/12/white-phosphorus-israel-gaza-strike-video/|archive-date=13 October 2023|issn=0190-8286}}</ref> === 12 қазан === Израиль Хамас тың "Нухба" элиталық күштерін, олардың командалық орталықтарын және жоғары дәрежелі Әскери-теңіз офицері Хамас тың резиденциясын бомбалады деп мәлімдеді, Оның айтуынша, ол анықталмаған қаруды сақтау үшін қолданылған. Сондай-ақ, екі кішігірім содырлар тобының командирлері әуе шабуылдарынан қаза тапқаны туралы хабарланды.<ref name="ap8">{{cite news|title=Palestinians rush to buy food and struggle under strikes as Israel readies possible ground operation|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-airstrikes-cabinet-beb1fa2b9e4ede6cf4568dd6c86ff11a|access-date=12 October 2023|work=Associated Press|date=12 October 2023}}</ref> Сдеротта зымыран шабуылынан төрт адам жарақат алып, жеті үй қирады. Израиль қорғаныс күштері ғимараттар мен блоктарға шабуыл жасауды жалғастыра бергендіктен, газа Денсаулық сақтау министрлігі Газада қаза тапқандардың саны 1400-ден астам адамға жетті, оның ішінде 447 бала мен 248 әйел.<ref>{{cite news|title=US to send more arms to Israel before expected Gaza invasion|url=https://www.theguardian.com/us-news/2023/oct/12/us-to-send-more-arms-to-israel-before-expected-gaza-invasion|agency=The Guardian|date=12 October 2023}}</ref> Израильдің энергетика және инфрақұрылым министрі Израиль Катц газа блокадасын алып тастау Хамас ұрлап әкеткен кепілге алынған адамдар Отанына аман-есен оралғанға дейін болмайды деп мәлімдеді. === 13 қазан === Таңертең Израиль қорғаныс Армиясы 24 сағат ішінде Вади Газаның солтүстігіндегі елді мекендерге, соның ішінде Газа қаласына эвакуация туралы ескертулер таратып, адамдарға оңтүстікке қарай жүруді тапсырды.<ref name="APEvacuation">{{Cite web|last=Debre|first=Isabel|last2=Lederer|first2=Edith M.|last3=Shurafa|first3=Wafaa|date=13 October 2023|title=Israel's military orders civilians to evacuate Gaza City, ahead of a feared ground offensive|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-c8b4fc20e4fd2ef381d5edb7e9e8308c|access-date=13 October 2023|website=AP News|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Falk|first=Pamela|last2=Tanyos|first2=Paris|date=13 October 2023|title=Israeli military informs U.N. that all 1.1 million northern Gaza residents should evacuate south within 24 hours|url=https://www.cbsnews.com/news/israel-military-tells-united-nations-over-one-million-palestinians-should-evacuate-southern-gaza-within-24-hours/|access-date=13 October 2023|website=[[CBS News]]|language=en-US}}</ref> 1,1 миллион палестиналықтардың қоныс аударуына әкеп соқтыратын Газаның солтүстік бөлігін эвакуациялау БҰҰ мүмкін емес деп танылды, ол өз мәлімдемесінде "жойқын гуманитарлық зардаптар туралы" ескертті."<ref>{{Cite web|last=Khraiche|first=Dana|date=13 October 2023|title=UN Calls Israel Order to Evacuate 1.1 Million in Gaza Impossible|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-13/un-calls-israel-order-to-evacuate-1-1-million-in-gaza-impossible|access-date=13 October 2023|website=Bloomberg.com|language=en}}</ref> Эвакуациялау туралы бұйрықтар берілгеннен кейін көп ұзамай БҰҰ нысандарына, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Таяу Шығыс агенттігіне палестиналық босқындарға көмектесу және жұмыстарды ұйымдастыру үшін Рафаға көшуге бұйрық берілді.<ref name="APEvacuation" /> Хамас босқындар басқармасы Газаның солтүстігіндегі тұрғындарды "өз үйлерінде мызғымас болып қалуға және басқыншылар бастаған осы жексұрын психологиялық соғыстың алдында берік тұруға" шақырды."<ref>{{Cite news|date=13 October 2023|title=Israel's military orders civilians to evacuate Gaza City, ahead of a feared ground offensive|language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/13/israel-palestinians-gaza-hamas-war/29a34008-697d-11ee-9753-2b3742e96987_story.html|access-date=13 October 2023|issn=0190-8286}}</ref> "Шекарасыз дәрігерлер "эвакуация туралы бұйрықты" шектен шыққан "және" медициналық көмек пен адамзатқа жасалған шабуыл "деп сипаттап, Израильдің бұйрығын "ең шешуші түрде" айыптады."<ref>{{cite web|title=MSF: Israeli order to evacuate northern Gaza ‘outrageous’|website=Doctors Without Borders - USA|date=13 October 2023|url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/msf-israeli-order-evacuate-northern-gaza-outrageous|ref={{sfnref | Doctors Without Borders - USA | 2023}}|access-date=14 October 2023}}</ref> Хамас Израильдің әуе шабуылдарында оңтүстікке қашқан кем дегенде 70 адам қаза тапты деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Israel-Hamas war: Palestinians flee Gaza ahead of an expected Israeli ground invasion|url=https://apnews.com/live/israel-hamas-war-live-updates|access-date=14 October 2023|website=AP News|language=en}}</ref> Кешке Израиль қорғаныс күштері өздерінің Құрлық әскерлері Газаға жергілікті рейдтер жүргізіп, Хамас содырларына шабуыл жасап, шабуыл кезінде тұтқынға алынған адамдарды іздеді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite news|last=Raice|first=Shayndi|date=13 October 2023|title=Israelis Conduct Raids in Gaza Strip|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-strip/card/israelis-conduct-raids-in-gaza-strip-kCJdsSIKZc6QgZzV3tJP}}</ref><ref>{{Cite news|last=Fabian|first=Emanuel|date=13 October 2023|title=IDF: Infantry troops, tanks entered Gaza for ‘localized raids’ to clear area of terrorists, locate hostages|work=[[The Times of Israel]]|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-infantry-troops-tanks-entered-gaza-for-localized-raids-to-clear-area-of-terrorists-locate-hostages/}}</ref> NBC News Хамас тың "өте құпия" құжаттары туралы хабарлады, онда Кфар Саадтағы бастауыш мектептер мен жастар орталығына "мүмкіндігінше көп адамды өлтіру", кепілге алу және оларды Газа секторына апару жоспарлары егжей-тегжейлі баяндалған.<ref>{{Cite web|last=Schecter|first=Anna|date=2023-10-13|title='Top secret' Hamas documents show that terrorists intentionally targeted elementary schools and a youth center|url=https://www.nbcnews.com/news/investigations/top-secret-hamas-documents-show-terrorists-intentionally-targeted-elem-rcna120310|access-date=2023-10-14|website=NBC News|language=en}}</ref> === 14 қазан === Израиль қорғаныс армиясы түнгі әуе шабуылында Хамас әуе операцияларының жетекшісі Мурад Әбу Мурад өлтірілді деп мәлімдеді. Сондай-ақ жергілікті уақыт бойынша сағат 10.00-ден 16.00-ге дейін алты сағаттық үзіліс жарияланды, оның барысында босқындар Газа секторы шегінде белгілі бір маршруттар бойынша оңтүстікке қарай жүгіре алады.<ref>{{Cite news|date=14 October 2023|title=Israel announces 6-hour window for Gazans fleeing south, as troops gather near border|work=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2023/10/14/middleeast/gaza-israel-evacuation-saturday-intl-hnk/index.html}}</ref> Сағат 17: 30-да ЦАХАЛ көрсеткен қауіпсіз маршруттардың бірінде жарылыс болып, 70 адам, негізінен әйелдер, балалар мен сәбилер қаза тапты. Кейбір дереккөздер мұны ЦАХАЛ әуе шабуылымен байланыстырды, ал CNN себебі түсініксіз деп мәлімдеді, ал кейбір сарапшылар жарылыс жердегі көліктен шыққан сияқты деп атап өтті.<ref>{{cite news|title=CNN authenticates video that show explosions along Gaza evacuation routes|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/israel-news-hamas-war-10-14-23/h_bfac4f076809b2dbddbfbd8f8751ce6a|access-date=14 October 2023|publisher=CNN|quote=It’s unclear what caused the widespread devastation}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2023/oct/14/gaza-civilians-afraid-to-leave-home-after-bombing-of-safe-routes "Gaza civilians afraid to leave home after bombing of 'safe routes'"], ''The Guardian''.</ref><ref>{{cite news|title=Hamas seen blocking evacuation routes in Gaza - IDF|url=https://www.jpost.com/arab-israeli-conflict/article-768382|access-date=15 October 2023|work=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|date=15 October 2023}}</ref> Financial Times тергеу жүргізіп, "бейнежазбаларды талдау Израильдің соққысынан басқа көптеген түсіндірмелерді жоққа шығарады" деген қорытындыға келді, сонымен қатар "бұл жарылыстар ЦАХАЛ соққысының, Палестина зымыранының ықтимал бұзылуының немесе тіпті миналанған көліктің жарылуының нәтижесі екенін нақты дәлелдеу қиын"деп мәлімдеді. Уэсли Кларк CNN-ге: "егер бұл израильдік жарылыс болса, мен қатты таң қалар едім. Бұл Хамас өз халқын қорқыту үшін жоспарлаған нәрсе сияқты. Хамас Палестина азаматтарын эвакуациялауға, тірі қалқан тактикасын қолдануға және американдықтардың Египет шекарасы арқылы сектордан кетуіне жол бермеуге күш салатынын айтты.<ref name="CNN20231016">{{cite news|date=16 October 2023|title=Military analyst: Hamas is losing the second phase of their plan already|url=https://www.youtube.com/watch?v=2FHmHpe2P6o|access-date=16 October 2023|work=[[CNN]]}}</ref> Хамас Газа тұрғындарын оңтүстікке эвакуациялауға кедергі келтіретін жол тосқауылдарын орнатты.<ref name="roadblocks">{{cite news|last1=Fabian|first1=Emanuel|date=14 October 2023|title=IDF says it’s completing preparations to strike Gaza ‘from air, sea and land’|url=https://www.timesofisrael.com/idf-says-its-completing-preparations-to-attack-gaza-from-air-sea-and-land/|access-date=15 October 2023|work=www.timesofisrael.com}}</ref> === 15 қазан === Майкл Герцог Израиль "''Газаның оңтүстік бөлігінде, БҰҰ-мен бірге гуманитарлық аймақты құру процесінде''" деп мәлімдейді, ''бұл аймақ Газаның жүздеген мың тұрғындарын қабылдай алады'' деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|last=McCluskey|first=Mitchell|date=2023-10-15|title=Israel working with UN to establish a humanitarian zone in Gaza, ambassador says|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-news-hamas-war-10-15-23/h_0f519dae2e42fd140647b8fbb244c4bd|access-date=2023-10-15|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль әскери-әуе күштері Хизбуллаһ содырлары үшін Ираннан қару-жарақ жеткізілуіне жол бермеу үшін Алепподағы халықаралық әуежайға қатты соққы берді. Әуежай толығымен істен шыққан<ref>{{Cite web|url=https://www.mordovmedia.ru/news/world/item/129631/|title=Израиль взорвал сирийский аэропорт в Алеппо|lang=ru|website=МордовМедиа|access-date=2023-10-15}}</ref>. Егер Израиль Хамас ты жою операциясын жалғастырса, Иран соғысқа араласамын деп қорқытты<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/iran-prigrozil-izrailu-vmesatsa-v-vojnu-na-storone-hamas/a-67101994|title=Иран пригрозил Израилю вмешаться в войну на стороне ХАМАС – DW – 15.10.2023|lang=ru|website=dw.com|date=2023-10-15|access-date=2023-10-15}}</ref>. Хизбуллаһ содырлары Израиль армиясының, Нагария қаласының және Израильдің солтүстігіндегі басқа қалалардың танкке қарсы зымырандарымен бірқатар оқ жаудырды<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/one-killed-in-renewed-hezbollah-missile-attacks-idf-restricts-lebanon-border-area/|title=One killed in renewed Hezbollah missile attacks; IDF restricts Lebanon border area|lang=en|first=Emanuel|last=Fabian|website=www.timesofisrael.com|date=2023-10-15|access-date=2023-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sm.news/news/20231015/480666/|title=«Хезболла» заявила об атаке на израильский патруль {{!}} 15.10.2023|lang=ru|website=SM.News|date=20231015T1616|access-date=2023-10-15}}</ref>. === 16 қазан === Израиль [[Ливан]] шекарасынан 2 шақырымға дейінгі ауданда орналасқан 28 елді мекенді эвакуациялау туралы жариялады<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/652ce70a9a794707be428a02|title=Израиль объявил эвакуацию из 28 населенных пунктов близ границы с Ливаном|lang=ru|website=РБК|date=2023-10-16|access-date=2023-10-16}}</ref>. ХАМАС Бен-Гурион әуежайына соққы туралы хабарлады<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/16/1235174.html|title=В ХАМАС заявили об ударе по аэропорту Бен-Гурион|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-16}}</ref>. БАҚ Мысыр шекарасы мен Газа секторына жақын аймаққа зымыран соққысы туралы хабарлады<ref>{{Cite web|url=https://govoritmoskva.ru/news/383732/|title=СМИ сообщили о ракетном ударе по зоне вблизи границы Египта и сектора Газа|website=govoritmoskva.ru|access-date=2023-10-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://md.sputniknews.ru/20231016/posledstviya-raketnykh-udarov-vs-izrailya-po-sektoru-gaza-58736524.html|title=Последствия ракетных ударов ВС Израиля по сектору Газа|lang=ru|first=|last=|website=Sputnik Молдова|date=20231016T1907+0300|access-date=2023-10-16}}</ref>. === 17 қазан === Иран КСИР қолбасшысының орынбасары Израиль Газаға соққы беруді тоқтатпаса, тағы бір соққы күтіп тұрғанын айтты<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/17/1235418.html|title=В Иране пригрозили Израилю «еще одним шоком»|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-17}}</ref><ref>{{Cite news|title=Iran's Khamenei says Israel must halt assault on Palestinians in Gaza|first=Parisa|last=Hafezi|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-khamenei-says-israeli-officials-should-face-trial-their-crimes-2023-10-17/|website=Reuters|date=2023-10-17|accessdate=2023-10-17|lang=en}}</ref>. Газадағы баптисттік ауруханада жарылыс кезінде бірнеше жүз адам қаза тапты. Палестина жағы жарылыстың себебі Израиль авиациясының әуе шабуылы деп санайды. Израиль қорғаныс армиясы ауруханадағы жарылыс аурухана ғимаратына құлаған Исламдық жиһад зымыранының сәтсіз ұшырылуының нәтижесі деп мәлімдеді<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/idfonline/status/1714364835385823262|title=(3) צבא ההגנה לישראל в X: «מניתוח המערכות המבצעיות של צה״ל בוצע מטח רקטי של האויב לעבר ישראל, שעבר בסביבת בית החולים, בשעת הפגיעה בו. על פי מידע מודיעיני, ממספר מקורות הקיים בידינו, ארגון הגא״פ אחראי לירי הכושל שפגע בבית החולים» / X|lang=he|description=официальный твиттер-канал АОИ|date=2023-10-17|publisher=Армия обороны Израиля|access-date=2023-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2023/10/17/armiya-oborony-izrailya-zayavila-chto-islamskiy-dzhihad-neset-otvetstvennost-za-udar-po-bolnitse-v-sektore-gaza|title=Армия обороны Израиля заявила, что «Исламский джихад» несет ответственность за удар по больнице в секторе Газа|lang=ru|website=Meduza|access-date=2023-10-17}}</ref>. === 18 қазан === Палестинаның Денсаулық сақтау министрлігі Газадағы баптисттік ауруханада жарылыс кезінде бірнеше жүз адам қаза тапты деп мәлімдеді. Палестина жағы жарылыстың себебі Израиль авиациясының әуе шабуылы деп мәлімдейді.<ref>{{Cite news|title=At least 300 dead in Gaza hospital bombing, local authorities say|first=Nidal|last=Al-Mughrabi|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/least-500-victims-israeli-air-strike-hospital-gaza-health-ministry-2023-10-17/|website=Reuters|date=2023-10-17|accessdate=2023-10-17|lang=en|archivedate=2023-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017175217/https://www.reuters.com/world/middle-east/least-500-victims-israeli-air-strike-hospital-gaza-health-ministry-2023-10-17/}}</ref><ref>{{Cite news|title=Israeli air strike hits Gaza hospital, hundreds dead, health officials say|first=Nidal|last=Al-Mughrabi|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/diplomats-renew-calls-gaza-aid-iran-warns-israel-2023-10-16/|website=Reuters|date=2023-10-17|accessdate=2023-10-17|lang=en|archivedate=2023-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017003533/https://www.reuters.com/world/middle-east/diplomats-renew-calls-gaza-aid-iran-warns-israel-2023-10-16/}}</ref> Хезболла Газа секторындағы ауруханадағы жарылыс кезінде сәрсенбіні Израильге қарсы "ашуланған күн" деп жариялады және барлық араб және мұсылман елдерінің тұрғындарын наразылық білдіруге шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/18/1235491.html|title=«Хезболла» объявила среду «днем гнева» против Израиля|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-18|archive-date=2023-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018032057/https://vz.ru/news/2023/10/18/1235491.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/536152|title=В «Хезболле» объявили 18 октября «днем гнева» против Израиля|lang=ru|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2023-10-18|archive-date=2023-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018014340/https://www.bfm.ru/news/536152|deadlink=no}}</ref> === 19 қазан === Катардың Al Jazeera телеарнасының хабарлауынша, БҰҰ-ның Таяу Шығыс агенттігінің палестиналық босқындарға көмек көрсету үшін мектептерінің бірі (БАПОР) орналасқан Газа секторының оңтүстігіндегі хан-Юнис қаласының ауданы Израиль Қарулы Күштерінің атысына ұшырады, нәтижесінде кем дегенде 4 палестиналық қаза тауып, 50-ге жуық адам жарақат алды<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/18/1235674.html|title=В Катаре обвинили ВС Израиля в ударе по району школы БАПОР на юге сектора Газа|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-18|archive-date=2023-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231019025128/https://vz.ru/news/2023/10/18/1235674.html|deadlink=no}}</ref>. Ұлыбритания премьер-министрі Риши Сунак Израильге ынтымақтастық сапарымен келді, бұл ХАМАС шабуылынан кейін (Олаф Шольц пен Джо Байденнен кейін) үшінші мемлекет басшысы болды<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/israel/19oct2023/sunak_il_114.html|title=В Израиль с визитом солидарности прибыл премьер-министр Великобритании Риши Сунак|lang=ru|website=NEWSru.co.il|date=2023-10-19|access-date=2023-10-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/19/1235707.html|title=Премьер Британии прибыл в Израиль|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-19|archive-date=2023-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020044125/https://vz.ru/news/2023/10/19/1235707.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-12648045/Rishi-Sunak-Israel-talks-Benjamin-Netanyahu-Hamas-Middle-East.html|title=Rishi Sunak arrives in Israel to hold talks with Benjamin Netanyahu|first=|last=|website=Mail Online|date=2023-10-19|access-date=2023-10-19|archive-date=2023-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231019062809/https://www.dailymail.co.uk/news/article-12648045/Rishi-Sunak-Israel-talks-Benjamin-Netanyahu-Hamas-Middle-East.html|deadlink=no}}</ref>. Президент Байден Израильден оралған кезде АҚШ жұма күні Газаға 20 гуманитарлық көмек жүк көлігін жіберу туралы Египет пен Израильмен келісім жасасқанын айтты<ref>{{Cite news|title=Biden Says Egypt Will Allow Up To 20 Aid Shipments Into Gaza|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-18/biden-says-egypt-will-allow-up-to-20-aid-shipments-into-gaza|website=Bloomberg.com|date=2023-10-18|accessdate=2023-10-20|lang=en|archivedate=2023-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231018225107/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-18/biden-says-egypt-will-allow-up-to-20-aid-shipments-into-gaza}}</ref>. Қызыл теңізде орналасқан американдық USS Carney эсминеці Йемен аумағынан Израильге қарай ұшырылған үш зымыран мен бірнеше ұшқышсыз ұшақтарды ұстап алды<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/926780|title=https://www.interfax.ru/world/926780|lang=ru|website=https://www.interfax.ru/world/926780|access-date=2023-10-22|archive-date=2023-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021032134/https://www.interfax.ru/world/926780|deadlink=no}}</ref>. === 20 қазан === Палестина СІМ Израильдің атысына Газаның оңтүстігінде орналасқан әулие Порфирияның грек православие шіркеуі тигенін, ғимарат жартылай қирағанын, қаза тапқандар мен жараланғандар бар екенін айтты.  Сол күні АОИ шіркеудің қабырғасы Израильге қарсы шабуылдар үшін пайдаланылған командалық-бақылау пункті орналасқан көрші ғимаратқа соққы беру арқылы бүлінгенін және шіркеудің қирағаны туралы хабарланғанын айтты<ref>{{Cite web|url=https://news.israelinfo.co.il/115046|title=ЦАХАЛ объяснил, почему пострадала церковь св. Порфирия в Газе|lang=ru|website=news.israelinfo.co.il|access-date=2023-10-21|archive-date=2023-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020143308/https://news.israelinfo.co.il/115046|deadlink=no}}</ref>. Израильдің Ресей Федерациясындағы елшісі Газа секторындағы жердегі операция туралы шешім қабылдағанын хабарлады<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/20/1235982.html|title=Посол Израиля сообщил о принятом решении по наземной операции в секторе Газа|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-20|archive-date=2023-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021024422/https://vz.ru/news/2023/10/20/1235982.html|deadlink=no}}</ref>. Израиль билігі Ливан шекарасындағы Кирят-Шмона қаласының тұрғындарын эвакуациялау туралы шешім қабылдады<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20231020/izrail-1903988662.html|title=Израиль решил эвакуировать жителей города на границе с Ливаном|lang=ru|website=ria.ru|access-date=2023-10-21|archive-date=2023-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021013358/https://ria.ru/20231020/izrail-1903988662.html|deadlink=no}}</ref>. Кешке екі кепілге алынған, Йегудит Тай Раанан және Натали Шошана Раанан, израильдіктерден басқа американдық азаматтығы бар, ХАМАС босатылып, "Қызыл Крестке" берілді»<ref>{{Cite web|url=https://txt.newsru.co.il/israel/21oct2023/d15_101.html|title=15-й день войны в Израиле. Хронология событий|lang=ru|website=txt.newsru.co.il|access-date=2023-10-21}}</ref>. === 21 қазан === Израиль Газа секторына толық блокада жариялады<ref>{{Cite web|url=https://turbo.gazeta.ru/news/2023/10/21/21549751.shtml|title=Израиль готов перейти к этапу наземной операции в секторе Газа|website=turbo.gazeta.ru|access-date=2023-10-21}}</ref>. Египет шекарасындағы "Рафиах" БӨП арқылы гуманитарлық жүктері бар 20 жүк көлігінің бағанасы (дәрі-дәрмектер мен азық-түлік, бірақ отын мен су емес)өткізілді<ref>{{Cite web|url=https://https/|title=Первые грузовики с гуманитарной помощью проехали в сектор Газа из Египта|website=www.rbc.ru|access-date=2023-10-21|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625000000/https://https//udn.com/news/story/121424/4659358|deadlink=yes}}</ref>. === 22 қазан === Израиль әскери-әуе күштері Дженин қаласындағы әл-Ансар мешітінің жерасты кешеніне соққы берді, онда Израиль әскерилерінің айтуынша, террористік актіні жоспарлаған содырлар жиналды. Палестина билігі босқындар лагеріне соққы болды деп мәлімдеді. Израиль қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Ливан шекарасына жақын жерде лаңкестердің ұяшығы ретінде сипатталған қарулы топқа алдын-ала шабуыл жасады деп жариялады<ref>{{Cite news|title=ЦАХАЛ произвел удар по террористам у границы с Ливаном|url=https://turbo.gazeta.ru/army/news/2023/10/22/21550957.shtml|website=Газета.Ru|accessdate=2023-10-22|lang=ru}}</ref>. ЦАХАЛ Дамаск пен Алеппо әуежайларының ұшу-қону жолақтарына зымырандармен соққы беріп, оларды қабілетсіз етті<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/22/1236176.html|title=Израиль ударил по аэропортам Дамаска и Алеппо|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://caliber.az/post/198329/|title=Израиль нанес удары по аэропортам Дамаска и Алеппо {{!}} Caliber.Az|lang=ru|website=caliber.az|date=2023-10-22|access-date=2023-10-22}}</ref>. Израиль билігі Ливан шекарасындағы 5 шақырымдық аймақтан тағы 18 елді мекенді эвакуациялау туралы жариялады<ref>{{Cite web|url=https://txt.newsru.co.il/israel/22oct2023/s_118.html|title=Объявлено о дополнительной эвакуации жителей 14 населенных пунктов севера Израиля|lang=ru|website=txt.newsru.co.il|date=2023-10-22|access-date=2023-10-22|archive-date=2023-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20231022060442/https://txt.newsru.co.il/israel/22oct2023/s_118.html|deadlink=no}}</ref><ref>Снир, Дан, Бейт-Гилель, Шеар-Яшув, А-Гошрим, Лиман, Мацува, Эйлон, Горен, Горнот а-Галиль, Эвен Менахем, Саса, Цивон, Рамот Нафтали</ref>. Израиль қорғаныс армиясының танкі (ЦАХАЛ) кездейсоқ шекарадағы Египет бекетіне оқ жаудырды. Оқиға Керем-Шалом ауданындағы шекараның жанында болды. Оқиға зерттеліп, егжей-тегжейлері анықталды. ЦАХАЛ болған оқиғаға өкініш білдірді<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/22/1236241.html|title=Израильский танк случайно выстрелил в египетский пост|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-22}}</ref>. === 23 қазан === Аустралиялық ABC радиостанциясының эфирінде Израиль қорғаныс армиясының резервтегі өкілі Джонатан Конрикус егер палестиналық ХАМАС қозғалысының содырлары барлық кепілге алынғандарды босатпаса және қаруларын тапсырмаса, Израиль Қарулы Күштерінің Газа секторындағы жердегі операциясының сөзсіз болатынын мәлімдеді. Ол операцияның мақсаты ХАМАС-ты әскери әлеуетінен толық айыру екенін атап өтті. Конрикус егер ХАМАС жасырынған жерінен шығып, барлық кепілге алынғандарды қайтарып алып, сөзсіз берілсе, соғыс аяқталатынын, бірақ олай болмайтынын баса айтты. Осыған байланысты Израиль Газада жерүсті операциясын жүргізуге мәжбүр болады<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2023/10/23/21556447.shtml|title=ЦАХАЛ назвал условие отмены наземной операции Израиля в Газе|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. Сағат 15: 00 шамасында Израильдің әуе қорғанысы Газа секторымен шекарада екі камикадзе "Зауари"ұшқышсыз ұшағын жойды. Хамастың айтуынша, дрондар Израильдің Хацерим және Целим әуе базаларына бет алған<ref>{{Cite web|url=https://txt.newsru.co.il/israel/23oct2023/idf_uav_140.html|title=ЦАХАЛ: около границы сектора Газы были сбиты два беспилотных самолета|lang=ru|website=txt.newsru.co.il|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. Акре маңында теңіз үстінде тағы бір ұшқыш атып түсірілді, ол Израильдің әуе кеңістігіне Ливаннан кірді<ref>{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/main/article/b18lwlef6|title=ЦАХАЛ подтвердил: неприятельский беспилотник сбит возле Акко|lang=ru|website=www.vesty.co.il|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. Нидерланды үкіметінің басшысы Марк Рютте Израильге ынтымақтастық сапарымен келді<ref>{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/main/article/jqqmjk9eb|title=Операция "Железные мечи", день 17: хроника противостояния|lang=ru|website=www.vesty.co.il|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. Әр түрлі елдердің екі жүз журналистеріне 7 қазанда түсірілген бақылау камералары мен ұялы телефондарға түсірілім жазбаларынан тұратын ХАМАС содырларының бейбіт тұрғындарды өлтіруі туралы фильм көрсетілді<ref>{{Cite web|url=https://news.israelinfo.co.il/115115|title=Журналистам со всего мира показали «кино» о зверствах ХАМАСа|lang=ru|website=news.israelinfo.co.il|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. Иран Израиль Хайфасына зымыран шабуылын "еш ойланбастан" жасай алады, деді Ислам революциясы Сақшылар корпусы (КСИР) командирінің орынбасары Бригадир Али Фадави<ref>{{Cite web|url=https://detaly.co.il/komanduyushhij-ksir-iran-bez-kolebanij-naneset-raketnyj-udar-po-hajfe/|title=Командующий КСИР: «Иран без колебаний нанесет ракетный удар по Хайфе»|lang=ru-RU|last=Новости|website=Детали|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://caliber.az/post/198586/|title=Замкомандующего КСИР: «Иран без колебаний нанесет ракетный удар по Хайфе» {{!}} Caliber.Az|lang=ru|website=caliber.az|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. Израильдік БАҚ ХАМАС екі кепілге алынған әйелді, кибуц Нир-озды, 80 жастағы Нурит Куперді және 85 жастағы Йохевед Лифшицті босатқанын хабарлады. Олардың күйеулері әлі күнге дейін Газа секторында ұсталады<ref>{{Cite web|url=https://txt.newsru.co.il/israel/23oct2023/names_0018.html|title=Названы имена заложниц, освобожденных ХАМАСом|lang=ru|website=txt.newsru.co.il|date=2023-10-23|access-date=2023-10-23}}</ref>. === 24 қазан === Израиль бір түнде газа соққыларының салдарынан ондаған ХАМАС содырлары өлтірілді деп мәлімдеді және "террористер басып алған аумақты бомбалауды жеңілдетуге ниеті жоқ"деп мәлімдеді. ЦАХАЛ баспасөз қызметінің хабарлауынша, бір түнде Газадағы ХАМАС нысандарына 400 соққы болған<ref name="автоссылка5">{{Cite news|title=Армия Израиля заявила об ударе по боевым водолазам ХАМАС|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/653800af9a7947986d31f3ee|website=Reuters|date=2023-10-25|accessdate=2023-10-25|lang=ru}}</ref>. Франция президенті Эммануэль Макрон Израильге ынтымақтастық сапарымен келді, онда Ирак пен Сириядағы "Ислам мемлекетімен" күресетін халықаралық коалицияны кеңейтуді ұсынды, оған Палестинаның Газадағы ХАМАС террористік тобымен күрес кірді<ref>{{Cite news|title=Macron proposes anti-Islamic State coalition fights Hamas|first=Noemie|last=Olive|url=https://www.reuters.com/world/frances-macron-says-he-stands-solidarity-with-israels-fight-against-terrorism-2023-10-24/|website=Reuters|date=2023-10-24|accessdate=2023-10-24|lang=en}}</ref>. 162-ші "А-Плада" бронды дивизиясының құрамында жұмыс істейтін 401-ші "Иквот А-Барзель" бронды бригадасы "Гивати" бригадасының қолдауымен Газа секторындағы ХАМАС танкке қарсы күштерінің позицияларына шабуыл жасады<ref>{{Cite news|title=ЦАХАЛ атаковал позиции противотанковых сил ХАМАСа в секторе Газы.|url=https://www.newsru.co.il/israel/24oct2023/162gaza_118.html|website=www.newsru.co.il|date=2023-10-25|accessdate=2023-10-25|lang=ru}}</ref>. Израиль әскери-теңіз күштері Кибуца зиким аймағындағы Израиль аумағына су жолымен кіруге тырысқан ХАМАС жауынгерлік жүзушілер тобын ("сүңгуірлер") жойды<ref name="автоссылка5" />. 17-24 қазан аралығында бұрын Палестина жағында қақтығысқа дайын екендігі туралы бірнеше рет хабарлаған Йемендік хуситтер тобы Израильге Иранда жасалған 5 қанатты зымыран мен 30-ға жуық дронды ұшырды. 4 зымыран мен дрондардың бір бөлігін Қызыл теңізде орналасқан АҚШ-тың USS Carney эсминеці ұстап алды. Бір зымыранды Сауд Арабиясы өзінің әуе кеңістігінде атып түсірді<ref>{{Cite web|url=https://www.ng.ru/world/2023-10-25/2_8861_israel.html|title=Йеменские повстанцы вступают в схватку с Израилем|lang=ru|author=Субботин И.|date=2023-10-25|publisher=[[Независимая газета]]|access-date=2023-10-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/926780|title=https://www.interfax.ru/world/926780|lang=ru|website=https://www.interfax.ru/world/926780|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021032134/https://www.interfax.ru/world/926780|archive-date=2023-10-21|access-date=2023-10-22|deadlink=no}}</ref>. === 25 қазан === ХАМАС Айяш-250 зымырандарын (250 км-ге дейін) Эйлат және R160 (160 км-ге дейін) Хайфа арқылы ұшырды деп мәлімдеді<ref>{{Cite web|url=https://headtopics.com/ru/10423210611040143649-47647642|title=В ХАМАС заявили о запуске ракеты R160 в сторону Хайфы|lang=ru|website=Head Topics|date=2023-10-25|access-date=2023-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/article/3620353|title=ХАМАС выпустил ракеты по удаленным от Газы городам Израиля|lang=ru|website=www.vesti.ru|date=2023-10-25|access-date=2023-10-25}}</ref>. ЦАХАЛ Алепподағы халықаралық әуежайға зымыран шабуылын жасады. Сирияның мемлекеттік SANA агенттігі әуежайдың істен шыққанын растайды<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/mideast/25oct2023/syria_il_127.html|title=SANA: ВВС Израиля атаковали аэропорт в Алеппо, он выведен из строя|lang=ru|website=www.newsru.co.il|date=2023-10-25|access-date=2023-10-25}}</ref>. Израильге ынтымақтастық сапарымен Чехияның Премьер-министрі Петр Фиала мен Австрия канцлері Карл Не хаммер келді<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/textonlines/25/10/2023/652124689a794740c9dbf36e|title=Война Израиля и ХАМАС. Онлайн|lang=ru|website=www.rbc.ru|date=2023-10-25|access-date=2023-10-25}}</ref>. === 26 қазан === Израиль АҚШ-тың жердегі Газа операциясын кейінге қалдыру туралы өтінішіне келісіп, Пентагон аймаққа американдық әскерлерді қорғау үшін әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін орналастыра алады<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-battles-on-multiple-fronts-as-conflict-risks-spreading-a5e537ec|title=Israel Agrees to U.S. Request to Delay Invasion of Gaza|lang=en-US|website=WSJ|date=2023-10-25|access-date=2023-10-25}}</ref>. 26 қазанға қараған түні АОИ күштері ("Гивати" бригадасы) Газа секторының солтүстік бөлігіне танктерді қолдана отырып рейд жүргізді, "ауданның келесі действий кезеңдеріне дайындық шеңберінде" Израиль әскери күштері "көптеген террористерді тауып, оларға шабуыл жасады, Террористік инфрақұрылым мен танкке қарсы позицияларды жойды"<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/armia-izraila-provela-tankovyj-rejd-v-sektor-gaza/a-67219245|title=Армия Израиля провела танковый рейд в сектор Газа|lang=ru|website=www.dw.com|date=2023-10-26|access-date=2023-10-26}}</ref>. Миссия аяқталғаннан кейін Израиль әскерлері шығынсыз орындарға оралды<ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/3841969|title=Израиль провёл рейд с использованием танков на севере сектора Газа|lang=ru|website=regnum.ru|date=2023-10-26|access-date=2023-10-26}}</ref>. === 27 қазан === 27 қазанда Ұлыбританияда 250-ден астам заңгерлер мен заңгер ғалымдар Ұлыбритания үкіметін Газада атысты тоқтатуға және халықаралық құқықты бұзуы мүмкін Израильге қару-жарақ сатуды тоқтатуға шақырды. Палестинаның Қызыл жарты айы өзінің штаб-пәтерімен байланысын жоғалтқанын және оны өшіру газа тұрғындарын төтенше жағдайларға бару мүмкіндігінен айырғанын хабарлады.<ref>{{cite web|last1=Kingsley|first1=Patrick|last2=Bergman|first2=Ronen|last3=Yazbek|first3=Hiba|title=Israel Says It Is Expanding Operations as It Steps Up Gaza Bombardment|website=The New York Times|date=October 27, 2023|url=https://www.nytimes.com/live/2023/10/27/world/israel-hamas-war-gaza-news/f592bb4a-f66c-52f9-ae12-888473879b76?smid=url-share|access-date=October 27, 2023}}</ref> Сондай-ақ, 27 қазанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Газада жедел гуманитарлық бітімгершілікке шақыратын және гуманитарлық көмекке қол жеткізуді талап ететін қарарға көпшілік дауыспен дауыс берді.<ref name="auto10">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/27/israel-hamas-war-live-us-strikes-iran-linked-targets-in-syria-eu-calls-for-humanitarian-pauses-in-gaza|title=Israel-Hamas war live: Gaza phone and internet cut off as Israel intensifies attacks|first1=Adam|last1=Fulton|first2=Léonie|last2=Chao-Fong|first3=Ashifa|last3=Kassam|first4=Helen|last4=Sullivan|first5=Adam Fulton (now); Léonie|last5=Chao-Fong|first6=Helen|last6=Sullivan (earlier)|newspaper=The Guardian|date=28 October 2023|via=www.theguardian.com}}</ref> Қарар 44 қалыс қалғанда 121 " ИӘ " дауыс алды; 14 ел "қарсы" дауыс берді, атап айтқанда Израиль, АҚШ, Австрия, Хорватия, Чехия, Фиджи, Гватемала, Венгрия, Маршалл аралдары, Микронезия, Науру, Папуа-Жаңа Гвинея, Парагвай Және Тонга.<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/27/unga-calls-for-humanitarian-truce-in-israel-hamas-war-how-countries-voted|title=UNGA urges humanitarian truce in Gaza: How did your country vote?|publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite news|last1=Nichols|first1=Michelle|title=UN overwhelmingly calls for aid truce between Israel and Hamas|url=https://www.reuters.com/world/un-overwhelmingly-calls-aid-truce-between-israel-hamas-2023-10-27/|access-date=29 October 2023|agency=Reuters|date=28 October 2023|language=en}}</ref> 27 қазанда Газадағы интернет пен ұялы телефон байланысы толығымен дерлік өшірілді, өйткені Израиль бомбалау науқанын күшейтті.<ref>{{cite web|title=Near-total internet and cellular blackout hits Gaza as Israel ramps up strikes|website=NBC News|date=October 27, 2023|url=https://www.nbcnews.com/tech/internet/internet-blackout-hits-gaza-israel-ramps-strikes-rcna122531|ref={{sfnref | NBC News | 2023}}|access-date=October 27, 2023}}</ref> Осыдан кейін ЦАХАЛ Газа секторына кең ауқымды жер үсті шабуылын жасады. Бейт Ханун мен Бурейдж қалаларына жақын жерде ХАМАС пен ЦАХАЛ арасындағы қақтығыстар туралы хабарланды.<ref>{{cite news|last1=Ravid|first1=Barak|title=Israeli military launches major ground incursion in Gaza|url=https://www.axios.com/2023/10/27/israel-hamas-ground-invasion-gaza|access-date=28 October 2023|publisher=Axios|date=28 October 2023}}</ref> === 28 қазан === Израиль Газа секторына басып кіруді бастайды, Газа секторындағы Бейт Ханун мен Бурейдж қалаларына кең ауқымды жер үсті шабуылын бастайды.<ref>{{cite news|title=Israel pummels Gaza with strikes as it expands ground operations|url=https://www.france24.com/en/live-news/20231027-israel-pummels-gaza-with-strikes-as-it-expands-ground-operations|work=France 24|agency=Agence France-Presse|date=27 October 2023|language=en|access-date=October 30, 2023|archive-date=October 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028110116/https://www.france24.com/en/live-news/20231027-israel-pummels-gaza-with-strikes-as-it-expands-ground-operations|url-status=live}}</ref> ЦАХАЛ өкілі Даниэль Хагари 28 қазанға қараған түні ЦАХАЛ Газа секторындағы операцияны кеңейтетінін айтты. Израиль армиясы Газа секторын операция басталғаннан бері ең үлкен бомбалауға ұшыратты. Палестина дереккөздері Хамас содырларының Бейт Ханун қаласы мен Әл-Бурейдж босқындар лагеріне қарай жылжып бара жатқан АОИ техникасымен атыс болғанын хабарлады<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/10/2023/653c06c79a7947d605d35db3|title=Силы Израиля вошли в сектор Газа|lang=ru|website=www.rbc.ru|date=2023-10-27|access-date=2023-10-27}}</ref>. Кешке баспасөз мәслихаты кезінде Беньямин Нетаньяху: "кеше түнде Газаға қосымша Құрлық әскерлері кірді және соғыстың екінші кезеңі басталды. ЦАХАЛ ХАМАС-ты жою және кепілге алынғандарды босату үшін Газа секторына кірді", - деді<ref>{{Cite web|url=https://ura.news/news/1052698824|title=Нетаньяху: израильские войска вошли в сектор Газа для уничтожения ХАМАС|lang=ru|website=ura.news|date=2023-10-28|access-date=2023-10-28}}</ref>. === 29 қазан === [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның басшысы Тедрос Адханом Гебрейюс Палестинаның Қызыл жарты айы Израильдің Әл-Кудс ауруханасын бомбалау қаупі туралы хабарлағанын атап өтті. [[Twitter|Х]]-тегі жазбасында ол былай деп жазады: "Біз қайталаймыз - пациенттерге толы ауруханаларды олардың өміріне қауіп төндірмей эвакуациялау мүмкін емес. Халықаралық гуманитарлық заңға сәйкес денсаулық сақтау әрдайым қорғалуы керек."<ref>{{cite web|last1=Adhanom Ghebreyesus|first1=Tedros|title=X post by Tedros Adhanom Ghebreyesus|url=https://twitter.com/DrTedros/status/1718592128039752132?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1718592128039752132%7Ctwgr%5E%7Ctwcon%5Es1_c10&ref_url=about%3Ablank|website=X|access-date=29 October 2023|archive-date=October 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029234516/https://twitter.com/DrTedros/status/1718592128039752132?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1718592128039752132%7Ctwgr%5E%7Ctwcon%5Es1_c10&ref_url=about%3Ablank|url-status=live}}</ref> Тәулік ішінде ЦАХАЛ әуе күштері Газа секторындағы 450 ХАМАС нысанасына соққы берді<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/928128|title=ВВС Израиля за сутки нанесли удары по 450 целям ХАМАС в секторе Газа|lang=ru|website=www.interfax.ru|date=2023-10-28|access-date=2023-10-28}}</ref>. Израиль 28,5 миллион л (соғысқа дейінгі көлемнің жартысына жуығы) үш су құбырының екеуінен газ секторына су беруді қайта бастады<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/653e529c9a79472c56c8a2ea|title=Израиль возобновил подачу воды в сектор Газа по второму водопроводу|lang=ru|website=www.rbc.ru|date=2023-10-29|access-date=2023-10-29}}</ref>. Израиль билігі "Рафиах"шекара бекеті арқылы күн сайын 100 гуманитарлық жүк көлігін Газа секторына жіберуге ниетті екенін мәлімдеді<ref>{{Cite web|url=https://profile.ru/news/abroad/nyt-izrail-poobeshhal-propuskat-v-gazu-po-100-gruzovikov-s-pomoshhju-ezhednevno-a999-1410627/|title=NYT: Израиль пообещал пропускать в сектор Газа грузовики с топливом|lang=ru|website=profile.ru|date=2023-10-28|access-date=2023-10-28}}</ref>. === 30 қазан === Израиль әскери-әуе күштерінің әскери ұшағы Түрік-Палестина достығы ауруханасына соққы берді.<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=Staff|title=Israeli warplanes hit Turkish-Palestinian Friendship Hospital in Gaza|url=https://www.trtworld.com/turkiye/israeli-warplanes-hit-turkish-palestinian-friendship-hospital-in-gaza-15617477|access-date=2023-10-31|website=Israeli warplanes hit Turkish-Palestinian Friendship Hospital in Gaza|language=en|archive-date=October 30, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030223007/https://www.trtworld.com/turkiye/israeli-warplanes-hit-turkish-palestinian-friendship-hospital-in-gaza-15617477|url-status=live}}</ref><ref>{{Citation|title=Israeli warplanes hit Turkish-Palestinian Friendship Hospital in Gaza|url=https://www.youtube.com/shorts/ZPmZbxQ1hyE|access-date=2023-10-31|language=en|archive-date=October 31, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031023223/https://www.youtube.com/shorts/ZPmZbxQ1hyE|url-status=live}}</ref> Израиль қорғаныс Армиясының баспасөз қызметі өткен тәулікте Әскери-әуе күштері, Әскери-теңіз күштері және Құрлық әскерлері Газа секторындағы 600-ден астам нысанаға, соның ішінде қару-жарақ пен оқ-дәрі қоймаларына, баспаналар мен содырларды жинау пункттеріне, танкке қарсы позицияларға шабуыл жасағанын хабарлады. Атап айтқанда, қолдану арқылы ұшқышсыз ұшу аппараты содырларды жинау пунктіне шабуыл жасалды, ал басқа жағдайда жаяу әскердің атысы бойынша "Әл-Азхар"университетінің аумағында террористердің танкке қарсы позициясы әуе соққысымен жойылды<ref>{{Cite news|title=ЦАХАЛ продолжает развивать сухопутную операцию в секторе Газы|url=https://www.strana.co.il/News/?ID=138318|website=www.strana.co.il|date=2023-10-30|accessdate=2023-10-30|lang=ru}}</ref>. Израильдік танктер мен жаяу әскерлер Газа қаласының шетіне басып кірді және куәгерлердің айтуынша, Газа секторының солтүстік бөлігін Оңтүстікпен байланыстыратын екі негізгі жолдың бірін (Салах-ад-Дин көлік дәлізі, Нецарим айырбасы) ірі шабуыл кезінде жауып тастады, бұл ең үлкен елді мекенді қоршауға бағытталған сияқты секторда<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-makes-major-advance-toward-gaza-city-2339a2b6|title=Israel Makes Major Advance Toward Gaza City|lang=en-US|first=|last=|website=WSJ|access-date=2023-10-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mignews.com/news/arabisrael/tanki-na-ulice-salah-ad-din-gazu-rezhut-na-kuski.html|title=Танки на улице Салах ад-Дин: Газу режут на куски|lang=ru|website=mignews.com|access-date=2023-10-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.9tv.co.il/item/63945|title=Пошла пехота: Израиль расширил операцию и занял стратегически важный транспортный коридор в секторе Газа|lang=ru|website=www.9tv.co.il|access-date=2023-10-30}}</ref>. === 31 қазан === Кешке Йемендегі Хуситтердің көтерілісшілер тобы Израильге қарай бірнеше баллистикалық зымырандар мен ұшқышсыз ұшақтарды ұшырып, жаңа шабуылдар туралы ескертті. Израиль қорғаныс армиясы [[Қызыл теңіз]]дегі аумағына жақындаған бірнеше дрондарды жойып жібергенін және оларды жаңа Arrow Әуе қорғанысы жүйесі арқылы алғаш рет ұстап алғанын айтты.<ref>{{Cite web|title=Yemen's Houthis say they launched ballistic missiles, drones at Israel|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/31/israel-says-it-shot-down-aerial-target-near-red-sea-city-of-eilat|access-date=2023-10-31|website=Al Jazeera|language=en|archive-date=October 31, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153222/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/31/israel-says-it-shot-down-aerial-target-near-red-sea-city-of-eilat|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Israel Thwarts Houthi Drone Attack on Eilat|language=en|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-10-31/ty-article-live/idf-conducts-raid-in-gaza-rescues-woman-soldier-kidnapped-by-hamas-on-october-7/0000018b-83d7-d805-a98f-b7df34bc0000|access-date=2023-10-31|archive-date=October 31, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031160858/https://www.haaretz.com/israel-news/2023-10-31/ty-article-live/idf-conducts-raid-in-gaza-rescues-woman-soldier-kidnapped-by-hamas-on-october-7/0000018b-83d7-d805-a98f-b7df34bc0000|url-status=live}}</ref> "Әл-Құдс" және "әл-Ақса шейіттерінің бригадалары" бригадалары 19 қазаннан бастап ЦАХАЛ-ға алғашқы бірлескен шабуыл жасады.<ref>{{Cite web|title=Institute for the Study of War|url=http://dev-isw.bivings.com/|access-date=2023-11-01|website=Institute for the Study of War|language=en|archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325065358/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-24|url-status=dead}}</ref> Оңтүстік ЦАХАЛ әскери округінің қолбасшысы генерал-майор Ярон Финкельман радио арқылы әскерлерге жүгінді және Газа секторындағы ХАМАС пен террористік ұйымдарға шабуылдың басталғанын жариялады<ref>{{Cite web|url=https://newsisrael.co.il/2063|title=«Будем сражаться в туннелях и переулках. Цель одна – победа»: наземная операция началась|lang=ru|website=newsisrael.co.il|access-date=2023-10-31}}</ref>. Ашдодта Газа секторынан зымырандардың соққысы тіркелді, бірнеше көлік өртенді. == Қараша == === 1 қараша === * "Арыстандар ұясы" барлық палестиналықтарды Израильге қарсы тұруға шақырды.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-1-2023|title=IRAN UPDATE, NOVEMBER 1, 2023|website=www.understandingwar.org}}</ref> * Израильдің бронды бөлімшесі Аль-Мугракидің батысында орналасқан.<ref name=":1" /> * Газа секторы: Джабалиядағы бейбіт тұрғындарға шабуыл жасалғаны туралы хабарлануда. Тілші шабуылды "жаңа қырғын" деп сипаттайды.<ref>{{Citation|title=TRT correspondent reports civilian casualties from Gaza's Jamalia|url=https://www.youtube.com/watch?v=OaW7ZZQPgTs|access-date=2023-11-02|language=en}}</ref> === 2 қараша === * Израиль әскери-әуе күштері Газадағы Әл-Кудс ауруханасының айналасын бомбалады.<ref>{{Citation|title=Israel bombs the surroundings of al-Quds hospital|url=https://www.youtube.com/shorts/haiUaizOXrU|access-date=2023-11-03|language=en}}</ref> * Әл-Құдыс бригадалары Джениннің Джаб қаласындағы ЦАХАЛ күштеріне қолдан жасалған жарылғыш құрылғы мен атыс қаруын қолданып шабуыл жасағанын мәлімдеді.<ref>{{cite web|title=Iran Update, November 2, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-2-2023|access-date=2023-11-04}}</ref> * ЦАХАЛ резервшісі содырлардың шабуылына ұшырады және оның көлігінде өлтірілді Бейт-Лид батыс жағалауында.<ref>{{cite web|url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/1698914350-israeli-killed-in-west-bank-terror-shooting|title=Elhanan Klein, father of 3, killed in West Bank while driving home from reserve duty|date=2 November 2023|work=i24News}}</ref> === 3 қараша === * Аль-Кассам бригадалары ЦАХАЛ күштеріне шабуыл жасады, ал Әл-Құдыс бригадалары Газаның солтүстік-батысында артиллериялық қолдау көрсетті және Бейт-Лахия мен Бейт-Ханундағы ЦАХАЛ позицияларына танкке қарсы шабуылдар жасады. Ол сондай-ақ Тель-Авивке зымырандар атқан.<ref name="Iran Update, November 3, 2023">{{cite web|title=Iran Update, November 3, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-3-2023|access-date=2023-11-04}}</ref> * Газадағы Зайтун мен Шуджая аудандарында қақтығыстар туралы хабарланды.<ref name="Iran Update, November 3, 2023" /> * NFOP Минометтерден Суфуды атқылап жатты, ал Әл-Құдыс бригадалары Израильдің Газамен шекарасы бойындағы ЦАХАЛ позицияларын зымырандармен атқылады.<ref name="Iran Update, November 3, 2023" /> * "Әл-Ақсы шейіттерінің бригадалары" Тулькарм батальоны батыс жағалауындағы Тулькармадағы төрт жерде Израиль күштеріне қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды қолданып шабуыл жасағанын мәлімдеді.<ref name="Iran Update, November 3, 2023" /> * Палестиналық содырлар Джениндегі босқындар лагерінде Израильдің тұтқындау рейдтері кезінде Израиль әскерлерімен қақтығысқа түсті.<ref name="Iran Update, November 3, 2023" /> * Ирактағы исламдық қарсылық соғыс басталғаннан бері алғаш рет Израильге белгісіз қарумен шабуыл жасады деп мәлімдеді.<ref name="Iran Update, November 3, 2023" /><ref>{{Cite web|date=2023-11-03|title=Iraqi militant group claims responsibility for missile attack on Israel|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/33041-Iraqi-militant-group-claims-responsibility-for-missile-attack-on-Israel|website=Kurdistan 24}}</ref> * Израиль әскери-әуе күштері жедел жәрдем колоннасына және әл-Шифа ауруханасының негізгі қақпасына шабуыл жасады.<ref>{{Citation|title=Israeli air strike hits Palestinian ambulance column|url=https://www.youtube.com/shorts/dYqD_ma4y5I|access-date=2023-11-04|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=Israeli strikes hit ambulance convoys near Gaza's main hospital #gaza #palestine #israel|url=https://www.youtube.com/shorts/DXUz6xyc_7k|access-date=2023-11-04|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=Israel strikes ambulances and main gate of Gaza’s Al Shifa Hospital|url=https://www.youtube.com/shorts/6ZXn3w0zO6I|access-date=2023-11-04|language=en}}</ref> * Газадағы Нусейрат босқындар лагеріндегі басқа ғимараттармен бірге Израильдің әуе шабуылынан қираған наубайхана. Наубайхана босқындар лагерінде мыңдаған адамдарға қызмет көрсетті.<ref>{{Citation|title=Israeli air strikes hit bakery that feeds residents of Gaza|url=https://www.youtube.com/shorts/BbMCb-VGH5k|access-date=2023-11-04|language=en}}</ref> * Батыс жағалауда 11 палестиналық қаза тапты.<ref>{{Citation|title=Eleven Palestinians killed in occupied West Bank in last 24 hours|url=https://www.youtube.com/watch?v=nfWIRVLPssg|access-date=2023-11-04|language=en}}</ref> === 4 қараша === * Газадағы бірнеше мектеп Израильдің әуе шабуылына ұшырады.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/11/4/israel-hamas-war-live-20-dead-in-israeli-attack-on-school-ministry|title=Israel-Hamas war live: More schools hit in heavy Israeli bombing of Gaza|publisher=aljazeera}}</ref><ref>{{Citation|title=Israel bombs UN school in third major attack on Gaza’s Jabalia refugee camp|url=https://www.youtube.com/watch?v=4EluVVUVzm0|access-date=2023-11-04|language=en}}</ref> * Бірнеше палестиналық топтар Израильге қарсы жалпы халықтық жұмылдыруға шақырды.<ref name=":52">{{Cite web|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-4-2023|title=Institute for the Study of War|access-date=November 5, 2023|archive-date=November 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231105073927/https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-4-2023|url-status=live}}</ref> * Аль-Кудс бригадалары Зейтуннан оңтүстік-шығысқа қарай Израиль командалық орталығына бағытталған белгісіз Абабил дронды ұшырды. * "Аль-Кассам" бригадалары Эйлат бойынша "Айяш-250" зымыранын атып, Зиким жағажайына кіруге тырысты.<ref name=":52" /> * Израиль қорғаныс армиясы Газа секторының орталық бөлігіндегі Әл-Магази босқындар лагеріне әуе шабуылын жасады, нәтижесінде кем дегенде 40 бейбіт тұрғын қаза тапты. * Иордания әскери-әуе күштері Газа секторындағы ауруханаларға дәрі-дәрмектерді тастады.<ref>{{Cite news|title=Jordan air force drops medical supplies into Gaza|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/av/world-67333649|access-date=2023-11-08}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jordan Air Drops Medical Aid in Battered Gaza|url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-strip-2023-11-04/card/jordan-air-drops-medical-aid-in-battered-gaza-zizdG01mUgv7SJkOBkkJ|access-date=2023-11-08|website=WSJ|language=en-US}}</ref> === 5 қараша === * Израильдің мұра министрі Амихай Элияху Газа секторына ядролық соққы беруді ұсынды. Кейіннен Премьер-министр Нетаньяху оны Министрлер Кабинетінің отырыстарына қатысудан шеттетеді. * Аль-Кассам бригадалары Бейт Ханундағы ЦАХАЛ танктерін жойдық деп мәлімдеді.<ref name=":8">{{Cite web|url=http://dev-isw.bivings.com/|title=Institute for the Study of War|website=Institute for the Study of War|access-date=October 16, 2023|archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325065358/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-24|url-status=dead}}</ref> * Жергілікті дереккөздер ХАМАС содырлары Нецаримнің батыс шетіндегі ЦАХАЛ бөлімшелеріне шабуыл жасады деп мәлімдеді. * "Аль-Кассам" бригадалары Тель-Авивке екі зымыран толқынын атқан, ал "Аль-Кудс" бригадалары Газа секторына жақын 11 қалаға зымыран атқан.<ref name=":8" /> * Израиль қауіпсіздік күштері Абу-Дисадағы рейд кезінде ДАИШ содырын өлтірді. * АҚШ Мемлекеттік хатшысы Энтони Блинкен Палестина президенті Махмуд Аббаспен Рамаллада кездесіп, "ХАМАС Газадан кейінгі" және гуманитарлық көмекті талқылады.<ref name=":8" /> * Израильдің екі полицейі басып алынған Шығыс Иерусалимде пышақпен жасалған шабуылдан жарақат алды. Шабуылшы, 16 жастағы палестиналықты Израиль әскери қызметшілері атып өлтірді. * АҚШ Әскери-теңіз күштерінің "Огайо" класты қанатты зымырандары бар атом сүңгуір қайығы Суэц каналы арқылы CENTCOM жауапкершілік аймағына келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/navy-ohio-class-ballistic-submarine-arrived-in-mediterranean-israel-gaza-2023-11|title=US military photo shows an Ohio-class submarine loaded with cruise missiles sailing in the Middle East|first=Katherine|last=Tangalakis-Lippert|website=Business Insider}}</ref> === 6 қараша === * ЦАХАЛ өкілі Израиль әскерлері Газа қаласына баяу жақындап келе жатқанын айтты.<ref name=":7">{{cite web|title=Iran update, November 6, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-6-2023|website=Institute for the Study of War|access-date=6 November 2023}}</ref> * Израиль Құрлық әскерлері Индонезия ауруханасына қарай бет алды Шейх Хамад. * Аль-Кассам бригадалары Тель-Әл-Хаваның оңтүстігіндегі ЦАХАЛ танктерін жойып, газа жағалауынан ішкі жаққа қарай жылжып келе жатқан Израиль күштеріне шабуыл жасады деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ екінші күн қатарынан Тель-Авив арқылы екі зымыран толқынын атып, Оңтүстік округтегі режимнің әскери базасы арқылы зымырандарды ұшырды.<ref name=":7" /> * Батыс жағалаудағы палестиналық содырлар Израильдің қауіпсіздік күштерімен 12 атыс қаруымен шайқасты.<ref name=":7" /> === 7 қараша === * "Әл-Ақсы шейіттер бригадасы" мен "Әл-Құдс бригадасы" атыс қаруынан ЦАХАЛ-мен бірнеше сағат бойы қақтығысқа түсіп, Батыс жағалаудағы Тулкарм лагерінде қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды іске қосты.<ref name=":8" /> * Израиль бойынша сегіз шабуыл жасалды, оның бесеуі әскери нысандарға бағытталған.<ref name=":8" /> === 8 қараша === * Газа қаласының солтүстігіндегі ХАМАС күштері Газа қаласының орталық бөлігіндегі негізгі қорғаныс шараларын тексеру операциясы аясында Израиль күштеріне тосын шабуылдар жасады.<ref name=":8" /> * Әл-Сұлтан және әл-Атом көшелерінің маңындағы ХАМАС пен ПИДЖ содырлары Израиль күштеріне танкке қарсы зымырандар мен минометтер атып, кем дегенде сегіз тосын шабуыл жасады.<ref name=":9">https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-8-2023</ref> * ФАТХ Газа секторындағы израильдік шабуылдарды айыптау үшін Рамаллада демонстрация ұйымдастырды.<ref name=":9" /> === 9 қараша === * Бернс және оның Моссадтағы әріптесі Дэвид Барни гуманитарлық үзілістер мен жеткізілімдерді жеңілдету үшін Дохада Катар премьер-министрі шейх Мұхаммед бен Абдулрахман бен Джассим Аль Танимен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-11-09/ty-article-live/two-israelis-injured-in-west-bank-shooting-attack-idf-announce-death-of-soldier-in-gaza/0000018b-b1e8-df42-a78f-bdeb46190000|title=Israel-Hamas War Day 34 &#124; CIA, Mossad Heads Meet With Qatari PM; Drone Hits School in Israel's Southernmost City of Eilat|via=Haaretz}}</ref> * Израиль Газаның солтүстігіндегі белгілі бір аудандарға гуманитарлық көмек жеткізуді қамтамасыз ету және бейбіт тұрғындардың эвакуациялануына мүмкіндік беру үшін күнделікті төрт сағаттық соғыс қимылдарын тоқтатуға келісті.<ref>https://www.cnn.com/2023/11/09/politics/israel-pauses-gaza-white-house/index.html</ref> * Әл-Ақса шейіттерінің бригадалары Израиль әскерлерімен соғысып, балата лагерінде қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды жарып жіберді. ал "әл-Ақса шейіттерінің бригадалары","әл-Кассам бригадалары" және "Әл-Кудс бригадалары" Израиль әскерлерімен атыс қаруымен соқтығысып, Дженинде қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды іске қосты.<ref>https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-9-2023</ref> === 10 қараша === * ЦАХАЛ Әл-Шифа ауруханасына жақындады, ал Тель-Әл-Хавада қақтығыстар туралы хабарланды.<ref name=":82" /> * NFOP 31 қазаннан бастап Израильге алғашқы шабуылын жасады, ал палестиналық содырлар Израильге тағы жеті миномет пен зымыран соққыларын жасады.<ref name=":82" /> * "Әл-Ақсы шейіттерінің бригадалары" Дженин маңында қолдан жасалған жарылғыш құрылғының тағы бір жарылысы туралы мәлімдеді.<ref name=":82" /> === 11 қараша === * Аль-Кудс бригадалары Киссуфимге зымырандарды ұшырды, ал Аль-Кассам бригадалары Израильдің оңтүстігіндегі екі нысанда зымырандарды ұшырды.<ref name=":82" /> * Батыс жағалауында, негізінен дженинде алты қақтығыс пен үш демонстрация туралы хабарланды, онда белгісіз палестиналық содырлар IDF әскери қызметшілерін Силат-ад-Дахрада отшашулар мен тұтандырғыш қоспасы бар бөтелкелермен лақтырды. * Израильдің ауыл шаруашылығы министрі Ави Дихтер N12 News-ке берген сұхбатында соғыстың сипаты туралы жедел түрде "бұқара танктер мен сарбаздар арасында болған кезде Газадағы ЦАХАЛ қалағандай соғыс жүргізуге болмайды" деп атап, Газадағы жағдайды "2023 жыл" деп атады. Накба".<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/politics-and-diplomacy/article-772923|title=PM tells gov't to be sensitive after minister calls war '2023 Nakba'|date=November 12, 2023|website=The Jerusalem Post &#124; JPost.com}}</ref> * Әл-Кудс ауруханасынан жұмыс істейтін Хамас "Шати" батальоны ЦАХАЛ әскерлеріне шабуыл жасады; 21 содыр өлтірілді, ал израильдіктер шығынға ұшырамады. Соқтығысуды жақын жерде ұшырылған дрон түсірді.<ref>{{Cite news|url=https://allisrael.com/watch-israel-publishes-documentation-of-hamas-terrorists-firing-from-al-quds-hospital|title=WATCH: Israel publishes documentation of Hamas terrorists firing from Al-Quds Hospital|date=13 November 2023|work=All Israel News}}</ref> === 12 қараша === * Әл-Ақса шейіттерінің бригадалары соғыс басталғаннан бері алғаш рет Батыс жағалаудан Израиль аумағына шабуыл жасады деп мәлімдеді, ал Газадан келген Палестина милициясының жауынгерлері Израильге бес жанама шабуыл жасады.<ref name=":82" /> * Газадағы азаматтық қорғаныс тобы бейбіт тұрғындарды құтқару жолында Израильдің әуе шабуылына ұшырады, нәтижесінде оның бірнеше қызметкері жарақат алды.<ref>{{Citation|title=Israel hits Gaza civil defence team on duty|url=https://www.youtube.com/shorts/QOqRgcd9xkM|access-date=2023-11-13|language=en}}</ref> === 13 қараша === * ХАМАС барлау қызметінің аға қызметкері Мұхаммед Дабабиш өлтірілді. * Израиль қорғаныс армиясы Әл-Кудс университетінде және аш-Шати босқындар лагері аймағында Әбу Бәкір мешітінде "Террористік инфрақұрылымды" тапқанын мәлімдеді.<ref>https://nitter.cz/IDF/status/1724002788810600946#m{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 14 қараша === * Израиль қорғаныс армиясы Әл-Шифа ауруханасына шабуыл жасап, пациенттер мен медициналық қызметкерлерден жауап алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2023/11/15/world/israel-hamas-war-gaza-news|title=Israel-Hamas War: Israel Says Troops Find Weapons During Taking of Gaza Hospital|first=Patrick|last=Kingsley|date=15 November 2023|via=NYTimes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/israel-palestine-hamas-war-gaza-live-invasion|title=Israel-Palestine live: Intense Israeli shelling on Indonesia Hospital|website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-11-15/ty-article-live/two-officers-killed-in-gaza-fighting-idf-enters-part-of-shifa-hospital/0000018b-d124-df9a-ab8b-dfec8ca10000?172|title=UN Security Council Calls for 'Urgent' Pauses in Gaza Fighting, Release of Israeli Hostages|via=Haaretz}}</ref><ref>{{Citation|title=Israeli forces raid Gaza’s biggest hospital|url=https://www.youtube.com/shorts/LalQVlrruDA|access-date=2023-11-15|language=en}}</ref> * NFOP израильдік сарбаздар мен бейбіт тұрғындарға шабуыл жасауға шақырды.<ref name=":82" /> * Аль-Ақса шейіттерінің бригадалары мен Аль-Кассам бригадалары Тулькармадағы Израиль күштерімен қақтығыстар кезінде қолдан жасалған жарылғыш құрылғылардың жарылғанын мәлімдеді.<ref name=":82" /> * Аль-Кассам бригадалары Тель-Авивке бағытталған Израильге екі шабуыл жасады.<ref name=":82" /> * Израиль қорғаныс армиясы Газаның солтүстігінен бейбіт тұрғындарды эвакуациялау үшін Салах ад-Дин көшесіне апаратын екі гуманитарлық дәліз ашты.<ref name=":82" /> * Израиль Қызыл теңіздің үстінен зымыранды ұстап алды.<ref name=":13">{{Cite web|title=IRAN UPDATE, NOVEMBER 14, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-14-2023}}</ref> * The New York Times газеті Израиль қорғаныс армиясының 10 қарашада әл-Шифа ауруханасында бейбіт тұрғындардың өлімі мен шығыны кездейсоқ палестиналық снарядтардың әсерінен болды деген айыптауларына қайшы келетін визуалды тергеу тобының есебін жариялады. Баяндамада" кейбір оқ - дәрілерді Израиль күштері шығарған болуы мүмкін " деген тұжырым жасалды, ол бейне және спутниктік дәлелдерге және жиналған қару-жарақ сынықтарын сараптамалық талдауға негізделген.<ref name="NYTVI1114">{{Cite news|last=Browne|first=Malachy|last2=Collier|first2=Neil|date=2023-11-14|title=Evidence Points to Israeli Shells in Strikes on Gaza's Largest Hospital|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2023/11/14/world/middleeast/israel-gaza-al-shifa-hospital.html|access-date=2023-11-15|issn=0362-4331|archive-url=https://archive.today/20231115051437/https://www.nytimes.com/2023/11/14/world/middleeast/israel-gaza-al-shifa-hospital.html|archive-date=2023-11-15}}</ref> === 15 қараша === Газа Газаға соғыс басталғаннан бері алғаш рет Рафах бақылау-өткізу пункті арқылы кірді.<ref>{{Cite web|title=First fuel truck since start of Israel-Hamas war enters Gaza|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/15/first-truck-carrying-fuel-allowed-into-gaza-via-egypt|access-date=2023-11-16|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> Сабра мешітіндегі әуе шабуылынан кем дегенде 50 адам қаза тапты.<ref>https://english.ahram.org.eg/NewsContent/58/1262/512321/War-on-Gaza/War-on-Gaza/-killed-and-dozens-injured-by-Israel-in-Sabra-mosq.aspx</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1789818/at-least-50-killed-in-strike-on-mosque-in-central-gaza-report|title=At least 50 killed in strike on mosque in central Gaza: Report}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.khaama.com/50-killed-in-israeli-attack-on-mosque-in-central-gaza/|title=50 killed in Israeli attack on Mosque in Central Gaza|newspaper=Khaama Press}}</ref> "Аль-Кудс "бригадаларының" Тулкарм " батальоны Израиль әскерлерімен төрт атыс қаруымен қақтығысқа түсіп, Тулкармның бірнеше аймағында Израиль күштеріне бағытталған қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды іске қосты.<ref name=":16">{{Cite web|date=2023-11-16|title=Two Hezbollah Fighters Dead Following Shellings in South Lebanon|url=https://thisisbeirut.com.lb/lebanon/198958|access-date=2023-11-17|website=This is Beirut|language=en-US}}</ref> Isw Рамаллада Израильге қарсы бір демонстрация туралы хабарлады.<ref name=":16" /> АҚШ әскери кемесі Қызыл теңізде хусит дрондарын атып түсірді.<ref name=":16" /> === 16 қараша === * Беридің киббуцынан ұрланған 65 жастағы әйел Ехудит Вайсстың денесі Әл-Шифа ауруханасының жанынан табылды.<ref>{{Cite news|last=Sinmaz|first=Emine|date=2023-11-16|title=Israel says body of hostage recovered near al-Shifa hospital|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/16/israel-body-of-hostage-recovered-yehudit-weiss-al-shifa-hospital|access-date=2023-11-17|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dobkin|first=Rachel|date=2023-11-16|title=Who was Yehudit Weiss? Israeli hostage found dead near Al-Shifa Hospital|url=https://www.newsweek.com/yehudit-weiss-israeli-hostage-hamas-al-shifa-hospital-1844559|access-date=2023-11-17|website=Newsweek|language=en}}</ref> * Катаиб Хезболла Израильдегі американдық әскерлерге шабуыл жасаймын деп қорқытты.<ref name=":82" /> * Аль-Кудс бригадалары Израильге зымыран шабуылын жариялады.<ref name=":82" /> * ХАМАС Шығыс Иерусалим маңындағы Израильдің бақылау-өткізу пунктіне шабуыл жасады деп мәлімдеді.<ref name=":82" /> === 17 қараша === * Бірнеше сағат ішінде ЦАХАЛ Джениндегі "Әл-Құдс" және "әл-Ақса шейіттер бригадасының" содырларымен қақтығысқа түсті.<ref>{{Cite web|title=IRAN UPDATE, NOVEMBER 17, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-17-2023}}</ref> * Иорданиялық танктердің көп бөлігі Израиль шекарасына көшірілді.<ref>{{Citation|title=A large number of Jordanian tanks move towards the border with Israel|url=https://www.youtube.com/shorts/GMFPHdjtZ94|access-date=2023-11-18|language=en}}</ref> * Манамдағы Манам диалогында, Бахрейн, тақ мұрагері және Премьер-министр Салман бен Хамад Аль Халифа Хамастың Израильге жасаған алғашқы шабуылын көпшілік алдында айыптап, оны жасаған алғашқы араб көшбасшысы болды.<ref>Crown Prince and Prime Minister Salman bin Hamad Al Khalifa</ref> === 18 қараша === * Израильдің қорғаныс армиясы Газаның солтүстігіндегі Джабалия лагерінде мыңдаған қоныс аударған палестиналықтар тұратын аффилиирленбеген әл-Фахура мектебіне соққы берді, бұл газа Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметі бойынша 200-ден астам адамның өмірін қиды.<ref>{{Citation|title=About 200 people killed in Israeli bombing of Al Fakhoora School|url=https://www.youtube.com/shorts/XjOuKWpzqFQ|access-date=2023-11-18|language=en}}</ref> * Палестиналық содырлар туннельдерде жұмыс істейтін Израиль күштеріне қолдан жасалған жарылғыш заттарды лақтырды.<ref name=":10">{{Cite web|date=|title=IRAN UPDATE, NOVEMBER 18, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-18-2023}}</ref> * Израиль Палестина содырларымен қақтығыстар кезінде Балат босқындар лагеріне ұшқышсыз соққы берді.<ref name=":10" /> * Иорданияның Сыртқы істер министрі Айман Сафади Бахрейндегі Манамадағы Iiss-тің 19-шы жыл сайынғы диалогында Израиль агрессиясынан кейін "ешқандай Араб әскерлері Газаға жіберілмейді" деп мәлімдеді, бұл жау ретінде қабылданбауға деген ұмтылысты атап өтті.<ref>{{Citation|title=Jordan's Foreign Minister: “There’ll be no Arab troops going to Gaza”|url=https://www.youtube.com/shorts/vdbOzfk_k_U|access-date=2023-11-19|language=en}}</ref> * Израильдің қорғаныс армиясы Газа секторының оңтүстігінде адамдарға эвакуациялауға бұйрық беріп, парақшалар таратты.<ref>{{Citation|title=The Israeli military drops leaflets ordering Palestinians in the south of the Gaza strip to evacuate|url=https://www.youtube.com/shorts/omyZOI_UeDA|access-date=2023-11-19|language=en}}</ref> === 19 қараша === [[Сурет:Car_carrier_Galaxy_Leader.jpg|нобай|Galaxy Leader 2006 жылы Германияның Бремерхафен портында]] * Шала туылған 31 баланың тобы Әл-Шифа ауруханасынан Газаның оңтүстігіне эвакуацияланды.<ref>{{cite web|last1=Yee|first1=Vivian|title=Premature Babies Are Evacuated From Embattled Hospital in Gaza|url=https://www.nytimes.com/2023/11/19/world/middleeast/premature-babies-al-shifa-hospital-gaza-evacuation.html|website=The New York Times|access-date=19 November 2023}}</ref> * Ішінара Израильге тиесілі (және NYK Line жалдаған) Galaxy Leader тасымалдаушысын Қызыл теңізде хусит содырлары басып алды. Кемеде жүк болған жоқ.<ref>{{Cite web|url=https://www.nyk.com/english/news/2023/20231120_01.html|title=Seizure of Pure Car and Truck Carrier Chartered by NYK|date=20 November 2023|website=NYK Line}}</ref> * "Аль-Кудс" бригадаларының джениндік бригадасы палестиналық содырлар мен қару-жарақ өндіретін қондырғыларға қарсы рейд кезінде Израиль күштеріне бағытталған қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды іске қосты.<ref name=":11">{{Cite web|title=IRAN UPDATE, NOVEMBER 19, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-19-2023}}</ref> === 20 қараша === * Хусит телеарнасы Al Masirah Galaxy көшбасшысының түсірілімінің бейнежазбасын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/av/world-middle-east-67478428|title=Yemen's Houthi rebels release video of Red Sea cargo ship hijack|via=www.bbc.com}}</ref><ref>https://www.usnews.com/news/world/articles/2023-11-20/seized-galaxy-leader-ship-in-yemens-hodeidah-port-area-owner</ref> * "Аль-Кассам" бригадасының содырлары Тель-Авивте бір зымыран волейболын шығарды.<ref name=":12">{{Cite web|title=IRAN UPDATE, NOVEMBER 20, 2023|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-20-2023}}</ref> * Сальфит батальоны Батыс жағалаудағы Әл-Завия маңында израильдік қоныстанушылар басқарған екі азаматтық көлікке шабуыл жасағанын мәлімдеді.<ref name=":12" /> * Исламдық жиһад оның жауынгерлері Иерихон маңындағы Израиль әскерлерімен қақтығысқа түсті деп мәлімдеді.<ref name=":12" /> === 21 қараша === * Израиль үкіметі ХАМАС ұстаған 50 кепілге алынған 150 палестиналық тұтқынды айырбастау туралы келісімді мақұлдау үшін дауыс берді.<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/israel-hamas-war-live-updates-rcna126110|title=Israel-Hamas war live updates: Israeli government agrees to hostage deal|publisher=NBC News}}</ref> * Израиль үкіметі Катардың делдалдығымен Газада төрт күндік атысты тоқтату туралы келісімді мақұлдады. Нетаньяху Израильдің ХАМАСҚА қарсы соғысы атысты тоқтатқаннан кейін де жалғасатынын түсіндірді.<ref>{{Cite web|last=Rowlands|first=Ted Regencia,Lyndal|title=Israel’s government approves deal for temporary Gaza truce, captive release|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/11/22/israel-hamas-war-live-israeli-government-to-vote-on-gaza-truce-deal|access-date=2023-11-22|website=Al Jazeera|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-11-21|title=Netanyahu says Israel will continue war against Hamas after cease-fire|url=https://www.pbs.org/newshour/world/netanyahu-says-israel-will-continue-war-against-hamas-after-cease-fire|access-date=2023-11-22|website=PBS NewsHour|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Араб-Израиль қақтығыстары]] k4a6e6h5b92b8g6xb5xic45dnjmu03t 0 723026 3610613 3609069 2026-05-28T17:56:33Z Kaiyr 3134 /* Қарағанды облысы */ 3610613 wikitext text/x-wiki Ауылдық жерлер мен шағын қалаларда орналасқан колледждер тізімі.<ref>[https://www.vipusknik.kz/kz/institutions/colleges Қазақстанның барлық колледждері]</ref> == Абай облысы == # Д. Қалматаев атындағы мемлекеттік жоғарғы медицина колледжі # М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледж # М. Төлебаев атындағы музыка училищесі # Р. Байсейітов атындағы Семей қаржы-экономикалық колледжі # Бизнес және сервис колледжі # Политехникалық колледж # Құрылыс колледжі # Индустрия-технология колледжі # Геодезия және картография жоғары колледжі # Көлік колледжі # [[IT және жаңа технологиялар жоғары колледжі]] # Электротехника колледжі # [[Семей геологиялық барлау колледжі|Геологиялық барлау колледжі]] # Абай колледжі (Қарауыл а.) # Ақсуат колледжі (Ақсуат а.) # Аягөз қаласының политехникалық колледжі (Аягөз қ.) # Бесқарағай колледжі (Бесқарағай а.) # Бородулиха колледжі (Бородулиха а.) # №1 Жарма колледжі (Жарма ауданы, Шуақ а.) # Жарма технологиялық колледжі (Жарма ауданы, Шар қ.) # Үржар колледжі (Үржар ауданы, Таскескен а.) == Ақмола облысы == # Аграрлық-индустриялық колледжі (Атбасар қ.) # Агротехникалық колледжі (Ақкөл қ.) # Агротехникалық колледжі (Аршалы к.) # Агротехникалық колледжі (Астраханка а.) # Агротехникалық колледжі (Егіндікөл а.) # Агротехникалық колледжі (Ерейментау қ.) # Агротехникалық колледжі (Есіл қ.) # Агротехникалық колледжі (Целиноград ауданы, Жаңаесіл а.) # Агротехникалық колледжі (Сандықтау ауданы, Каменка а.) # Агротехникалық колледжі (Қорғалжын а.) # Ауылшаруашылық колледжі (Бурабай ауданы, Қатаркөл а.) # Бөгенбай батыр атындағы облыстық олимпиадалық резервтің мамандандырылған мектеп-интернат-колледжі (Степногорск қ.) # Жоғары агротехникалық колледжі (Зеренді ауданы, Шағалалы а.) # Жоғары орман шаруашылығы, экология және туризм колледжі (Щучинск қ.) # Жоғары педагогикалық колледжі (Щучинск қ.) # Жоғары техникалық колледжі (Щучинск қ.) # Колледж-мектеп-интернаты (Шортанды ауданы, Бозайғыр а.) # Көпсалалы инновациялық колледжі (Көкшетау қаласы, Красный Яр а.) # Степногорск қаласының жоғары колледжі (Степногорск қ.) # Тау-кен техникалық колледжі (Степногорск қ.) # Ш. Уәлиханов атындағы әскери колледжі (Щучинск қ.) ;Жекеменшік колледж * «Мақсат» колледжі (Степногорск қ.) == Ақтөбе облысы == # Алға индустриялық-техникалық колледжі (Алға қ.) # Әйтеке би көпсалалы колледжі (Жүргенов а.) # Бадамша агротехникалық колледжі (Бадамша а.) # Байғанин техникалық колледжі (Қарауылкелді а.) # Ембі қызмет көрсету саласындағы колледжі (Мұғалжар ауданы, Ембі қ.) # Жайсаң көпсалалы колледжі (Мәртөк ауданы, Жайсаң а.) # Қандыағаш өнеркәсіптік-экономикалық колледжі (Қандыағаш қ.) # Қобда көпсалалы колледжі (Қобда а.) # Ойыл аграрлық колледжі (Ойыл а.) # Хромтау тау-кен техникалық жоғары колледжі (Хромтау қ.) # Шалқар аграрлық-техникалық колледжі (Шалқар қ.) ; Жекеменшік колледждер # Ақтөбе медресе колледжі (Алға ауданы, Бестамақ а.) # Мұғалжар гуманитарлық-техникалық колледжі (Қандыағаш қ.) == Алматы облысы == # Бақанас аграрлы-индустриялық колледжі (Бақанас а.) # Есік гуманитарлық-экономикалық колледжі (Есік қ.) # Жамбыл атындағы Ұзынағаш кәсіптік колледжі (Ұзынағаш а.) # Жауғашты ауылындағы кәсіптік-техникалық колледжі (Іле ауданы, Жауғашты а.) # Заречный ауылының көпсалалы колледжі (Қонаев қаласы, Заречное а.) # Кәсіптік оқудағы көпсалалы колледжі (Қарасай ауданы, Шамалған а.) # Көлсай кәсіптік-техникалық колледжі (Кеген ауданы, Жалаңаш а.) # Қаракемер кәсіптік колледжі (Еңбекшіқазақ ауданы, Қаракемер а.) # Қаскелең мәдениет колледжі (Қаскелең қ.) # С. Жандосов атындағы Қаскелең кәсіптік-техникалық колледжі (Қаскелең қ.) # Сарыжаз кәсіптік-техникалық колледжі (Райымбек ауданы, Ақбейіт а.) # Талғар агробизнес және менеджмент колледжі (Талғар қ.) # Талғар жоғары медициналық колледжі (Талғар қ.) # Талғар политехникалық колледжі (Талғар қ.) # Үшқоңыр су шаруашылығы колледжі (Қарасай ауданы, Шамалған а.) # Шелек политехникалық колледжі (Еңбекшіқазақ ауданы, Шелек а.) # Шонжы политехникалық колледжі (Шонжы а.) == Атырау облысы == # Атырау жоғары медициналық колледжі # С. Мұқашев атындағы Атырау политехникалық жоғары колледжі # Атырау көлік және коммуникация колледжі # Атырау сервис колледжі # Атырау энергетика және құрылыс колледжі # Атырау индустриалды колледжі # «Д. Нұрпейісова атындағы халықтық музыка академиясы» Атырау музыка колледжі # О. Көшеков атындағы Атырау аграрлы-техникалық колледжі # Қ. Дүтбаева атындағы Атырау гуманитарлық колледжі # С. Өтебаев атындағы Жылыой мұнай және газ технологиялық колледжі (Құлсары қ.) # Индер көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі (Индербор к.) # Құрманғазы аграрлы-техникалық колледжі (Құрманғазы а.) # Қызылқоға аграрлы-техникалық колледжі (Қызылқоға ауданы, Сағыз а.) # Мақат мұнай және газ технологиялық колледжі (Мақат ауданы, Доссор к.) # Махамбет көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі (Махамбет ауданы, Сарайшық а.) ;Жекеменшік колледж * Т. Байсырымов атындағы Құлсары гуманитарлық-техникалық колледжі (Құлсары қ.) == Батыс Қазақстан облысы == # Ж. Досмұхамедов атындағы жоғары педагогикалық колледжі # Құрманғазы атындағы саз колледжі # Орал ақпараттық технологиялар колледжі # Орал политехникалық колледжі # Жоғары аграрлық-техникалық колледжі # А. Иманов атындағы жол-көлік колледжі # Сервис және жаңа технологиялар колледжі # Батыс Қазақстан индустриалды колледжі # «Сервис» Орал технологиялық колледжі # Ақжайық аграрлық техникалық колледжі (Чапаев а.) # Ақсай техникалық колледжі (Ақсай қ.) # Бәйтерек колледжі (Бәйтерек ауданы, Калининское а.) # Бөкей ордасы колледжі (Сайқын а.) # Бөрлі колледжі (Бөрлі а.) # Жалпақтал аграрлық және салалық технологиялар колледжі (Казталов ауданы, Жалпақтал а.) # Жаңақала колледжі (Жаңақала а.) # Қаратөбе колледжі (Қаратөбе а.) # М.Б. Ықсанов атындағы Жәнібек колледжі (Жәнібек а.) # Рубёжка колледжі (Бәйтерек ауданы, Рубёжинское а.) # Сырым колледжі (Жымпиты а.) # Тасқала колледжі (Тасқала а.) # Теректі колледжі (Теректі ауданы, Подстёпное а.) # Шыңғырлау колледжі (Шыңғырлау а.) == Жамбыл облысы == # №2 Қаратау колледжі (Қаратау қ.) # №3 Байзақ колледжі (Сарыкемер а.) # №5 Жаңатас колледжі (Жаңатас қ.) # №7 Бетқайнар колледжі (Қордай ауданы, Бетқайнар а.) # №8 Мойынқұм колледжі (Мойынқұм а.) # №9 Меркі колледжі (Меркі ауданы, Сарымолдаев а.) # №10 Шу колледжі (Шу ауданы, Шу қ.) # №11 Сарысу колледжі (Сарысу ауданы, Ұйым а.) # №14 Талас колледжі (Талас ауданы, Ақкөл а.) # №16 Жуалы колледжі (Жуалы ауданы, Ақбастау а.) # №17 Жамбыл колледжі (Жамбыл ауданы, Өрнек а.) # №18 Ақыртөбе колледжі (Т. Рысқұлов ауданы, Ақыртөбе а.) # Жаңатас көпсалалы колледжі (Жаңатас қ.) # Қаратау құрылыс-техникалық колледжі (Қаратау қ.) # Қордай ауылшаруашылық колледжі (Қордай ауданы, Ноғайбай а.) # Құлан агротехникалық жоғары колледжі (Құлан а.) ; Жекеменшік колледж * Қаратау технология, білім және бизнес колледжі (Қаратау қ.) == Жетісу облысы == # [[Авиценна атындағы медициналық колледжі]] (Талдықорған қ.) # Ақсу агротехникалық колледжі (Жансүгіров а.) # Алакөл көпсалалы колледжі (Үшарал қ.) # Бастөбе сервистік-техникалық колледжі (Қаратал ауданы, Бастөбе а.) # [[Zhansugurov College]] (Талдықорған қ.) # Жаркент жоғары педагогикалық колледжі (Жаркент қ.) # Жаркент көпсалалы колледжі (Жаркент қ.) # Көксу ауылшаруашылық колледжі (Ескелді ауданы, Жастар а.) # Көксу политехникалық колледжі (Көксу ауданы, Көксу ст.) # Қапал кәсіптік-техникалық колледжі (Ақсу ауданы, Қапал а.) # Сарқан көпсалалы колледжі (Сарқан қ.) # Сарқан политехникалық колледжі (Сарқан қ.) # [[Текелі кәсіптік колледжі]] (Текелі қ.) # Тоқжайлау көпсалалы колледжі (Алакөл ауданы, Тоқжайлау а.) # Үштөбе қаласының гуманитарлық колледжі (Үштөбе қ.) # [[Талдықорған жоғары политехникалық колледжі]] (Талдықорған қ.) # [[Талдықорған агро-техникалық колледжі|Талдықорған агро-технологиялық колледжі]] (Талдықорған қ.) == Қарағанды облысы == {{main|Қарағанды облысы колледждері}} # А. Құнанбаев атындағы Саран жоғары гуманитарлық техникалық колледжі (Саран қ.) # Абай көпсалалы колледжі (Абай ауданы, Агрогородок а.) # Б. Әбдікәрімов атындағы Нұра көпсалалы колледжі (Нұра к.) # Бұқар жырау агротехникалық колледжі (Бұқар жырау ауданы, Мұстафин к.) # М. Әдекенов атындағы Қарқаралы ауылшаруашылық колледжі (Қарқаралы қ.) # Осакаров ауданының мектеп-интернат-колледжі (Осакаров ауданы, Есіл а.) # Шахтинск тау-кен индустриалдық колледжі (Шахтинск қ.) # Шет агротехникалық колледжі (Ақсу-Аюлы а.) == Қостанай облысы == # Арқалық медициналық колледжі (Арқалық қ.) # Арқалық политехникалық колледжі (Арқалық қ.) # Әулиекөл ауыл шаруашылығы колледжі (Әулиекөл а.) # Денисов кәсіптік-техникалық колледжі (Денисовка а.) # Жітіқара политехникалық колледжі (Жітіқара қ.) # К. Дөненбаева атындағы кәсіптік-техникалық колледж (Боровской а.) # Қазақстан агротехникалық колледжі (Қарабалық к.) # Қазтұтынуодағы Арқалық көпсалалы колледжі (Арқалық қ.) # Қарасу ауыл шаруашылығы колледжі (Қарасу а.) # Қостанай ауыл шаруашылығы колледжі (Тобыл қ.) # Лисаковск техникалық колледжі (Лисаковск қ.) # Н. Құлжанова атындағы Торғай гуманитарлық колледжі (Арқалық қ.) # Науырзым ауыл шаруашылығы колледжі (Қарамеңді а.) # Сарыкөл агробизнес және құқық колледжі (Сарыкөл к.) # Тобыл кәсіптік-техникалық колледжі (Б. Майлин ауданы, Тобыл к.) # Торғай аграрлық-техникалық колледжі (Арқалық қ.) # Фёдоров ауыл шаруашылығы колледжі (Фёдоров ауданы, Жаркөл а.) == Қызылорда облысы == # Арал индустриалды-техникалық колледжі (Арал қ.) # Арал көпсалалы колледжі (Арал қ.) # Жалағаш индустриалды-аграрлық колледжі (Жалағаш к.) # Жаңақорған аграрлы-техникалық колледжі (Жаңақорған к.) # Қазалы аграрлы-техникалық колледжі (Қазалы ауданы, Қазалы қ.) # Қазалы көлік-техникалық жоғары колледжі (Әйтеке би к.) # Қармақшы аграрлы-техникалық колледжі (Жосалы к.) # Сырдария аграрлы-техникалық колледжі (Тереңөзек к.) # Шиелі индустриалды-аграрлық колледжі (Шиелі к.) ;Жекеменшік колледж * Қазалы гуманитарлық-техникалық колледжі (Әйтеке би к.) == Маңғыстау облысы == # Маңғыстау облыстық жоғары медициналық колледжі (Жаңаөзен қ.) # Мұрын жырау Сеңгірбекұлы атындағы Маңғыстау жоғары педагогикалық колледжі (Ақтау қ.) # Х. Өзбекғалиев атындағы Маңғыстау жоғары политехникалық колледжі (Ақтау қ.) # Н. Бекбосынов атындағы Маңғыстау энергетикалық колледжі (Ақтау қ.) # О. Тұрмағанбетұлы атындағы Маңғыстау индустриалды техникалық колледжі (Жаңаөзен қ.) # Маңғыстау туризм колледжі (Ақтау қ.) # Маңғыстау өнер колледжі (Ақтау қ.) # Ақтау технологиялық қызмет көрсету колледжі (Ақтау қ.) # Мамандандырылған техникалық колледж (Ақтау қ.) # Жаңаөзен қызмет көрсету және жаңа технологиялар колледжі (Жаңаөзен қ.) # Бейнеу гуманитарлық колледжі (Бейнеу а.) # Бейнеу политехникалық колледжі (Бейнеу а.) # Қарақия кәсіптік колледжі (Құрық а.) # Маңғыстау техникалық колледжі (Шетпе а.) # Түпқараған гуманитарлық-кәсіптік колледжі (Түпқараған ауданы, Баутино а.) == Павлодар облысы == # Аққулы ауданының аграрлық-техникалық колледжі (Аққулы а.) # Ақтоғай аграрлық-техникалық колледжі (Ақтоғай ауданы, Қожамжар а.) # Баянауыл көпсалалы колледжі (Баянауыл а.) # Железин аграрлы-техникалық колледжі (Железинка а.) # Ертіс аграрлық-техникалық колледжі (Ертіс а.) # Ertis жоғары инновациялық-аграрлық колледжі (Павлодар ауданы, Кемеңгер а.) # Май аграрлық-техникалық колледжі (Көктөбе а.) # Тереңкөл ауданының аграрлық-техникалық колледжі (Тереңкөл а.) # Успен аграрлық-техникалық колледжі (Успенка а.) # Шарбақты аграрлық-техникалық колледжі (Шарбақты а.) ;Жекеменшік колледждер * Әбу Бәкір Сыддық медресе колледжі (Павлодар қаласы, Павлодарское а.) == Солтүстік Қазақстан облысы == # Солтүстік Қазақстан жоғары медицина колледжі # Жоғары құрылыс-экономикалық колледжі # М. Жұмабаев атындағы жоғары колледж # Солтүстік Қазақстан кәсіптік-педагогикалық колледжі # И. Даутов атындағы Петропавл қаласының қызмет көрсету саласы колледжі # Петропавл кәсіптік колледжі # Б. Әшімов атындағы Петропавл машина жасау және көлік колледжі # Айыртау ауданының Саумалкөл а. агротехникалық колледжі (Саумалкөл а.) # Аққайың ауданының аграрлық колледжі (Аққайың ауданы, Қиялы а.) # Кәсіптік даярлау және қызмет көрсету колледжі (Булаев қ.) # Ленинград ауыл шаруашылық колледжі (Ақжар ауданы, Ленинградское а.) # Новоишимка аграрлы-техникалық колледжі (Ғ. Мүсірепов ауданы, Новоишим а.) # Петровка аграрлы-техникалық колледжі (Есіл ауданы, Петровка а.) # Ж. Қизатов атындағы жоғары ауыл шаруашылығы колледжі (Есіл ауданы, Покровка а.) # Тайынша агробизнес колледжі (Тайынша қ.) # Тимирязев аграрлы-техникалық колледжі (Тимирязево а.) # Уәлиханов ауыл шаруашылық колледжі (Кішкенекөл а.) ; Жекеменшік колледж * Бескөл мектеп-колледжі (Бескөл а.) * «Зейнеп» жоғары көпсалалы колледжі (Айыртау ауданы, Лобаново а.) == Түркістан облысы == # №1 колледж (Созақ ауданы, Созақ а.) # №7 колледж (Кентау қ.) # №8 колледж (Леңгір қ.) # №11 колледж (Қазығұрт а.) # №12 колледж (Сарыағаш қ.) # №13 колледж (Келес ауданы, Абай а.) # №14 колледж (Мақтаарал ауданы, Атакент к.) # №15 колледж (Жетісай ауданы, Асықата к.) # №16 колледж (Шардара қ.) # №17 колледж (Арыс қ.) # №18 колледж (Ордабасы ауданы, Шұбар а.) # №19 колледж (Шаян а.) # №24 колледж (Созақ ауданы, Таукент к.) # Арнаулы кәсіптік колледжі (Кентау қ.) # Ғ. Мұратбаев атындағы Жетісай гуманитарлық-техникалық колледжі (Жетісай қ.) # Д. Қонаев атындағы аграрлық-техникалық колледжі (Сайрам ауданы, Қарабұлақ а.) # Д. Құрманбеков атындағы №20 колледж (Шәуілдір а.) # Жетісай жоғары медицина колледжі (Жетісай қ.) # Кәсіптік оқудағы көпсалалы колледжі (Сауран ауданы, Ескі Иқан а.) # Кентау көпсалалы колледжі (Кентау қ.) # Қапланбек жоғары аграрлық-техникалық колледжі (Сарыағаш қ.) # Мақтаарал аграрлық колледжі (Мақтаарал ауданы, Өркениет а.) # Түлкібас агробизнес және саяхат колледжі (Рысқұлов а.) # Түркістан көпсалалы-техникалық колледжі (Төле би ауданы, Көксәйек а.) ; Жекеменшік колледждер # А. Исмаилов атындағы кәсіптік колледжі (Ақсукент а.) # «Арыстанбаб» жоғары колледжі (Сарыағаш қ.) # Кентау гуманитарлық-техникалық колледжі (Кентау қ.) # Қазақ-неміс политехникалық колледжі (Кентау қ.) # Мырзакент көпсалалы колледжі (Мырзакент к.) # Оңтүстік Қазақстан индустриялды-инновациялық колледжі (Ақсукент а.) == Ұлытау облысы == # Ғ. Жарылғапов атындағы аграрлық колледжі (Жаңаарқа к.) # Қаражал тау-кен техникалық колледжі (Қаражал қ.) # Қарсақпай агротехникалық колледжі (Ұлытау ауданы, Қарсақпай к.) # Сәтбаев индустриалдық колледжі (Сәтбаев қ.) == Шығыс Қазақстан облысы == # Өскемен жоғары медицина колледжі # Өскемен жоғары политехникалық колледжі # Халық әртістері Ағайынды Абдуллиндер атындағы Шығыс Қазақстан өнер училищесі # Абай атындағы Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжі # Өскемен көпсалалы технология колледжі # Өскемен құрылыс колледжі # Өскемен қызмет көрсету саласы колледжі # Алтай қаласының технология колледжі (Алтай қ.) # Алтай ауданының ауылшаруашылығы колледжі (Алтай ауданы, Чапаев а.) # Серебрянск технология колледжі (Алтай ауданы, Серебрянск қ.) # №1 Өскемен колледжі (Глубокое ауданы, Бобровка а.) # Глубокое аграрлық колледжі (Глубокое ауданы, Белоусовка к.) # Глубокое техникалық колледжі (Глубокое ауданы, Верхнеберёзовка к.) # Зайсан технология колледжі (Зайсан қ.) # Катонқарағай аграрлық-техникалық колледжі (Үлкен Нарын а.) # Марқакөл ауылының мектеп-интернат-колледжі (Күршім ауданы, Марқакөл а.) # Риддер колледжі (Риддер қ.) # Риддер көпсалалы колледжі (Риддер қ.) # Самар аграрлық-техникалық колледжі (Самар а.) # Шығыс Қазақстан ауыл шаруашылық колледжі (Ұлан ауданы, Саратовка а.) # Шемонаиха колледжі (Шемонаиха қ.) # №1 Шемонаиха колледжі (Шемонаиха ауданы, Половинка а.) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] 8gvnvhdr3ymiewjatm6l89eatacz2ch 0 741531 3610876 3606455 2026-05-29T10:59:21Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушы елдер */ 3610876 wikitext text/x-wiki {{otheruses4|Eurovision ән байқауының 2026 жылғы шығарылымы|Junior Eurovision ән байқауының 2026 жылғы шығарылымы|Junior Eurovision ән байқауы 2026}} {{Ән байқауы | Атауы = Eurovision ән байқауы | Жыл = 2026 | Ұран = ''United by Music''<ref name="Slogan">{{Cite web |url=https://eurovision.tv/story/united-by-music-permanent-slogan |title='United By Music' chosen as permanent Eurovision slogan |work=Eurovision.tv |publisher=[[Еуропалық хабар тарату одағы]] (ЕХТО) |date=2023-11-14 |access-date=2023-11-14}}</ref><br />(«Музыкамен біріккен») | Логотип = Eurovision Song Contest 2026.jpg | Логотип өлшемі = | 1-жартылай финал = 12 мамыр 2026 | 2-жартылай финал = 14 мамыр 2026 | Финал = 16 мамыр 2026 | Өткізілу орны = {{Ту|Аустрия}} «[[Винер-Штадтхалле]]», [[Вена]], [[Аустрия]] | Жүргізушілер = | Режиссёр = | Супервайзер = {{Ту|Германия}} Михаэль Крён | Продюсер = Герт Карк | Телерадио хабарын таратушы = [[Сурет:ORF logo.svg|35px]] [[Österreichischer Rundfunk]] | Жеңген ән = | Дауыс беру = Әр елдің кәсіби қазылар алқасы 10 әнге 12, 10, 8–1 ұпайдан тұратын топтаманы береді. Дүние жүзіндегі көрермендер 20 әнге дауыс бере алады және олардың дауыстары пропорционалды түрде бөлінеді. Қазылар алқасының және көрермендердің дауыстары барлық дауыстардың 50% құрайды. | Қатысушылар саны = 35 | Финалистер саны = | Дебют = | Қайтып келгендер = {{ESC|Болгария}}<br />{{ESC|Молдова}}<br />{{ESC|Румыния}} | Қайтып келмегендер = {{ESC|Ирландия}}<br />{{ESC|Исландия}}<br />{{ESC|Испания}}<br />{{ESC|Нидерланд}}<br />{{ESC|Словения}} | Дисквалификация = | Карта = ESC 2026 Map.svg | Түс1 = #580448 | Белгі1 = Қатысуын растаған елдер | Түс2 = #a2a397 | Белгі2 = Бұрын қатысқан, бірақ 2026 жылы қатыспайтын елдер | Ортаққор = Eurovision Song Contest 2026 }} '''Eurovision ән байқауы 2026''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest 2026}}, {{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson 2026}}, {{lang-de|Eurovision Liedwettbewerb 2026}}) — жыл сайын өткізілетін [[Eurovision ән байқауы]]ның өткізілуі жоспарланған 70-шығарылымы. Байқау [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласындағы [[Винер-Штадтхалле]] стадионында 2026 жылғы 12–16 мамырда өтпек. Eurovision ән байқауының 2026 жылғы шығарылымын ұйымдастырушы [[Еуропалық хабар тарату одағы]] (ЕХТО) және [[Österreichischer Rundfunk]] (ORF) телекомпаниясы болады.<ref name=":pressconference">{{Cite web |date=18 May 2025 |title=Eurovision 2025 winner's press conference with JJ |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2025-winners-press-conference-jj |access-date=18 May 2025 |work=Eurovision.tv |publisher=[[Еуропалық хабар тарату одағы]] (ЕХТО)}}</ref><ref name=":preparations">{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=18 May 2025 |title=Austria: ORF Commences Eurovision 2026 Work & Special Programming Celebrating JJ's Victory Announced |url=https://eurovoix.com/2025/05/18/eurovision-2026-orf-commences-work/ |access-date=18 May 2025 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> Байқаудың жартылай финалдары мен финал 2026 жылғы мамырда өткізілуі жоспарланған. == Өткізілу орны == Алдыңғы жылы өткен [[Eurovision ән байқауы 2025|Eurovision 2025]] ән байқауындағы «[[Wasted Love]]» әнімен [[Йоханнес Пич|JJ]] жеңісінен кейін 2026 жылғы Eurovision ән байқауы [[Аустрия]]да өтетін болды. Eurovision ән байқауы Венада үшінші рет өтпек; өткен екеуі [[Eurovision ән байқауы 1967|1967 жылы]] және [[Eurovision ән байқауы 2015|2015]] жылдары өткен болатын. Таңдалған арена — 2015 жылғы шығарылым өткізген, 16 152 адам сыйдыратын [[Винер-Штадтхалле]]. Байқау астанада 2018 жылғы байқаудан бері бірінші рет өтпек.<ref name="esc-location-202508202">{{cite web |date=2025-08-20 |title=Eurovision 2026: Vienna is our Host City for the 70th |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2026-vienna-host-city-70th |access-date=20 August 2025 |work=Eurovision.tv |publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU) |language=en |location=Geneva}} {{Wayback|url=https://archive.ph/boTtx |date=2025-08-20}}</ref> === Іріктеу === {{ПозКарта+ |Аустрия |float=left |width=320 |caption=Өткізуші Вена қаласы (көк түспен), шорт-листке енген қалалар (жасыл түспен), іріктеу байқауына өтінім берген қалалар (қызыл түспен) және қызығушылық танытқан, бірақ ақырында өтінім бермеген басқа қалалар мен елді мекендер (сұр түспен) |places= {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.076 |long=15.421 |label=[[Грац]] |position=bottom |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.268 |long=11.393 |label=[[Иннсбрук]] |position=right |mark=Red pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=48.239 |long=14.192 |label=[[Вельс]] & [[Линц]] |position=left |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.283 |long=16.200 |label=[[Оберварт]] |position=left |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=48.200 |long=15.616 |label=[[Санкт-Пёльтен]] |position=bottom |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=48.208 |long=16.372 |label=[[Вена]] |position=top |mark=Red pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.967 |long=16.400 |label=[[Эбрайхсдорф]] |position=bottom |mark=Gray pog.svg}} }} '''Белгілер:'''<br /> {{Color box|#CEDFF2|†|border=darkgray}} Өткізуші қала {{Color box|#F2E0CE|^|border=darkgray}} Жеребеге өтінім берген {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Қала ! scope="col" | Өткізілу орны ! scope="col" | Жазбалар ! scope="col" | {{Tooltip|Дер.|Дереккөздер}} |- ! [[Эбрайхсдорф]] | ''Уақытша арена'' | Ұсынылған орын 20 000 адам сыйдыратын уақытша арена еді. 30 000 адам сыйдыратын басқа арена жасалмақ болды, алайда қала 15 маусымда іріктеуден шығып кетті. | <ref name="Ebreichsdorf">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/05/26/eurovision-2026-comer-city-presents-proposal-to-host-eurovision/ |title=Eurovision 2026: Ebreichsdorf's 'Comer City' Presents Proposal to Host Eurovision |date=2025-05-26 |language=en |accessdate=2025-05-27 |work=Eurovoix.com |first=Anthony |last=Granger}}</ref><ref name="NoEbreichsdorf">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/06/15/eurovision-2026-ebreichsdorf-comer-city-withdraws-from-bidding-process/ |title=Eurovision 2026: Ebreichsdorf's 'Comer City' Withdraws From Bidding Process |language=en |date=2025-06-15 |first=Anthony |last=Granger |publisher=Eurovoix}}</ref> |- ! rowspan=2| [[Грац]] | [[Stadthalle Graz]] | rowspan=2| Жеребеден 27 маусымда шықты | rowspan=2| <ref name="KL">{{Cite web |date=2025-05-18 |title="Perfekte Location": Klaus Leutgeb will ESC 2026 an den Schwarzlsee holen |url=https://www.kleinezeitung.at/steiermark/graz/19700155/klaus-leutgeb-will-esc-2026-an-den-schwarzlsee-holen |accessdate=2025-05-18 |publisher=[[Kleine Zeitung]] |language=de}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |date=2025-06-27 |title=Eurovision 2026: Graz Will Not Bid to Host |url=https://eurovoix.com/2025/06/27/eurovision-2026-graz-will-not-bid-to-host/ |language=en |accessdate=2025-06-27 |publisher=Eurovoix}}</ref> |- | Schwarzl Freizeitzentrum |- style="background:#F2E0CE" ! scope="row" style="background:#F2E0CE" |[[Иннсбрук]]{{spaces}}^ | [[Olympiahalle]] | [[1964 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1964 жылғы]] және [[1976 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1976 жылғы]] Қысқы Олимпиада ойындарының [[мәнерлеп сырғанау]] мен [[шайбалы хоккей]] іс-шараларын өткізді. | <ref>{{cite web |last=Granger |first=Anthony |title=Eurovision 2026: Innsbruck City Council Approves Bid to Host |url=https://eurovoix.com/2025/06/11/eurovision-2026-innsbruck-city-council-approves-bid/ |language=en |publisher=Eurovoix |date=2025-06-11 |accessdate=2025-06-11}}</ref> |- ! [[Оберварт]] | Messe Oberwart | Жеребеден 21 маусымда шықты. | <ref name=":3">{{Cite web|date=2025-05-18 |title=Oberwart will ESC-Austragungsort werden |url=https://burgenland.orf.at/stories/3305824/ |accessdate=2025-05-18 |work=Burgenland.ORF.at |publisher=ORF |language=de}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |author=Rachbauer, Stefanie; Kroisleitner, Oona |title=Oberwart bewirbt sich doch nicht für den Song Contest 2026 |url=https://www.derstandard.at/story/3000000274784/oberwart-bewirbt-sich-doch-nicht-fuer-den-song-contest-2026 |accessdate=2025-06-21 |publisher=Der Standard |language=de}}</ref> |- style="background:#CEDFF2" ! scope="row" style="background:#CEDFF2" |[[Вена]]{{spaces}}† | [[Винер-Штадтхалле|Wiener Stadthalle]] | [[Eurovision ән байқауы 2015|2015 жылғы байқау]]ды өткізді. | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-06-03 |title=Eurovision 2026: Vienna Actively Bidding to Host For a Third Time |url=https://eurovoix.com/2025/06/03/eurovision-2026-vienna-actively-bidding-to-host-for-a-third-time/ |accessdate=2025-06-12 |publisher=Eurovoix |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jambylinfo.kz/zhanalyqtar/evrovidenie-2026-venada-tedi |title="Евровидение-2026" Венада өтеді |language=kk |last=Сәдуақас |first=Айсұлу |work=jambylinfo.kz |date=2025-08-20 |accessdate=2025-08-20}}</ref> |- ! scope="row" | {{nowrap|[[Вельс]] және [[Линц]]}} | Messe Wels | Жеребеге бірге қатысты, Вельс байқаудың басты қаласы болмақ болған. Орында жоспар бойынша 2026 жылғы наурызда бітетін құрылыс жүрді. Жеребеден 1 шілдеде шықты. | <ref>{{Cite web |date=2025-06-04 |title=ESC: Wels und Linz offiziell angemeldet |url=https://ooe.orf.at/stories/3308305/ |accessdate=2025-06-12 |work=ooe.ORF.at |language=de}}</ref><ref name=":9">{{Cite web |title=Keine Bewerbung Oberösterreichs für den Eurovision Song Contest 2026 |language=de |url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20250701_OTS0170/keine-bewerbung-oberoesterreichs-fuer-den-eurovision-song-contest-2026 |accessdate=2025-07-01 |work=OTS.at}}</ref> |- |} == Қатысушы елдер == Eurovision ән байқауына қатысу құқығына ие болу үшін Eurovision жүйесі арқылы байқауды қабылдауға және оны бүкіл ел бойынша тікелей таратуға қабілетті [[Еуропалық хабар тарату одағы]]ның (ЕХТО) белсенді мүшесі болып табылатын ұлттық телерадио хабарын таратушысы қажет. ЕХТО барлық белсенді мүшелерін байқауға қатысуға шақырады. «Үлкен бестікке» кіретін елдер мен қабылдаушы ел Аустрия байқаудың финалына автоматты түрде өтеді деп, ал қалған барлық елдер екі жартылай финалдың біріне орналасады деп күтілуде. 2025 жылғы желтоқсанындағы жағдай бойынша келесі елдер Eurovision 2026 ән байқауына қатысуға ниетті екенін мәлімдеді: {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" |+ Eurovision 2026 ән байқауының қатысушылары ! scope="col" | Ел ! scope="col" | Телерадио<br />хабарын<br />таратушысы ! scope="col" | Әртісі ! scope="col" | Әні ! scope="col" | Тілі ! scope="col" | Ән<br />авторлары ! scope="col" | {{Tooltip|Дер.|Дереккөздер}} |- ! scope="row" | {{ESC|Албания}} | [[Radio Televizioni Shqiptar|RTSH]] | [[Алис (әнші)|Алис]] | «Nân» | [[Албан тілі|албан]] | {{hlist|Алис Каллачи|Десара Джини|Эрет Барбуллуши}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-12-21 |title=Alis will represent Albania at Vienna 2026 |url=https://www.eurovision.com/stories/alis-albania-vienna-2026/ |accessdate=2025-12-21 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Армения}} | [[Армения 1|AMPTV]] | [[Симон Ованнисян]] | «Paloma Rumba» | [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | {{hlist|Давид Церунян|Ева Восканян|Лилит Навасардян|Роза Костандян}} | style="text-align:center;" |<ref name="esc2026 partecipants">{{cite web |date=2025-12-15 |title=35 broadcasters to compete at 70th Eurovision Song Contest in Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/35-broadcasters-70th-eurovision-song-contest-vienna/ |accessdate=2025-12-15 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Аустралия}} | [[Special Broadcasting Service|SBS]] | [[Дельта Гудрем]] | «Eclipse» | ағылшын | {{hlist|Дельта Гудрем|Феррас Алькаиси|Йонас Мирин|Майкл Фаткин}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Dale |date=2025-09-03 |title=Australia confirmed to compete at Eurovision 2026 |url=https://www.aussievision.net/post/australia-confirmed-to-compete-at-eurovision-2026 |access-date=2025-09-03 |website=Aussievision |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ignatiuk |first=Szymon |date=2025-09-03 |title=Australia potwierdza udział w Eurowizji 2026! |url=https://escspot.pl/2025/09/03/australia-potwierdza-udzial-w-eurowizji-2026/ |access-date=2025-09-03 |website=ESCSpot |language=pl}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Аустрия}} | [[Österreichischer Rundfunk|ORF]] | [[Cosmó]] | «Tanzschein» | [[Неміс тілі|неміс]] | {{hlist|[[Cosmó|Бенжамин Гедеон]]|Элиас Стейскал|Элла Штерн}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Heap |first=Steven |date=18 May 2025 |title=Austria: ORF Confirms Internal Selection for Eurovision 2026 |url=https://eurovoix.com/2025/05/18/orf-confirms-internal-selection-for-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604002130/https://eurovoix.com/2025/05/18/orf-confirms-internal-selection-for-2026/ |archive-date=4 маусым 2025 |access-date=19 мамыр 2025 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Әзербайжан}} | [[İctimai Television|İTV]] | [[Jiva]] | «Just Go» | ағылшын, [[Әзербайжан тілі|әзербайжан]] | Фуад Жавадов | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Hajizade |first=Aysel |date=2025-08-06 |title=Azərbaycanı “Avroviziya”da “Səs Azərbaycan”ın qalibi təmsil edəcək? Açiqlama |url=https://azxeber.com/az/azerbaycani-avroviziyada-ses-azerbaycanin-qalibi-temsil-edecek-aiqlama/maqazin/ |access-date=2025-08-12 |website=Azxeber |language=az |quote=O, Azərbaycanın "Avroviziyada” iştirak etməyəcəyi haqda yayılan məlumatların əsassız olduğunu bildirib. }}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Бельгия}} | [[RTBF]] | [[Essyla]] | «Dancing on the Ice» | ағылшын | {{hlist|[[Essyla|Эллис Ван Эсбек]]|Барбара Петитжан|Эмиль Стенгеле|Николас д'Авель}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Delpierre |first=Alisson |title=Eurovision : la RTBF a tranché et elle participera |url=https://www.rtbf.be/article/eurovision-la-rtbf-a-tranche-et-elle-participera-11643154 |access-date=2025-12-05 |website= |publisher=RTBF |language=fr}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Болгария}} | [[Болгария ұлттық телевидениесі|BNT]] | [[Дара (әнші)|Дара]] | «[[Bangaranga]]» | ағылшын | {{hlist|Анн Джудит Вик|Кристиан Таркеа|[[Дара (әнші)|Дарина Йотова]]|[[Димитрис Контопулос]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-10-31 |title=България се завръща на „Евровизия“ |url=https://bnt.bg/news/balgariya-se-zavrashta-na-evroviziya-343372news.html |access-date=2025-10-31 |publisher=[[Болгария ұлттық телевидениесі|BNT]] |language=bg}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Германия}} | [[Südwestrundfunk|SWR]]{{efn|Германияның [[ARD]] қоғамдық хабар тарату консорциумы атынан<ref name="SWR">{{Cite web |date=27 January 2025 |title=SWR übernimmt 2026 Federführung für Eurovision Song Contest |url=https://www.eurovision.de/news/SWR-uebernimmt-Federfuehrung-fuer-Eurovision-Song-Contest,wechsel112.html |access-date=27 January 2025 |website=Eurovision.de |language=De}}</ref><ref>{{cite web |title=Alle deutschen ESC-Acts und ihre Titel |url=https://www.eurovision.de/teilnehmer/Alle-deutschen-ESC-Acts-und-ihre-Titel,vorentscheid386.html |publisher=[[ARD]] |access-date=12 June 2025 |language=de}}</ref>}} | [[Сара Энгельс]] | «Fire» | ағылшын | {{hlist|Дарио Шюрманн|Луиза Хайнеманн|Рафаэль Лотт|[[Сара Энгельс]]|Валентин Боэс}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=3 June 2025 |title=Germany: SWR confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200902/germany-swr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604093037/https://esctoday.com/200902/germany-swr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |archive-date=4 June 2025 |access-date=3 June 2025 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Грекия}} | [[Hellenic Broadcasting Corporation|ERT]] | [[Акилас]] | «Ferto»<br>{{small|«{{lang|el|Φέρτο}}»}} | [[Грек тілі|грек]] | {{hlist|[[Акилас|Акилас Митилинэос]]|Орфеас Нонис|[[Freaky Fortune|Тео Пузбурис]]|Томас Папатанис}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Charalambopoulos |first=Sotiris |date=19 May 2025 |title=Eurovision 2026: Η πρώτη απόφαση της ΕΡΤ για τη συμμετοχή της Ελλάδας |url=https://www.ieidiseis.gr/media-news/494538/eurovision-2026-i-proti-apofasi-tis-ert-gia-ti-symmetochi-tis-elladas/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531160654/https://www.ieidiseis.gr/media-news/494538/eurovision-2026-i-proti-apofasi-tis-ert-gia-ti-symmetochi-tis-elladas/ |archive-date=31 May 2025 |access-date=19 May 2025 |website=iEidiseis |language=el}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-05-23 |title=Μαρία Κοζάκου: «Θα έχουμε εθνικό τελικό του χρόνου» | Τι απαντά στις αρνητικές κριτικές για την Klavdia | What she says to the negative opinions about Klavdia |url=https://www.ethnos.gr/tv-media/article/366981/mariakozakoythaexoymeethnikotelikotoyxronoytiapantastisarnhtikeskritikesgiathnklavdia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528191637/https://www.ethnos.gr/tv-media/article/366981/mariakozakoythaexoymeethnikotelikotoyxronoytiapantastisarnhtikeskritikesgiathnklavdia |archive-date=28 May 2025 |access-date=2025-05-26 |website=[[Ethnos (newspaper)|Ethnos]] |language=el}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Грузия}} | [[Georgian Public Broadcaster|GPB]] | [[Бзикеби]] | «On Replay» | ағылшын | {{hlist|Гига Кухианидзе|Лиза Джапаридзе}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-12-05 |title=🇬🇪 Georgia: GPB Confirms Participation in the Eurovision Song Contest 2026 |url=https://eurovoix.com/2025/12/05/georgia-eurovision-song-contest-2026/ |access-date=2025-12-05 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Дания}} | [[Danmarks Radio|DR]] | [[Сёрен Торпегор Лунн]] | «Før vi går hjem» | [[Дат тілі|дат]] | {{hlist|Клара Софи Фабрикиус|[[Сёрен Торпегор Лунн]]|Томас Меилструп|Вальдемар Литтауэр Бендиксен}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Christensen |first=Andreas Erecius |date=23 May 2025 |title=Frederikshavn jubler over Melodi Grand Prix: 'Jeg kan næsten ikke være i min egen krop' |url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/frederikshavn-jubler-over-melodi-grand-prix-jeg-kan-naesten-ikke-vaere-i-min-egen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250524201458/https://www.dr.dk/nyheder/indland/frederikshavn-jubler-over-melodi-grand-prix-jeg-kan-naesten-ikke-vaere-i-min-egen |archive-date=24 May 2025 |access-date=26 May 2025 |website=[[Danmarks Radio|DR]] |language=da}}</ref><ref>{{Cite web |last=Clausen |first=Jakub Bøgen |date=23 May 2025 |title=Frederikshavn er Årets Grand Prix By i 2026 |url=https://www.dr.dk/presse/presse-indhold/frederikshavn-er-aarets-grand-prix-i-2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526065941/https://www.dr.dk/presse/presse-indhold/frederikshavn-er-aarets-grand-prix-i-2026 |archive-date=26 May 2025 |access-date=23 May 2025 |website=[[Danmarks Radio|DR]] |language=da}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Израиль}} | [[Israeli Public Broadcasting Corporation|IPBC]] | [[Ноам Беттан]] | «Michelle» | [[Француз тілі|француз]], [[иврит]], ағылшын | {{hlist|Надав Ахарони|[[Ноам Беттан]]|Цлил Клифи|[[Юваль Рафаэль]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web |title=Israel remains in Eurovision |url=https://eurovisionworld.com/esc/israel-remains-in-eurovision |website=Eurovisionworld |language=en-gb |date=2025-12-04}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Италия}} | [[RAI]] | [[Саль Да Винчи]] | «Per sempre si» | [[Итальян тілі|итальян]] | {{hlist|Алессандро Ла Кава|Евгенио Маймоне|Франческо Соррентино|Федерика Аббате|[[Merk & Kremont|Федерико Меркури]]|[[Merk & Kremont|Джордане Кримона]]|Сальваторе Майкл Соррентино}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-10-16 |title=Regolamento | Sanremo 2026 | 76° festival della canzone italiana |url=https://www.rai.it/dl/doc/2025/10/16/1760605395788_Regolamento%20Sanremo%202026%20-%20-.pdf |access-date=2025-10-16 |website=[[RAI]] |language=it}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Кипр}} | [[Cyprus Broadcasting Corporation|CyBC]] | [[Антигони Бакстон|Антигони]] | «Jalla» | ағылшын, [[Грек тілі|грек]] | {{hlist|[[Антигони Бакстон]]|Хараламбус Каллона|Коннор Муллали-Найт|Деметрис Николау|Клейди Лупа|Парис Калпос|Трэй Куа}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-08-04 |title=Cyprus: CyBC confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200946/cyprus-cybc-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-08-04 |website=ESCToday |language=en-US}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Латвия}} | [[Латвия телевидениесі|LTV]] | [[Атвара]] | «Ēnā» | [[Латыш тілі|латыш]] | {{hlist|Янис Ячменкинс|[[Атвара|Лиене Атвара]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-08-01 |title='Supernovai' gatavi? Sākas pieteikšanās Latvijas Sabiedriskā medija dziesmu konkursam |url=https://www.lsm.lv/raksts/kultura/izklaide/01.08.2025-supernovai-gatavi-sakas-pieteiksanas-latvijas-sabiedriska-medija-dziesmu-konkursam.a608820/ |access-date=2025-08-01 |publisher=[[Public Broadcasting of Latvia]] |language=lv}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lsm.lv/temas/supernova/par-konkursu/ |title=Par konkursu |access-date=2025-08-01 |date=2025-08-01 |publisher=[[Public Broadcasting of Latvia]] |language=lv}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Литва}} | [[Литва ұлттық радио және телевидениесі|LRT]] | [[Лайон Сика]] | «Sólo quiero más» | [[Литва тілі|литва]], ағылшын | {{hlist|Ауримас Галвелис|[[Лайон Сика|Томас Аленчикас]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-07-08 |title=Lithuania: LRT confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/201002/lithuania-lrt-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-07-08 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Люксембург}} | [[RTL Group|RTL]] | [[Ева Мария (әнші)|Ева Мария]] | «Mother Nature» | ағылшын | {{hlist|[[Ева Мария (әнші)|Ева Мария Каваш Пуц]]|Юлие Аагаард|Мария Броберг|Томас Стенгаард}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-06-10 |title=Luxembourg to return to Eurovision stage in 2026 |url=https://today.rtl.lu/culture/music/a/2311461.html |url-status=live |access-date=2025-06-10 |website=today.rtl.lu |publisher=[[RTL Lëtzebuerg]] |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Мальта}} | [[Public Broadcasting Services|PBS]] | [[Эйдан Кассар]] | «Bella» | ағылшын, [[Мальта тілі|мальта]] | {{hlist|[[Эйдан Кассар]]|Йоэп фан ден Боом|[[Сара Бонничи]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-05-29 |title=Malta: Eurovision 2026 Participation Confirmed & Songwriting Camp Announced |url=https://eurovoix.com/2025/05/29/malta-eurovision-2026-participation-confirmed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531160831/https://eurovoix.com/2025/05/29/malta-eurovision-2026-participation-confirmed/ |archive-date=31 мамыр 2025 |access-date=2025-05-29 |website=Eurovoix |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Молдова}} | [[Телерадио-Молдова|TRM]] | [[Влад Сабажук|Satoshi]] | «Viva, Moldova!» | [[Румын тілі|румын]] | {{hlist|Андрей Вульпе|Каталин Темчук|Василе Адвахов|[[Влад Сабажук]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=3 November 2025 |title=🇲🇩 Moldova: Returns to the Eurovision Song Contest|url=https://eurovoix.com/2025/11/03/moldova-return-eurovision-song-contest/ |access-date=3 November 2025 |website=Eurovoix.com}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Норвегия}} | [[Norwegian Broadcasting Corporation|NRK]] | [[Юнас Ловв]] | «Ya Ya Ya» | ағылшын | {{hlist|[[Юнас Ловв|Йонас Ловв Хеллесей]]|Сондре Скафтун}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Hyttebakk |first=Jon Marius |date=2025-06-20 |title=Send inn låt til MGP 2026 |url=https://www.nrk.no/mgp/send-inn-lat-til-mgp-2026-1.17429766 |access-date=2025-06-20 |publisher=[[Norwegian Broadcasting Corporation|NRK]] |language=nb-NO}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-06-19 |title=Norway: NRK confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200876/norway-nrk-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-06-19 |website=ESCToday |language=en-US}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Польша}} | [[Поляк телевидениесі|TVP]] | [[Алиция Мария Шемплинская|Алиция]] | «Pray» | ағылшын | {{hlist|[[Алиция Мария Шемплинская]]|Синклэр Алан Малкольм|Вероника Габриельчик}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Sychowiec |first=Maciej |date=2025-11-03 |title=Eurowizja 2026: 14 lutego wybierzemy reprezentanta Polski! Znamy zasady |url=https://eurowizja.org/eurowizja-polska-2026-preselekcje/ |access-date=2025-11-03 |website=Eurowizja.org |publisher=OGAE Poland |language=pl-PL}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Португалия}} | [[Португалия радио және телевидениесі|RTP]] | [[Bandidos do Cante]] | «Rosa» | [[Португал тілі|португал]] | {{hlist|Дуарте Фариас|Франсиско Перейра|Франсиско Пестана|Франсиско Рапосо|Гонсало Наркисо|Гуи Альфаче|Жозе Карлос Коэльо Альмейда Таварес|Луиш Алеишу|Мигель Коста}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |url=https://publicidade.rtp.pt/portfolio-item/festival-da-cancao-2026/ |title=Festival da Canção 2026 |quote=A música vencedora irá representar Portugal no ESC 2026 que se realiza em maio 2026, em Viena, Aústria. |language=pt |publisher=[[Португалия радио және телевидениесі|RTP]] |date=2025-09-16 |access-date=2025-10-17 |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Румыния}} | [[Румыния телевидениесі|TVR]] | [[Александра Кэпитэнеску]] | «Choke Me» | ағылшын | {{hlist|[[Александра Кэпитэнеску]]|Кэлин-Александру Грэждан|Эльвис Силитрэ|Штефан Кондреа}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Ulieru |first=Alice |date=2025-10-30 |title=TVR revine pe scena Eurovision. România va participa la cea de-a 70-a ediție a Eurovision Song Contest, la Viena |url=https://tvrinfo.ro/tvr-revine-pe-scena-eurovision-romania-va-participa-la-cea-de-a-70-a-editie-a-eurovision-song-contest-la-viena/ |access-date=2025-10-30 |website=TVR Info |publisher=[[Румыния телевидениесі|TVR]] |language=ro}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Сан-Марино}} | [[San Marino RTV|SMRTV]] | [[Сенит]] | «Superstar» | ағылшын | {{hlist|[[Андерз Вретов]]|[[Бой Джордж|Джордж Алан О’Дауд]]|Джули Аагард|Джон-Эмиль Джоханссон|Томас Стенгаард|[[Сенит|Сеньит Задик Задик]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-09-08 |title=San Marino: SMRTV confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/201056/san-marino-smrtv-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-06-20 |publisher=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Сербия}} | [[Сербия радио және телевидениесі|RTS]] | [[Lavina]] | «Kraj mene»<br>{{small|«{{lang|sr|Крај мене}}»}} | [[Серб тілі|серб]] | {{hlist|Андрия Цветанович|Боян Илич|Иван Йегдич|Лука Арандьелович|Никола Петрович|Павле Арандьелович|Павле Сараджич}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-05-26 |title=Душка Вучинић: Србија се не повлачи са 'Песме Евровизије' |url=https://www.rts.rs/rts/pesma-evrovizije/pesma-evrovizije-2025/vesti/5719143/evrovizija-duska-vucinic-povlacenje-srbija-na-pesmi-evrovizije.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531231921/https://www.rts.rs/rts/pesma-evrovizije/pesma-evrovizije-2025/vesti/5719143/evrovizija-duska-vucinic-povlacenje-srbija-na-pesmi-evrovizije.html |archive-date=31 May 2025 |access-date=2025-05-26 |publisher=[[Radio Television of Serbia|RTS]] |language=sr-cyrl}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Украина}} | [[Украина ұлттық қоғамдық телерадиокомпаниясы|Suspilne]] | [[Виктория Лелека|Лелека]] | «Ridnym»<br>{{small|«Рідним»}} | ағылшын, [[Украин тілі|украин]] | {{hlist|Адама Сефалу|Якоб Хегнер|[[Виктория Лелека]]|Ярослав Джусь}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Makarets |first=Alina |date=25 August 2025 |title=Суспільне: Україна візьме участь у Євробаченні – 2026 |url=https://eurovision.ua/7276-suspilne-ukrayina-vizme-uchast-u-yevrobachenni-2026/ |access-date=2025-08-25 |website=Eurovision.ua |publisher=[[Украина ұлттық қоғамдық телерадиокомпаниясы|Suspilne]] |language=uk}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jaromin |first=Piotr |date=2025-09-03 |title=Ukraina otwiera zgłoszenia do swoich selekcji do Eurowizji 2026 i ujawnia datę ich finału |url=https://escspot.pl/2025/09/03/ukraina-otwiera-zgloszenia-do-swoich-selekcji-do-eurowizji-2026-i-ujawnia-date-ich-finalu/ |access-date=2025-09-03 |website=ESCSpot |language=pl}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Ұлыбритания}} | [[Би-Би-Си|BBC]] | [[Look Mum No Computer]] | «Eins, Zwei, Drei» | ағылшын | {{hlist|Джули Аагаард|Латси Мидтсиян Ниманн|[[Look Mum No Computer|Сэм Бэттл]]|Томас Стенгаард}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=9 August 2024 |title=BBC Studios retains the contract to produce UK coverage of Eurovision until 2028 |url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2024/eurovision-tender-uk-coverage-until-2028 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413115659/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2024/eurovision-tender-uk-coverage-until-2028 |archive-date=13 April 2025 |access-date=23 November 2024 |website=BBC Media Centre |publisher=[[Би-Би-Си|BBC]] |language=en-GB |quote=BBC Studios will also work alongside the BBC in the selection of the UK act, and oversee their performance.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-05-28 |title=United Kingdom: BBC confirms participation at Eurovison 2026 |url=https://esctoday.com/200845/united-kingdom-bbc-confirms-participation-at-eurovison-2026/ |access-date=2025-05-28 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Финляндия}} | [[Yle]] | [[Линда Лампениус]] пен [[Пете Паркконен]] | «Liekinheitin» | [[Фин тілі|фин]] | {{hlist|Антти Риихимаки|Лаури Халаваара|[[Линда Лампениус]]|[[Пете Паркконен]]|Вильма Алина Лахтеенмаки}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite news |url=https://yle.fi/a/74-20197985 |date=2025-12-04 |access-date=2025-12-04 |publisher=Yle |title=Israel saa osallistua Euroviisuihin – Alankomaat, Espanja, Irlanti ja Slovenia jäävät pois, Suomi osallistuu |first1=Laura |last1=Kangas |first2=Anni |last2=Kavander |first3=Paula |last3=Tapiola |lang=fi}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Франция}} | [[France Télévisions]] | [[Монро (әнші)|Монро]] | «Regarde!» | француз | {{hlist|Кристофер Коэн|Фред Савио|Фреди Марш|Максим Морис}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-09-17 |title=France: France Télévisions Confirms Eurovision 2026 Participation |url=https://eurovoix.com/2025/09/17/france-televisions-confirms-eurovision-2026-participation/ |access-date=2025-09-17 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Хорватия}} | [[Хорват радиотелевидениесі|HRT]] | [[Lelek]] | «Andromeda» | [[Хорват тілі|хорват]] | {{hlist|Филип Лацкович|Лазар Пайич|Томислав Росо|[[Зоря|Зорица Пайич]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |title=Otvoren natječaj za DORU 2026. |url=https://magazin.hrt.hr/zabava/otvoren-natjecaj-za-doru-2026-12341921 |access-date=2025-09-22 |website=Hrvatska radiotelevizija |language=hr}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Черногория}} | [[Черногория радио және телевидениесі|RTCG]] | [[Тамара Живкович]] | «[[Nova zora]]» | [[Черногор тілі|черногор]] | Борис Суботич | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-12-21 |title=Tamara Živković predstavljaće Crnu Goru na Eurosongu 2026. u Beču |trans-title=Tamara Živković will represent Montenegro at Eurovision 2026 in Vienna |url=https://rtcg.me/magazin/eurosong/montesong/792311/tamara-zivkovic-predstavljace-crnu-goru-na-eurosongu-2026-u-becu.html |access-date=2025-12-21 |publisher=[[Черногория радио және телевидениесі]] (RTCG) |language=cnr}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Чехия}} | [[Чех телевидениесі|ČT]] | [[Даниэль Жижка]] | «Crossroads» | ағылшын | {{hlist|Даниэль Жижка|Вилиам Береш}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-09-03 |title=Výběr českého reprezentanta 2026 - Eurovision Song Contest |url=https://www.ceskatelevize.cz/porady/10000000484-eurovision-song-contest/13809-vyber-ceskeho-reprezentanta-2026/ |access-date=2025-09-03 |website=[[Чех телевидениесі|ČT]] |language=cs}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Швеция}} | [[Sveriges Television|SVT]] | [[Фелисия Эрикссон|Фелисия]] | «My System» | ағылшын | {{hlist|Аудун Агнар|Эмили Харбак|[[Фелисия Эрикссон]]|[[Юлье Берган]]|Тереза Рекс}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-07-03 |title=Sweden: SVT confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200872/sweden-svt-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-07-03 |website=ESCToday |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boman |first=Hilda |date=2025-09-17 |title=Hit kommer Melodifestivalen 2026 |url=https://www.aftonbladet.se/a/xmaq2V |access-date=2025-09-17 |website=[[Aftonbladet]] |language=sv}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Швейцария}} | [[Швейцариялық радиотарату және телевизия қоғамы|SRG SSR]] | [[Вероника Фусаро]] | «Alice» | ағылшын | {{hlist|Шарли Макклин|[[Вероника Фусаро]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-06-02 |title=Switzerland: SRG-SSR confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200887/switzerland-srg-ssr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603123934/https://esctoday.com/200887/switzerland-srg-ssr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |archive-date=2025-06-03 |access-date=2025-06-02 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Эстония}} | [[Eesti Rahvusringhääling|ERR]] | [[Vanilla Ninja]] | «Too Epic To Be True» | ағылшын | [[Свен Лыхмус]] | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Rebane |first=Karmen |date=2025-09-19 |title=Eesti Laul 2026. In English |url=https://eeter.err.ee/1609801701/eesti-laul-2026-in-english |access-date=2025-09-19 |website=ERR News |language=en-GB}}</ref> |- |} == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat-inline|Eurovision Song Contest 2026|Eurovision ән байқауы 2026}} * {{Ресми сайт|eurovision.tv}} {{Eurovision ән байқауы 2026}} {{Eurovision ән байқауы}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Eurovision ән байқауы|2026]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2026| ]] [[Санат:Жылдар бойынша Eurovision ән байқауы]] 0iyyw5zwkg11vhucauf7pfmwvorbcja 3610881 3610876 2026-05-29T11:08:54Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушы елдер */ 3610881 wikitext text/x-wiki {{otheruses4|Eurovision ән байқауының 2026 жылғы шығарылымы|Junior Eurovision ән байқауының 2026 жылғы шығарылымы|Junior Eurovision ән байқауы 2026}} {{Ән байқауы | Атауы = Eurovision ән байқауы | Жыл = 2026 | Ұран = ''United by Music''<ref name="Slogan">{{Cite web |url=https://eurovision.tv/story/united-by-music-permanent-slogan |title='United By Music' chosen as permanent Eurovision slogan |work=Eurovision.tv |publisher=[[Еуропалық хабар тарату одағы]] (ЕХТО) |date=2023-11-14 |access-date=2023-11-14}}</ref><br />(«Музыкамен біріккен») | Логотип = Eurovision Song Contest 2026.jpg | Логотип өлшемі = | 1-жартылай финал = 12 мамыр 2026 | 2-жартылай финал = 14 мамыр 2026 | Финал = 16 мамыр 2026 | Өткізілу орны = {{Ту|Аустрия}} «[[Винер-Штадтхалле]]», [[Вена]], [[Аустрия]] | Жүргізушілер = | Режиссёр = | Супервайзер = {{Ту|Германия}} Михаэль Крён | Продюсер = Герт Карк | Телерадио хабарын таратушы = [[Сурет:ORF logo.svg|35px]] [[Österreichischer Rundfunk]] | Жеңген ән = | Дауыс беру = Әр елдің кәсіби қазылар алқасы 10 әнге 12, 10, 8–1 ұпайдан тұратын топтаманы береді. Дүние жүзіндегі көрермендер 20 әнге дауыс бере алады және олардың дауыстары пропорционалды түрде бөлінеді. Қазылар алқасының және көрермендердің дауыстары барлық дауыстардың 50% құрайды. | Қатысушылар саны = 35 | Финалистер саны = | Дебют = | Қайтып келгендер = {{ESC|Болгария}}<br />{{ESC|Молдова}}<br />{{ESC|Румыния}} | Қайтып келмегендер = {{ESC|Ирландия}}<br />{{ESC|Исландия}}<br />{{ESC|Испания}}<br />{{ESC|Нидерланд}}<br />{{ESC|Словения}} | Дисквалификация = | Карта = ESC 2026 Map.svg | Түс1 = #580448 | Белгі1 = Қатысуын растаған елдер | Түс2 = #a2a397 | Белгі2 = Бұрын қатысқан, бірақ 2026 жылы қатыспайтын елдер | Ортаққор = Eurovision Song Contest 2026 }} '''Eurovision ән байқауы 2026''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest 2026}}, {{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson 2026}}, {{lang-de|Eurovision Liedwettbewerb 2026}}) — жыл сайын өткізілетін [[Eurovision ән байқауы]]ның өткізілуі жоспарланған 70-шығарылымы. Байқау [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласындағы [[Винер-Штадтхалле]] стадионында 2026 жылғы 12–16 мамырда өтпек. Eurovision ән байқауының 2026 жылғы шығарылымын ұйымдастырушы [[Еуропалық хабар тарату одағы]] (ЕХТО) және [[Österreichischer Rundfunk]] (ORF) телекомпаниясы болады.<ref name=":pressconference">{{Cite web |date=18 May 2025 |title=Eurovision 2025 winner's press conference with JJ |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2025-winners-press-conference-jj |access-date=18 May 2025 |work=Eurovision.tv |publisher=[[Еуропалық хабар тарату одағы]] (ЕХТО)}}</ref><ref name=":preparations">{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=18 May 2025 |title=Austria: ORF Commences Eurovision 2026 Work & Special Programming Celebrating JJ's Victory Announced |url=https://eurovoix.com/2025/05/18/eurovision-2026-orf-commences-work/ |access-date=18 May 2025 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> Байқаудың жартылай финалдары мен финал 2026 жылғы мамырда өткізілуі жоспарланған. == Өткізілу орны == Алдыңғы жылы өткен [[Eurovision ән байқауы 2025|Eurovision 2025]] ән байқауындағы «[[Wasted Love]]» әнімен [[Йоханнес Пич|JJ]] жеңісінен кейін 2026 жылғы Eurovision ән байқауы [[Аустрия]]да өтетін болды. Eurovision ән байқауы Венада үшінші рет өтпек; өткен екеуі [[Eurovision ән байқауы 1967|1967 жылы]] және [[Eurovision ән байқауы 2015|2015]] жылдары өткен болатын. Таңдалған арена — 2015 жылғы шығарылым өткізген, 16 152 адам сыйдыратын [[Винер-Штадтхалле]]. Байқау астанада 2018 жылғы байқаудан бері бірінші рет өтпек.<ref name="esc-location-202508202">{{cite web |date=2025-08-20 |title=Eurovision 2026: Vienna is our Host City for the 70th |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2026-vienna-host-city-70th |access-date=20 August 2025 |work=Eurovision.tv |publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU) |language=en |location=Geneva}} {{Wayback|url=https://archive.ph/boTtx |date=2025-08-20}}</ref> === Іріктеу === {{ПозКарта+ |Аустрия |float=left |width=320 |caption=Өткізуші Вена қаласы (көк түспен), шорт-листке енген қалалар (жасыл түспен), іріктеу байқауына өтінім берген қалалар (қызыл түспен) және қызығушылық танытқан, бірақ ақырында өтінім бермеген басқа қалалар мен елді мекендер (сұр түспен) |places= {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.076 |long=15.421 |label=[[Грац]] |position=bottom |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.268 |long=11.393 |label=[[Иннсбрук]] |position=right |mark=Red pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=48.239 |long=14.192 |label=[[Вельс]] & [[Линц]] |position=left |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.283 |long=16.200 |label=[[Оберварт]] |position=left |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=48.200 |long=15.616 |label=[[Санкт-Пёльтен]] |position=bottom |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=48.208 |long=16.372 |label=[[Вена]] |position=top |mark=Red pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.967 |long=16.400 |label=[[Эбрайхсдорф]] |position=bottom |mark=Gray pog.svg}} }} '''Белгілер:'''<br /> {{Color box|#CEDFF2|†|border=darkgray}} Өткізуші қала {{Color box|#F2E0CE|^|border=darkgray}} Жеребеге өтінім берген {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Қала ! scope="col" | Өткізілу орны ! scope="col" | Жазбалар ! scope="col" | {{Tooltip|Дер.|Дереккөздер}} |- ! [[Эбрайхсдорф]] | ''Уақытша арена'' | Ұсынылған орын 20 000 адам сыйдыратын уақытша арена еді. 30 000 адам сыйдыратын басқа арена жасалмақ болды, алайда қала 15 маусымда іріктеуден шығып кетті. | <ref name="Ebreichsdorf">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/05/26/eurovision-2026-comer-city-presents-proposal-to-host-eurovision/ |title=Eurovision 2026: Ebreichsdorf's 'Comer City' Presents Proposal to Host Eurovision |date=2025-05-26 |language=en |accessdate=2025-05-27 |work=Eurovoix.com |first=Anthony |last=Granger}}</ref><ref name="NoEbreichsdorf">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/06/15/eurovision-2026-ebreichsdorf-comer-city-withdraws-from-bidding-process/ |title=Eurovision 2026: Ebreichsdorf's 'Comer City' Withdraws From Bidding Process |language=en |date=2025-06-15 |first=Anthony |last=Granger |publisher=Eurovoix}}</ref> |- ! rowspan=2| [[Грац]] | [[Stadthalle Graz]] | rowspan=2| Жеребеден 27 маусымда шықты | rowspan=2| <ref name="KL">{{Cite web |date=2025-05-18 |title="Perfekte Location": Klaus Leutgeb will ESC 2026 an den Schwarzlsee holen |url=https://www.kleinezeitung.at/steiermark/graz/19700155/klaus-leutgeb-will-esc-2026-an-den-schwarzlsee-holen |accessdate=2025-05-18 |publisher=[[Kleine Zeitung]] |language=de}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |date=2025-06-27 |title=Eurovision 2026: Graz Will Not Bid to Host |url=https://eurovoix.com/2025/06/27/eurovision-2026-graz-will-not-bid-to-host/ |language=en |accessdate=2025-06-27 |publisher=Eurovoix}}</ref> |- | Schwarzl Freizeitzentrum |- style="background:#F2E0CE" ! scope="row" style="background:#F2E0CE" |[[Иннсбрук]]{{spaces}}^ | [[Olympiahalle]] | [[1964 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1964 жылғы]] және [[1976 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1976 жылғы]] Қысқы Олимпиада ойындарының [[мәнерлеп сырғанау]] мен [[шайбалы хоккей]] іс-шараларын өткізді. | <ref>{{cite web |last=Granger |first=Anthony |title=Eurovision 2026: Innsbruck City Council Approves Bid to Host |url=https://eurovoix.com/2025/06/11/eurovision-2026-innsbruck-city-council-approves-bid/ |language=en |publisher=Eurovoix |date=2025-06-11 |accessdate=2025-06-11}}</ref> |- ! [[Оберварт]] | Messe Oberwart | Жеребеден 21 маусымда шықты. | <ref name=":3">{{Cite web|date=2025-05-18 |title=Oberwart will ESC-Austragungsort werden |url=https://burgenland.orf.at/stories/3305824/ |accessdate=2025-05-18 |work=Burgenland.ORF.at |publisher=ORF |language=de}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |author=Rachbauer, Stefanie; Kroisleitner, Oona |title=Oberwart bewirbt sich doch nicht für den Song Contest 2026 |url=https://www.derstandard.at/story/3000000274784/oberwart-bewirbt-sich-doch-nicht-fuer-den-song-contest-2026 |accessdate=2025-06-21 |publisher=Der Standard |language=de}}</ref> |- style="background:#CEDFF2" ! scope="row" style="background:#CEDFF2" |[[Вена]]{{spaces}}† | [[Винер-Штадтхалле|Wiener Stadthalle]] | [[Eurovision ән байқауы 2015|2015 жылғы байқау]]ды өткізді. | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-06-03 |title=Eurovision 2026: Vienna Actively Bidding to Host For a Third Time |url=https://eurovoix.com/2025/06/03/eurovision-2026-vienna-actively-bidding-to-host-for-a-third-time/ |accessdate=2025-06-12 |publisher=Eurovoix |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jambylinfo.kz/zhanalyqtar/evrovidenie-2026-venada-tedi |title="Евровидение-2026" Венада өтеді |language=kk |last=Сәдуақас |first=Айсұлу |work=jambylinfo.kz |date=2025-08-20 |accessdate=2025-08-20}}</ref> |- ! scope="row" | {{nowrap|[[Вельс]] және [[Линц]]}} | Messe Wels | Жеребеге бірге қатысты, Вельс байқаудың басты қаласы болмақ болған. Орында жоспар бойынша 2026 жылғы наурызда бітетін құрылыс жүрді. Жеребеден 1 шілдеде шықты. | <ref>{{Cite web |date=2025-06-04 |title=ESC: Wels und Linz offiziell angemeldet |url=https://ooe.orf.at/stories/3308305/ |accessdate=2025-06-12 |work=ooe.ORF.at |language=de}}</ref><ref name=":9">{{Cite web |title=Keine Bewerbung Oberösterreichs für den Eurovision Song Contest 2026 |language=de |url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20250701_OTS0170/keine-bewerbung-oberoesterreichs-fuer-den-eurovision-song-contest-2026 |accessdate=2025-07-01 |work=OTS.at}}</ref> |- |} == Қатысушы елдер == Eurovision ән байқауына қатысу құқығына ие болу үшін Eurovision жүйесі арқылы байқауды қабылдауға және оны бүкіл ел бойынша тікелей таратуға қабілетті [[Еуропалық хабар тарату одағы]]ның (ЕХТО) белсенді мүшесі болып табылатын ұлттық телерадио хабарын таратушысы қажет. ЕХТО барлық белсенді мүшелерін байқауға қатысуға шақырады. «Үлкен бестікке» кіретін елдер мен қабылдаушы ел Аустрия байқаудың финалына автоматты түрде өтеді деп, ал қалған барлық елдер екі жартылай финалдың біріне орналасады деп күтілуде. 2025 жылғы желтоқсанындағы жағдай бойынша келесі елдер Eurovision 2026 ән байқауына қатысуға ниетті екенін мәлімдеді: {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" |+ Eurovision 2026 ән байқауының қатысушылары ! scope="col" | Ел ! scope="col" | Телерадио<br />хабарын<br />таратушысы ! scope="col" | Әртісі ! scope="col" | Әні ! scope="col" | Тілі ! scope="col" | Ән<br />авторлары ! scope="col" | {{Tooltip|Дер.|Дереккөздер}} |- ! scope="row" | {{ESC|Албания}} | [[Radio Televizioni Shqiptar|RTSH]] | [[Алис (әнші)|Алис]] | «Nân» | [[Албан тілі|албан]] | {{hlist|Алис Каллачи|Десара Джини|Эрет Барбуллуши}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-12-21 |title=Alis will represent Albania at Vienna 2026 |url=https://www.eurovision.com/stories/alis-albania-vienna-2026/ |accessdate=2025-12-21 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Армения}} | [[Армения 1|AMPTV]] | [[Симон Ованнисян]] | «Paloma Rumba» | [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | {{hlist|Давид Церунян|Ева Восканян|Лилит Навасардян|Роза Костандян}} | style="text-align:center;" |<ref name="esc2026 partecipants">{{cite web |date=2025-12-15 |title=35 broadcasters to compete at 70th Eurovision Song Contest in Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/35-broadcasters-70th-eurovision-song-contest-vienna/ |accessdate=2025-12-15 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Аустралия}} | [[Special Broadcasting Service|SBS]] | [[Дельта Гудрем]] | «Eclipse» | ағылшын | {{hlist|Дельта Гудрем|Феррас Алькаиси|Йонас Мирин|Майкл Фаткин}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Dale |date=2025-09-03 |title=Australia confirmed to compete at Eurovision 2026 |url=https://www.aussievision.net/post/australia-confirmed-to-compete-at-eurovision-2026 |accessdate=2025-09-03 |website=Aussievision |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ignatiuk |first=Szymon |date=2025-09-03 |title=Australia potwierdza udział w Eurowizji 2026! |url=https://escspot.pl/2025/09/03/australia-potwierdza-udzial-w-eurowizji-2026/ |accessdate=2025-09-03 |website=ESCSpot |language=pl}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Аустрия}} | [[Österreichischer Rundfunk|ORF]] | [[Бенжамин Гедеон|Cosmó]] | «Tanzschein» | [[Неміс тілі|неміс]] | {{hlist|[[Бенжамин Гедеон|Cosmó]]|Элиас Стейскал|Элла Штерн}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Heap |first=Steven |date=18 May 2025 |title=Austria: ORF Confirms Internal Selection for Eurovision 2026 |url=https://eurovoix.com/2025/05/18/orf-confirms-internal-selection-for-2026/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250604002130/https://eurovoix.com/2025/05/18/orf-confirms-internal-selection-for-2026/ |archivedate=4 маусым 2025 |accessdate=19 мамыр 2025 |website=Eurovoix |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Әзербайжан}} | [[İctimai Television|İTV]] | [[Jiva (әнші)|Jiva]] | «Just Go» | ағылшын, [[Әзербайжан тілі|әзербайжан]] | Фуад Жавадов | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Hajizade |first=Aysel |date=2025-08-06 |title=Azərbaycanı “Avroviziya”da “Səs Azərbaycan”ın qalibi təmsil edəcək? Açiqlama |url=https://azxeber.com/az/azerbaycani-avroviziyada-ses-azerbaycanin-qalibi-temsil-edecek-aiqlama/maqazin/ |accessdate=2025-08-12 |website=Azxeber |language=az |quote=O, Azərbaycanın "Avroviziyada” iştirak etməyəcəyi haqda yayılan məlumatların əsassız olduğunu bildirib. }}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Бельгия}} | [[RTBF]] | [[Элис Ван Эсбек|Essyla]] | «Dancing on the Ice» | ағылшын | {{hlist|[[Элис Ван Эсбек]]|Барбара Петитжан|Эмиль Стенгеле|Николас д'Авель}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Delpierre |first=Alisson |title=Eurovision : la RTBF a tranché et elle participera |url=https://www.rtbf.be/article/eurovision-la-rtbf-a-tranche-et-elle-participera-11643154 |accessdate=2025-12-05 |website= |publisher=RTBF |language=fr}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Болгария}} | [[Болгария ұлттық телевидениесі|BNT]] | [[Дара (әнші)|Дара]] | «[[Bangaranga]]» | ағылшын | {{hlist|Анн Джудит Вик|Кристиан Таркеа|[[Дара (әнші)|Дарина Йотова]]|[[Димитрис Контопулос]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-10-31 |title=България се завръща на „Евровизия“ |url=https://bnt.bg/news/balgariya-se-zavrashta-na-evroviziya-343372news.html |accessdate=2025-10-31 |publisher=[[Болгария ұлттық телевидениесі|BNT]] |language=bg}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Германия}} | [[Südwestrundfunk|SWR]]{{efn|Германияның [[ARD]] қоғамдық хабар тарату консорциумы атынан<ref name="SWR">{{Cite web |date=27 January 2025 |title=SWR übernimmt 2026 Federführung für Eurovision Song Contest |url=https://www.eurovision.de/news/SWR-uebernimmt-Federfuehrung-fuer-Eurovision-Song-Contest,wechsel112.html |accessdate=27 January 2025 |website=Eurovision.de |language=De}}</ref><ref>{{cite web |title=Alle deutschen ESC-Acts und ihre Titel |url=https://www.eurovision.de/teilnehmer/Alle-deutschen-ESC-Acts-und-ihre-Titel,vorentscheid386.html |publisher=[[ARD]] |accessdate=12 June 2025 |language=de}}</ref>}} | [[Сара Энгельс]] | «Fire» | ағылшын | {{hlist|Дарио Шюрманн|Луиза Хайнеманн|Рафаэль Лотт|[[Сара Энгельс]]|Валентин Боэс}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=3 June 2025 |title=Germany: SWR confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200902/germany-swr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250604093037/https://esctoday.com/200902/germany-swr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |archivedate=4 June 2025 |accessdate=3 June 2025 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Грекия}} | [[Hellenic Broadcasting Corporation|ERT]] | [[Акилас]] | «Ferto»<br>{{small|«{{lang|el|Φέρτο}}»}} | [[Грек тілі|грек]] | {{hlist|[[Акилас|Акилас Митилинэос]]|Орфеас Нонис|[[Freaky Fortune|Тео Пузбурис]]|Томас Папатанис}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Charalambopoulos |first=Sotiris |date=19 May 2025 |title=Eurovision 2026: Η πρώτη απόφαση της ΕΡΤ για τη συμμετοχή της Ελλάδας |url=https://www.ieidiseis.gr/media-news/494538/eurovision-2026-i-proti-apofasi-tis-ert-gia-ti-symmetochi-tis-elladas/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531160654/https://www.ieidiseis.gr/media-news/494538/eurovision-2026-i-proti-apofasi-tis-ert-gia-ti-symmetochi-tis-elladas/ |archive-date=31 May 2025 |access-date=19 May 2025 |website=iEidiseis |language=el}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-05-23 |title=Μαρία Κοζάκου: «Θα έχουμε εθνικό τελικό του χρόνου» | Τι απαντά στις αρνητικές κριτικές για την Klavdia | What she says to the negative opinions about Klavdia |url=https://www.ethnos.gr/tv-media/article/366981/mariakozakoythaexoymeethnikotelikotoyxronoytiapantastisarnhtikeskritikesgiathnklavdia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528191637/https://www.ethnos.gr/tv-media/article/366981/mariakozakoythaexoymeethnikotelikotoyxronoytiapantastisarnhtikeskritikesgiathnklavdia |archive-date=28 May 2025 |access-date=2025-05-26 |website=[[Ethnos (newspaper)|Ethnos]] |language=el}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Грузия}} | [[Georgian Public Broadcaster|GPB]] | [[Бзикеби]] | «On Replay» | ағылшын | {{hlist|Гига Кухианидзе|Лиза Джапаридзе}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-12-05 |title=🇬🇪 Georgia: GPB Confirms Participation in the Eurovision Song Contest 2026 |url=https://eurovoix.com/2025/12/05/georgia-eurovision-song-contest-2026/ |access-date=2025-12-05 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Дания}} | [[Danmarks Radio|DR]] | [[Сёрен Торпегор Лунн]] | «Før vi går hjem» | [[Дат тілі|дат]] | {{hlist|Клара Софи Фабрикиус|[[Сёрен Торпегор Лунн]]|Томас Меилструп|Вальдемар Литтауэр Бендиксен}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Christensen |first=Andreas Erecius |date=23 May 2025 |title=Frederikshavn jubler over Melodi Grand Prix: 'Jeg kan næsten ikke være i min egen krop' |url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/frederikshavn-jubler-over-melodi-grand-prix-jeg-kan-naesten-ikke-vaere-i-min-egen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250524201458/https://www.dr.dk/nyheder/indland/frederikshavn-jubler-over-melodi-grand-prix-jeg-kan-naesten-ikke-vaere-i-min-egen |archive-date=24 May 2025 |access-date=26 May 2025 |website=[[Danmarks Radio|DR]] |language=da}}</ref><ref>{{Cite web |last=Clausen |first=Jakub Bøgen |date=23 May 2025 |title=Frederikshavn er Årets Grand Prix By i 2026 |url=https://www.dr.dk/presse/presse-indhold/frederikshavn-er-aarets-grand-prix-i-2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526065941/https://www.dr.dk/presse/presse-indhold/frederikshavn-er-aarets-grand-prix-i-2026 |archive-date=26 May 2025 |access-date=23 May 2025 |website=[[Danmarks Radio|DR]] |language=da}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Израиль}} | [[Israeli Public Broadcasting Corporation|IPBC]] | [[Ноам Беттан]] | «Michelle» | [[Француз тілі|француз]], [[иврит]], ағылшын | {{hlist|Надав Ахарони|[[Ноам Беттан]]|Цлил Клифи|[[Юваль Рафаэль]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web |title=Israel remains in Eurovision |url=https://eurovisionworld.com/esc/israel-remains-in-eurovision |website=Eurovisionworld |language=en-gb |date=2025-12-04}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Италия}} | [[RAI]] | [[Саль Да Винчи]] | «Per sempre si» | [[Итальян тілі|итальян]] | {{hlist|Алессандро Ла Кава|Евгенио Маймоне|Франческо Соррентино|Федерика Аббате|[[Merk & Kremont|Федерико Меркури]]|[[Merk & Kremont|Джордане Кримона]]|Сальваторе Майкл Соррентино}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-10-16 |title=Regolamento | Sanremo 2026 | 76° festival della canzone italiana |url=https://www.rai.it/dl/doc/2025/10/16/1760605395788_Regolamento%20Sanremo%202026%20-%20-.pdf |access-date=2025-10-16 |website=[[RAI]] |language=it}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Кипр}} | [[Cyprus Broadcasting Corporation|CyBC]] | [[Антигони Бакстон|Антигони]] | «Jalla» | ағылшын, [[Грек тілі|грек]] | {{hlist|[[Антигони Бакстон]]|Хараламбус Каллона|Коннор Муллали-Найт|Деметрис Николау|Клейди Лупа|Парис Калпос|Трэй Куа}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-08-04 |title=Cyprus: CyBC confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200946/cyprus-cybc-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |accessdate=2025-08-04 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Латвия}} | [[Латвия телевидениесі|LTV]] | [[Атвара]] | «Ēnā» | [[Латыш тілі|латыш]] | {{hlist|Янис Ячменкинс|[[Атвара|Лиене Атвара]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-08-01 |title='Supernovai' gatavi? Sākas pieteikšanās Latvijas Sabiedriskā medija dziesmu konkursam |url=https://www.lsm.lv/raksts/kultura/izklaide/01.08.2025-supernovai-gatavi-sakas-pieteiksanas-latvijas-sabiedriska-medija-dziesmu-konkursam.a608820/ |access-date=2025-08-01 |publisher=[[Public Broadcasting of Latvia]] |language=lv}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lsm.lv/temas/supernova/par-konkursu/ |title=Par konkursu |access-date=2025-08-01 |date=2025-08-01 |publisher=[[Public Broadcasting of Latvia]] |language=lv}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Литва}} | [[Литва ұлттық радио және телевидениесі|LRT]] | [[Лайон Сика]] | «Sólo quiero más» | [[Литва тілі|литва]], ағылшын | {{hlist|Ауримас Галвелис|[[Лайон Сика|Томас Аленчикас]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-07-08 |title=Lithuania: LRT confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/201002/lithuania-lrt-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-07-08 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Люксембург}} | [[RTL Group|RTL]] | [[Ева Мария (әнші)|Ева Мария]] | «Mother Nature» | ағылшын | {{hlist|[[Ева Мария (әнші)|Ева Мария Каваш Пуц]]|Юлие Аагаард|Мария Броберг|Томас Стенгаард}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-06-10 |title=Luxembourg to return to Eurovision stage in 2026 |url=https://today.rtl.lu/culture/music/a/2311461.html |url-status=live |access-date=2025-06-10 |website=today.rtl.lu |publisher=[[RTL Lëtzebuerg]] |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Мальта}} | [[Public Broadcasting Services|PBS]] | [[Эйдан Кассар]] | «Bella» | ағылшын, [[Мальта тілі|мальта]] | {{hlist|[[Эйдан Кассар]]|Йоэп фан ден Боом|[[Сара Бонничи]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-05-29 |title=Malta: Eurovision 2026 Participation Confirmed & Songwriting Camp Announced |url=https://eurovoix.com/2025/05/29/malta-eurovision-2026-participation-confirmed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531160831/https://eurovoix.com/2025/05/29/malta-eurovision-2026-participation-confirmed/ |archive-date=31 мамыр 2025 |access-date=2025-05-29 |website=Eurovoix |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Молдова}} | [[Телерадио-Молдова|TRM]] | [[Влад Сабажук|Satoshi]] | «Viva, Moldova!» | [[Румын тілі|румын]] | {{hlist|Андрей Вульпе|Каталин Темчук|Василе Адвахов|[[Влад Сабажук]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=3 November 2025 |title=🇲🇩 Moldova: Returns to the Eurovision Song Contest|url=https://eurovoix.com/2025/11/03/moldova-return-eurovision-song-contest/ |access-date=3 November 2025 |website=Eurovoix.com}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Норвегия}} | [[Norwegian Broadcasting Corporation|NRK]] | [[Юнас Ловв]] | «Ya Ya Ya» | ағылшын | {{hlist|[[Юнас Ловв|Йонас Ловв Хеллесей]]|Сондре Скафтун}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Hyttebakk |first=Jon Marius |date=2025-06-20 |title=Send inn låt til MGP 2026 |url=https://www.nrk.no/mgp/send-inn-lat-til-mgp-2026-1.17429766 |access-date=2025-06-20 |publisher=[[Norwegian Broadcasting Corporation|NRK]] |language=nb-NO}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-06-19 |title=Norway: NRK confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200876/norway-nrk-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-06-19 |website=ESCToday |language=en-US}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Польша}} | [[Поляк телевидениесі|TVP]] | [[Алиция Мария Шемплинская|Алиция]] | «Pray» | ағылшын | {{hlist|[[Алиция Мария Шемплинская]]|Синклэр Алан Малкольм|Вероника Габриельчик}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Sychowiec |first=Maciej |date=2025-11-03 |title=Eurowizja 2026: 14 lutego wybierzemy reprezentanta Polski! Znamy zasady |url=https://eurowizja.org/eurowizja-polska-2026-preselekcje/ |accessdate=2025-11-03 |website=Eurowizja.org |publisher=OGAE Poland |language=pl-PL}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Португалия}} | [[Португалия радио және телевидениесі|RTP]] | [[Bandidos do Cante]] | «Rosa» | [[Португал тілі|португал]] | {{hlist|Дуарте Фариас|Франсиско Перейра|Франсиско Пестана|Франсиско Рапосо|Гонсало Наркисо|Гуи Альфаче|Жозе Карлос Коэльо Альмейда Таварес|Луиш Алеишу|Мигель Коста}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |url=https://publicidade.rtp.pt/portfolio-item/festival-da-cancao-2026/ |title=Festival da Canção 2026 |quote=A música vencedora irá representar Portugal no ESC 2026 que se realiza em maio 2026, em Viena, Aústria. |language=pt |publisher=[[Португалия радио және телевидениесі|RTP]] |date=2025-09-16 |access-date=2025-10-17 |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Румыния}} | [[Румыния телевидениесі|TVR]] | [[Александра Кэпитэнеску]] | «Choke Me» | ағылшын | {{hlist|[[Александра Кэпитэнеску]]|Кэлин-Александру Грэждан|Эльвис Силитрэ|Штефан Кондреа}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Ulieru |first=Alice |date=2025-10-30 |title=TVR revine pe scena Eurovision. România va participa la cea de-a 70-a ediție a Eurovision Song Contest, la Viena |url=https://tvrinfo.ro/tvr-revine-pe-scena-eurovision-romania-va-participa-la-cea-de-a-70-a-editie-a-eurovision-song-contest-la-viena/ |access-date=2025-10-30 |website=TVR Info |publisher=[[Румыния телевидениесі|TVR]] |language=ro}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Сан-Марино}} | [[San Marino RTV|SMRTV]] | [[Сенит]] | «Superstar» | ағылшын | {{hlist|[[Андерз Вретов]]|[[Бой Джордж|Джордж Алан О’Дауд]]|Джули Аагард|Джон-Эмиль Джоханссон|Томас Стенгаард|[[Сенит|Сеньит Задик Задик]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-09-08 |title=San Marino: SMRTV confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/201056/san-marino-smrtv-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-06-20 |publisher=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Сербия}} | [[Сербия радио және телевидениесі|RTS]] | [[Lavina]] | «Kraj mene»<br>{{small|«{{lang|sr|Крај мене}}»}} | [[Серб тілі|серб]] | {{hlist|Андрия Цветанович|Боян Илич|Иван Йегдич|Лука Арандьелович|Никола Петрович|Павле Арандьелович|Павле Сараджич}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-05-26 |title=Душка Вучинић: Србија се не повлачи са 'Песме Евровизије' |url=https://www.rts.rs/rts/pesma-evrovizije/pesma-evrovizije-2025/vesti/5719143/evrovizija-duska-vucinic-povlacenje-srbija-na-pesmi-evrovizije.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531231921/https://www.rts.rs/rts/pesma-evrovizije/pesma-evrovizije-2025/vesti/5719143/evrovizija-duska-vucinic-povlacenje-srbija-na-pesmi-evrovizije.html |archive-date=31 May 2025 |access-date=2025-05-26 |publisher=[[Radio Television of Serbia|RTS]] |language=sr-cyrl}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Украина}} | [[Украина ұлттық қоғамдық телерадиокомпаниясы|Suspilne]] | [[Виктория Лелека|Лелека]] | «Ridnym»<br>{{small|«Рідним»}} | ағылшын, [[Украин тілі|украин]] | {{hlist|Адама Сефалу|Якоб Хегнер|[[Виктория Лелека]]|Ярослав Джусь}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Makarets |first=Alina |date=25 August 2025 |title=Суспільне: Україна візьме участь у Євробаченні – 2026 |url=https://eurovision.ua/7276-suspilne-ukrayina-vizme-uchast-u-yevrobachenni-2026/ |accessdate=2025-08-25 |website=Eurovision.ua |publisher=[[Украина ұлттық қоғамдық телерадиокомпаниясы|Suspilne]] |language=uk}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jaromin |first=Piotr |date=2025-09-03 |title=Ukraina otwiera zgłoszenia do swoich selekcji do Eurowizji 2026 i ujawnia datę ich finału |url=https://escspot.pl/2025/09/03/ukraina-otwiera-zgloszenia-do-swoich-selekcji-do-eurowizji-2026-i-ujawnia-date-ich-finalu/ |access-date=2025-09-03 |website=ESCSpot |language=pl}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Ұлыбритания}} | [[Би-Би-Си|BBC]] | [[Look Mum No Computer]] | «Eins, Zwei, Drei» | ағылшын | {{hlist|Джули Аагаард|Латси Мидтсиян Ниманн|[[Look Mum No Computer|Сэм Бэттл]]|Томас Стенгаард}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=9 August 2024 |title=BBC Studios retains the contract to produce UK coverage of Eurovision until 2028 |url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2024/eurovision-tender-uk-coverage-until-2028 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413115659/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2024/eurovision-tender-uk-coverage-until-2028 |archive-date=13 April 2025 |access-date=23 November 2024 |website=BBC Media Centre |publisher=[[Би-Би-Си|BBC]] |language=en-GB |quote=BBC Studios will also work alongside the BBC in the selection of the UK act, and oversee their performance.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-05-28 |title=United Kingdom: BBC confirms participation at Eurovison 2026 |url=https://esctoday.com/200845/united-kingdom-bbc-confirms-participation-at-eurovison-2026/ |access-date=2025-05-28 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Финляндия}} | [[Yle]] | [[Линда Лампениус]] пен [[Пете Паркконен]] | «Liekinheitin» | [[Фин тілі|фин]] | {{hlist|Антти Риихимаки|Лаури Халаваара|[[Линда Лампениус]]|[[Пете Паркконен]]|Вильма Алина Лахтеенмаки}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite news |url=https://yle.fi/a/74-20197985 |date=2025-12-04 |access-date=2025-12-04 |publisher=Yle |title=Israel saa osallistua Euroviisuihin – Alankomaat, Espanja, Irlanti ja Slovenia jäävät pois, Suomi osallistuu |first1=Laura |last1=Kangas |first2=Anni |last2=Kavander |first3=Paula |last3=Tapiola |lang=fi}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Франция}} | [[France Télévisions]] | [[Монро (әнші)|Монро]] | «Regarde!» | француз | {{hlist|Кристофер Коэн|Фред Савио|Фреди Марш|Максим Морис}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-09-17 |title=France: France Télévisions Confirms Eurovision 2026 Participation |url=https://eurovoix.com/2025/09/17/france-televisions-confirms-eurovision-2026-participation/ |access-date=2025-09-17 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Хорватия}} | [[Хорват радиотелевидениесі|HRT]] | [[Lelek]] | «Andromeda» | [[Хорват тілі|хорват]] | {{hlist|Филип Лацкович|Лазар Пайич|Томислав Росо|[[Зоря|Зорица Пайич]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |title=Otvoren natječaj za DORU 2026. |url=https://magazin.hrt.hr/zabava/otvoren-natjecaj-za-doru-2026-12341921 |access-date=2025-09-22 |website=Hrvatska radiotelevizija |language=hr}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Черногория}} | [[Черногория радио және телевидениесі|RTCG]] | [[Тамара Живкович]] | «[[Nova zora]]» | [[Черногор тілі|черногор]] | Борис Суботич | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-12-21 |title=Tamara Živković predstavljaće Crnu Goru na Eurosongu 2026. u Beču |trans-title=Tamara Živković will represent Montenegro at Eurovision 2026 in Vienna |url=https://rtcg.me/magazin/eurosong/montesong/792311/tamara-zivkovic-predstavljace-crnu-goru-na-eurosongu-2026-u-becu.html |access-date=2025-12-21 |publisher=[[Черногория радио және телевидениесі]] (RTCG) |language=cnr}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Чехия}} | [[Чех телевидениесі|ČT]] | [[Даниэль Жижка]] | «Crossroads» | ағылшын | {{hlist|Даниэль Жижка|Вилиам Береш}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-09-03 |title=Výběr českého reprezentanta 2026 - Eurovision Song Contest |url=https://www.ceskatelevize.cz/porady/10000000484-eurovision-song-contest/13809-vyber-ceskeho-reprezentanta-2026/ |access-date=2025-09-03 |website=[[Чех телевидениесі|ČT]] |language=cs}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Швеция}} | [[Sveriges Television|SVT]] | [[Фелисия Эрикссон|Фелисия]] | «My System» | ағылшын | {{hlist|Аудун Агнар|Эмили Харбак|[[Фелисия Эрикссон]]|[[Юлье Берган]]|Тереза Рекс}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-07-03 |title=Sweden: SVT confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200872/sweden-svt-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-07-03 |website=ESCToday |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boman |first=Hilda |date=2025-09-17 |title=Hit kommer Melodifestivalen 2026 |url=https://www.aftonbladet.se/a/xmaq2V |access-date=2025-09-17 |website=[[Aftonbladet]] |language=sv}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Швейцария}} | [[Швейцариялық радиотарату және телевизия қоғамы|SRG SSR]] | [[Вероника Фусаро]] | «Alice» | ағылшын | {{hlist|Шарли Макклин|[[Вероника Фусаро]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-06-02 |title=Switzerland: SRG-SSR confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200887/switzerland-srg-ssr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603123934/https://esctoday.com/200887/switzerland-srg-ssr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |archive-date=2025-06-03 |access-date=2025-06-02 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Эстония}} | [[Eesti Rahvusringhääling|ERR]] | [[Vanilla Ninja]] | «Too Epic To Be True» | ағылшын | [[Свен Лыхмус]] | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Rebane |first=Karmen |date=2025-09-19 |title=Eesti Laul 2026. In English |url=https://eeter.err.ee/1609801701/eesti-laul-2026-in-english |access-date=2025-09-19 |website=ERR News |language=en-GB}}</ref> |- |} == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat-inline|Eurovision Song Contest 2026|Eurovision ән байқауы 2026}} * {{Ресми сайт|eurovision.tv}} {{Eurovision ән байқауы 2026}} {{Eurovision ән байқауы}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Eurovision ән байқауы|2026]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2026| ]] [[Санат:Жылдар бойынша Eurovision ән байқауы]] 8q3g4o7uc0ltklqdi5nwiubgn6wy4sd 3610884 3610881 2026-05-29T11:13:57Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушы елдер */ 3610884 wikitext text/x-wiki {{otheruses4|Eurovision ән байқауының 2026 жылғы шығарылымы|Junior Eurovision ән байқауының 2026 жылғы шығарылымы|Junior Eurovision ән байқауы 2026}} {{Ән байқауы | Атауы = Eurovision ән байқауы | Жыл = 2026 | Ұран = ''United by Music''<ref name="Slogan">{{Cite web |url=https://eurovision.tv/story/united-by-music-permanent-slogan |title='United By Music' chosen as permanent Eurovision slogan |work=Eurovision.tv |publisher=[[Еуропалық хабар тарату одағы]] (ЕХТО) |date=2023-11-14 |access-date=2023-11-14}}</ref><br />(«Музыкамен біріккен») | Логотип = Eurovision Song Contest 2026.jpg | Логотип өлшемі = | 1-жартылай финал = 12 мамыр 2026 | 2-жартылай финал = 14 мамыр 2026 | Финал = 16 мамыр 2026 | Өткізілу орны = {{Ту|Аустрия}} «[[Винер-Штадтхалле]]», [[Вена]], [[Аустрия]] | Жүргізушілер = | Режиссёр = | Супервайзер = {{Ту|Германия}} Михаэль Крён | Продюсер = Герт Карк | Телерадио хабарын таратушы = [[Сурет:ORF logo.svg|35px]] [[Österreichischer Rundfunk]] | Жеңген ән = | Дауыс беру = Әр елдің кәсіби қазылар алқасы 10 әнге 12, 10, 8–1 ұпайдан тұратын топтаманы береді. Дүние жүзіндегі көрермендер 20 әнге дауыс бере алады және олардың дауыстары пропорционалды түрде бөлінеді. Қазылар алқасының және көрермендердің дауыстары барлық дауыстардың 50% құрайды. | Қатысушылар саны = 35 | Финалистер саны = | Дебют = | Қайтып келгендер = {{ESC|Болгария}}<br />{{ESC|Молдова}}<br />{{ESC|Румыния}} | Қайтып келмегендер = {{ESC|Ирландия}}<br />{{ESC|Исландия}}<br />{{ESC|Испания}}<br />{{ESC|Нидерланд}}<br />{{ESC|Словения}} | Дисквалификация = | Карта = ESC 2026 Map.svg | Түс1 = #580448 | Белгі1 = Қатысуын растаған елдер | Түс2 = #a2a397 | Белгі2 = Бұрын қатысқан, бірақ 2026 жылы қатыспайтын елдер | Ортаққор = Eurovision Song Contest 2026 }} '''Eurovision ән байқауы 2026''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest 2026}}, {{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson 2026}}, {{lang-de|Eurovision Liedwettbewerb 2026}}) — жыл сайын өткізілетін [[Eurovision ән байқауы]]ның өткізілуі жоспарланған 70-шығарылымы. Байқау [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласындағы [[Винер-Штадтхалле]] стадионында 2026 жылғы 12–16 мамырда өтпек. Eurovision ән байқауының 2026 жылғы шығарылымын ұйымдастырушы [[Еуропалық хабар тарату одағы]] (ЕХТО) және [[Österreichischer Rundfunk]] (ORF) телекомпаниясы болады.<ref name=":pressconference">{{Cite web |date=18 May 2025 |title=Eurovision 2025 winner's press conference with JJ |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2025-winners-press-conference-jj |access-date=18 May 2025 |work=Eurovision.tv |publisher=[[Еуропалық хабар тарату одағы]] (ЕХТО)}}</ref><ref name=":preparations">{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=18 May 2025 |title=Austria: ORF Commences Eurovision 2026 Work & Special Programming Celebrating JJ's Victory Announced |url=https://eurovoix.com/2025/05/18/eurovision-2026-orf-commences-work/ |access-date=18 May 2025 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> Байқаудың жартылай финалдары мен финал 2026 жылғы мамырда өткізілуі жоспарланған. == Өткізілу орны == Алдыңғы жылы өткен [[Eurovision ән байқауы 2025|Eurovision 2025]] ән байқауындағы «[[Wasted Love]]» әнімен [[Йоханнес Пич|JJ]] жеңісінен кейін 2026 жылғы Eurovision ән байқауы [[Аустрия]]да өтетін болды. Eurovision ән байқауы Венада үшінші рет өтпек; өткен екеуі [[Eurovision ән байқауы 1967|1967 жылы]] және [[Eurovision ән байқауы 2015|2015]] жылдары өткен болатын. Таңдалған арена — 2015 жылғы шығарылым өткізген, 16 152 адам сыйдыратын [[Винер-Штадтхалле]]. Байқау астанада 2018 жылғы байқаудан бері бірінші рет өтпек.<ref name="esc-location-202508202">{{cite web |date=2025-08-20 |title=Eurovision 2026: Vienna is our Host City for the 70th |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2026-vienna-host-city-70th |access-date=20 August 2025 |work=Eurovision.tv |publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU) |language=en |location=Geneva}} {{Wayback|url=https://archive.ph/boTtx |date=2025-08-20}}</ref> === Іріктеу === {{ПозКарта+ |Аустрия |float=left |width=320 |caption=Өткізуші Вена қаласы (көк түспен), шорт-листке енген қалалар (жасыл түспен), іріктеу байқауына өтінім берген қалалар (қызыл түспен) және қызығушылық танытқан, бірақ ақырында өтінім бермеген басқа қалалар мен елді мекендер (сұр түспен) |places= {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.076 |long=15.421 |label=[[Грац]] |position=bottom |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.268 |long=11.393 |label=[[Иннсбрук]] |position=right |mark=Red pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=48.239 |long=14.192 |label=[[Вельс]] & [[Линц]] |position=left |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.283 |long=16.200 |label=[[Оберварт]] |position=left |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=48.200 |long=15.616 |label=[[Санкт-Пёльтен]] |position=bottom |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=48.208 |long=16.372 |label=[[Вена]] |position=top |mark=Red pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.967 |long=16.400 |label=[[Эбрайхсдорф]] |position=bottom |mark=Gray pog.svg}} }} '''Белгілер:'''<br /> {{Color box|#CEDFF2|†|border=darkgray}} Өткізуші қала {{Color box|#F2E0CE|^|border=darkgray}} Жеребеге өтінім берген {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Қала ! scope="col" | Өткізілу орны ! scope="col" | Жазбалар ! scope="col" | {{Tooltip|Дер.|Дереккөздер}} |- ! [[Эбрайхсдорф]] | ''Уақытша арена'' | Ұсынылған орын 20 000 адам сыйдыратын уақытша арена еді. 30 000 адам сыйдыратын басқа арена жасалмақ болды, алайда қала 15 маусымда іріктеуден шығып кетті. | <ref name="Ebreichsdorf">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/05/26/eurovision-2026-comer-city-presents-proposal-to-host-eurovision/ |title=Eurovision 2026: Ebreichsdorf's 'Comer City' Presents Proposal to Host Eurovision |date=2025-05-26 |language=en |accessdate=2025-05-27 |work=Eurovoix.com |first=Anthony |last=Granger}}</ref><ref name="NoEbreichsdorf">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/06/15/eurovision-2026-ebreichsdorf-comer-city-withdraws-from-bidding-process/ |title=Eurovision 2026: Ebreichsdorf's 'Comer City' Withdraws From Bidding Process |language=en |date=2025-06-15 |first=Anthony |last=Granger |publisher=Eurovoix}}</ref> |- ! rowspan=2| [[Грац]] | [[Stadthalle Graz]] | rowspan=2| Жеребеден 27 маусымда шықты | rowspan=2| <ref name="KL">{{Cite web |date=2025-05-18 |title="Perfekte Location": Klaus Leutgeb will ESC 2026 an den Schwarzlsee holen |url=https://www.kleinezeitung.at/steiermark/graz/19700155/klaus-leutgeb-will-esc-2026-an-den-schwarzlsee-holen |accessdate=2025-05-18 |publisher=[[Kleine Zeitung]] |language=de}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |date=2025-06-27 |title=Eurovision 2026: Graz Will Not Bid to Host |url=https://eurovoix.com/2025/06/27/eurovision-2026-graz-will-not-bid-to-host/ |language=en |accessdate=2025-06-27 |publisher=Eurovoix}}</ref> |- | Schwarzl Freizeitzentrum |- style="background:#F2E0CE" ! scope="row" style="background:#F2E0CE" |[[Иннсбрук]]{{spaces}}^ | [[Olympiahalle]] | [[1964 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1964 жылғы]] және [[1976 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1976 жылғы]] Қысқы Олимпиада ойындарының [[мәнерлеп сырғанау]] мен [[шайбалы хоккей]] іс-шараларын өткізді. | <ref>{{cite web |last=Granger |first=Anthony |title=Eurovision 2026: Innsbruck City Council Approves Bid to Host |url=https://eurovoix.com/2025/06/11/eurovision-2026-innsbruck-city-council-approves-bid/ |language=en |publisher=Eurovoix |date=2025-06-11 |accessdate=2025-06-11}}</ref> |- ! [[Оберварт]] | Messe Oberwart | Жеребеден 21 маусымда шықты. | <ref name=":3">{{Cite web|date=2025-05-18 |title=Oberwart will ESC-Austragungsort werden |url=https://burgenland.orf.at/stories/3305824/ |accessdate=2025-05-18 |work=Burgenland.ORF.at |publisher=ORF |language=de}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |author=Rachbauer, Stefanie; Kroisleitner, Oona |title=Oberwart bewirbt sich doch nicht für den Song Contest 2026 |url=https://www.derstandard.at/story/3000000274784/oberwart-bewirbt-sich-doch-nicht-fuer-den-song-contest-2026 |accessdate=2025-06-21 |publisher=Der Standard |language=de}}</ref> |- style="background:#CEDFF2" ! scope="row" style="background:#CEDFF2" |[[Вена]]{{spaces}}† | [[Винер-Штадтхалле|Wiener Stadthalle]] | [[Eurovision ән байқауы 2015|2015 жылғы байқау]]ды өткізді. | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-06-03 |title=Eurovision 2026: Vienna Actively Bidding to Host For a Third Time |url=https://eurovoix.com/2025/06/03/eurovision-2026-vienna-actively-bidding-to-host-for-a-third-time/ |accessdate=2025-06-12 |publisher=Eurovoix |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jambylinfo.kz/zhanalyqtar/evrovidenie-2026-venada-tedi |title="Евровидение-2026" Венада өтеді |language=kk |last=Сәдуақас |first=Айсұлу |work=jambylinfo.kz |date=2025-08-20 |accessdate=2025-08-20}}</ref> |- ! scope="row" | {{nowrap|[[Вельс]] және [[Линц]]}} | Messe Wels | Жеребеге бірге қатысты, Вельс байқаудың басты қаласы болмақ болған. Орында жоспар бойынша 2026 жылғы наурызда бітетін құрылыс жүрді. Жеребеден 1 шілдеде шықты. | <ref>{{Cite web |date=2025-06-04 |title=ESC: Wels und Linz offiziell angemeldet |url=https://ooe.orf.at/stories/3308305/ |accessdate=2025-06-12 |work=ooe.ORF.at |language=de}}</ref><ref name=":9">{{Cite web |title=Keine Bewerbung Oberösterreichs für den Eurovision Song Contest 2026 |language=de |url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20250701_OTS0170/keine-bewerbung-oberoesterreichs-fuer-den-eurovision-song-contest-2026 |accessdate=2025-07-01 |work=OTS.at}}</ref> |- |} == Қатысушы елдер == Eurovision ән байқауына қатысу құқығына ие болу үшін Eurovision жүйесі арқылы байқауды қабылдауға және оны бүкіл ел бойынша тікелей таратуға қабілетті [[Еуропалық хабар тарату одағы]]ның (ЕХТО) белсенді мүшесі болып табылатын ұлттық телерадио хабарын таратушысы қажет. ЕХТО барлық белсенді мүшелерін байқауға қатысуға шақырады. «Үлкен бестікке» кіретін елдер мен қабылдаушы ел Аустрия байқаудың финалына автоматты түрде өтеді деп, ал қалған барлық елдер екі жартылай финалдың біріне орналасады деп күтілуде. 2025 жылғы желтоқсанындағы жағдай бойынша келесі елдер Eurovision 2026 ән байқауына қатысуға ниетті екенін мәлімдеді: {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" |+ Eurovision 2026 ән байқауының қатысушылары ! scope="col" | Ел ! scope="col" | Телерадио<br />хабарын<br />таратушысы ! scope="col" | Әртісі ! scope="col" | Әні ! scope="col" | Тілі ! scope="col" | Ән<br />авторлары ! scope="col" | {{Tooltip|Дер.|Дереккөздер}} |- ! scope="row" | {{ESC|Албания}} | [[Radio Televizioni Shqiptar|RTSH]] | [[Алис (әнші)|Алис]] | «Nân» | [[Албан тілі|албан]] | {{hlist|Алис Каллачи|Десара Джини|Эрет Барбуллуши}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-12-21 |title=Alis will represent Albania at Vienna 2026 |url=https://www.eurovision.com/stories/alis-albania-vienna-2026/ |accessdate=2025-12-21 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Армения}} | [[Армения 1|AMPTV]] | [[Симон Ованнисян]] | «Paloma Rumba» | [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | {{hlist|Давид Церунян|Ева Восканян|Лилит Навасардян|Роза Костандян}} | style="text-align:center;" |<ref name="esc2026 partecipants">{{cite web |date=2025-12-15 |title=35 broadcasters to compete at 70th Eurovision Song Contest in Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/35-broadcasters-70th-eurovision-song-contest-vienna/ |accessdate=2025-12-15 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Аустралия}} | [[Special Broadcasting Service|SBS]] | [[Дельта Гудрем]] | «Eclipse» | ағылшын | {{hlist|Дельта Гудрем|Феррас Алькаиси|Йонас Мирин|Майкл Фаткин}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Dale |date=2025-09-03 |title=Australia confirmed to compete at Eurovision 2026 |url=https://www.aussievision.net/post/australia-confirmed-to-compete-at-eurovision-2026 |accessdate=2025-09-03 |website=Aussievision |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ignatiuk |first=Szymon |date=2025-09-03 |title=Australia potwierdza udział w Eurowizji 2026! |url=https://escspot.pl/2025/09/03/australia-potwierdza-udzial-w-eurowizji-2026/ |accessdate=2025-09-03 |website=ESCSpot |language=pl}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Аустрия}} | [[Österreichischer Rundfunk|ORF]] | [[Бенжамин Гедеон|Cosmó]] | «Tanzschein» | [[Неміс тілі|неміс]] | {{hlist|[[Бенжамин Гедеон|Cosmó]]|Элиас Стейскал|Элла Штерн}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Heap |first=Steven |date=18 May 2025 |title=Austria: ORF Confirms Internal Selection for Eurovision 2026 |url=https://eurovoix.com/2025/05/18/orf-confirms-internal-selection-for-2026/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250604002130/https://eurovoix.com/2025/05/18/orf-confirms-internal-selection-for-2026/ |archivedate=4 маусым 2025 |accessdate=19 мамыр 2025 |website=Eurovoix |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Әзербайжан}} | [[İctimai Television|İTV]] | [[Jiva (әнші)|Jiva]] | «Just Go» | ағылшын, [[Әзербайжан тілі|әзербайжан]] | Фуад Жавадов | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Hajizade |first=Aysel |date=2025-08-06 |title=Azərbaycanı “Avroviziya”da “Səs Azərbaycan”ın qalibi təmsil edəcək? Açiqlama |url=https://azxeber.com/az/azerbaycani-avroviziyada-ses-azerbaycanin-qalibi-temsil-edecek-aiqlama/maqazin/ |accessdate=2025-08-12 |website=Azxeber |language=az |quote=O, Azərbaycanın "Avroviziyada” iştirak etməyəcəyi haqda yayılan məlumatların əsassız olduğunu bildirib. }}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Бельгия}} | [[RTBF]] | [[Элис Ван Эсбек|Essyla]] | «Dancing on the Ice» | ағылшын | {{hlist|[[Элис Ван Эсбек]]|Барбара Петитжан|Эмиль Стенгеле|Николас д'Авель}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Delpierre |first=Alisson |title=Eurovision : la RTBF a tranché et elle participera |url=https://www.rtbf.be/article/eurovision-la-rtbf-a-tranche-et-elle-participera-11643154 |accessdate=2025-12-05 |website= |publisher=RTBF |language=fr}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Болгария}} | [[Болгария ұлттық телевидениесі|BNT]] | [[Дара (әнші)|Дара]] | «[[Bangaranga]]» | ағылшын | {{hlist|Анн Джудит Вик|Кристиан Таркеа|[[Дара (әнші)|Дарина Йотова]]|[[Димитрис Контопулос]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-10-31 |title=България се завръща на „Евровизия“ |url=https://bnt.bg/news/balgariya-se-zavrashta-na-evroviziya-343372news.html |accessdate=2025-10-31 |publisher=[[Болгария ұлттық телевидениесі|BNT]] |language=bg}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Германия}} | [[Südwestrundfunk|SWR]]{{efn|Германияның [[ARD]] қоғамдық хабар тарату консорциумы атынан<ref name="SWR">{{Cite web |date=27 January 2025 |title=SWR übernimmt 2026 Federführung für Eurovision Song Contest |url=https://www.eurovision.de/news/SWR-uebernimmt-Federfuehrung-fuer-Eurovision-Song-Contest,wechsel112.html |accessdate=27 January 2025 |website=Eurovision.de |language=De}}</ref><ref>{{cite web |title=Alle deutschen ESC-Acts und ihre Titel |url=https://www.eurovision.de/teilnehmer/Alle-deutschen-ESC-Acts-und-ihre-Titel,vorentscheid386.html |publisher=[[ARD]] |accessdate=12 June 2025 |language=de}}</ref>}} | [[Сара Энгельс]] | «Fire» | ағылшын | {{hlist|Дарио Шюрманн|Луиза Хайнеманн|Рафаэль Лотт|[[Сара Энгельс]]|Валентин Боэс}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=3 June 2025 |title=Germany: SWR confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200902/germany-swr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250604093037/https://esctoday.com/200902/germany-swr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |archivedate=4 June 2025 |accessdate=3 June 2025 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Грекия}} | [[Hellenic Broadcasting Corporation|ERT]] | [[Акилас]] | «Ferto»<br>{{small|«{{lang|el|Φέρτο}}»}} | [[Грек тілі|грек]] | {{hlist|[[Акилас|Акилас Митилинэос]]|Орфеас Нонис|[[Freaky Fortune|Тео Пузбурис]]|Томас Папатанис}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Charalambopoulos |first=Sotiris |date=19 May 2025 |title=Eurovision 2026: Η πρώτη απόφαση της ΕΡΤ για τη συμμετοχή της Ελλάδας |url=https://www.ieidiseis.gr/media-news/494538/eurovision-2026-i-proti-apofasi-tis-ert-gia-ti-symmetochi-tis-elladas/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250531160654/https://www.ieidiseis.gr/media-news/494538/eurovision-2026-i-proti-apofasi-tis-ert-gia-ti-symmetochi-tis-elladas/ |archivedate=31 May 2025 |accessdate=19 May 2025 |website=iEidiseis |language=el}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-05-23 |title=Μαρία Κοζάκου: «Θα έχουμε εθνικό τελικό του χρόνου» | Τι απαντά στις αρνητικές κριτικές για την Klavdia | What she says to the negative opinions about Klavdia |url=https://www.ethnos.gr/tv-media/article/366981/mariakozakoythaexoymeethnikotelikotoyxronoytiapantastisarnhtikeskritikesgiathnklavdia |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250528191637/https://www.ethnos.gr/tv-media/article/366981/mariakozakoythaexoymeethnikotelikotoyxronoytiapantastisarnhtikeskritikesgiathnklavdia |archivedate=28 May 2025 |accessdate=2025-05-26 |website=[[Ethnos (newspaper)|Ethnos]] |language=el}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Грузия}} | [[Georgian Public Broadcaster|GPB]] | [[Бзикеби]] | «On Replay» | ағылшын | {{hlist|Гига Кухианидзе|Лиза Джапаридзе}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-12-05 |title=🇬🇪 Georgia: GPB Confirms Participation in the Eurovision Song Contest 2026 |url=https://eurovoix.com/2025/12/05/georgia-eurovision-song-contest-2026/ |accessdate=2025-12-05 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Дания}} | [[Danmarks Radio|DR]] | [[Сёрен Торпегор Лунн]] | «Før vi går hjem» | [[Дат тілі|дат]] | {{hlist|Клара Софи Фабрикиус|[[Сёрен Торпегор Лунн]]|Томас Меилструп|Вальдемар Литтауэр Бендиксен}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Christensen |first=Andreas Erecius |date=23 May 2025 |title=Frederikshavn jubler over Melodi Grand Prix: 'Jeg kan næsten ikke være i min egen krop' |url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/frederikshavn-jubler-over-melodi-grand-prix-jeg-kan-naesten-ikke-vaere-i-min-egen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250524201458/https://www.dr.dk/nyheder/indland/frederikshavn-jubler-over-melodi-grand-prix-jeg-kan-naesten-ikke-vaere-i-min-egen |archive-date=24 May 2025 |access-date=26 May 2025 |website=[[Danmarks Radio|DR]] |language=da}}</ref><ref>{{Cite web |last=Clausen |first=Jakub Bøgen |date=23 May 2025 |title=Frederikshavn er Årets Grand Prix By i 2026 |url=https://www.dr.dk/presse/presse-indhold/frederikshavn-er-aarets-grand-prix-i-2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526065941/https://www.dr.dk/presse/presse-indhold/frederikshavn-er-aarets-grand-prix-i-2026 |archive-date=26 May 2025 |access-date=23 May 2025 |website=[[Danmarks Radio|DR]] |language=da}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Израиль}} | [[Israeli Public Broadcasting Corporation|IPBC]] | [[Ноам Беттан]] | «Michelle» | [[Француз тілі|француз]], [[иврит]], ағылшын | {{hlist|Надав Ахарони|[[Ноам Беттан]]|Цлил Клифи|[[Юваль Рафаэль]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web |title=Israel remains in Eurovision |url=https://eurovisionworld.com/esc/israel-remains-in-eurovision |website=Eurovisionworld |language=en-gb |date=2025-12-04}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Италия}} | [[RAI]] | [[Саль Да Винчи]] | «Per sempre si» | [[Итальян тілі|итальян]] | {{hlist|Алессандро Ла Кава|Евгенио Маймоне|Франческо Соррентино|Федерика Аббате|[[Merk & Kremont|Федерико Меркури]]|[[Merk & Kremont|Джордане Кримона]]|Сальваторе Майкл Соррентино}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-10-16 |title=Regolamento | Sanremo 2026 | 76° festival della canzone italiana |url=https://www.rai.it/dl/doc/2025/10/16/1760605395788_Regolamento%20Sanremo%202026%20-%20-.pdf |accessdate=2025-10-16 |website=[[RAI]] |language=it}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Кипр}} | [[Cyprus Broadcasting Corporation|CyBC]] | [[Антигони Бакстон|Антигони]] | «Jalla» | ағылшын, [[Грек тілі|грек]] | {{hlist|[[Антигони Бакстон]]|Хараламбус Каллона|Коннор Муллали-Найт|Деметрис Николау|Клейди Лупа|Парис Калпос|Трэй Куа}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-08-04 |title=Cyprus: CyBC confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200946/cyprus-cybc-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |accessdate=2025-08-04 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Латвия}} | [[Латвия телевидениесі|LTV]] | [[Атвара]] | «Ēnā» | [[Латыш тілі|латыш]] | {{hlist|Янис Ячменкинс|[[Атвара|Лиене Атвара]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-08-01 |title='Supernovai' gatavi? Sākas pieteikšanās Latvijas Sabiedriskā medija dziesmu konkursam |url=https://www.lsm.lv/raksts/kultura/izklaide/01.08.2025-supernovai-gatavi-sakas-pieteiksanas-latvijas-sabiedriska-medija-dziesmu-konkursam.a608820/ |access-date=2025-08-01 |publisher=[[Public Broadcasting of Latvia]] |language=lv}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lsm.lv/temas/supernova/par-konkursu/ |title=Par konkursu |access-date=2025-08-01 |date=2025-08-01 |publisher=[[Public Broadcasting of Latvia]] |language=lv}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Литва}} | [[Литва ұлттық радио және телевидениесі|LRT]] | [[Лайон Сика]] | «Sólo quiero más» | [[Литва тілі|литва]], ағылшын | {{hlist|Ауримас Галвелис|[[Лайон Сика|Томас Аленчикас]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-07-08 |title=Lithuania: LRT confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/201002/lithuania-lrt-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-07-08 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Люксембург}} | [[RTL Group|RTL]] | [[Ева Мария (әнші)|Ева Мария]] | «Mother Nature» | ағылшын | {{hlist|[[Ева Мария (әнші)|Ева Мария Каваш Пуц]]|Юлие Аагаард|Мария Броберг|Томас Стенгаард}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-06-10 |title=Luxembourg to return to Eurovision stage in 2026 |url=https://today.rtl.lu/culture/music/a/2311461.html |url-status=live |access-date=2025-06-10 |website=today.rtl.lu |publisher=[[RTL Lëtzebuerg]] |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Мальта}} | [[Public Broadcasting Services|PBS]] | [[Эйдан Кассар]] | «Bella» | ағылшын, [[Мальта тілі|мальта]] | {{hlist|[[Эйдан Кассар]]|Йоэп фан ден Боом|[[Сара Бонничи]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-05-29 |title=Malta: Eurovision 2026 Participation Confirmed & Songwriting Camp Announced |url=https://eurovoix.com/2025/05/29/malta-eurovision-2026-participation-confirmed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531160831/https://eurovoix.com/2025/05/29/malta-eurovision-2026-participation-confirmed/ |archive-date=31 мамыр 2025 |access-date=2025-05-29 |website=Eurovoix |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Молдова}} | [[Телерадио-Молдова|TRM]] | [[Влад Сабажук|Satoshi]] | «Viva, Moldova!» | [[Румын тілі|румын]] | {{hlist|Андрей Вульпе|Каталин Темчук|Василе Адвахов|[[Влад Сабажук]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=3 November 2025 |title=🇲🇩 Moldova: Returns to the Eurovision Song Contest|url=https://eurovoix.com/2025/11/03/moldova-return-eurovision-song-contest/ |access-date=3 November 2025 |website=Eurovoix.com}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Норвегия}} | [[Norwegian Broadcasting Corporation|NRK]] | [[Юнас Ловв]] | «Ya Ya Ya» | ағылшын | {{hlist|[[Юнас Ловв|Йонас Ловв Хеллесей]]|Сондре Скафтун}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Hyttebakk |first=Jon Marius |date=2025-06-20 |title=Send inn låt til MGP 2026 |url=https://www.nrk.no/mgp/send-inn-lat-til-mgp-2026-1.17429766 |access-date=2025-06-20 |publisher=[[Norwegian Broadcasting Corporation|NRK]] |language=nb-NO}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-06-19 |title=Norway: NRK confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200876/norway-nrk-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-06-19 |website=ESCToday |language=en-US}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Польша}} | [[Поляк телевидениесі|TVP]] | [[Алиция Мария Шемплинская|Алиция]] | «Pray» | ағылшын | {{hlist|[[Алиция Мария Шемплинская]]|Синклэр Алан Малкольм|Вероника Габриельчик}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Sychowiec |first=Maciej |date=2025-11-03 |title=Eurowizja 2026: 14 lutego wybierzemy reprezentanta Polski! Znamy zasady |url=https://eurowizja.org/eurowizja-polska-2026-preselekcje/ |accessdate=2025-11-03 |website=Eurowizja.org |publisher=OGAE Poland |language=pl-PL}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Португалия}} | [[Португалия радио және телевидениесі|RTP]] | [[Bandidos do Cante]] | «Rosa» | [[Португал тілі|португал]] | {{hlist|Дуарте Фариас|Франсиско Перейра|Франсиско Пестана|Франсиско Рапосо|Гонсало Наркисо|Гуи Альфаче|Жозе Карлос Коэльо Альмейда Таварес|Луиш Алеишу|Мигель Коста}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |url=https://publicidade.rtp.pt/portfolio-item/festival-da-cancao-2026/ |title=Festival da Canção 2026 |quote=A música vencedora irá representar Portugal no ESC 2026 que se realiza em maio 2026, em Viena, Aústria. |language=pt |publisher=[[Португалия радио және телевидениесі|RTP]] |date=2025-09-16 |access-date=2025-10-17 |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Румыния}} | [[Румыния телевидениесі|TVR]] | [[Александра Кэпитэнеску]] | «Choke Me» | ағылшын | {{hlist|[[Александра Кэпитэнеску]]|Кэлин-Александру Грэждан|Эльвис Силитрэ|Штефан Кондреа}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Ulieru |first=Alice |date=2025-10-30 |title=TVR revine pe scena Eurovision. România va participa la cea de-a 70-a ediție a Eurovision Song Contest, la Viena |url=https://tvrinfo.ro/tvr-revine-pe-scena-eurovision-romania-va-participa-la-cea-de-a-70-a-editie-a-eurovision-song-contest-la-viena/ |access-date=2025-10-30 |website=TVR Info |publisher=[[Румыния телевидениесі|TVR]] |language=ro}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Сан-Марино}} | [[San Marino RTV|SMRTV]] | [[Сенит]] | «Superstar» | ағылшын | {{hlist|[[Андерз Вретов]]|[[Бой Джордж|Джордж Алан О’Дауд]]|Джули Аагард|Джон-Эмиль Джоханссон|Томас Стенгаард|[[Сенит|Сеньит Задик Задик]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-09-08 |title=San Marino: SMRTV confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/201056/san-marino-smrtv-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-06-20 |publisher=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Сербия}} | [[Сербия радио және телевидениесі|RTS]] | [[Lavina]] | «Kraj mene»<br>{{small|«{{lang|sr|Крај мене}}»}} | [[Серб тілі|серб]] | {{hlist|Андрия Цветанович|Боян Илич|Иван Йегдич|Лука Арандьелович|Никола Петрович|Павле Арандьелович|Павле Сараджич}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-05-26 |title=Душка Вучинић: Србија се не повлачи са 'Песме Евровизије' |url=https://www.rts.rs/rts/pesma-evrovizije/pesma-evrovizije-2025/vesti/5719143/evrovizija-duska-vucinic-povlacenje-srbija-na-pesmi-evrovizije.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531231921/https://www.rts.rs/rts/pesma-evrovizije/pesma-evrovizije-2025/vesti/5719143/evrovizija-duska-vucinic-povlacenje-srbija-na-pesmi-evrovizije.html |archive-date=31 May 2025 |access-date=2025-05-26 |publisher=[[Radio Television of Serbia|RTS]] |language=sr-cyrl}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Украина}} | [[Украина ұлттық қоғамдық телерадиокомпаниясы|Suspilne]] | [[Виктория Лелека|Лелека]] | «Ridnym»<br>{{small|«Рідним»}} | ағылшын, [[Украин тілі|украин]] | {{hlist|Адама Сефалу|Якоб Хегнер|[[Виктория Лелека]]|Ярослав Джусь}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Makarets |first=Alina |date=25 August 2025 |title=Суспільне: Україна візьме участь у Євробаченні – 2026 |url=https://eurovision.ua/7276-suspilne-ukrayina-vizme-uchast-u-yevrobachenni-2026/ |accessdate=2025-08-25 |website=Eurovision.ua |publisher=[[Украина ұлттық қоғамдық телерадиокомпаниясы|Suspilne]] |language=uk}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jaromin |first=Piotr |date=2025-09-03 |title=Ukraina otwiera zgłoszenia do swoich selekcji do Eurowizji 2026 i ujawnia datę ich finału |url=https://escspot.pl/2025/09/03/ukraina-otwiera-zgloszenia-do-swoich-selekcji-do-eurowizji-2026-i-ujawnia-date-ich-finalu/ |access-date=2025-09-03 |website=ESCSpot |language=pl}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Ұлыбритания}} | [[Би-Би-Си|BBC]] | [[Look Mum No Computer]] | «Eins, Zwei, Drei» | ағылшын | {{hlist|Джули Аагаард|Латси Мидтсиян Ниманн|[[Look Mum No Computer|Сэм Бэттл]]|Томас Стенгаард}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=9 August 2024 |title=BBC Studios retains the contract to produce UK coverage of Eurovision until 2028 |url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2024/eurovision-tender-uk-coverage-until-2028 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413115659/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2024/eurovision-tender-uk-coverage-until-2028 |archive-date=13 April 2025 |access-date=23 November 2024 |website=BBC Media Centre |publisher=[[Би-Би-Си|BBC]] |language=en-GB |quote=BBC Studios will also work alongside the BBC in the selection of the UK act, and oversee their performance.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-05-28 |title=United Kingdom: BBC confirms participation at Eurovison 2026 |url=https://esctoday.com/200845/united-kingdom-bbc-confirms-participation-at-eurovison-2026/ |access-date=2025-05-28 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Финляндия}} | [[Yle]] | [[Линда Лампениус]] пен [[Пете Паркконен]] | «Liekinheitin» | [[Фин тілі|фин]] | {{hlist|Антти Риихимаки|Лаури Халаваара|[[Линда Лампениус]]|[[Пете Паркконен]]|Вильма Алина Лахтеенмаки}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite news |url=https://yle.fi/a/74-20197985 |date=2025-12-04 |access-date=2025-12-04 |publisher=Yle |title=Israel saa osallistua Euroviisuihin – Alankomaat, Espanja, Irlanti ja Slovenia jäävät pois, Suomi osallistuu |first1=Laura |last1=Kangas |first2=Anni |last2=Kavander |first3=Paula |last3=Tapiola |lang=fi}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Франция}} | [[France Télévisions]] | [[Монро (әнші)|Монро]] | «Regarde!» | француз | {{hlist|Кристофер Коэн|Фред Савио|Фреди Марш|Максим Морис}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-09-17 |title=France: France Télévisions Confirms Eurovision 2026 Participation |url=https://eurovoix.com/2025/09/17/france-televisions-confirms-eurovision-2026-participation/ |access-date=2025-09-17 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Хорватия}} | [[Хорват радиотелевидениесі|HRT]] | [[Lelek]] | «Andromeda» | [[Хорват тілі|хорват]] | {{hlist|Филип Лацкович|Лазар Пайич|Томислав Росо|[[Зоря|Зорица Пайич]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |title=Otvoren natječaj za DORU 2026. |url=https://magazin.hrt.hr/zabava/otvoren-natjecaj-za-doru-2026-12341921 |access-date=2025-09-22 |website=Hrvatska radiotelevizija |language=hr}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Черногория}} | [[Черногория радио және телевидениесі|RTCG]] | [[Тамара Живкович]] | «[[Nova zora]]» | [[Черногор тілі|черногор]] | Борис Суботич | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-12-21 |title=Tamara Živković predstavljaće Crnu Goru na Eurosongu 2026. u Beču |trans-title=Tamara Živković will represent Montenegro at Eurovision 2026 in Vienna |url=https://rtcg.me/magazin/eurosong/montesong/792311/tamara-zivkovic-predstavljace-crnu-goru-na-eurosongu-2026-u-becu.html |access-date=2025-12-21 |publisher=[[Черногория радио және телевидениесі]] (RTCG) |language=cnr}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Чехия}} | [[Чех телевидениесі|ČT]] | [[Даниэль Жижка]] | «Crossroads» | ағылшын | {{hlist|Даниэль Жижка|Вилиам Береш}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-09-03 |title=Výběr českého reprezentanta 2026 - Eurovision Song Contest |url=https://www.ceskatelevize.cz/porady/10000000484-eurovision-song-contest/13809-vyber-ceskeho-reprezentanta-2026/ |access-date=2025-09-03 |website=[[Чех телевидениесі|ČT]] |language=cs}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Швеция}} | [[Sveriges Television|SVT]] | [[Фелисия Эрикссон|Фелисия]] | «My System» | ағылшын | {{hlist|Аудун Агнар|Эмили Харбак|[[Фелисия Эрикссон]]|[[Юлье Берган]]|Тереза Рекс}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-07-03 |title=Sweden: SVT confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200872/sweden-svt-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-07-03 |website=ESCToday |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boman |first=Hilda |date=2025-09-17 |title=Hit kommer Melodifestivalen 2026 |url=https://www.aftonbladet.se/a/xmaq2V |access-date=2025-09-17 |website=[[Aftonbladet]] |language=sv}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Швейцария}} | [[Швейцариялық радиотарату және телевизия қоғамы|SRG SSR]] | [[Вероника Фусаро]] | «Alice» | ағылшын | {{hlist|Шарли Макклин|[[Вероника Фусаро]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-06-02 |title=Switzerland: SRG-SSR confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200887/switzerland-srg-ssr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603123934/https://esctoday.com/200887/switzerland-srg-ssr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |archive-date=2025-06-03 |access-date=2025-06-02 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Эстония}} | [[Eesti Rahvusringhääling|ERR]] | [[Vanilla Ninja]] | «Too Epic To Be True» | ағылшын | [[Свен Лыхмус]] | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Rebane |first=Karmen |date=2025-09-19 |title=Eesti Laul 2026. In English |url=https://eeter.err.ee/1609801701/eesti-laul-2026-in-english |access-date=2025-09-19 |website=ERR News |language=en-GB}}</ref> |- |} == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat-inline|Eurovision Song Contest 2026|Eurovision ән байқауы 2026}} * {{Ресми сайт|eurovision.tv}} {{Eurovision ән байқауы 2026}} {{Eurovision ән байқауы}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Eurovision ән байқауы|2026]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2026| ]] [[Санат:Жылдар бойынша Eurovision ән байқауы]] 1cpr0ugkihujso5itemrq8ap5nwwdni 0 746540 3610853 3602067 2026-05-29T09:16:30Z Ashina 7704 3610853 wikitext text/x-wiki Бұл тізімде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстанның 2-президенті]] '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың жасаған халықаралық сапарлары''' көрсетілген. Ең көбі [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] жақын көршілеріміз [[Ресей]]ге 18, [[Қырғызстан]]ға 7 рет сапар жасаған. [[Қытай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|АӘБ]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Өзбекстан]]ға 4 рет, [[Әзірбайжан]], [[Германия]] және [[АҚШ]]-қа 3 рет сапар жасады. Ең азы [[Армения]], [[Қатар]] және [[Сауд Арабиясы]]на 2 рет сапар жасады. 2022 жылы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 14 елге 24 рет барып рекорды қойды.<ref> https://www.lada.kz/kazakhstan-news/120728-5-let-u-shturvala-skolko-zarubezhnyh-poezdok-sovershil-tokaev-v-kachestve-prezidenta.html</ref> [[Сурет:P20251106DT-0134 President Donald Trump meets with President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev in the Oval Office.jpg|thumb|Тоқаев пен [[Дональд Трамп]] [[Сопақ кеңсе]]де, 6 қараша 2025]] [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 08.jpg|thumb|Тоқаев пен [[Владимир Путин]] [[Мәскеу Кремлі]]нде өткен баспасөз мәслихатында.]] [[Сурет:Zelenskyi and Tokaev.jpg|thumb|Тоқаев пен [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] [[Нью-Йорк]]те.]] == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Күні !! Ел !! Қала !! Сапар түрі |- | 3-4 сәуір 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-putinym-v-moskve-366428/ |date=3 апреля 2019|title= Токаев встретился с Путиным в Москве |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} </ref> |- | 14-15 сәуір 2019 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> {{cite web|url= https://ru.sputnik.kz/amp/20190414/tokaev-uzbekistan-vizit-9827342.html |title= Токаев прибыл с государственным визитом в Ташкент |author=|date= 2019-04-14 |work= ru.sputnik.kz |publisher=|accessdate=2024-11-05|lang=ru}}</ref> |- | 13-14 маусым 2019 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>[https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-shanhai-yntymaktastyk-uiymynyn-sammitine-katysu-ushin-bishkek-kalasyna-keldi Қазақстан Президенті Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммитіне қатысу үшін Бішкек қаласына келді]</ref> |- | 14-15 маусым 2019 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> [https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-aziyadagy-ozara-is-kimyl-zhane-senim-sharalary-zhonindegi-kenestin-v-sammitine-katysu-ushin-dushan Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің V саммитіне қатысу үшін Душанбе қаласына келді]</ref> |- | 11-12 қыркүйек 2019 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Бейжің]] мен [[Ханчжоу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezident-kazahstana-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s-premerom-gosudarstvennogo-soveta-knr-li-kecyanom</ref> |- | 23 қыркүйек 2019 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-aksh-tyn-sayasi-zhane-sarapshy-top-okilderimen-kezdesu-otkizdi</ref> |- | 1 қазан 2019 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref> https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/toqaev-armeniiaga-keldi-301467/</ref> |- | 3 қазан 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Сочи]] || Жұмыс сапары<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4988694-to-aev-sochige-keld.html</ref> |- | 11 қазан 2019 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-prezidentom-turkmenistana-381355/</ref> |- || 7 қараша 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Омбы]] || Жұмыс сапары<ref>https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226041957/https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske |date=2024-12-26 }}</ref> |- || 27–28 қараша 2019 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://azh.kz/kz/news/view/43431</ref> |- || 5–6 желтоқсан 2019 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4997749-asym-zhomart-to-aev-germaniya-a-bardy.html</ref> |- || 28–29 қаңтар 2020 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5004451-to-aev-b-r-kken-arab-m-rl-kter-ne-resmi.html</ref> |- || 15 ақпан 2020 || {{Байрақ|Германия}} || [[Мюнхен]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kasym-zhomart-tokaev-kauipsizdik-zhonindegi-56-shy-myunhen-konferenciyasynyn-resmi-ashylu-rasimine-katysty</ref> |- || 24 маусым 2020 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://inbusiness.kz/kz/news/kasym-zhomart-tokaev-maskeuge-zhumys-saparymen-bardy</ref> |- || 19–20 мамыр 2021 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-tazhikstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-ekizhakty-kelissoz-otkizdi-20494</ref> |- || 5 тамыз 2021 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Түрікменбашы]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-elderi-basshylarynyn-konsultativtik-kezdesuine-katysty-672755</ref> |- || 16–18 тамыз 2021 || {{Байрақ|Корея Республикасы}} || [[Сеул]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5079403-to-aev-seuldeg-otan-sh-n-shey-t-bol.html</ref> |- || 21 тамыз 2021 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/ru/vstrecha-s-prezidentom-rossiyskoy-federacii-vladimirom-putinym-217177</ref> |- || 10–11 мамыр 2022 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kasyim-jomart-tokaev-priletel-v-turtsiyu-468283/</ref> |- || 15 мамыр 2022 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kasyim-jomart-tokaev-vstretilsya-s-prezidentom-oae-468633/</ref> |- || 16 мамыр 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-prezidentom-rossii-vladimirom-putinym-1642354</ref> |- || 17 маусым 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-peterburg-halykaralyk-ekonomikalyk-forumynyn-25-zhyldygyna-arnalgan-zhiynga-katysty-1754832</ref> |- || 19 маусым 2022 || {{Байрақ|Иран}} || [[Тегеран]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-iran-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-195491</ref> |- || 21 маусым 2022 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-2153456</ref> |- || 29 маусым 2022 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Түрікменбашы]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-turikmenstan-prezidenti-serdar-berdimuhamedovpen-kezdesti-295469</ref> |- || 21 шілде 2022 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylarynyn-iv-konsultativtik-kezdesuinde-soylegen-sozi-2163942</ref> |- || 24 шілде 2022 || {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} || [[Жидда]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-men-saud-arabiyasynyn-tak-murageri-kelissoz-zhurgizdi-2465943</ref> |- || 18 тамыз 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Сочи]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-pribyil-v-sochi-475833/</ref> |- || 24 тамыз 2022 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-ilham-aliev-keneytilgen-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-2474643</ref> |- || 15–16 қыркүйек 2022 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Самарқан]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-shanhay-yntymaktastyk-uyymyna-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-168386</ref> |- || 19–21 қыркүйек 2022 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-birikken-ulttar-uyymy-bas-assambleyasynyn-77-sessiyasy-zhalpy-debattarynda-soz-soyledi-2082726</ref> |- || 23 қараша 2022 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-sessiyasyna-katysty-2310530</ref> |- || 29 қараша 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-resey-federaciyasynyn-prezidenti-vladimir-putinmen-kezdesti-28104031</ref> |- || 29 қараша 2022 || {{Байрақ|Франция}} || [[Париж]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/birlesken-malimdeme-30103621</ref> |- || 9 желтоқсан 2022 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref> https://orda.kz/tokaev-pribyl-s-rabochim-vizitom-v-bishkek/</ref> |- || 22 желтоқсан 2022 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-ozbekstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-22113913</ref> |- || 9 мамыр 2023 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-9471</ref> |- || 17–19 мамыр 2023 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Сиань]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-pen-khr-toragasy-si-czinpin-kelissoz-zhurgizdi-174406</ref> |- || 2 маусым 2023 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylary-men-europalyk-kenes-prezidentinin-ekinshi-kezdesuine-katysty-254251</ref> |- || 3 маусым 2023 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-turkiya-prezidenti-rezhep-tayip-erdogandy-ulyktau-rasimine-katysty-352826</ref> |- || 21–24 тамыз 2023 || {{Байрақ|Вьетнам}} || [[Ханой]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kk-tokaevtyn-vetnam-socialistik-respublikasyna-resmi-saparynyn-korytyndylary-turaly-birlesken-kommyunike-2172826</ref> |- || 14–15 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ekspo-ortalyk-aziya-2023-kormesine-bardy-1485023</ref> |- || 19–21 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-aksh-memleketteri-basshylarynyn-sammitine-katysty-208393</ref> |- || 28–29 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-berlin-global-dialogue-forumynda-soz-soyledi-2885636</ref> |- || 17–18 қазан 2023 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Бейжің]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-khr-toragasy-si-czinpinmen-kelissoz-zhurgizdi-1792321</ref> |- || 25-26 желтоқсан 2023 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-25111918</ref> |- || 19 қаңтар 2024 || {{Байрақ|Ватикан}} || [[Ватикан]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsya-s-papoy-rimskim-v-vatikane-523702/</ref> |- || 13-14 ақпан 2024 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-memleketinin-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kelissoz-zhurgizdi-1411032</ref> |- || 21 ақпан 2024 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Қазан (қала)|Қазан]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-bolashaktyn-oyyndary-halykaralyk-turnirinin-ashylu-rasimine-katysty-2115628</ref> |- || 11-12 наурыз 2024 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetit-s-gosudarstvennyim-vizitom-azerbaydjan-528756/</ref> |- || 5 сәуір 2024 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Хиуа]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-hiua-kalasynyn-tarihi-oryndaryn-aralap-kordi-534114</ref> |- || 9 мамыр 2024 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-94744</ref> |- || 22-24 мамыр 2024 || {{Байрақ|Сингапур}} || [[Сингапур]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-singapur-535970/</ref> |- || 28 қазан 2024 || {{Байрақ|Моңғолия}} || [[Ұланбатыр]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite|title= Президент Токаев посетит Монголию |url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-mongoliyu-552070/|accessdate=28 қазан 2024|lang=ru|work= tengrinews.kz}}</ref> |- || 4 қараша 2024 || {{Байрақ|Франция}} || [[Париж]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> {{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kazahstana-kasyim-jomart-tokaev-pribyil-frantsiyu-552861/ |title= Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев прибыл во Францию |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} </ref> |- |6 қараша 2024 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-priletel-v-kyirgyizstan-553100/|title=Токаев прилетел в Кыргызстан|lang= ru |work= tengrinews.kz|date=2024-11-06|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- |11-12 қараша 2024 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-bakudegi-duniezhuzilik-klimat-sammitinde-soz-soyledi-121015|title=Қазақстан Президенті Бакудегі Дүниежүзілік климат саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2024-11-12|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- |18-19 қараша 2024 || {{Байрақ|Сербия}} || [[Белград]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/politika/6456859-kasymzhomart-tokaev-pribyl-s-ofitsialnym-vizitom-v-serbiyu.html|title=Касым-Жомарт Токаев прибыл с официальным визитом в Сербию|lang= ru |work= zakon.kz |date=2024-11-18|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- |20-21 қараша 2024 || {{Байрақ|Мажарстан}} || [[Будапешт]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-budapeshtte-viktor-orbanmen-kelissoz-zhurgizdi-21101540|title=Қасым-Жомарт Тоқаев Будапештте Виктор Орбанмен келіссөз жүргізді|date=2024-11-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- |20-21 қараша 2024 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-doha-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-7115429|title= Қасым-Жомарт Тоқаев Доха форумының панельдік сессиясына қатысты |date=2024-12-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 13 қаңтар 2025 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-baa-prezidenti-sheyh-muhammed-ben-zaid-al-nahayanmen-kezdesti-130596 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ Президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаянмен кездесті |date=2025-01-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 4 сәуір 2025 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Самарқан]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-europa-odagy-sammitine-katysty-43589 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев «Орталық Азия – Еуропа Одағы» саммитіне қатысты |date=2025-04-04|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 9 мамыр 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-oray-uyymdastyrylgan-askeri-paradka-bardy-944516 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жеңіс күніне орай ұйымдастырылған әскери парадқа барды |date=2025-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- |21 мамыр 2025 || {{Байрақ|Мажарстан}} || [[Будапешт]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-beyresmi-sammitine-katysty-214377 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитіне қатысты |date=2025-05-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 28–30 шілде 2025 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-rezhep-tayip-erdogan-kelissoz-zhurgizdi-2965637 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді |date=2025-07-29|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 21–22 тамыз 2025 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-sadyr-zhaparov-kelissoz-zhurgizdi-22765 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров келіссөз жүргізді |date=2025-08-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 31 тамыз–3 қыркүйек 2025 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Тяньцзинь]] мен [[Бейжің]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-shyu-ga-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-otyrysynda-soz-soyledi-184139 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйледі |date=2025-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 21-24 қыркүйек 2025 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-cameco-korporaciyasynyn-prezidenti-tim-gitceldi-kabyldady-2184133 |title= Мемлекет басшысы Cameco корпорациясының президенті Тим Гитцельді қабылдады |date=2025-09-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 6-7 қазан 2025 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Габала]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-hii-sammitinde-soz-soyledi-791141 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының ХІІ саммитінде сөз сөйледі |date=2025-10-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 9-10 қазан 2025 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-tazhikstan-prezidenti-emomali-rahmonmen-kezdesu-otkizdi-995055 |title= Мемлекет басшысы Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонмен кездесу өткізді |date=2025-10-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 6-7 қараша 2025 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Вашингтон]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-aksh-prezidenti-donald-tramppen-kelissoz-zhurgizdi-7105122 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамппен келіссөз жүргізді |date=2025-11-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 11-12 қараша 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-resey-federaciyasyna-memlekettik-sapary-bastaldy-11105558 |title= Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына мемлекеттік сапары басталды |date=2025-11-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 15-16 қараша 2025 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ozbekstan-prezidenti-shavkat-mirziyoevpen-kelissoz-zhurgizdi-1510570 |title= Мемлекет басшысы Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен келіссөз жүргізді |date=2025-11-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 26-27 қараша 2025 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-otyrysyna-katysty-27101134 |title= Мемлекет басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысына қатысты |date=2025-11-27|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 11-12 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-ashhabad-kalasyna-bardy-11112150 |title= Президент Ашхабад қаласына барды |date=2025-12-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 18-20 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Жапония}} || [[Токио]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-imperatory-naruhitomen-kezdesti-18115114 |title= Мемлекет басшысы Жапония Императоры Нарухитомен кездесті |date=2025-12-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 21-22 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-21113112 |title= Президент Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің шағын құрамдағы отырысына қатысты |date=2025-12-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 22 қаңтар 2026 || {{Байрақ|Швейцария}} || [[Давос]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-beybitshilik-kenesinin-zhargysyna-kol-koydy-2202512 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Бейбітшілік кеңесінің Жарғысына қол қойды |date=2026-01-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 3-4 ақпан 2026 || {{Байрақ|Пәкістан}} || [[Исламабад]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-pakistanga-memlekettik-saparmen-bardy-311934/ |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға мемлекеттік сапармен барды |date=2026-02-03|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 19-20 ақпан 2026 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Вашингтон]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-vashingtonda-otandastarymyzben-kezdesti-1911146 |title= Мемлекет басшысы Вашингтонда отандастарымызбен кездесті |date=2026-02-19|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-19}}</ref> |- | 11 сәуір 2026 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Бұхара]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-ozbekstanga-zhumys-saparymen-bardy-1135714 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барды |date=2026-04-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-11}}</ref> |- | 17 сәуір 2026 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анталия]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-antaliya-diplomatiyalyk-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-173471 |title= Мемлекет басшысы Анталия дипломатиялық форумының панелдік сессиясына қатысты |date=2026-04-17|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-17}}</ref> |- | 9 мамыр 2026 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-vladimir-putinmen-kezdesu-otkizdi-94455 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Владимир Путинмен кездесу өткізді |date=2026-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-05-09}}</ref> |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]] qgpabw44u6jck5r4k1izqjp2k47ryqf 3610854 3610853 2026-05-29T09:20:54Z Ashina 7704 3610854 wikitext text/x-wiki Бұл тізімде Қазақстанның президенті '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың жасаған халықаралық сапарлары''' көрсетілген. [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ресей]]ге 18, [[Қырғызстан]]ға 7 рет сапар жасаған. [[Қытай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|АӘБ]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Өзбекстан]]ға 4 рет, [[Әзірбайжан|Әзербайжан]], [[Германия]] және [[АҚШ]]-қа 3 рет сапар жасады. Ең азы [[Армения]], [[Қатар]] және [[Сауд Арабиясы]]на 2 рет сапар жасады. 2022 жылы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 14 елге 24 рет барып рекорды қойды.<ref> https://www.lada.kz/kazakhstan-news/120728-5-let-u-shturvala-skolko-zarubezhnyh-poezdok-sovershil-tokaev-v-kachestve-prezidenta.html</ref> [[Сурет:P20251106DT-0134 President Donald Trump meets with President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev in the Oval Office.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Дональд Трамп]] Ақүйде, 6 қараша 2025]] [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 08.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Кремльде өткен баспасөз мәслихатында.]] [[Сурет:Zelenskyi and Tokaev.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] БҰҰ Бас кеңсесінде, [[Нью-Йорк]].]] == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Күні !! Ел !! Қала !! Сапар түрі |- | 3-4 сәуір 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-putinym-v-moskve-366428/ |date=3 апреля 2019|title= Токаев встретился с Путиным в Москве |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} </ref> |- | 14-15 сәуір 2019 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> {{cite web|url= https://ru.sputnik.kz/amp/20190414/tokaev-uzbekistan-vizit-9827342.html |title= Токаев прибыл с государственным визитом в Ташкент |author=|date= 2019-04-14 |work= ru.sputnik.kz |publisher=|accessdate=2024-11-05|lang=ru}}</ref> |- | 13-14 маусым 2019 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>[https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-shanhai-yntymaktastyk-uiymynyn-sammitine-katysu-ushin-bishkek-kalasyna-keldi Қазақстан Президенті Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммитіне қатысу үшін Бішкек қаласына келді]</ref> |- | 14-15 маусым 2019 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> [https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-aziyadagy-ozara-is-kimyl-zhane-senim-sharalary-zhonindegi-kenestin-v-sammitine-katysu-ushin-dushan Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің V саммитіне қатысу үшін Душанбе қаласына келді]</ref> |- | 11-12 қыркүйек 2019 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Бейжің]] мен [[Ханчжоу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezident-kazahstana-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s-premerom-gosudarstvennogo-soveta-knr-li-kecyanom</ref> |- | 23 қыркүйек 2019 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-aksh-tyn-sayasi-zhane-sarapshy-top-okilderimen-kezdesu-otkizdi</ref> |- | 1 қазан 2019 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref> https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/toqaev-armeniiaga-keldi-301467/</ref> |- | 3 қазан 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Сочи]] || Жұмыс сапары<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4988694-to-aev-sochige-keld.html</ref> |- | 11 қазан 2019 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-prezidentom-turkmenistana-381355/</ref> |- || 7 қараша 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Омбы]] || Жұмыс сапары<ref>https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226041957/https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske |date=2024-12-26 }}</ref> |- || 27–28 қараша 2019 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://azh.kz/kz/news/view/43431</ref> |- || 5–6 желтоқсан 2019 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4997749-asym-zhomart-to-aev-germaniya-a-bardy.html</ref> |- || 28–29 қаңтар 2020 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5004451-to-aev-b-r-kken-arab-m-rl-kter-ne-resmi.html</ref> |- || 15 ақпан 2020 || {{Байрақ|Германия}} || [[Мюнхен]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kasym-zhomart-tokaev-kauipsizdik-zhonindegi-56-shy-myunhen-konferenciyasynyn-resmi-ashylu-rasimine-katysty</ref> |- || 24 маусым 2020 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://inbusiness.kz/kz/news/kasym-zhomart-tokaev-maskeuge-zhumys-saparymen-bardy</ref> |- || 19–20 мамыр 2021 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-tazhikstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-ekizhakty-kelissoz-otkizdi-20494</ref> |- || 5 тамыз 2021 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Түрікменбашы]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-elderi-basshylarynyn-konsultativtik-kezdesuine-katysty-672755</ref> |- || 16–18 тамыз 2021 || {{Байрақ|Корея Республикасы}} || [[Сеул]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5079403-to-aev-seuldeg-otan-sh-n-shey-t-bol.html</ref> |- || 21 тамыз 2021 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/ru/vstrecha-s-prezidentom-rossiyskoy-federacii-vladimirom-putinym-217177</ref> |- || 10–11 мамыр 2022 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kasyim-jomart-tokaev-priletel-v-turtsiyu-468283/</ref> |- || 15 мамыр 2022 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kasyim-jomart-tokaev-vstretilsya-s-prezidentom-oae-468633/</ref> |- || 16 мамыр 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-prezidentom-rossii-vladimirom-putinym-1642354</ref> |- || 17 маусым 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-peterburg-halykaralyk-ekonomikalyk-forumynyn-25-zhyldygyna-arnalgan-zhiynga-katysty-1754832</ref> |- || 19 маусым 2022 || {{Байрақ|Иран}} || [[Тегеран]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-iran-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-195491</ref> |- || 21 маусым 2022 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-2153456</ref> |- || 29 маусым 2022 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Түрікменбашы]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-turikmenstan-prezidenti-serdar-berdimuhamedovpen-kezdesti-295469</ref> |- || 21 шілде 2022 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylarynyn-iv-konsultativtik-kezdesuinde-soylegen-sozi-2163942</ref> |- || 24 шілде 2022 || {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} || [[Жидда]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-men-saud-arabiyasynyn-tak-murageri-kelissoz-zhurgizdi-2465943</ref> |- || 18 тамыз 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Сочи]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-pribyil-v-sochi-475833/</ref> |- || 24 тамыз 2022 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-ilham-aliev-keneytilgen-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-2474643</ref> |- || 15–16 қыркүйек 2022 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Самарқан]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-shanhay-yntymaktastyk-uyymyna-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-168386</ref> |- || 19–21 қыркүйек 2022 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-birikken-ulttar-uyymy-bas-assambleyasynyn-77-sessiyasy-zhalpy-debattarynda-soz-soyledi-2082726</ref> |- || 23 қараша 2022 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-sessiyasyna-katysty-2310530</ref> |- || 29 қараша 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-resey-federaciyasynyn-prezidenti-vladimir-putinmen-kezdesti-28104031</ref> |- || 29 қараша 2022 || {{Байрақ|Франция}} || [[Париж]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/birlesken-malimdeme-30103621</ref> |- || 9 желтоқсан 2022 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref> https://orda.kz/tokaev-pribyl-s-rabochim-vizitom-v-bishkek/</ref> |- || 22 желтоқсан 2022 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-ozbekstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-22113913</ref> |- || 9 мамыр 2023 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-9471</ref> |- || 17–19 мамыр 2023 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Сиань]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-pen-khr-toragasy-si-czinpin-kelissoz-zhurgizdi-174406</ref> |- || 2 маусым 2023 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylary-men-europalyk-kenes-prezidentinin-ekinshi-kezdesuine-katysty-254251</ref> |- || 3 маусым 2023 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-turkiya-prezidenti-rezhep-tayip-erdogandy-ulyktau-rasimine-katysty-352826</ref> |- || 21–24 тамыз 2023 || {{Байрақ|Вьетнам}} || [[Ханой]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kk-tokaevtyn-vetnam-socialistik-respublikasyna-resmi-saparynyn-korytyndylary-turaly-birlesken-kommyunike-2172826</ref> |- || 14–15 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ekspo-ortalyk-aziya-2023-kormesine-bardy-1485023</ref> |- || 19–21 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-aksh-memleketteri-basshylarynyn-sammitine-katysty-208393</ref> |- || 28–29 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-berlin-global-dialogue-forumynda-soz-soyledi-2885636</ref> |- || 17–18 қазан 2023 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Бейжің]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-khr-toragasy-si-czinpinmen-kelissoz-zhurgizdi-1792321</ref> |- || 25-26 желтоқсан 2023 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-25111918</ref> |- || 19 қаңтар 2024 || {{Байрақ|Ватикан}} || [[Ватикан]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsya-s-papoy-rimskim-v-vatikane-523702/</ref> |- || 13-14 ақпан 2024 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-memleketinin-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kelissoz-zhurgizdi-1411032</ref> |- || 21 ақпан 2024 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Қазан (қала)|Қазан]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-bolashaktyn-oyyndary-halykaralyk-turnirinin-ashylu-rasimine-katysty-2115628</ref> |- || 11-12 наурыз 2024 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetit-s-gosudarstvennyim-vizitom-azerbaydjan-528756/</ref> |- || 5 сәуір 2024 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Хиуа]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-hiua-kalasynyn-tarihi-oryndaryn-aralap-kordi-534114</ref> |- || 9 мамыр 2024 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-94744</ref> |- || 22-24 мамыр 2024 || {{Байрақ|Сингапур}} || [[Сингапур]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-singapur-535970/</ref> |- || 28 қазан 2024 || {{Байрақ|Моңғолия}} || [[Ұланбатыр]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite|title= Президент Токаев посетит Монголию |url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-mongoliyu-552070/|accessdate=28 қазан 2024|lang=ru|work= tengrinews.kz}}</ref> |- || 4 қараша 2024 || {{Байрақ|Франция}} || [[Париж]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> {{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kazahstana-kasyim-jomart-tokaev-pribyil-frantsiyu-552861/ |title= Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев прибыл во Францию |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} </ref> |- |6 қараша 2024 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-priletel-v-kyirgyizstan-553100/|title=Токаев прилетел в Кыргызстан|lang= ru |work= tengrinews.kz|date=2024-11-06|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- |11-12 қараша 2024 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-bakudegi-duniezhuzilik-klimat-sammitinde-soz-soyledi-121015|title=Қазақстан Президенті Бакудегі Дүниежүзілік климат саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2024-11-12|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- |18-19 қараша 2024 || {{Байрақ|Сербия}} || [[Белград]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/politika/6456859-kasymzhomart-tokaev-pribyl-s-ofitsialnym-vizitom-v-serbiyu.html|title=Касым-Жомарт Токаев прибыл с официальным визитом в Сербию|lang= ru |work= zakon.kz |date=2024-11-18|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- |20-21 қараша 2024 || {{Байрақ|Мажарстан}} || [[Будапешт]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-budapeshtte-viktor-orbanmen-kelissoz-zhurgizdi-21101540|title=Қасым-Жомарт Тоқаев Будапештте Виктор Орбанмен келіссөз жүргізді|date=2024-11-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- |20-21 қараша 2024 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-doha-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-7115429|title= Қасым-Жомарт Тоқаев Доха форумының панельдік сессиясына қатысты |date=2024-12-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 13 қаңтар 2025 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-baa-prezidenti-sheyh-muhammed-ben-zaid-al-nahayanmen-kezdesti-130596 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ Президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаянмен кездесті |date=2025-01-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 4 сәуір 2025 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Самарқан]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-europa-odagy-sammitine-katysty-43589 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев «Орталық Азия – Еуропа Одағы» саммитіне қатысты |date=2025-04-04|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 9 мамыр 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-oray-uyymdastyrylgan-askeri-paradka-bardy-944516 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жеңіс күніне орай ұйымдастырылған әскери парадқа барды |date=2025-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- |21 мамыр 2025 || {{Байрақ|Мажарстан}} || [[Будапешт]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-beyresmi-sammitine-katysty-214377 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитіне қатысты |date=2025-05-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 28–30 шілде 2025 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-rezhep-tayip-erdogan-kelissoz-zhurgizdi-2965637 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді |date=2025-07-29|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 21–22 тамыз 2025 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-sadyr-zhaparov-kelissoz-zhurgizdi-22765 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров келіссөз жүргізді |date=2025-08-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 31 тамыз–3 қыркүйек 2025 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Тяньцзинь]] мен [[Бейжің]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-shyu-ga-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-otyrysynda-soz-soyledi-184139 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйледі |date=2025-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 21-24 қыркүйек 2025 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-cameco-korporaciyasynyn-prezidenti-tim-gitceldi-kabyldady-2184133 |title= Мемлекет басшысы Cameco корпорациясының президенті Тим Гитцельді қабылдады |date=2025-09-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 6-7 қазан 2025 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Габала]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-hii-sammitinde-soz-soyledi-791141 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының ХІІ саммитінде сөз сөйледі |date=2025-10-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 9-10 қазан 2025 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-tazhikstan-prezidenti-emomali-rahmonmen-kezdesu-otkizdi-995055 |title= Мемлекет басшысы Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонмен кездесу өткізді |date=2025-10-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 6-7 қараша 2025 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Вашингтон]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-aksh-prezidenti-donald-tramppen-kelissoz-zhurgizdi-7105122 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамппен келіссөз жүргізді |date=2025-11-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 11-12 қараша 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-resey-federaciyasyna-memlekettik-sapary-bastaldy-11105558 |title= Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына мемлекеттік сапары басталды |date=2025-11-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- | 15-16 қараша 2025 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ozbekstan-prezidenti-shavkat-mirziyoevpen-kelissoz-zhurgizdi-1510570 |title= Мемлекет басшысы Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен келіссөз жүргізді |date=2025-11-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 26-27 қараша 2025 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-otyrysyna-katysty-27101134 |title= Мемлекет басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысына қатысты |date=2025-11-27|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 11-12 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-ashhabad-kalasyna-bardy-11112150 |title= Президент Ашхабад қаласына барды |date=2025-12-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 18-20 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Жапония}} || [[Токио]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-imperatory-naruhitomen-kezdesti-18115114 |title= Мемлекет басшысы Жапония Императоры Нарухитомен кездесті |date=2025-12-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 21-22 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-21113112 |title= Президент Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің шағын құрамдағы отырысына қатысты |date=2025-12-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 22 қаңтар 2026 || {{Байрақ|Швейцария}} || [[Давос]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-beybitshilik-kenesinin-zhargysyna-kol-koydy-2202512 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Бейбітшілік кеңесінің Жарғысына қол қойды |date=2026-01-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 3-4 ақпан 2026 || {{Байрақ|Пәкістан}} || [[Исламабад]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-pakistanga-memlekettik-saparmen-bardy-311934/ |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға мемлекеттік сапармен барды |date=2026-02-03|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- | 19-20 ақпан 2026 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Вашингтон]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-vashingtonda-otandastarymyzben-kezdesti-1911146 |title= Мемлекет басшысы Вашингтонда отандастарымызбен кездесті |date=2026-02-19|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-19}}</ref> |- | 11 сәуір 2026 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Бұхара]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-ozbekstanga-zhumys-saparymen-bardy-1135714 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барды |date=2026-04-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-11}}</ref> |- | 17 сәуір 2026 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анталия]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-antaliya-diplomatiyalyk-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-173471 |title= Мемлекет басшысы Анталия дипломатиялық форумының панелдік сессиясына қатысты |date=2026-04-17|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-17}}</ref> |- | 9 мамыр 2026 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-vladimir-putinmen-kezdesu-otkizdi-94455 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Владимир Путинмен кездесу өткізді |date=2026-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-05-09}}</ref> |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]] 3xwrdg8snb1ytopkocbin3szl5m49ib 0 758438 3610593 3467853 2026-05-28T15:25:19Z TalgatSnow 143530 3610593 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Алексей Серебряков |сурет =Серебряков Алексей 2014 (cropped).jpg |сурет ені = |сурет атауы =«[[Кинотавр]]», [[Сочи]], 2014 ж. |туған кездегі есімі =Алексей Валерьевич Серебряков |туған күні = 3.07.1964 |туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{Актер|КСРО|Ресей|XX ғасыр|XXI ғасыр}} |азаматтығы = {{RUS}} |белсенді жылдары = [[1978]] - қазіргі уақытқа дейін |бағыты = |киностудия = |марапаттары ={{Ресей Федерациясының халық әртісі}}<br />«Ника» (2019)<br />Локарно (1990)<br />«Киношок» (1994) |imdb_id =0148516 |сайты = |ортаққор = }} '''Алексей Валерьевич Серебряков''' — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[Ресей|ресейлік]] [[театр]] және [[Операторлық өнер|кино]] [[Актерлік өнер|актері]], Ресей Федерациясының халық әртісі (2010). «Ника» киносыйлығының иегері (2019), сонымен қатар Америка киноактерлері гильдиясы сыйлығының (2025) номинанты. 1964 жылы 3 шілдеде [[Мәскеу|Мәскеуде]] дүниеге келген<ref name="cinemapedia">{{Cite web|url=http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=1&e_person_id=840|title=Алексей Серебряков|publisher=Энциклопедия отечественного кино|accessdate=2014-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303172758/http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=1&e_person_id=840|archivedate=2016-03-03|deadlink=yes}}</ref>. Анасы дәрігер, әкесі авиациялық инженер болған. Ол музыкалық мектепте оқығанда «Вечерняя Москва» газетінде жарияланған оқу орны туралы репортаж үшін суретке түседі. Сурет актер Вадим Спиридоновқа ұқсайтын баланы іздеп жүрген режиссер көмекшісінің назарына түседі, сөйтіп Серебряков «Әке мен бала» фильмінде ойнайды. Кейін кеңестік көп бөлімді «Мәңгілік қоңырау» фильміне түсті. Содан кейін ол «Қызыл погонок» фильмінде басты рөл суворовшы Владимир Ковалевті ойнады<ref name="aif">{{Cite web|url=http://www.aif.ru/culture/person/sila_naglost_i_hamstvo_chego_nedogovarivaet_aleksey_serebryakov|title=«Сила, наглость и хамство». Чего недоговаривает Алексей Серебряков? {{!}} Персона {{!}} Культура {{!}} Аргументы и Факты|accessdate=2018-02-24|archivedate=2018-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223224721/http://www.aif.ru/culture/person/sila_naglost_i_hamstvo_chego_nedogovarivaet_aleksey_serebryakov|deadlink=no}}</ref><ref name="eg">{{Cite web|url=http://www.eg.ru/culture/38675|title=Биография и личная жизнь: Алексей Серебряков|accessdate=2018-02-24|archivedate=2017-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171227035437/http://www.eg.ru/culture/38675/|deadlink=no}}</ref>. 1981 жылы А.Н.Толстой атындағы Сызрань драма театрында актер болып жұмыс істеді. 1986 жылы А.В.Луначарский атындағы [[ГИТИС|Мемлекеттік театр өнері институтын]] бітірген (Олег Табаковтың шеберханасы)<ref name="cinemapedia">{{Cite web|url=http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=1&e_person_id=840|title=Алексей Серебряков|publisher=Энциклопедия отечественного кино|accessdate=2014-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303172758/http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=1&e_person_id=840|archivedate=2016-03-03|deadlink=yes}}</ref>. 1986-1991 жылдары Олег Табаковтың жетекшілігіндегі Студия театрында актер болды. 2000 жылы ол «Бандиттік Петербург» телехикаясында түсті. 2004 жылы «Штрафбат» телехикаясында комбат Твердохлебовтың басты рөлін ойнады. 2009 жылдың қыркүйегінен бастап «Ленком» театрының актері, сондай-ақ Мәскеу Оперетта театрында ойнайды. 2010 жылы Алексей Валерьевичке «Ресейдің халық әртісі» атағы берілді<ref name="aif">{{Cite web|url=http://www.aif.ru/culture/person/sila_naglost_i_hamstvo_chego_nedogovarivaet_aleksey_serebryakov|title=«Сила, наглость и хамство». Чего недоговаривает Алексей Серебряков? {{!}} Персона {{!}} Культура {{!}} Аргументы и Факты|accessdate=2018-02-24|archivedate=2018-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223224721/http://www.aif.ru/culture/person/sila_naglost_i_hamstvo_chego_nedogovarivaet_aleksey_serebryakov|deadlink=no}}</ref>. [[Сурет:Серебряков_Алексей.jpg|нобай|212x212 нүкте| «ПираМММида» фильмінің шығуына арналған баспасөз мәслихатында, 2011 ж]] Ол 2014 жылы бүкіл әлемге шыққан [[Левиафан (фильм, 2014)|«Левиафан»]] әлеуметтік драмасында басты рөлді сомдады. 2015 жылы «Левиафан» фильмі посткеңестік Ресей тарихындағы «Шетел тіліндегі үздік фильм» үшін «[[Алтын глобус]]<nowiki/>» сыйлығын жеңіп алған алғашқы фильм болды. Фильм «Ағылшын тіліндегі емес үздік фильм» номинациясы бойынша [[Оскар (2015)|Академия]] сыйлығына және BAFTA сыйлығына ұсынылды. Бұл фильмдегі актерлік жұмысы үшін Алексей Серебряков [[Еуропалық киноакадемия сыйлығы]]<nowiki/>на ұсынылды. 2024 жылы Алексей Серебряков ойнаған «[[Анора]]<nowiki/>» фильмі [[Канн кинофестивалі]]<nowiki/>нде [[Алтын пальма бұтағы|«Алтын пальма бұтағын»]] жеңіп алды, ал 2025 жылдың басында «Үздік фильм» сияқты алты [[Оскар (2025)|Оскар]] номинациясын алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО бала-актерлері]] 85gkb6acyeecgiquvrwf3d70elwx8ib 0 762169 3610738 3559813 2026-05-28T22:59:29Z Kazakhkingofprince 181280 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3610738 wikitext text/x-wiki {{Азаматтық қақтығыс|тақырып=АҚШ Капитолийіне шабуыл|сурет=2021 storming of the United States Capitol DSC09254-2 (50820534063) (retouched).jpg|дата=[[2021 жыл]] [[6 қаңтар]] 12:53 — 17:40 (UTC-5)<ref>{{Cite web |url=https://www.axios.com/2022/01/06/capitol-riot-january-6-anniversary |title=In photos: An hour-by-hour record of the Jan. 6 Capitol riot |accessdate=2023-08-25 |archivedate=2023-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230324041028/https://www.axios.com/2022/01/06/capitol-riot-january-6-anniversary |url-status=live }}</ref>|орын=[[Вашингтон]], {{USA}}|себеп=2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауының нәтижелерімен келіспеушілік|нәтиже=Капитолийге физикалық залал, соның ішінде вандализм мен кеңселер мен нысандарды тонау<br />Сайлау алқасының дауыстарын санау бірнеше сағатқа кешіктірілді<br />Трамп әкімшілігіндегі босатулар<br />Капитолий қауіпсіздігіндегі босатулар<br />Капитолий айналасында жаңа қауіпсіздік қоршауларын орнату және қауіпсіздік шараларын күшейту<br />Дональд Трампты әлеуметтік желілерден шектеусіз блоктау<br />Дональд Трампты қызметінен босату науқаны басталды|қарсылас1=* {{ту|АҚШ}} '''[[АҚШ Федералды үкіметі]]''' * [[Сурет:Seal of the United States Congress.svg|20px]] [[АҚШ Конгрессі]] * {{flagicon image|Flag of the United States Capitol Police.svg}} [[АҚШ Капитолий полициясы]] * {{flagicon image|Flag of the Federal Bureau of Investigation.svg}} [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] * {{flagicon image|Flag of Washington, D.C.svg}} [[Вашингтон]] (Колумбия аймағы) * {{flagicon image|Flag of the Metropolitan Police Department of the District of Columbia.svg}} Колумбия округі қалалық полиция бөлімі * {{flagicon image|JFHQ-DC National Guard Emblem.png}} [[Колумбия Ұлттық гвардиясы округі]]|қарсылас2=* '''Американдық оң және алыс оң''' * {{flagicon image|Trump-Pence 2020.svg}} [[Трампизм|Трампшылар]] * {{flagicon image|Proud Boys PB and Wreath Flag.svg}} [[Proud Boys]] * {{flagicon image|Oath Keepers logo.svg}} Ант берушілер * {{flagicon image|Official Three Percent Flag.svg}} Үш пайыз * {{flagicon image|QAnon USA Flag.svg}} [[QAnon]] * {{flagicon image|Boogaloo flag.svg}} [[Бугалу Бойз]] * {{flagicon image|NSC 131 logo.png}} Ұлтшыл әлеуметтік клуб 131 ''және басқа да оңшыл белсенділер''|жалпы шығындар=Жараланғандар: 138 округтік полицей (оның ішінде 15-і медициналық мекемелерге жатқызылды)<br />Қаза тапқандар: 5 адам (1-еуі оқ жарақатынан, 1-еуі қақтығыс кезінде алған жарақат салдарынан, 3-еуі денсаулық жағдайына байланысты)<br />Қамалғандар: 1265-тен астам адам, олардың ішінде 467 адам қылмыстық тәртіппен 2,5 айдан 22 жылға дейін бас бостандығынан айырылды (2024 жылғы 6 қаңтардағы жағдай бойынша)}} '''АҚШ-та әділ сайлау үшін митинг''' ({{Lang-en|January 6 United States Capitol attack}}) — 2021 жылғы 6 қаңтарда [[Капитолий (Вашингтон)|АҚШ Капитолийінде]] өткен наразылық қозғалысы, бұл [[2020 АҚШ президент сайлауы]]ның нәтижелерімен келіспеген наразы адамдармен байланысты, онда АҚШ-тың 45-президенті Дональд Трамп жеңіліске ұшырады. Митинг Конгресстің өтіп жатқан бірлескен сессиясын тоқтату мақсатында өткізілді, бұл сессия сайлаушылардың дауыстарын санау және сайлауда [[Джо Байден]]нің жеңісін ресми түрде бекіту үшін жиналған болатын.<ref>{{cite web|url=https://mail.kz/kz/news/world-news/kapitoliige-shabuyl-kezinde-kazakstan-tuyn-koterip-zhurgender-kozge-ilikti|title=Капитолийге шабуыл кезінде Қазақстан туын көтеріп жүргендер көзге ілікті |author=|date=2021-01-08|work=|publisher=mail.kz|accessdate=2025-07-13|lang=kk}} </ref> Қауіпсіздік қызметін бұзып өткен наразылық білдірушілер ғимараттың кейбір бөліктерін бірнеше сағатқа иемденді. Митинг Капитолий ғимаратының эвакуациясына және жабылуына, сондай-ақ сайлаушылардың дауыстарын санау және Байденнің жеңісін бекіту бойынша Конгрестің бірлескен сессиясының тоқтауына алып келді.<ref>{{cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/1892607-trampty-koldausylar-vasingtondagy-kapitolijdi-basyp-aldy-foto-video/|title=Трампты қолдаушылар Вашингтондағы Капитолийді басып алды (фото, видео)|author=|date=2021-01-07|work=|publisher=nur.kz|accessdate=2025-07-13|lang=kk}} </ref> Бассыздықтар, жетекші [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] пен саясаткерлердің мәлімдемелеріне сәйкес, осы оқиғаға тікелей дейін өткен митинг кезінде Трамп айтқан пікірлермен арандатылды.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-08|date=2021-01-07|website=[[BBC News]]|title=Capitol siege: Trump's words 'directly led' to violence, Patel says|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55571482|author=|lang=en|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020736/https://www.bbc.com/news/uk-politics-55571482}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/5926883/trump-supporters-storm-capitol/|title=Incited by the President, Trump Supporters Violently Storm the Capitol|author=Kimberly Dozier, Vera Bergengruen|website=[[Time]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020624/https://time.com/5926883/trump-supporters-storm-capitol/|url-status=live}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-told-supporters-stormed-capitol-hill/story?id=75110558|title=This is what Trump told supporters before many stormed Capitol Hill|author=Julia Jacobo|website=[[ABC News]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020737/https://abcnews.go.com/Politics/trump-told-supporters-stormed-capitol-hill/story?id=75110558|url-status=live}}</ref> Осы оқиғалардан кейін АҚШ Өкілдер палатасы Дональд Трампқа қарсы «көтеріліске арандату» бабы бойынша екінші импичмент рәсімін бастады, алайда бұл Сенатта 58 «қолдаушы» және 42 «қарсы» дауыспен сәтсіз аяқталды. == 6 қаңтардағы оқиғалар == 2021 жылдың 5 және 6 қаңтарында Дональд Трамптың бірнеше апта бойы сайлау нәтижелерінің бұрмаланғаны жөніндегі мәлімдемелерінен кейін, мыңдаған жақтастары Вашингтон қаласында жиналып, сайлау нәтижесіне қарсылық білдіріп, [[АҚШ вице-президенті|вице-президент]] [[Майк Пенс]] пен Конгресті Джо Байденнің жеңісін мойындамауға шақырды.<ref name=":22">{{cite web|author=Washington Post Staff|url=https://www.washingtonpost.com/dc-md-va/2021/01/06/dc-protests-trump-rally-live-updates/|title=Woman dies after shooting in U.S. Capitol; D.C. National Guard activated after mob breaches building|lang=en|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111191223/https://www.washingtonpost.com/dc-md-va/2021/01/06/dc-protests-trump-rally-live-updates/|archivedate=2021-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/sections/congress-electoral-college-tally-live-updates/2021/01/06/953616207/diehard-trump-supporters-gather-in-the-nations-capital-to-protest-election-resul|title=Trump Supporters Storm U.S. Capitol, Clash With Police|author=Marisa Peñaloza|website=[[National Public Radio]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106151035/https://www.npr.org/sections/congress-electoral-college-tally-live-updates/2021/01/06/953616207/diehard-trump-supporters-gather-in-the-nations-capital-to-protest-election-resul|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.capradio.org/161107|title=Trump Supporters, Proud Boys Converge On California’s Capitol To Protest Electoral College Count|author=Scott Rodd, Kris Hooks|website=www.capradio.org|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106222929/https://www.capradio.org/161107|url-status=live}}</ref> 6 қаңтар күні таңертең наразылық білдірушілер Эллипс алаңында өткен «Американы құтқару» митингісіне жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/Politics/seeks-prevent-certification-election-trump-plans-attend-dc/story?id=75042176|title=As he seeks to prevent certification of election, Trump plans to attend DC rally|author=A. B. C. News|website=[[ABC News]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107164258/https://abcnews.go.com/Politics/seeks-prevent-certification-election-trump-plans-attend-dc/story?id=75042176|url-status=live}}</ref><ref name=":35">{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcwashington.com/news/local/photos-trump-rallies-crowds-of-supporters-in-nations-capital/2531368/|title=Photos: Trump Supporters Gather, President Incites Chaos in DC|author=|website=NBC4 Washington|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107164256/https://www.nbcwashington.com/news/local/photos-trump-rallies-crowds-of-supporters-in-nations-capital/2531368/|url-status=live}}</ref> Мұнда президент Дональд Трамп, оның ұлы [[Дональд Трамп (кіші)|Дональд Трамп-кіші]], Руди Джулиани және Конгресс мүшелерінің бірқатары халық алдында сөз сөйледі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.youtube.com/watch?v=tRKRW-4Dt3s&ab_channel=ABCNews|title=ABC News Prime: Call for Trump's removal, Capitol Hill security failure, Global reaction to riots - YouTube|author=[[ABC News]]|website=[[YouTube]]|description=10:55–11:06|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203012947/https://www.youtube.com/watch?v=tRKRW-4Dt3s&ab_channel=ABCNews|url-status=live}}</ref> Трамп өз жақтастарын «елімізді қайтару үшін бар күштерімен күресуге» шақырып, оларды АҚШ Капитолийіне маршпен баруға үндеді.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-08|first=Tom|last=McCarthy|date=2021-01-07|website=The Guardian|title=Congress certifies Biden as next US president – as it happened|url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2021/jan/06/georgia-election-latest-news-senate-ossoff-warnock-democrats-republicans-trump-biden|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106230506/https://www.theguardian.com/us-news/live/2021/jan/06/georgia-election-latest-news-senate-ossoff-warnock-democrats-republicans-trump-biden}}</ref><ref name=":23">{{Cite web|lang=en|url=https://www.bostonglobe.com/2021/01/06/metro/heres-what-trump-told-his-supporters-before-many-them-stormed-capitol-wednesday/|title=Before mob stormed US Capitol, Trump told them to ‘fight like hell’ - The Boston Globe|author=Travis Andersen|website=[[The Boston Globe]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://archive.today/20210107014042/https://www.bostonglobe.com/2021/01/06/metro/heres-what-trump-told-his-supporters-before-many-them-stormed-capitol-wednesday/|url-status=live}}</ref> Демонстрация Трамп жақтастарының Капитолийді шабуылдауымен аяқталды.<ref name=":24">{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/us-capitol-lockdown/index.html|title=US Capitol secured, 4 dead after rioters stormed the halls of Congress to block Biden's win|author=Ted Barrett, Manu Raju, Peter Nickeas|coauthors=Pamela Brown, Phil Mattingly, Daniela Diaz|website=[[CNN]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106211203/https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/us-capitol-lockdown/index.html|url-status=live}}</ref> Сол уақытта Конгресс Дауыс берушілер алқасының дауыстарын санау отырысын өткізіп жатқан еді. Наразылық білдірушілер терезелер мен есіктерді сындырып Капитолий ғимаратына кірген кезде, Капитолийдің қауіпсіздік қызметі [[АҚШ Сенаты|Сенат]] пен [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасын]] эвакуациялады.<ref name="nbcwashington-7557">{{cite web|url=https://www.nbcwashington.com/news/local/president-trumps-supporters-to-protest-in-dc-as-congress-certifies-electoral-college-vote/2530914/|title=Pro-Trump Mob Storms US Capitol; 4 Dead|lang=en|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111000721/https://www.nbcwashington.com/news/local/president-trumps-supporters-to-protest-in-dc-as-congress-certifies-electoral-college-vote/2530914/|archivedate=2021-01-11}}</ref> Капитолий кешеніндегі бірнеше ғимарат эвакуацияланып, кейіннен түгелдей қоршауға алынды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2021/01/06/buildings-in-us-capitol-complex-evacuated-amid-pro-trump-protests.html|title=U.S. Capitol secured hours after pro-Trump rioters invade Congress|author=Amanda Macias,Dan Mangan|website=CNBC|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107030000/https://www.cnbc.com/2021/01/06/buildings-in-us-capitol-complex-evacuated-amid-pro-trump-protests.html|url-status=live}}</ref><ref name="McEvoy-Forbes">{{cite web|author=Jemima McEvoy, Joe Walsh|url=https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/06/dc-protests-trump-pro-trump-rally-live-coverage/|title=D.C. Protests Live Coverage: Congress Regroups To Certify Electoral Votes After Mob Shuts Down Capitol|lang=en|website=[[Forbes]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109214736/https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/06/dc-protests-trump-pro-trump-rally-live-coverage/|archivedate=2021-01-09}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://variety.com/2021/film/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|title=Chaos at U.S. Capitol: Violence Erupts as Pro-Trump Mob Clashes With Police|author=Brent Lang,Cynthia Littleton,Gene Maddaus, Brent Lang, Cynthia Littleton, Gene Maddaus|website=Variety|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108202303/https://variety.com/2021/film/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|url-status=live}}</ref> Наразылар қауіпсіздік тосқауылдарын бұзып өтіп, эвакуацияланған Сенат залына кірді, ал қауіпсіздік қызметкерлері одан әрі енуге жол бермеу үшін тапаншаларын шығарды. Протест кезінде Капитолий аумағынан қолдан жасалған жарылғыш құрылғылар табылды; жарылғыш заттар сондай-ақ Демократиялық ұлттық комитет пен Республикалық ұлттық комитет кеңселерінен және бір көліктен анықталды.<ref name=":5" /> Оқиғалар нәтижесінде төрт адам қаза тапты. Бастапқыда қаза тапқандардың арасында бір Капитолий полицейі бар деп хабарланғанымен, кейін оның табиғи себептерден қайтыс болғаны анықталды.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210420/kapitoliy-1729019874.html|title=Названа причина смерти полицейского после штурма Капитолия|website=РИА Новости|date=2021-04-20:00:36|accessdate=2021-04-27|archivedate=2021-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427232807/https://ria.ru/20210420/kapitoliy-1729019874.html|url-status=live}}</ref> Полицей Брайан Сикник екі рет инсульт алып, көз жұмған.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ntv.ru/novosti/2541300/?fb|title=Охранник Капитолия умер от инсультов, а не от травм|author=ntv.ru|website=НТВ|accessdate=2021-04-27|archivedate=2021-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427232805/https://www.ntv.ru/novosti/2541300/?fb|url-status=live}}</ref> Ондаған адам ауыр жарақат алды.<ref name=":14">{{Cite news|accessdate=2021-01-09|first=Katie|last=Benner|date=2021-01-08|website=The New York Times|title=A Capitol Police officer who was seriously injured Wednesday remains on life support.|url=https://www.nytimes.com/2021/01/07/admin/a-capitol-police-officer-who-was-seriously-injured-wednesday-remains-on-life-support.html|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111051832/https://www.nytimes.com/2021/01/07/admin/a-capitol-police-officer-who-was-seriously-injured-wednesday-remains-on-life-support.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/nation-world/ct-nw-capitol-police-officer-dies-20210108-f5sy2jrnj5d7jibygzcgiamtny-story.html|title=Capitol Police say cop, reportedly hit with fire extinguisher during Hill mob, dies of his injuries|author=LISA MASCARO and MATTHEW DALY|website=chicagotribune.com|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108082555/https://www.chicagotribune.com/nation-world/ct-nw-capitol-police-officer-dies-20210108-f5sy2jrnj5d7jibygzcgiamtny-story.html|url-status=live}}</ref> Федералды билік кісі өлтіру фактісі бойынша тергеу бастады.<ref name="mercurynews-8041">{{cite web|author=Evan Perez, Paul LeBlanc|url=https://www.mercurynews.com/2021/01/08/federal-murder-investigation-to-be-opened-in-capitol-police-officers-death/|title=Federal murder investigation to be opened in Capitol Police officer’s death|lang=en|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108152326/https://www.mercurynews.com/2021/01/08/federal-murder-investigation-to-be-opened-in-capitol-police-officers-death/|archivedate=2021-01-08}}</ref> Өкілдер палатасының залына баррикада қойылған есік арқылы кіруге әрекет жасаған әйел полиция қызметкерлері тарапынан ауыр жараланып, кейін қайтыс болды.<ref name=":28">{{Cite news|accessdate=2021-01-09|website=[[The Washington Post]]|title=Trump supporters storm U.S. Capitol, with one woman killed and tear gas fired|url=https://www.washingtonpost.com/local/trump-supporters-storm-capitol-dc/2021/01/06/58afc0b8-504b-11eb-83e3-322644d82356_story.html|author=Rebecca Tan, Peter Jamison, Carol D. Leonnig, Meagan Flynn, John Woodrow Cox|date=2021-01-07|lang=en|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106232624/https://www.washingtonpost.com/local/trump-supporters-storm-capitol-dc/2021/01/06/58afc0b8-504b-11eb-83e3-322644d82356_story.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vox.com/2021/1/6/22218031/trump-supporter-cspan-president-lied|title=Watch a tearful Trump supporter ask C-SPAN if her president lied to her|author=Dylan Matthews|website=Vox|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052227/https://www.vox.com/2021/1/6/22218031/trump-supporter-cspan-president-lied|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kxan.com/news/national-news/san-diego-man-says-woman-killed-in-capitol-siege-was-his-wife/|title=Man says San Diego woman killed in Capitol siege was his wife|author=|website=KXAN Austin|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052546/https://www.kxan.com/news/national-news/san-diego-man-says-woman-killed-in-capitol-siege-was-his-wife/|url-status=live}}</ref> Тағы үш наразылық білдіруші денсаулық жағдайына байланысты көз жұмды.<ref name=":5">{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/2021/01/06/shooting-capitol-pro-trump-riot-455639|title=4 died as Trump supporters invaded Capitol|author=[[Associated Press]]|website=[[Politico]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052536/https://www.politico.com/news/2021/01/06/shooting-capitol-pro-trump-riot-455639|url-status=live}}</ref> Трамп наразылық білдірушілерді «ұлы патриоттар» деп атап, оларға «үйге тыныш қайтыңдар» деп үндеу жасады және оқиғаны сайлау нәтижелерінің бұрмалануымен түсіндірді.<ref name="thehill-4467">{{cite web|author=Brett Samuels|url=https://thehill.com/homenews/administration/532976-trump-tells-rioters-go-home-we-love-you|title=Trump tells rioters to «go home» while stoking election fury|lang=en|website=[[The Hill]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109234131/https://thehill.com/homenews/administration/532976-trump-tells-rioters-go-home-we-love-you|archivedate=2021-01-09}}</ref><ref name="forbes-3170">{{cite web|author=Alison Durkee|url=https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2021/01/06/trump-says-he-loves-supporters-storming-capitol-but-tells-them-to-leave/|title=Trump Justifies Supporters Storming Capitol: ‘These Are The Things And Events That Happen’|lang=en|website=[[Forbes]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111111434/https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2021/01/06/trump-says-he-loves-supporters-storming-capitol-but-tells-them-to-leave/|archivedate=2021-01-11}}</ref> Сол күннің кешінде көпшілік таратылды. Дауыс берушілер алқасының нәтижелерін растау процесі қайта басталып, келесі күні таңертең аяқталды. Өз әкімшілігінің қысымымен Трамп «билікті бейбіт түрде тапсыруға» келісті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/index.html|title=Trump publicly acknowledges he won't serve a second term a day after inciting mob|author=Kevin Liptak, Veronica Stracqualursi, Allie Malloy|website=[[CNN]]|date=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107095401/https://www.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/index.html|archivedate=2021-01-07|accessdate=2021-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.foxnews.com/politics/trump-orderly-transition-jan-20-electoral-college|title=Trump promises 'orderly transition' on Jan. 20 after Electoral College results certified|author=Evie Fordham|website=[[Fox News]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020709/https://www.foxnews.com/politics/trump-orderly-transition-jan-20-electoral-college|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/politics/2020-election/trump-commits-orderly-transition-statement-after-mob-stormed-capitol-n1253223|title=Trump commits to 'orderly transition' after mob storms Capitol|author=Rachel Elbaum|website=[[NBC News]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020746/https://www.nbcnews.com/politics/2020-election/trump-commits-orderly-transition-statement-after-mob-stormed-capitol-n1253223|url-status=live}}</ref> Үш күннен кейін, 9 қаңтарда, ''[[The New York Times]]'' басылымы Трамптың [[Ақ үй]]дегі көмекшілеріне бұл мәлімдемесіне өкінетінін және отставкаға кетпейтінін айтқанын хабарлады.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-10|first=Nicholas|last=Fandos|date=2021-01-09|website=[[The New York Times]]|title=Democrats Ready Impeachment Charge Against Trump for Inciting Capitol Mob|url=https://www.nytimes.com/2021/01/08/us/politics/democrats-trump-impeachment.html|author=|lang=en|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110030315/https://www.nytimes.com/2021/01/08/us/politics/democrats-trump-impeachment.html}}</ref> Оқиғалар ел бойынша саяси жетекшілер мен ұйымдардың кең көлемді айыптауына себеп болды. Сенаттағы көпшілік жетекшісі Митч Макконнелл Капитолийге жасалған шабуылды «сәтсіз бүлік» деп атады. Өкілдер палатасының спикері Нэнси Пелоси мен Сенаттағы азшылық көшбасшысы Чак Шумер вице-президент Майк Пенсті 25-өзгертуді ресми түрде қолдануға шақырып, Трампқа екінші рет импичмент жариялаймыз деп ескертті.<ref name="cnbc-2682">{{cite web|author=Jacob Pramuk|url=https://www.cnbc.com/2021/01/07/chuck-schumer-calls-for-trumps-removal-from-office.html|title=Pelosi and Schumer call for Trump’s immediate removal from office for «insurrection»|lang=en|website=[[CNBC]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111171555/https://www.cnbc.com/2021/01/07/chuck-schumer-calls-for-trumps-removal-from-office.html|archivedate=2021-01-11}}</ref> [[Twitter]] мен [[Facebook]] Трамптың аккаунттарын бұғаттап, осы оқиғаларға қатысты жазбаларын өшірді. Капитолийге жасалған шабуыл [[Мемлекетке опасыздық жасау|мемлекеттік опасыздық]], бүлік, бүлікшіл әрекет, ішкі терроризм және [[мемлекеттік төңкеріс]] әрекеті ретінде сипатталды.<ref>* {{cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2021/01/07/capitol-mob-treason/|title=The framers would have seen the mob at the Capitol as traitors|author=Carlton Larson|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225084713/https://www.washingtonpost.com/outlook/2021/01/07/capitol-mob-treason/|url-status=live}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/01/06/president-trump-has-committed-treason/|title=President Trump has committed treason|author=Dana Milibank|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109045524/https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/01/06/president-trump-has-committed-treason/|url-status=live}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.wzzm13.com/article/news/legal-expert-says-us-capitol-rioters-could-face-sedition-charges/69-55f759aa-03d8-44c2-8351-18a8a9b950e5|title=Legal expert says U.S. Capitol rioters could face sedition charges|author=Belt Nate|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.dallasnews.com/news/politics/2021/01/06/un-american-treasonous-north-texas-leaders-decry-mob-breach-at-us-capitol/|title='Un-American.' 'Treasonous.': North Texas leaders decry mob breach at U.S. Capitol|author=Bailey Jr. Everton|website=[[The Dallas Morning News]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109123146/https://www.dallasnews.com/news/politics/2021/01/06/un-american-treasonous-north-texas-leaders-decry-mob-breach-at-us-capitol/|url-status=live}}</ref><ref>*{{cite news|title=Conservative media members erupt with anger over protesters storming Capitol: 'This is domestic terrorism'|url=https://www.foxnews.com/media/conservative-media-members-erupt-anger-violent-protesters-storming-capitol|archive-url=https://web.archive.org/web/20210106225458/https://www.foxnews.com/media/conservative-media-members-erupt-anger-violent-protesters-storming-capitol|archivedate=2021-01-06|author=David Rutz|website=[[Fox News]]|date=2021-01-06|lang=en|accessdate=2021-01-08}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.kiro7.com/news/trending/capitol-violence-what-is-sedition/DRJBXNQPVJEB7EOEFKJZ6LAT5M/|title=Capitol violence: What is sedition?|author=|first=Natalie|last=Dreier|website=|date=2021-01-06|publisher=Cox Media Group National Content Desk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107011238/https://www.kiro7.com/news/trending/capitol-violence-what-is-sedition/DRJBXNQPVJEB7EOEFKJZ6LAT5M/|archivedate=2021-01-07|accessdate=2021-01-07}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/01/06/capitol-riot-chris-evans-maria-shriver-and-more-stars-react/6570298002/|title='This is domestic terrorism': Meghan McCain, Cardi B and more react to Capitol riot|author=|first=Charles|last=Trepany|website=[[USA Today]]|date=2021-01-06|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106231355/https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/01/06/capitol-riot-chris-evans-maria-shriver-and-more-stars-react/6570298002/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06}}</ref><ref name="CoupSources2">Sources that refer to the event as a coup include: * {{Cite web|language=en|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/01/attempted-coup/617570/|title=This Is a Coup|author=|first=David A.|last=Graham|website=[[The Atlantic]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106224049/https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/01/attempted-coup/617570/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06}} * {{Cite web|language=en|url=https://foreignpolicy.com/2021/01/06/coup-america-capitol-electoral-college-2020-election/|title=This Is a Coup. Why Were Experts So Reluctant to See It Coming?|first=Paul|last=Musgrave|website=[[Foreign Policy]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106235812/https://foreignpolicy.com/2021/01/06/coup-america-capitol-electoral-college-2020-election/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06}} * {{Cite web|language=en|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/06/trump-mob-storm-capitol-washington-coup-attempt|title=Call it what it was: a coup attempt|first=Rebecca|last=Solnit|website=[[The Guardian]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107000436/https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/06/trump-mob-storm-capitol-washington-coup-attempt|archivedate=2021-01-07|accessdate=2021-01-07}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.politifact.com/article/2021/jan/06/coup-heres-some-history-and-context-help-you-decid/|title=PolitiFact – Is this a coup? Here's some history and context to help you decide|first=Louis|last=Jacobson|website=PolitiFact|date=2021-01-06|quote=A good case can be made that the storming of the Capitol qualifies as a coup. It’s especially so because the rioters entered at precisely the moment when the incumbent’s loss was to be formally sealed, and they succeeded in stopping the count.|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106234843/https://www.politifact.com/article/2021/jan/06/coup-heres-some-history-and-context-help-you-decid/|url-status=live}} * {{Cite web|language=fr|url=https://www.liberation.fr/debats/2021/01/08/washington-un-coup-d-etat-populiste_1810651|title=Washington : un coup d’Etat populiste|first=Matthieu|last=Trouvé|website=[[Libération]]|date=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108131513/https://www.liberation.fr/debats/2021/01/08/washington-un-coup-d-etat-populiste_1810651|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}} * {{Cite web|language=fr|url=https://www.rtbf.be/info/monde/detail_insurrection-a-washington-le-terme-coup-d-etat-peut-il-etre-utilise?id=10667905|title=Insurrection à Washington : le terme "coup d’Etat" peut-il être utilisé ?|first=Lavinia|last=Rotili|website=[[RTBF]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108131801/https://www.rtbf.be/info/monde/detail_insurrection-a-washington-le-terme-coup-d-etat-peut-il-etre-utilise?id=10667905|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}} * {{Cite web|language=sv|url=https://www.hd.se/2021-01-07/usa-experten-trump-uppviglade-till-en-mjuk-statskupp|title=USA-experten: Trump uppviglade till en "mjuk statskupp"|first=Olle|last=Lönnaeus|website=Helsingborgs Dagblad|date=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108132107/https://www.hd.se/2021-01-07/usa-experten-trump-uppviglade-till-en-mjuk-statskupp|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}} * {{Cite web|lang=de|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/washington-sturm-auf-das-kapitol-donald-trumps-putsch-a-a26cfdda-bb1c-445c-aa00-17032511d1ea|title=Ein amerikanisches Verbrechen|first=Marc|last=Pitzke|website=[[Der Spiegel]]|date=2021-01-07|quote=Der Putschversuch der Wahlverlierer ist das grotesk anmutende, aber erschütternde Finale eines vierjährigen, autokratischen Fiebertraums, dessen unheimlicher Regisseur Donald Trump war, der selbst ernannte Law-and-Order-Präsident, assistiert von der zusehends radikalisierten Republikanischen Partei und rechtsextremen Propagandamedien. [The attempted coup by the election losers is the grotesque but harrowing finale to a four-year autocratic fever dream whose sinister director was Donald Trump, the self-styled law-and-order president, assisted by the visibly radicalized Republican Party and far-right propaganda media.]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108132638/https://www.spiegel.de/consent-a-?targetUrl=https%3A%2F%2Fwww.spiegel.de%2Fpolitik%2Fausland%2Fwashington-sturm-auf-das-kapitol-donald-trumps-putsch-a-a26cfdda-bb1c-445c-aa00-17032511d1ea|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-07}} * {{Cite web|language=en|url=https://www.thestar.com/opinion/contributors/2021/01/07/despite-coup-disgrace-trump-probably-isnt-done-yet.html|title=Despite coup disgrace, Trump probably isn’t done yet|first=Tony|last=Burman|website=[[Toronto Star]]|date=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108133354/https://www.thestar.com/opinion/contributors/2021/01/07/despite-coup-disgrace-trump-probably-isnt-done-yet.html|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}}</ref><ref name="thehill-8140">{{cite web|author=Justine Coleman|url=https://thehill.com/homenews/house/532944-gop-lawmaker-on-violence-at-capitol-this-is-a-coup-attempt|title=GOP lawmaker on violence at Capitol: «This is a coup attempt»|lang=en|website=[[The Hill]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111221558/https://thehill.com/homenews/house/532944-gop-lawmaker-on-violence-at-capitol-this-is-a-coup-attempt|archivedate=2021-01-11}}</ref> АҚШ Сенаты мен Өкілдер палатасының жоғары лауазымды мүшелері президентті биліктен шеттету ([[импичмент]]) процесін бастады. [[Федералдық тергеу бюросы]] (ФТБ) 170-тен астам іс қозғады.<ref name="net-7947">{{cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2021-01-13/fbi-warns-many-cases-to-come-from-capitol-attack/13053672|title=«Agents will be knocking»: FBI warns of «mind-blowing» number of cases from Capitol attack|lang=en|website=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=2021-01-13|accessdate=2021-01-19|url-status=live|archiveurl=https://archive.today/20210118212454/https://www.abc.net.au/news/2021-01-13/fbi-warns-many-cases-to-come-from-capitol-attack/13053672|archivedate=2021-01-18}}</ref> == Алғы тарихы == {{Толық мақала|2020 АҚШ президент сайлауы}} 2020 жылғы 3 қарашада [[Демократиялық партия (АҚШ)|демократиялық партия]] атынан түскен кандидат Джо Байден 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауында қазіргі [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашыл]] президент [[Дональд Трамп]]ты жеңді. Дауыс беру алдында, барысында және одан кейін Трамп пен кейбір республикашылдар сайлау нәтижелерін жоюға тырысып, кең ауқымды заңбұзушылықтар орын алды деп мәлімдеді.<ref>Multiple sources: * {{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-local-elections-arizona-7174555c2545f8afb69f0ce2ac0b2156|title=Trump tries to leverage power of office to subvert Biden win|author=Miller, Zeke; Long, Colleen; Eggert, David|website=[[Associated Press]]|date=2020-11-20|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128185032/https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-local-elections-arizona-7174555c2545f8afb69f0ce2ac0b2156}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.nytimes.com/2020/11/19/us/politics/trump-michigan-election.html|title=Trump Targets Michigan in His Ploy to Subvert the Election|author=Haberman, Maggie; Rutenberg, Jim; Corasaniti, Nick; Epstein, Reid J.|work=[[The New York Times]]|date=2020-11-20|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202011626/https://www.nytimes.com/2020/11/19/us/politics/trump-michigan-election.html}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.marketwatch.com/story/trump-presses-georgia-governor-to-help-subvert-election-11607207645|title=Trump presses Georgia governor to help subvert election|author=[[Associated Press]]|website=MarketWatch|date=2020-12-05|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208201032/https://www.marketwatch.com/story/trump-presses-georgia-governor-to-help-subvert-election-11607207645}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trump-pennsylvania-speaker-call/2020/12/07/d65fe8c4-38bf-11eb-98c4-25dc9f4987e8_story.html|title=Trump asks Pennsylvania House speaker for help overturning election results, personally intervening in a third state|author=Gardner, Amy; Dawsey, Josh; Bade, Rachael|work=[[The Washington Post]]|date=2020-12-08|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208020244/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-pennsylvania-speaker-call/2020/12/07/d65fe8c4-38bf-11eb-98c4-25dc9f4987e8_story.html}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/2020/11/16/935465631/the-growing-backlash-against-trumps-efforts-to-subvert-the-election|title=The Growing Backlash Against Trump's Efforts To Subvert The Election : Consider This from NPR|website=[[National Public Radio]]|date=2020-11-20|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202024601/https://www.npr.org/2020/11/16/935465631/the-growing-backlash-against-trumps-efforts-to-subvert-the-election}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2020/12/07/politics/house-republicans-trump-biden/index.html|title=House conservatives urge Trump not to concede and press for floor fight over election loss|author=Raju, Manu; Herb, Jeremy|website=[[CNN]]|date=2020-12-07|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208201025/https://www.cnn.com/2020/12/07/politics/house-republicans-trump-biden/index.html}}</ref> Конгресс 2021 жылғы 6 қаңтарда Дауыс берушілер алқасының дауыс нәтижелерін санау үшін жиналуы тиіс болғандықтан, Трамп бұл шараның алдында митинг өткізілетінін жариялап, бірнеше штаттағы сайлау нәтижелерін мойындамауға қатысты наразылығын жалғастырмақ болды. 18 желтоқсанда Трамп: «6 қаңтарда Вашингтонда ауқымды наразылық болады. Келіңіздер, бұл ерекше болмақ!» — деп жазды.<ref name=":29">{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/04/january-6-dc-protests-against-election-certification-could-violent/4132441001/|title=Nation's capital braces for violence as extremist groups converge to protest Trump's election loss|author=Will Carless|website=[[USA TODAY]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210105213603/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/04/january-6-dc-protests-against-election-certification-could-violent/4132441001/|url-status=live}}</ref> 2020 жылғы 31 желтоқсанда Вашингтон мэрі Мюриэл Баузер Колумбия округінің Ұлттық гвардиясын жергілікті полицияға қолдау көрсету үшін жұмылдыруды талап етті. Өз өтінішінде әскери қызметшілер қарумен жабдықталмайтынын және олардың негізгі міндеті — «көпшілікті бақылау» мен қозғалысты реттеу болатынын атап өтті. Бұл полицияның қауіпсіздік мәселелеріне көбірек көңіл бөлуіне мүмкіндік береді деп көрсетілді. Қорғаныс министрінің міндетін атқарушы Кристофер Миллер бұл сұранысты 2021 жылғы 4 қаңтарда мақұлдады. 340 әскери қызметші бөлінді, олардың ішінен кез келген уақытта 114-тен аспайтын адам ғана жұмылдырылуы тиіс болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/04/politics/muriel-bowser-dc-national-guard-protests/index.html|title=Pentagon approves DC mayor's request to deploy National Guard for upcoming demonstrations|author=Alex Marquardt, Barbara Starr, Alison Main and Devan Cole CNN|website=[[CNN]]|date=2021-01-05|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212843/https://www.cnn.com/2021/01/04/politics/muriel-bowser-dc-national-guard-protests/index.html|url-status=live}}</ref> Трамп алдыңғы күндері вице-президент [[Майк Пенс]]ті Байденнің жеңісін қабылдамауға шақырып, оған қысым көрсетті, алайда бұл Пенстің конституциялық өкілеттіктеріне кірмейтін. 6 қаңтар таңертеңгі сөзінде Трамп бұл талабын тағы да қайталады.<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/pro-trump-supporters-dc-protest/index.html|title=Pro-Trump supporters have flooded DC to protest president's election loss|author=Peter Nickeas|website=[[CNN]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106202325/https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/pro-trump-supporters-dc-protest/index.html|url-status=live}}</ref> Сол күні Пенс Конгреске хат жолдап, Байденнің жеңісіне қарсылық білдірмейтінін мәлімдеді.<ref name=":2" /> === Шабуыл жоспары және оған дейінгі зорлық-зомбылыққа қатысты алаңдаушылықтар === Трамп 6 қаңтарда дауыс беру алдында бірнеше штаттағы сайлау нәтижелерінің заңдылығын даулауды жалғастыру мақсатында митинг өткізуді жоспарлағанын хабарлады. 18 желтоқсанда Трамп: «6 қаңтарда Вашингтонда үлкен наразылық өтеді. Сол жерде болыңыздар, ессіз болады!» деді.<ref name=":29" /><ref name=":33">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rawstory.com/proud-boys-rally/|title='We're gonna kill Congress': Trump's far-right supporters promise violence at today's DC protests|author=Jordan Green|website=[[The Raw Story]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108052602/https://www.rawstory.com/proud-boys-rally/|url-status=live}}</ref> Али Александр — митингті ұйымдастыруға қатысқан әрі шабуылға қолдау білдірген оңшыл саяси белсенді — оны «толығымен бейбіт» деп атап, желтоқсан айында Пол Госар (Р, Аризона-4), Энди Биггс (Р, Аризона-5) және Мо Брукс (Р, Алабама-5) сияқты өкілдер «бірдеңе үлкен нәрсені» жоспарлауға қатысқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.azcentral.com/story/opinion/op-ed/ej-montini/2021/01/10/reps-andy-biggs-paul-gosar-implicated-capitol-insurrection/6614177002/|title=Arizona Reps. Andy Biggs and Paul Gosar implicated by activist in Capitol insurrection|author=E. J. Montini|website=[[The Arizona Republic]]|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://archive.today/20210110212135/https://www.azcentral.com/story/opinion/op-ed/ej-montini/2021/01/10/reps-andy-biggs-paul-gosar-implicated-capitol-insurrection/6614177002/|url-status=live}}</ref> Александрдың айтуынша, «бұл Конгрестегі әлі шешім қабылдамаған немесе сырттағы адамдарды көріп, “Мен көпшілікке қарсы бола алмаймын” дейтіндердің жүрегі мен ойын өзгерту үшін серпін мен қысым жасау мақсатында жасалды». 6 қаңтардағы оқиғалардан кейін оның бұл сөздері ерекше назарға ілікті, соның нәтижесінде Биггс Александрмен қандай да бір байланысы барын жоққа шығаратын мәлімдеме жасады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/08/us/online-extremism-inauguration-capitol-invs/index.html|title=Extremists intensify calls for violence ahead of Inauguration Day|author=Rob Kuznia, Curt Devine, Scott Bronstein, Bob Ortega|website=[[CNN]]|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111171231/https://www.cnn.com/2021/01/08/us/online-extremism-inauguration-capitol-invs/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-11|first=Will|last=Sommer|date=2021-01-11|website=[[The Daily Beast]]|title=‘Stop the Steal’ Organizer in Hiding After Denying Blame for Riot|url=https://www.thedailybeast.com/stop-the-steal-organizer-in-hiding-after-denying-blame-for-riot|lang=en|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111045255/https://www.thedailybeast.com/stop-the-steal-organizer-in-hiding-after-denying-blame-for-riot}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2021/01/10/paul-gosar-andy-biggs-credited-video-organizing-trump-crowd-dc/6603721002/|title=Reps. Paul Gosar, Andy Biggs credited in video with organizing Trump crowd in DC on day of riot|author=Robert Anglen and Ronald J. Hansen|website=[[The Arizona Republic]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-03-17|archiveurl=https://archive.today/20210317202318/https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2021/01/10/paul-gosar-andy-biggs-credited-video-organizing-trump-crowd-dc/6603721002/|url-status=live}}</ref> Шабуылға бірнеше апта қалғанда-ақ наразылық білдірушілер сайлаушылар алқасының бюллетеньдерін санауға кедергі келтіруді ашық түрде жоспарлап, Конгреске, [[Майк Пенс]]ке және құқық қорғау органдарына қарсы зорлық-зомбылық жасауға шақырды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/magazine/2021/01/08/capitol-police-failure-456237|title=Behind the Strategic Failure of the Capitol Police|author=Garrett M. Graff|website=[[Politico]]|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-13|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111174235/https://www.politico.com/news/magazine/2021/01/08/capitol-police-failure-456237|url-status=live}}</ref> Бұл жоспарлар балама әлеуметтік желілерде келісілді, себебі Reddit пен [[Twitter]] сияқты ірі платформалар агрессивті сөздер мен бейнелерге тыйым салған болатын. Reddit-тегі r/The_Donald бұғатталғаннан кейін құрылған TheDonald.win сайты, Parler әлеуметтік желісі, [[Telegram]] мессенджері, Gab және басқа да платформалар Трамптың алдыңғы митингілерін талқылау және Капитолийді басып кіруді жоспарлау үшін қолданылды.<ref name="buzzfeednews-1739">{{cite web|author=Jane Lytvynenko, Molly Hensley-Clancy|url=https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/trump-rioters-planned-online|title=The Rioters Who Took Over The Capitol Have Been Planning Online In The Open For Weeks|lang=en|website=[[BuzzFeed News]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-02-08|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202195042/https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/trump-rioters-planned-online|archivedate=2021-02-02}}</ref><ref name=":34">{{Cite news|accessdate=2021-01-08|first=Sheera|last=Frenkel|date=2021-01-06|website=[[The New York Times]]|title=The storming of Capitol Hill was organized on social media.|url=https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/protesters-storm-capitol-hill-building.html|author=|lang=en|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106220539/https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/protesters-storm-capitol-hill-building.html}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-13|date=2021-01-12|website=[[The Daily Telegraph]]|title=Proud Boys and neo-Nazis: Who are the protesters who stormed the US Capitol?|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2021/01/12/proud-boys-neo-nazis-protesters-stormed-us-capitol/|author=Telegraph Reporters|lang=en|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113051234/https://www.telegraph.co.uk/news/2021/01/12/proud-boys-neo-nazis-protesters-stormed-us-capitol/}}</ref> Пайдаланушылар көшелердегі полициядан қалай жалтару, есіктерді бұзу үшін қандай құралдар әкелу және қаруды Вашингтонға қалай алып кіруге болатынын талқылады.<ref name=":34" /> 2020 жылдың желтоқсанында Proud Boys және басқа ультраоңшыл топтар наразылықтар кезінде полициямен қақтығыстардан кейін құқық қорғау органдарына қарсы шықты.<ref name=":33" /> Кем дегенде бір топ — Stop the Steal — 2020 жылғы 23 желтоқсанда Капитолийге шабуыл жоспарын жариялап, егер құқық қорғау органдары қарсы шықса, жағдайды «шиеленістіру» уәдесін берді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/07/capitol-attack-was-planned-openly-online-for-weeks-police-still-werent-ready/|title=Capitol Attack Was Planned Openly Online For Weeks—Police Still Weren’t Ready|author=Jemima McEvoy|website=[[Forbes]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111045903/https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/07/capitol-attack-was-planned-openly-online-for-weeks-police-still-werent-ready/|url-status=live}}</ref> == Вашингтондағы оқиғалар == 2021 жылғы 5 қаңтар, сейсенбі күні, жоспарланған наразылық акцияларының қарсаңында мыңдаған адам Freedom Plaza алаңына жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.fox5dc.com/news/several-arrested-on-gun-charges-as-pro-trump-rallies-begin-in-dc|title=Several arrested on gun charges as pro-Trump rallies begin in DC|author=Stephanie Ramirez|website=FOX 5 DC|date=2021-01-05|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107005621/https://www.fox5dc.com/news/several-arrested-on-gun-charges-as-pro-trump-rallies-begin-in-dc|url-status=live}}</ref> 5 қаңтардан 6 қаңтарға қараған түні кемінде он адам тұтқындалып, олардың кейбіріне қару туралы заңдарды бұзды деген айып тағылды.<ref name="McEvoy-Forbes" /> === Американы құтқару маршы === Наразылық білдірушілер 6 қаңтар таңертең митинг өткізу үшін [[Вашингтон Монументі]]н қоршап алды. Трамп, оның адвокаты Руди Джулиани және басқа да тұлғалар Эллипс алаңында сөз сөйледі. Джулиани жұртшылыққа жүгініп, сайлауда қолданылған дауыс беру машиналары «бұзылған» деген [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларды]] қайталап, «сот жекпе-жегіне» шақырды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.snopes.com/fact-check/giuliani-rally-speech/|title=Did Giuliani Call For 'Trial By Combat' Before Trump Mob Swarmed Capitol?|author=Bethania Palma|website=[[Snopes.com]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107025957/https://www.snopes.com/fact-check/giuliani-rally-speech/|url-status=live}}</ref> Өкіл Мо Брукстың сөзінше: «Бүгін — американдық патриоттар есімдерді жазып алып, жазасын бере бастайтын күн».<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.al.com/news/2021/01/mo-brooks-today-patriots-start-kicking-ass-in-fighting-vote-results.html|title=Mo Brooks: Today patriots start ‘kicking ass’ in fighting vote results|author=Paul Gattis|website=al.com|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107164211/https://www.al.com/news/2021/01/mo-brooks-today-patriots-start-kicking-ass-in-fighting-vote-results.html|url-status=live}}</ref> Өкіл Мэдисон Коуторн (Республикалық партия, [[Солтүстік Каролина]]) болса: «Бұл топта күрес бар», — деді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bpr.org/post/nc-congressional-delegates-react-violence-pro-trump-mob-storms-us-capitol|title=NC Congressional Delegates React To Violence As Pro-Trump Mob Storms US Capitol|author=Laura Pellicer, [[Associated Press]]|website=bpr.org|date=2021-01-06|publisher=Blue Ridge Public Radio|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107230941/https://www.bpr.org/post/nc-congressional-delegates-react-violence-pro-trump-mob-storms-us-capitol|url-status=live}}</ref> Трамп сөз сөйлеп, сайлауда «ешқашан мойындамайтынын» мәлімдеді, бұқаралық ақпарат құралдарын сынға алып, Майк Пенсті сайлау нәтижелерін жоюға шақырды, алайда Пенстің ондай әрекетке баруға конституциялық құқығы жоқ еді.<ref name=":2" /> Трамп өз жақтастарын Конгресс жиналып жатқан Капитолийге қарай шеруге шығуға шақырды<ref name=":21" />: {{Cquote|text=Сіздер әлсіздікпен елімізді ешқашан қайтара алмайсыздар. Күш көрсету керек, мықты болу керек. Біз Конгресс заңды тіркелген сайлаушылардың дауыстарын ғана есептесін деп талап ету үшін келдік... Мен бұл жерде тұрған әрбір адам жақында Капитолий ғимаратына қарай шеруге шығып, өз дауыстарыңыз естіліп, бейбіт әрі патриоттық түрде жеткізіледі деп білемін.}} Сайлаушылардың Байденге берген дауыстарын санау туралы айта отырып, Трамп: «Бұған жол бере алмаймыз», — деді.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-11|first=Charlie|last=Savage|date=2021-01-10|website=[[The New York Times]]|title=Incitement to Riot? What Trump Told Supporters Before Mob Stormed Capitol|url=https://www.nytimes.com/2021/01/10/us/trump-speech-riot.html|author=|lang=en|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113220220/https://www.nytimes.com/2021/01/10/us/trump-speech-riot.html}}</ref> Жақтастарына: «Күресіңдер. Біз бар күшімізбен күресіп жатырмыз. Егер сіздер де бар күшпен күреспесеңіздер, елдеріңізден айырыласыздар», — деп үн қатты. Сондай-ақ ол наразылық білдірушілердің «Капитолийге баратынын» айтып, «республикашыларға елді қайтару үшін қажет мақтаныш пен батылдықты беруге тырысамыз» деді. Трамптың бұл сөзі халықты жігерлендіріп, дүрліктіріп жіберді.<ref>* {{Cite news|url=https://www.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/|title=Trump publicly acknowledges he won't serve a second term a day after inciting mob|date=2021-01-07|quote=Trump, who has repeatedly refused to concede the election, on Wednesday egged on his supporters who would later breach the US Capitol in an attempt to stop lawmakers from counting the electoral votes cast in the 2020 presidential election. ... After a speech filled with lies and misrepresentations that incensed the crowd, Trump returned to the White House to watch a violent crescendo to his constant spreading of misinformation about the electoral process|author=Liptak, Kevin; Stracqualursi, Veronica; Malloy, Allie|website=[[CNN]]|lang=en|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109065602/https://www.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/}} * {{Cite news|url=https://fortune.com/2021/01/07/trump-speech-capitol-attack-riots-pence-we-will-never-concede-maga-rally/|title='We will never concede': How Donald Trump incited an attack on America|work=[[Fortune (журнал)]]|date=2021-01-07|quote=At the rally, Trump delivered the same inflammatory rhetoric and false claims that have characterized his entire presidency. For most of an hour, he reiterated claims that the election had been stolen—claims which have been rejected as unfounded by at least 59 courts, including many headed by Trump-appointed judges....Trump also repeatedly intimated that his followers should take action. Near the beginning of his speech, Trump even made what appeared to be an indirect threat to Vice President Mike Pence, who, Trump incorrectly told his supporters, had the power to overturn the Nov. 3 election results....As the speech continued, Trump edged ever closer to calling for direct action by his supporters.|author=Morris, David Z.|lang=en|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111202133/https://fortune.com/2021/01/07/trump-speech-capitol-attack-riots-pence-we-will-never-concede-maga-rally/}} * {{Cite news|date=2021-01-06|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trump-rioters-incite/2021/01/06/0acfc778-5035-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html|title=Trump's presidency finishes in 'American carnage' as rioters storm the Capitol|quote=Trump made a fiery last stand and incited his supporters to storm and sack the U.S. Capitol as part of an attempted coup...At the other end of Pennsylvania Avenue, meanwhile, Trump addressed his rally crowd at the Ellipse, with the White House as his grand backdrop. He began with a lie, declaring that there were hundreds of thousands of people there; attendance was far smaller. Then another: 'They rigged an election, they rigged it like they’ve never rigged an election before. ... We won it by a landslide. This was not a close election.' In fact, Biden won with 306 electoral college votes to Trump’s 232. Biden also won the popular vote by 7 million votes, or a 4.5 percentage point margin. As he concocted his fantasy about the election, ticking through one baseless or debunked claim of fraud after another, Trump vowed, 'We will never concede.'|author=Rucker, Philip|website=[[The Washington Post]]|lang=en|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109151645/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-rioters-incite/2021/01/06/0acfc778-5035-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html}}</ref> Трамптың ұлдары — [[Дональд Трамп (кіші)|Дональд]] [[Дональд Трамп (кіші)|Трамп (кіші)]] және [[Эрик Трамп|Эрик]] — сөз сөйлеу барысында сайлаушылар алқасының дауыстарын даулауға қолдау көрсетпеген республикашыл конгрессмендер мен сенаторлардың аттарын атап, болашақ партияішілік сайлауларда оларға қарсы науқан жүргізетіндерін уәде етті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html|title=Trump’s sons declare war on GOP|author=Graziosi, Graig|website=[[The Independent]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212530/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html|url-status=live}}</ref> Сенатор Джош Хоули (Р-Миссури) түскі уақытта Конгрестің бірлескен отырысына бара жатып, наразылық білдірушілердің алдынан өтіп, жұдырығын жоғары көтеріп, оларды сәлемдеді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article248354085.html|title=A photographer and a fist pump. The story behind the image that will haunt Josh Hawley|author=Bernard, Katie|website=The Kansas City Star|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108023024/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article248354085.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fox2now.com/news/senator-hawley-criticized-for-acknowledging-capitol-protesters-with-fist-pump/|title=Senator Hawley criticized for acknowledging Capitol protesters with fist pump|author=Regnier, Chris|website=FOX 2|date=2021-01-07|publisher=KTVI|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109011328/https://fox2now.com/news/senator-hawley-criticized-for-acknowledging-capitol-protesters-with-fist-pump/|url-status=live}}</ref> === Капитолий ғимаратында сөз сөйлеулер === ==== Пенсильвания даңғылы бойымен шеру ==== Митингтен кейін Трамптың сайлау нәтижелерін жоюға көмектесу туралы үндеулерінен шабыттанған топ Пенсильвания даңғылы бойымен жүріп өтіп, Капитолийге қарай бет алды.<ref name=":25">{{Cite news|accessdate=2021-01-08|date=2021-01-06|website=Bloomberg News|title=Pro-Trump Mob Driven From Capitol After Breach, Fatal Shooting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-06/pro-trump-crowds-build-in-washington-before-final-election-rite|author=Wingrove, Josh; Natter, Ari; House, Billy|lang=en|publisher=[[Bloomberg]]|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110015546/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-06/pro-trump-crowds-build-in-washington-before-final-election-rite}}</ref> Ол жерде тағы бір бөлек топ жиналып тұрған болатын. Қауіпсіздік себептеріне байланысты Вашингтонда әуеден түсірілім жасауға тыйым салынғандықтан, жалпы адамдар санын нақты бағалау қиын.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://theconversation.com/it-is-difficult-if-not-impossible-to-estimate-the-size-of-the-crowd-that-stormed-capitol-hill-152889|title=It is difficult, if not impossible, to estimate the size of the crowd that stormed Capitol Hill|author=Steve Doig|website=The Conversation|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110082826/https://theconversation.com/it-is-difficult-if-not-impossible-to-estimate-the-size-of-the-crowd-that-stormed-capitol-hill-152889|url-status=live}}</ref> Шамамен жергілікті уақыт бойынша 13:00-де әртүрлі бағалауларға сәйкес, бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейінгі радикалды көзқарастағы Трамп жақтастары полиция офицерлерімен қақтығысқа түсіп, Капитолийдің айналасындағы кедергілерді бұзып өтті.<ref name=":24" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.snopes.com/fact-check/capitol-riots-private-party/|title=Did Trump Watch Capitol Riots From a Private Party Nearby?|author=Jessica Lee|website=[[Snopes.com]]|date=2021-01-09|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://archive.today/20210110040907/https://www.snopes.com/fact-check/capitol-riots-private-party/|url-status=live}}</ref> Наразылық білдірушілердің кейбірі полицияға химиялық заттар шашып, кейбірі оларды қорғасын құбырлармен ұрған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politifact.com/article/2021/jan/08/black-lives-matter-protests-and-capitol-assault-co/|title=PolitiFact - Black Lives Matter protests and the Capitol assault: Comparing the police response|author=Greenberg, Jon; Kim, Noah Y.|website=PolitiFact|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109014952/https://www.politifact.com/article/2021/jan/08/black-lives-matter-protests-and-capitol-assault-co/|url-status=live}}</ref> Наразылыққа қатысқандардың көпшілігі Капитолий қабырғаларына дейін ғана жеткенімен, кейбірі шабуыл кезінде арқан мен қолдан жасалған сатыларды пайдаланған.<ref name=":22" /> Өкіл Зои Лофгрен бүлікшілер Капитолийдің баспалдағына жеткенін білген соң, Капитолий полициясының бастығы Стивен Сандқа қоңырау шалуға тырысқанымен, байланыса алмады; Өкілдер палатасының приставы Пол Д. Ирвинг Лофгренге Капитолий есіктері құлыптаулы екенін және «ешкім кіре алмайтынын» айтты. Осы кезде сағат 13:09-да Стивен Санд Пол Ирвинг пен Майкл Стенджерге қоңырау шалып, Ұлттық гвардияны шақыру үшін қажет төтенше жағдай режимін жариялауды сұрады; олар Сандқа «мәселені жоғары жаққа жеткіземіз» деп жауап берді. Бір сағаттан кейін Ирвинг қайта хабарласып, ресми мақұлдау берілгенін айтты.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/politics/sund-riot-national-guard/2021/01/10/fc2ce7d4-5384-11eb-a817-e5e7f8a406d6_story.html|title=Outgoing Capitol Police chief: House, Senate security officials hamstrung efforts to call in National Guard|author=Leonnig, Carol D.; Davis, Aaron C.; Hermann, Peter; Demirjian, Karoun|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113193359/https://www.washingtonpost.com/politics/sund-riot-national-guard/2021/01/10/fc2ce7d4-5384-11eb-a817-e5e7f8a406d6_story.html|url-status=live}}</ref> ==== Капитолий ішіне басып кіру ==== Шамамен сағат 14:00-де терезелер сындырылып, топ ғимаратқа басып кіріп, Ұлттық мүсіндер залына енді.<ref name=":22" /><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://variety.com/2021/tv/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|title=U.S. Capitol on Lockdown, Pro-Trump Protestors Breach Police Lines|author=Lang|first=Brent|website=[[Variety]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106134043/https://variety.com/2021/tv/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|url-status=live}}</ref><ref name="apnews-7852">{{cite web|url=https://apnews.com/article/ap-electoral-college-congress-7af85d3c702e070464d7713c42cf254a|title=The Latest: Trump promises «orderly transition» on Jan. 20|lang=en|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-15|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111061246/https://apnews.com/article/ap-electoral-college-congress-7af85d3c702e070464d7713c42cf254a|archivedate=2021-01-11}}</ref> Шабуылға қатысушылар Капитолий мен оған жақын орналасқан басқа да ғимараттарға басып кіре бастағанда, кешендегі кейбір ғимараттар эвакуацияланды.<ref name="McEvoy-Forbes" /> Ғимараттың сыртында наразылық білдірушілер дар ағашын орнатып, полиция көлігінің дөңгелектерін тесіп, алдыңғы әйнегіне «ПЕЛОСИ — ШАЙТАН» деген жазуы бар жазба қалдырды. ''[[Politico]]'' басылымының хабарлауынша, кейбір наразылық білдірушілер құқық қорғау органдарына полиция төсбелгілерін немесе әскери куәліктерін көрсетіп, оларды Капитолийге кіргізеді деп үміттенген. Капитолий полициясының бір офицері BuzzFeed News сайтына берген сұхбатында наразылық білдірушілердің бірі оған төсбелгісін көрсетіп тұрып: «Біз мұны сендер үшін жасап жатырмыз», — дегенін айтты. Жақындап қалған топқа алаңдаған өкіл Максин Уотерс (Демократ, [[Калифорния]]) Капитолий полициясының бастығы Стивен Сандқа қоңырау шалды. Сол сәтте Санд Капитолий аумағында емес, полиция басқармасының штаб-пәтерінде болған. Уотерс Капитолий полициясы бүлікшілерді тоқтату үшін не істеп жатқанын сұрағанда, Санд: «Біз қолымыздан келгеннің бәрін жасап жатырмыз», — деп жауап берді, сол кезде байланыс үзіліп кетті.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-11|website=[[The Washington Post]]|title=Inside the Capitol siege: How barricaded lawmakers and aides sounded urgent pleas for help as police lost control|url=https://www.washingtonpost.com/politics/inside-capitol-siege/2021/01/09/e3ad3274-5283-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html|author=Demirjian, Karoun; Leonnig, Carol D.; Kane, Paul; Davis, Aaron C.|date=2021-01-09|lang=en|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110032733/https://www.washingtonpost.com/politics/inside-capitol-siege/2021/01/09/e3ad3274-5283-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html}}</ref> ==== Сенатты эвакуациялау ==== Ғимараттағы адамдардан кабинеттеріне өтіп, есік пен терезелерін жабу сұралды. Сыртта қалғандарға «пана іздеуге» кеңес берілді.<ref name="nbcwashington-7557" /> Капитолийдегі полицейлер қолдарына қару алып, наразыларды ғимараттан кетуге шақырды.<ref name="K">{{Cite web|date=2021-01-06|title=В здании Конгресса США тяжело ранили девушку — СМИ|url=https://nv.ua/world/countries/protestuyushchie-v-kongresse-ssha-tyazhelo-ranena-zhenshchina-poslednie-novosti-50134320.html|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106203820/https://nv.ua/world/countries/protestuyushchie-v-kongresse-ssha-tyazhelo-ranena-zhenshchina-poslednie-novosti-50134320.html|url-status=live}}</ref> Құқық қорғау органдары көз [[жасауратқыш газ]] қолдана бастағаннан кейін Конгресс мүшелеріне газтұмылдырық киюге бұйрық берілді. ''ABC News'' Капитолий ғимаратында оқ атылғаны естілгенін және [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасының]] кіреберіс есігінде қарулы қарсы тұру болғанын хабарлады. Бұған дейін ''[[The Washington Post]]'' [[Пентагон]]ның Капитолийге Ұлттық гвардияның қосымша күштерін жіберуден бас тартқанын хабарлаған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wqow.com/2021/01/06/happening-now-armed-standoff-inside-us-capitol-shots-fired/|title=HAPPENING NOW: Armed standoff inside US Capitol, shots fired|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212531/https://wqow.com/2021/01/06/happening-now-armed-standoff-inside-us-capitol-shots-fired/|url-status=live}}</ref> Бұған жауап ретінде [[Вирджиния]] мен [[Мэриленд]] штаттары Вашингтонға наразылық акцияларын басу үшін өз бөлімшелерін жіберді.<ref>{{Cite web|date=2021-01-06|title=К подавлению протестов в Вашингтоне привлекут Нацгвардию|url=https://nv.ua/world/countries/protesty-v-vashingtone-vlasti-zadeystvuyut-nacgvardiyu-poslednie-novosti-50134321.html|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106224039/https://nv.ua/world/countries/protesty-v-vashingtone-vlasti-zadeystvuyut-nacgvardiyu-poslednie-novosti-50134321.html|url-status=live}}</ref> 6 қаңтар күні күндіз [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] Twitter-дегі өзінің аккаунтында Вашингтондағы наразыларға бейнеүндеу жариялап, бейбітшілік пен тәртіпке шақырды. Саясаткер Капитолий ғимаратына басып кірген наразыларды үйлеріне қайтуға шақырды. {{Cquote|text=«Мен сіздердің ауырларыңызды түсінемін, жүректеріңіздің үнін естіп тұрмын: сайлауды бізден ұрлады. Бірақ сіздер қазір үйге баруларыңыз керек, бейбіт түрде баруларыңыз керек.»}} Трамптың өз жақтастарына арналған бейнеүндеуін [[Twitter]], [[Facebook]] және [[YouTube]] бұғаттады. Бұғаттаудың себебі — «ұрланған сайлау» туралы мәлімдемелер, олар наразылықтардың жалғасуына әкелуі мүмкін. Twitter АҚШ президентінің аккаунтын Трамптың сайлаудағы жеңісі туралы твиттер өшірілгенге дейін 12 сағатқа бұғаттады.<ref name="bbc-9662">{{cite web|author=James Clayton, Leo Kelion, David Molloy|url=https://www.bbc.com/news/technology-55569604|title=Trump allowed back onto Twitter|lang=en|website=[[BBC]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-15|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114220138/https://www.bbc.com/news/technology-55569604|archivedate=2021-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2021/1/6/22217743/trump-capitol-attack-youtube-video-removed-twitter-facebook-moderation|title=YouTube removes Trump video addressing Capitol attack|author=Julia Alexander|website=The Verge|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106235838/https://www.theverge.com/2021/1/6/22217743/trump-capitol-attack-youtube-video-removed-twitter-facebook-moderation|url-status=live}}</ref> Елу екі адам қамауға алынды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.fox5dc.com/news/over-50-people-arrested-14-officers-injured-and-4-deaths-reported-amid-pro-trump-protests-in-dc|title=Over 50 people arrested, 14 officers injured and 4 deaths reported amid pro-Trump protests in DC|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107065255/https://www.fox5dc.com/news/over-50-people-arrested-14-officers-injured-and-4-deaths-reported-amid-pro-trump-protests-in-dc|url-status=live}}</ref> Трампты қолдайтын наразылар физикалық зиян келтірді. Капитолийдің бүкіл аумағында көптеген тонау және вандализм әрекеттері болды. Наразылар Өкілдер палатасының спикері Нэнси Пелосидің кеңсесін басып алып, үстелдерді аударып, қабырғалардағы суреттерді жұлып тастады;<ref name="nytimes-0960">{{cite web|author=Erin Schaff, Sabrina Tavernise|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/mob-vandalize-pelosi-office|title=Marauding protesters vandalize Speaker Pelosi’s office|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109135139/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/mob-vandalize-pelosi-office|archivedate=2021-01-09}}</ref> Сенат депутатының кеңсесі мен өнер туындылары тоналды,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newsweek.com/video-senate-office-ransacked-capitol-chaos-viewed-5million-times-1559688|title=Video of Senate office ransacked in Capitol chaos viewed over 5 million times|author=Seren Morris On 1/7/21 at 9:57 AM EST|website=Newsweek|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020716/https://www.newsweek.com/video-senate-office-ransacked-capitol-chaos-viewed-5million-times-1559688|url-status=live}}</ref> ал Капитолий полицейлері ғимараттың «талқандалғанын» хабарлады. Ғимараттың барлық жерінде әйнек терезелер сындырылып, еденге әйнек пен қоқыс үйілген.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_dbbf8e4709f7dfcc4729ed32fe0337b9|title=Smoke grenades being deployed on Senate side of the US Capitol|author=Meg Wagner, Melissa Macaya, Mike Hayes, Melissa Mahtani, Veronica Rocha and Fernando Alfonso III|website=[[CNN]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106222928/https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_dbbf8e4709f7dfcc4729ed32fe0337b9|url-status=live}}</ref> Наразылар [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]]-тің жазу және хабар тарату жабдықтарын репортёрларды қудалап жібергеннен кейін жойды. Капитолий маңындағы зорлық-зомбылық салдарынан 14 офицер жарақат алды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_0984a749da2f02cde25434eaa9507065|title=Multiple officers injured in the mob violence|author=Brown, Pamela; Gray, Noah|website=[[CNN]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212613/https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_0984a749da2f02cde25434eaa9507065|url-status=live}}</ref> === Қатысушылар === «Бугалу» қозғалысының жақтастары, Three Percenters, Proud Boys, Oath Keepers, Groypers, ұлтшыл-анархистер, неоконфедераттар және қара еврейлер шабуыл кезінде немесе оның барысында эмблемалары бар белгілер мен жабдықтарды киіп жүрді; кейбір қатысушылар [[Освенцим лагері|Освенцим-Биркенау концлагеріне]] және оның ''«Arbeit macht frei»'' («еңбек сені еркін етеді») деген ұранына сілтеме жасайтын жейделерді қоса, неонацистік киім киді.<ref name="List1">* {{cite web|lang=en|url=https://www.businessinsider.com/hate-symbols-and-extremist-groups-at-the-us-capitol-siege-2021-1#national-anarchist-movement-n-am-11|title=Several groups of extremists stormed the Capitol on Wednesday. Here are some of the most notable individuals, symbols, and groups.|author=Neilson, Susie; McFall-Johnsen, Morgan|work=[[Business Insider]]|date=2021-01-06|access-date=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107223216/https://www.businessinsider.com/hate-symbols-and-extremist-groups-at-the-us-capitol-siege-2021-1#national-anarchist-movement-n-am-11|url-status=live}} * {{cite news|title=Hate on display: A guide to the symbols and signs on display at the Capitol insurrection|url=https://www.jweekly.com/2021/01/07/hate-on-display-a-guide-to-the-symbols-and-signs-on-display-at-the-capitol-insurrection/|accessdate=2021-01-08|work=J. The Jewish News of Northern California|publisher=[[Еврейское телеграфное агентство]]|date=2021-01-07|author=Adkins, Laura E.; Burack, Emily|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108000802/https://www.jweekly.com/2021/01/07/hate-on-display-a-guide-to-the-symbols-and-signs-on-display-at-the-capitol-insurrection/}} * {{Cite web|language=en|url=https://news.yahoo.com/second-revolution-begins-armed-wing-053014168.html|title='Second revolution begins': Armed right-wing groups celebrate Capitol attack|website=Yahoo! News|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107183012/https://news.yahoo.com/second-revolution-begins-armed-wing-053014168.html|url-status=live}} * {{cite news|last1=Read|first1=Richard|last2=Hennessy-Fisk|first2=Molly|last3=Chabria|first3=Anita|title=Far-right extremists want to attack more capitols, but are divided after D.C. riot|url=https://www.msn.com/en-us/news/politics/far-right-extremists-want-to-attack-more-capitols-but-are-divided-after-dc-riot/ar-BB1cA4Q9|accessdate=2021-01-08|work=[[Los Angeles Times]]|publisher=[[MSN]]|date=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108142036/https://www.msn.com/en-us/news/politics/far-right-extremists-want-to-attack-more-capitols-but-are-divided-after-dc-riot/ar-BB1cA4Q9}} {{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/06/dc-protests-live-updates-trump-supporters-electoral-college-proud-boys/4126018001/|title=Pro-Trump rioters breach Capitol, forcing lockdown; one person shot; Pence evacuated, Senate chamber cleared out|author=Yancey-Bragg, N'dea; Bacon, John; Carless, Will; Miller, Ryan W.|website=[[USA Today]]|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106211223/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/06/dc-protests-live-updates-trump-supporters-electoral-college-proud-boys/4126018001/|url-status=live}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.timesofisrael.com/fears-as-trump-supporters-including-anti-semitic-groups-rally-in-washington/|title=Fears as Trump supporters, including anti-Semitic groups, rally in Washington|author=|first=Ben|last=Sales|website=www.timesofisrael.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106214230/https://www.timesofisrael.com/fears-as-trump-supporters-including-anti-semitic-groups-rally-in-washington/|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://www.snopes.com/fact-check/confederate-flag-capitol-dc/|title=Was the Confederate Flag Raised at the U.S. Capitol in Washington, D.C.?|website=Snopes.com|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106215047/https://www.snopes.com/fact-check/confederate-flag-capitol-dc/|url-status=live}}</ref> Ұлттық социалистік клубтың — неонацистік көше бандасының — мүшелері шабуылға қатысуы туралы егжей-тегжейлі айтып, бұл әрекеттер «АҚШ-тағы Ақ нәсіл революциясының басталуы» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/93wnja/neo-nazis-boast-about-participation-in-capitol-hill-invasion|title=Neo-Nazis Boast About Participation In Capitol Hill Invasion|author=Ben Makuch|website=[[Vice (журнал)]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020725/https://www.vice.com/en/article/93wnja/neo-nazis-boast-about-participation-in-capitol-hill-invasion|url-status=live}}</ref> Шабуылдан кейін [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]] агенттігі 120-дан астам қатысушылардың жария және онлайн жазбаларын зерттеп, олардың көпшілігі әлеуметтік желілерде 2020 жылғы президенттік сайлау туралы астыртын ой-пікірлер теорияларын қолдағанын, сондай-ақ QAnon астыртын ой-пікірлер теориясы жақтастары таратқан көзқарастарды бөліскенін анықтады. Бұдан бөлек, шабуылға дейін кейбірі демократ және республикалық саясаткерлерге қоқан-лоқы көрсеткен.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/us-capitol-trump-supporters-1806ea8dc15a2c04f2a68acd6b55cace|title=Records show fervent Trump fans fueled US Capitol takeover|author=Michael Biesecker, Michael Kunzelman, Gillian Flaccus, Jim Mustian|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111143844/https://apnews.com/article/us-capitol-trump-supporters-1806ea8dc15a2c04f2a68acd6b55cace|url-status=live}}</ref> Оқиға интернетте аса танымал деп сипатталды; оның барысында «Трампты қолдайтын интернет белсенділері» мен жанкүйерлер тікелей эфирлер жүргізіп, селфи жасады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.weny.com/story/43149645/cnns-elle-reeve-donald-trump-plus-the-internet-brings-extremism-to-the-masses|title=CNN's Elle Reeve: 'Donald Trump plus the Internet brings extremism to the masses'|author=Brian Stelter|website=weny.com|date=2021-01-09|publisher=WENY News|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111020731/https://www.weny.com/story/43149645/cnns-elle-reeve-donald-trump-plus-the-internet-brings-extremism-to-the-masses|url-status=dead}}</ref> Акция қатысушыларының арасында белгілі музыкант, Iced Earth рок тобының жетекшісі Джон Шаффер болды. Оқиға кезінде кемінде он үш қазіргі және бұрынғы республикашыл депутат болды. Барлығы да зорлық-зомбылық әрекеттеріне қатысқанын жоққа шығарды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wwltv.com/article/news/nation-world/west-virginia-lawmaker-among-rioters/507-081d6ef7-3bea-4c1a-97e1-73ff88ae350d|title=Local lawmakers from several states joined, observed riot at US Capitol|author=|website=wwltv.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107185722/https://www.wwltv.com/article/news/nation-world/west-virginia-lawmaker-among-rioters/507-081d6ef7-3bea-4c1a-97e1-73ff88ae350d|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/democrats-call-for-nevada-republican-annie-black-to-resign-assembly-seat/|title=Democrats call for Nevada Republican Annie Black to resign Assembly seat|author=|website=KLAS|date=2021-01-08|publisher=|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110025002/https://www.8newsnow.com/news/local-news/democrats-call-for-nevada-republican-annie-black-to-resign-assembly-seat/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wtop.com/local-politics-elections-news/2021/01/after-traitor-tweet-cox-denounces-mob-violence-at-u-s-capitol/|title=After ‘traitor’ tweet, Maryland state Del. Cox denounces ‘mob violence’ at Capitol|website=WTOP|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110100123/https://wtop.com/local-politics-elections-news/2021/01/after-traitor-tweet-cox-denounces-mob-violence-at-u-s-capitol/|url-status=live}}</ref> === Құқық қорғау органдарының әрекеттері === 2021 жылғы 6 қаңтар шамамен сағат 14:31-де Вашингтон мэрі Мюриэл Баузер сол түні күшіне енетін коменданттық сағат енгізетінін жариялады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://baltimore.cbslocal.com/2021/01/06/dc-curfew-trump-protesters-police-clash-national-guard-request-denied/|title=DC Curfew In Effect After Chaos Unfolds On Capitol, Request For Additional National Guardsmen Denied By DOD|author=Penz says|website=|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106211538/https://baltimore.cbslocal.com/2021/01/06/dc-curfew-trump-protesters-police-clash-national-guard-request-denied/|url-status=live}}</ref> Вирджиния штатының губернаторы Ральф Нортам көршілес Александрия қаласы мен Солтүстік Вирджиниядағы Арлингтон округінде де коменданттық сағат енгізді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wric.com/news/u-s-world/at-least-one-building-near-u-s-capitol-evacuated-due-to-the-unrest/|title=Trump-supporters violently occupy U.S. Capitol amid election certification, protests result in four deaths|author=|website=8News|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106233522/https://www.wric.com/news/u-s-world/at-least-one-building-near-u-s-capitol-evacuated-due-to-the-unrest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wfxrtv.com/news/regional-news/virginia-news/gov-northam-issues-state-of-emergency-issues-curfew-in-alexandria-arlington/|title=Gov. Northam issues State of Emergency, institutes curfew in Alexandria, Arlington|author=|website=WFXRtv|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107025705/https://www.wfxrtv.com/news/regional-news/virginia-news/gov-northam-issues-state-of-emergency-issues-curfew-in-alexandria-arlington/|url-status=live}}</ref> Нортам Вирджиния Ұлттық гвардиясының мүшелері мен штаттың 200 сарбазын Вашингтон құқық қорғау органдарына қолдау көрсету үшін жіберді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wsls.com/news/virginia/2021/01/06/gov-northam-sending-virginia-national-guard-and-200-state-troopers-to-washington-dc/|title=Gov. Northam announces Virginia National Guard deployment will last through at least Joe Biden’s inauguration|author=Jeff Williamson|website=WSLS|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212609/https://www.wsls.com/news/virginia/2021/01/06/gov-northam-sending-virginia-national-guard-and-200-state-troopers-to-washington-dc/|url-status=live}}</ref> Полиция наразыларды Капитолийден алыстатуға тырысуды жалғастырды, наразылықтар жалғасты, олардың кейбірі Капитолий төбесінен тыс жерлерге ауысты. Репортёрларға ауызша және физикалық шабуылдар жасалғаны хабарланды, бұл ретте наразылар БАҚ-ты «[[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]» таратты деп айыптады.<ref name="co-9535">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/election-us-2020-55558355|title=Biden: Black Lives protesters treated very differently|lang=en|website=[[BBC News (телеканал)|BBC News]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112191727/https://www.bbc.com/news/live/election-us-2020-55558355|archivedate=2021-01-12}}</ref> Жергілікті уақыт бойынша шамамен 18:00-де полиция Капитолий ғимаратын наразылардан «толық тазарту» туралы жариялады, олардың соңғылары кешеннің шығыс бөлігінде қалды.<ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/world/countries/protesty-v-ssha-siloviki-zachistili-kapitoliy-poslednie-novosti-50134336.html|title=Силовики зачистили здание Капитолия от протестующих, утверждение результатов выборов может продолжиться ночью|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045235/https://nv.ua/world/countries/protesty-v-ssha-siloviki-zachistili-kapitoliy-poslednie-novosti-50134336.html|url-status=live}}</ref> Операция көзден [[жасауратқыш газ]] және жарық-шу гранаталарын қолдану арқылы жүргізілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sport-express.ru/obshchestvo/news/storonniki-trampa-ustroili-besporyadki-v-ssha-i-vorvalis-v-kapitoliy-1744914/|title=Сторонники Трампа устроили беспорядки в США и ворвались в Капитолий|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110215118/https://www.sport-express.ru/obshchestvo/news/storonniki-trampa-ustroili-besporyadki-v-ssha-i-vorvalis-v-kapitoliy-1744914/|url-status=live}}</ref> 6 қаңтар кешінде АҚШ Конгресі президент сайлауында сайлаушылар алқасының дауыс беру нәтижелерін бекітті, оған сәйкес демократ [[Джо Байден]] жеңіске жетті. Конгрессмендер АҚШ президенті сайлауының қорытындыларын растады, оған сәйкес Байден қазіргі президент Дональд Трамптан озып шықты (Байден — 306 дауыс, Трамп — 232 дауыс; жеңіске жету үшін 270 дауыс қажет еді).<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-07|first=Reuters|last=Staff|date=2021-01-07|website=Reuters|title=U.S. Congress accepts Electoral College result; clears way for Biden to become president|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-congress-election-certification-idUSKBN29C0Z2|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107090404/https://www.reuters.com/article/us-usa-congress-election-certification-idUSKBN29C0Z2}}</ref> 6 қаңтарға қараған түні Вашингтон Ұлттық гвардиясының 2700 әскери қызметшісі және Вирджиния Ұлттық гвардиясының 650 әскери қызметшісі Вашингтонға жіберілетіні хабарланды.<ref name="nytimes-0446">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests|title=Today’s Rampage at the Capitol, as It Happened|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110031229/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests|archivedate=2021-01-10}}</ref> Нью-Йорк штатының губернаторы Эндрю Куомо басқа штаттар уәде еткен ресурстарға қосымша ретінде Колумбия округіне Нью-Йорк Ұлттық гвардиясының мың әскери қызметшісін жіберуге уәде берді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rochesterfirst.com/new-york-state/cuomo-calls-d-c-riots-failed-attempt-at-a-coup/|title=Gov. Cuomo: Capital riots a ‘failed attempt at a coup,’ NY National Guard sent to DC|website=RochesterFirst|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107200858/https://www.rochesterfirst.com/new-york-state/cuomo-calls-d-c-riots-failed-attempt-at-a-coup/|url-status=live}}</ref> 6 қаңтарға қараған түні мэр Баузер Вашингтондағы төтенше жағдай режимін 15 күнге ұзарту туралы бұйрық шығарды, өйткені кейбір адамдардың «инаугурацияға дейін өздерінің қатыгез наразылықтарын жалғастыратынын» болжады.<ref name="nytimes-2332">{{cite web|author=Michael Levenson|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/washington-dc-mayor-issues-order-extending-emergency-for-15-days|title=Washington, D.C. mayor issues order extending emergency for 15 days|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108223701/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/washington-dc-mayor-issues-order-extending-emergency-for-15-days|archivedate=2021-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://mayor.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/mayormb/release_content/attachments/Mayor%27s%20Order%202021-003.pdf|title=Mayor's Order 2021-003|author=Bowser, Muriel|website=[[Мэр округа Колумбия]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052454/https://mayor.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/mayormb/release_content/attachments/Mayor%27s%20Order%202021-003.pdf|url-status=live}}</ref> Келесі күні армия министрі Райан Д. Маккарти Капитолий ғимаратының айналасына кемінде 30 күнге қоршау орнатылатынын жариялады; сол күні оның құрылысы басталды. Сондай-ақ Маккарти Нью-Джерси Ұлттық гвардиясының әскерлері, сондай-ақ Делавэр, Нью-Йорк және Пенсильвания Ұлттық гвардиясының әскерлері мобилизацияланатынын мәлімдеді. === Сайлаушылар дауыстарын санаудың аяқталуы === Конгресс Капитолий наразылардан тазартылғаннан кейін қайта жиналды, ал Сенат 6 қаңтарда шамамен 20:00-де өз отырысын жалғастырып, Аризона сайлаушыларына қатысты қарсылықты талқылауды аяқтау үшін қайта жұмысын бастады. 21:58-де Сенат қарсылықты 93–6 есебімен қабылдамады, тек алты республикашыл ғана қолдады: Тед Круз, Джош Хоули, Синди Хайд-Смит, Джон Нили Кеннеди, Роджер Маршалл және Томми Табервилл. 23:08-де Өкілдер палатасы да ұсынысты 303—121 есебімен қабылдамады. «Қолдағандардың» барлығы республикашылдардан болды, ал «қарсы» дауыс бергендер — 83 республикашыл және 220 демократ.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00001|title=Roll Call Vote 117th Congress - 1st Session|website=[[Сенат США]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107145609/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00001|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://clerk.house.gov/evs/2021/roll010.xml|title=FINAL VOTE RESULTS FOR ROLL CALL 10|author=|website=Clerk of the United States House of Representatives|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107150245/https://clerk.house.gov/evs/2021/roll010.xml|url-status=live}}</ref> Тағы бір қарсылықты Пенсильваниядан республикашыл өкіл Скотт Перри және Миссуриден сенатор Джош Хоули Пенсильвания сайлаушыларына қатысты білдірді, бұл қарсылықты талқылау үшін бірлескен отырыста тағы екі сағаттық үзіліс жасалды.<ref name="apnews-7852" /> 7 қаңтарда сағат 00:30-да Сенат бұл қарсылықты да 92–7 есебімен қабылдамады, дауыс беру нәтижесінде алдыңғыдай адамдар қолдады, тек сенаторлар Синтия Ламмис пен Рик Скотт қолдап, ал Джон Кеннеди қарсы дауыс берді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00002|title=Roll Call Vote 117th Congress - 1st Session|author=|website=[[Сенат США]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107063050/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00002|url-status=live}}</ref> 03:08-де Өкілдер палатасы да қарсылықты қолдау туралы ұсынысты 282—138 есебімен қабылдамады. Бұл жолы да «қолдағандардың» барлығы республикашылдар болды, ал «қарсы» дауыс бергендер — тек 64 республикашыл және 218 демократ.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://clerk.house.gov/evs/2021/roll011.xml|title=FINAL VOTE RESULTS FOR ROLL CALL 11|author=|website=clerk.house.gov|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107081913/https://clerk.house.gov/evs/2021/roll011.xml|url-status=live}}</ref> Сағат 3:41-де Конгресс сайлаушылар алқасының дауыс беру нәтижелерін растады — Байден 306 дауыс, Трамп 232 дауыс жинады. Пенс Байден мен Харрис 20 қаңтарда қызметіне кірісетінін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-08|date=2021-01-07|website=BBC News|title=Capitol riots: Congress certifies Joe Biden's victory after chaotic scenes|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55568621|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107100538/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55568621}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2021/01/06/congress-count-electoral-college-votes-biden-win/6556555002/|title=Pence affirms Biden as winner, formalizing electoral count after day of riots at Capitol; Trump prepares for exit|author=Ledyard King, Maureen Groppe, Nicholas Wu, Bart Jansen, Courtney Subramanian, Joey Garrison|website=[[USA TODAY]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107100543/https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2021/01/06/congress-count-electoral-college-votes-biden-win/6556555002/|url-status=live}}</ref><ref name="nytimes-5723">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/electoral-vote|title=Mob Attack, Incited by Trump, Delays Election Certification|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109234726/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/electoral-vote|archivedate=2021-01-09}}</ref> === Қауіпсіздік шаралары === Капитолийге шабуылдан кейін және қудалау жағдайлары жиілеген соң Конгресс мүшелеріне әуежайларда қосымша күзет берілді.<ref name=":19">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/01/09/politics/members-of-congress-increased-security-airports/index.html|title=Members of Congress to get increased security while traveling through airports|author=Manu Raju, Senior Congressional Correspondent|website=CNN|accessdate=2021-01-10|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110011304/https://www.cnn.com/2021/01/09/politics/members-of-congress-increased-security-airports/index.html|url-status=live}}</ref> Байденнің инаугурациясы күні Рональд Рейган атындағы Вашингтон ұлттық әуежайы, Балтимор–Вашингтон халықаралық әуежайы және Даллес атындағы Вашингтон әуежайы Капитолий полициясы тарапынан қорғалатын болады.<ref name=":19" /> Шабуылдан кейін Капитолийдегі қауіпсіздік шаралары күшейтілді. Капитолийдің айналасына күзет қоршауы орнатылды, ал Ұлттық гвардияның 6200 әскери қызметшісі [[Вашингтон агломерациясы|ел астанасы маңына]] орналастырылды. 20 қаңтарға дейін астанаға бекітілген Ұлттық гвардия бөлімшелеріне өлімге әкелетін қару қолдану құралдарына қол жеткізуге рұқсат беріледі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.military.com/daily-news/2021/01/09/national-guard-troops-deploying-dc-will-come-lethal-weapons.html|title=National Guard Troops Deploying to DC Will Come With Lethal Weapons|author=Richard Sisk|website=Military.com|date=2021-01-09|accessdate=2021-01-10|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109132716/https://www.military.com/daily-news/2021/01/09/national-guard-troops-deploying-dc-will-come-lethal-weapons.html|url-status=live}}</ref> == Колумбия округінен тыс жерлердегі оқиғалар == === Штаттар капитолийлері === АҚШ Капитолийіне шабуылдан кейін қауіпсіздік себептеріне байланысты АҚШ-тың бірнеше штат капитолийлері жабылды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kvue.com/article/news/local/austin-rally-protest-march-for-trump/269-6df202da-cabb-43fe-b4f8-2a3bda77de92|title=Texas Capitol grounds in Austin reopen after closing due to US Capitol riot|author=|website=kvue.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212616/https://www.kvue.com/article/news/local/austin-rally-protest-march-for-trump/269-6df202da-cabb-43fe-b4f8-2a3bda77de92|url-status=live}}</ref> Сакраменто (Калифорния) қаласында он бір адам бұрыш бүріккішін заңсыз сақтағаны үшін қамауға алынды. Жарақаттар туралы хабарланбағанымен, кем дегенде бір шабуыл жасалғаны айтылды. Сакраменто орталығында бірнеше көше жабылып, бірнеше автобус бағыты тоқтатылды, ал демонстрацияға 200-ден астам полиция қызметкері жіберілді. Кейбір топ мүшелері ультраоңшыл Proud Boys қозғалысын қолдайтын жазуы бар жейделер киді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.abc10.com/article/news/local/sacramento/hundreds-gather-at-sacramento-capitol-to-protest-2020-election/103-d2e330bd-1268-404f-8edc-bc97bef71629|title=11 arrested for having pepper spray at Capitol demonstrations {{!}} Updates|author=|website=abc10.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052538/https://www.abc10.com/article/news/local/sacramento/hundreds-gather-at-sacramento-capitol-to-protest-2020-election/103-d2e330bd-1268-404f-8edc-bc97bef71629|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kcra.com/article/california-hopes-to-vaccinate-1-million-more-in-next-10-days-updates-priority-list-covid/35144374|title=California hopes to vaccinate 1 million more in next 10 days. Here's who's next in line|author=Daniel Macht|website=KCRA|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045527/https://www.kcra.com/article/california-hopes-to-vaccinate-1-million-more-in-next-10-days-updates-priority-list-covid/35144374|url-status=live}}</ref> Джорджиядағы жасақтар да [[Джорджия]] штатының Капитолийіне шабуыл жасауға тырысты, бұл Джорджияның мемлекеттік хатшысы Брэд Раффенспергер мен басқа да ресми тұлғалардың эвакуациялануына себеп болды. 2021 жылғы 6 қаңтарда шамамен 15:15-те Джорджия Капитолийі маңындағы демонстрацияның басым бөлігі таратылғаны хабарланды. Канзас штатының Капитолийінде де наразылықтар өтті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fox4kc.com/news/protesters-breach-kansas-statehouse/|title=About 200 Trump supporters stage rally at Kansas Statehouse|author=|website=FOX 4 Kansas City WDAF-TV {{!}} News, Weather, Sports|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106205317/https://fox4kc.com/news/protesters-breach-kansas-statehouse/|url-status=live}}</ref> Капитолий күзетшісінің айтуынша, наразыларға ротондада болуға рұқсат берілді, өйткені олардың сол жерде акция өткізуге рұқсаты болған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ksn.com/news/capitol-bureau/protesters-enter-kansas-statehouse/|title=Protesters hold rally inside Kansas statehouse|author=|website=KSN-TV|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212537/https://www.ksn.com/news/capitol-bureau/protesters-enter-kansas-statehouse/|url-status=live}}</ref> Миннесота штатының Сент-Пол қаласында өткен «Капитолийді шабуылдау» атты бейбіт митингіні Миннесота штаттық патрулінің шамамен 30 әскери қызметшісі қарсы алды және ол штат Капитолийіне зиян келтірген жоқ. Кейін демонстранттар губернатор резиденциясына қарай бет алды. Вашингтонда адамдар АҚШ Капитолийіне кіріп кеткенін білгенде, наразылар қуанды. Небраска штатының Линкольн қаласында наразылар Небраска заң шығару жиналысының жаңа сессиясының ашылуы кезінде штат астанасы маңына жиналды. Огайо штатының Колумбус қаласында наразылар мен қарсылар Огайо штатының Үйі алдында акция өткізді. Бір зорлық-зомбылық оқиғасы туралы хабарланды. Оклахома-Сити қаласындағы Оклахома штатының Капитолийі кезекті наразылық орнына айналды. Бір адам өрт қоюға әрекет жасағаны, сондай-ақ шабуыл және өзгенің жалауын өрттеуге тырысқаны үшін қамауға алынды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-legislature-oklahoma-167526c8b0a9a915bf9ab9f2ebcde558|title=One arrested as Trump supporters gather at Oklahoma Capitol|author=|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045516/https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-legislature-oklahoma-167526c8b0a9a915bf9ab9f2ebcde558|url-status=live}}</ref> Наразылық жүздеген адамды қамтыды және жалпы бейбіт өтті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.koco.com/article/hundreds-peacefully-protest-at-oklahoma-capitol-in-support-of-president-donald-trump/35143667|title=Hundreds peacefully protest at Oklahoma Capitol in support of President Donald Trump|author=Perris Jones|website=KOCO|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045525/https://www.koco.com/article/hundreds-peacefully-protest-at-oklahoma-capitol-in-support-of-president-donald-trump/35143667|url-status=live}}</ref> Невада штатының Карсон-Сити қаласында да халық жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/carson-city-protest-peaceful-filled-with-pro-trump-messages/|title=Carson City protest peaceful, filled with pro-Trump messages|author=|website=KLAS|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045547/https://www.8newsnow.com/news/local-news/carson-city-protest-peaceful-filled-with-pro-trump-messages/|url-status=live}}</ref> [[Теннесси]] штатындағы екі депутат [[Нэшвилл (Мичиган)|Нэшвилл]] қаласындағы ''Legislative Plaza'' алаңында дұға митингін өткізді. Жиналғандар саны шамамен 150 адам болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/joe-biden-donald-trump-nashville-elections-tennessee-088b420b66fa342b6cb5081f1cc8fb84|title=Tennessee lawmakers hold prayer rally in support of Trump|author=Travis Loller|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052539/https://apnews.com/article/joe-biden-donald-trump-nashville-elections-tennessee-088b420b66fa342b6cb5081f1cc8fb84|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/protesters-gather-outside-state-capitols-nationwide-chaos-sweeps-congress-n1253125|title=Protesters gather outside state capitols nationwide as chaos sweeps Congress|author=Phil McCausland, Minyvonne Burke, Ezra Kaplan, Alicia Victoria Lozano|website=[[NBC]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052530/https://www.nbcnews.com/news/us-news/protesters-gather-outside-state-capitols-nationwide-chaos-sweeps-congress-n1253125|url-status=live}}</ref> Вашингтон штатының Олимпия қаласында наразылар Вашингтон губернаторы резиденциясының алдындағы көгалға шықты.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/trump-supporters-open-gate-at-governors-mansion-in-olympia-occupy-front-lawn/|title=Trump supporters leave lawn of Washington state governor’s mansion after standoff|author=|website=The Seattle Times|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl= https://web.archive.org/web/20210106233442/https://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/trump-supporters-open-gate-at-governors-mansion-in-olympia-occupy-front-lawn/|url-status=live}}</ref> === АҚШ-тың басқа қалалары === [[Лас-Вегас]]тағы (Невада штаты) Ahern қонақүйінің маңына бірнеше жүздеген адам жиналып, наразылық акциясын өткізді. Шерушілер Лас-Вегас бульварына шығып, Ллойд Д. Джордж атындағы федералдық сот ғимаратына дейін маршпен барды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/trump-supporters-rally-peacefully-outside-us-courthouse-in-las-vegas-2243806/|title=Trump supporters rally peacefully outside US courthouse in Las Vegas|author=|website=Las Vegas Review-Journal|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045533/https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/trump-supporters-rally-peacefully-outside-us-courthouse-in-las-vegas-2243806/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ktnv.com/news/political/elections-local/stop-the-steal-car-parade-happening-in-las-vegas|title=UPDATE: 'Stop the Steal' protest in downtown Las Vegas draws hundreds of Trump supporters|website=KTNV|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045546/https://www.ktnv.com/news/political/elections-local/stop-the-steal-car-parade-happening-in-las-vegas|url-status=live}}</ref> Наразылықтар Лос-Анжелес аймағында да өтті, соның ішінде Лос-Анжелес полиция департаментінің штаб-пәтері, Беверли-Хиллз және Ньюпорт-Бич қалаларында. Сондай-ақ бір оқиға тіркелді: наразылардың бірі қарсы наразылыққа шыққан адамды химиялық тітіркендіргішпен бүркіген.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailynews.com/2021/01/06/protesters-clash-in-downtown-l-a-while-trump-rallies-unfold-elsewhere-in-southern-california|title=Protesters clash in downtown L.A., while Trump rallies unfold elsewhere in Southern California|author=|website=Daily News|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107034933/https://www.dailynews.com/2021/01/06/protesters-clash-in-downtown-l-a-while-trump-rallies-unfold-elsewhere-in-southern-california/|url-status=live}}</ref> === Басқа елдер === Канадада ондаған адам [[Торонто]], [[Ванкувер]] және [[Калгари]] қалаларында Трампты қолдау үшін жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://globalnews.ca/news/7559368/canada-pro-trump-rallies-us-capitol-lockdown/|title=Small pro-Trump rallies break out in Canada amid chaos at U.S. Capitol|author=|website=Global News|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106233016/https://globalnews.ca/news/7559368/canada-pro-trump-rallies-us-capitol-lockdown/|url-status=live}}</ref> Ванкувердегі митинг кезінде Канадалық телерадиохабар тарату корпорациясының фототілшісі Бен Нелмске наразылардың бірі шабуыл жасаған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bc.ctvnews.ca/photographers-attacked-at-pro-trump-rally-in-downtown-vancouver-1.5256712|title=Photographers attacked at pro-Trump rally in downtown Vancouver|website=British Columbia|date=2021-01-06|access-date=2021-01-08|archive-date=2021-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107100102/https://bc.ctvnews.ca/photographers-attacked-at-pro-trump-rally-in-downtown-vancouver-1.5256712|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dailyhive.com/vancouver/cbc-journalist-attacked-trump-rally-vancouver|title=CBC journalist attacked while covering pro-Trump rally in Vancouver {{!}} News|website=dailyhive.com|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020700/https://dailyhive.com/vancouver/cbc-journalist-attacked-trump-rally-vancouver|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://globalnews.ca/news/7560142/photographer-attacked-vancouver-trump-rally/|title=Photojournalist attacked at Vancouver pro-Trump rally|author=Simon Little|website=Global News|date=2021-01-06|publisher=Corus Entertainment Inc.|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020753/https://globalnews.ca/news/7560142/photographer-attacked-vancouver-trump-rally/|url-status=live}}</ref> Жапонияда Трампты қолдау мақсатында бірнеше жүздеген адам [[Токио]]да жиналды. Наразылардың кейбірі АҚШ туы мен Күншығыс туын ұстап шықты. Токиодағы митинг «Happy Science» діни қозғалысының қолдауымен өтіп, Вашингтондағы митингіден бірнеше сағат бұрын ұйымдастырылды.<ref>{{Cite news|access-date=2021-01-08|first=Adam|last=Taylor|website=[[The Washington Post]]|title=Trump’s ‘stop the steal’ message finds an international audience among conspiracy theorists and suspected cults|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/01/07/trump-qanon-stop-the-steal-japan/|date=2021-01-07|lang=en|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113010400/https://www.washingtonpost.com/world/2021/01/07/trump-qanon-stop-the-steal-japan/}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ Капитолийіне шабуыл (2021)]] [[Санат:6 қаңтар оқиғалары]] [[Санат:2021 жыл қаңтардағы АҚШ]] [[Санат:2021 жылдағы наразылықтар]] [[Санат:Вашингтондағы наразылықтар]] [[Санат:АҚШ-тағы жаппай наразылықтар]] pc3nt1g0tsjay8iyy0qk5k3ke8h9oq4 3610773 3610738 2026-05-29T01:56:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[User talk:Kazakhkingofprince|т]]) өңдемелерінен [[User:PJ Geest|PJ Geest]] соңғы нұсқасына қайтарды 3559813 wikitext text/x-wiki {{Азаматтық қақтығыс|тақырып=АҚШ Капитолийіне шабуыл|сурет=2021 storming of the United States Capitol DSC09254-2 (50820534063) (retouched).jpg|дата=[[2021 жыл]] [[6 қаңтар]] 12:53 — 17:40 (UTC-5)<ref>{{Cite web |url=https://www.axios.com/2022/01/06/capitol-riot-january-6-anniversary |title=In photos: An hour-by-hour record of the Jan. 6 Capitol riot |accessdate=2023-08-25 |archivedate=2023-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230324041028/https://www.axios.com/2022/01/06/capitol-riot-january-6-anniversary |url-status=live }}</ref>|орын=[[Вашингтон]], {{USA}}|себеп=2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауының нәтижелерімен келіспеушілік|нәтиже=Капитолийге физикалық залал, соның ішінде вандализм мен кеңселер мен нысандарды тонау<br />Сайлау алқасының дауыстарын санау бірнеше сағатқа кешіктірілді<br />Трамп әкімшілігіндегі босатулар<br />Капитолий қауіпсіздігіндегі босатулар<br />Капитолий айналасында жаңа қауіпсіздік қоршауларын орнату және қауіпсіздік шараларын күшейту<br />Дональд Трампты әлеуметтік желілерден шектеусіз блоктау<br />Дональд Трампты қызметінен босату науқаны басталды|қарсылас1=* {{ту|АҚШ}} '''[[АҚШ Федералды үкіметі]]''' * [[Сурет:Seal of the United States Congress.svg|20px]] [[АҚШ Конгрессі]] * {{flagicon image|Flag of the United States Capitol Police.svg}} [[АҚШ Капитолий полициясы]] * {{flagicon image|Flag of the Federal Bureau of Investigation.svg}} [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] * {{flagicon image|Flag of Washington, D.C.svg}} [[Вашингтон]] (Колумбия аймағы) * {{flagicon image|Flag of the Metropolitan Police Department of the District of Columbia.svg}} Колумбия округі қалалық полиция бөлімі * {{flagicon image|JFHQ-DC National Guard Emblem.png}} [[Колумбия Ұлттық гвардиясы округі]]|қарсылас2=* '''Американдық оң және алыс оң''' * {{flagicon image|Trump-Pence 2020.svg}} [[Трампизм|Трампшылар]] * {{flagicon image|Proud Boys PB and Wreath Flag.svg}} [[Proud Boys]] * {{flagicon image|Oath Keepers logo.svg}} Ант берушілер * {{flagicon image|Official Three Percent Flag.svg}} Үш пайыз * {{flagicon image|QAnon USA Flag.svg}} [[QAnon]] * {{flagicon image|Boogaloo flag.svg}} [[Бугалу Бойз]] * {{flagicon image|NSC 131 logo.png}} Ұлтшыл әлеуметтік клуб 131 ''және басқа да оңшыл белсенділер''|жалпы шығындар=Жараланғандар: 138 округтік полицей (оның ішінде 15-і медициналық мекемелерге жатқызылды)<br />Қаза тапқандар: 5 адам (1-еуі оқ жарақатынан, 1-еуі қақтығыс кезінде алған жарақат салдарынан, 3-еуі денсаулық жағдайына байланысты)<br />Қамалғандар: 1265-тен астам адам, олардың ішінде 467 адам қылмыстық тәртіппен 2,5 айдан 22 жылға дейін бас бостандығынан айырылды (2024 жылғы 6 қаңтардағы жағдай бойынша)}} '''АҚШ-та әділ сайлау үшін митинг''' ({{Lang-en|January 6 United States Capitol attack}}) — 2021 жылғы 6 қаңтарда [[Капитолий (Вашингтон)|АҚШ Капитолийінде]] өткен наразылық қозғалысы, бұл [[2020 АҚШ президент сайлауы]]ның нәтижелерімен келіспеген наразы адамдармен байланысты, онда АҚШ-тың 45-президенті Дональд Трамп жеңіліске ұшырады. Митинг Конгресстің өтіп жатқан бірлескен сессиясын тоқтату мақсатында өткізілді, бұл сессия сайлаушылардың дауыстарын санау және сайлауда [[Джо Байден]]нің жеңісін ресми түрде бекіту үшін жиналған болатын.<ref>{{cite web|url=https://mail.kz/kz/news/world-news/kapitoliige-shabuyl-kezinde-kazakstan-tuyn-koterip-zhurgender-kozge-ilikti|title=Капитолийге шабуыл кезінде Қазақстан туын көтеріп жүргендер көзге ілікті |author=|date=2021-01-08|work=|publisher=mail.kz|accessdate=2025-07-13|lang=kk}} </ref> Қауіпсіздік қызметін бұзып өткен наразылық білдірушілер ғимараттың кейбір бөліктерін бірнеше сағатқа иемденді. Митинг Капитолий ғимаратының эвакуациясына және жабылуына, сондай-ақ сайлаушылардың дауыстарын санау және Байденнің жеңісін бекіту бойынша Конгрестің бірлескен сессиясының тоқтауына алып келді.<ref>{{cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/1892607-trampty-koldausylar-vasingtondagy-kapitolijdi-basyp-aldy-foto-video/|title=Трампты қолдаушылар Вашингтондағы Капитолийді басып алды (фото, видео)|author=|date=2021-01-07|work=|publisher=nur.kz|accessdate=2025-07-13|lang=kk}} </ref> Бассыздықтар, жетекші [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] пен саясаткерлердің мәлімдемелеріне сәйкес, осы оқиғаға тікелей дейін өткен митинг кезінде Трамп айтқан пікірлермен арандатылды.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-08|date=2021-01-07|website=[[BBC News]]|title=Capitol siege: Trump's words 'directly led' to violence, Patel says|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55571482|author=|lang=en|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020736/https://www.bbc.com/news/uk-politics-55571482}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/5926883/trump-supporters-storm-capitol/|title=Incited by the President, Trump Supporters Violently Storm the Capitol|author=Kimberly Dozier, Vera Bergengruen|website=[[Time]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020624/https://time.com/5926883/trump-supporters-storm-capitol/|url-status=live}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-told-supporters-stormed-capitol-hill/story?id=75110558|title=This is what Trump told supporters before many stormed Capitol Hill|author=Julia Jacobo|website=[[ABC News]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020737/https://abcnews.go.com/Politics/trump-told-supporters-stormed-capitol-hill/story?id=75110558|url-status=live}}</ref> Осы оқиғалардан кейін АҚШ Өкілдер палатасы Дональд Трампқа қарсы «көтеріліске арандату» бабы бойынша екінші импичмент рәсімін бастады, алайда бұл Сенатта 58 «қолдаушы» және 42 «қарсы» дауыспен сәтсіз аяқталды. == 6 қаңтардағы оқиғалар == 2021 жылдың 5 және 6 қаңтарында Дональд Трамптың бірнеше апта бойы сайлау нәтижелерінің бұрмаланғаны жөніндегі мәлімдемелерінен кейін, мыңдаған жақтастары Вашингтон қаласында жиналып, сайлау нәтижесіне қарсылық білдіріп, [[АҚШ вице-президенті|вице-президент]] [[Майк Пенс]] пен Конгресті Джо Байденнің жеңісін мойындамауға шақырды.<ref name=":22">{{cite web|author=Washington Post Staff|url=https://www.washingtonpost.com/dc-md-va/2021/01/06/dc-protests-trump-rally-live-updates/|title=Woman dies after shooting in U.S. Capitol; D.C. National Guard activated after mob breaches building|lang=en|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111191223/https://www.washingtonpost.com/dc-md-va/2021/01/06/dc-protests-trump-rally-live-updates/|archivedate=2021-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/sections/congress-electoral-college-tally-live-updates/2021/01/06/953616207/diehard-trump-supporters-gather-in-the-nations-capital-to-protest-election-resul|title=Trump Supporters Storm U.S. Capitol, Clash With Police|author=Marisa Peñaloza|website=[[National Public Radio]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106151035/https://www.npr.org/sections/congress-electoral-college-tally-live-updates/2021/01/06/953616207/diehard-trump-supporters-gather-in-the-nations-capital-to-protest-election-resul|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.capradio.org/161107|title=Trump Supporters, Proud Boys Converge On California’s Capitol To Protest Electoral College Count|author=Scott Rodd, Kris Hooks|website=www.capradio.org|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106222929/https://www.capradio.org/161107|url-status=live}}</ref> 6 қаңтар күні таңертең наразылық білдірушілер Эллипс алаңында өткен «Американы құтқару» митингісіне жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/Politics/seeks-prevent-certification-election-trump-plans-attend-dc/story?id=75042176|title=As he seeks to prevent certification of election, Trump plans to attend DC rally|author=A. B. C. News|website=[[ABC News]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107164258/https://abcnews.go.com/Politics/seeks-prevent-certification-election-trump-plans-attend-dc/story?id=75042176|url-status=live}}</ref><ref name=":35">{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcwashington.com/news/local/photos-trump-rallies-crowds-of-supporters-in-nations-capital/2531368/|title=Photos: Trump Supporters Gather, President Incites Chaos in DC|author=|website=NBC4 Washington|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107164256/https://www.nbcwashington.com/news/local/photos-trump-rallies-crowds-of-supporters-in-nations-capital/2531368/|url-status=live}}</ref> Мұнда президент Дональд Трамп, оның ұлы [[Дональд Трамп (кіші)|Дональд Трамп-кіші]], Руди Джулиани және Конгресс мүшелерінің бірқатары халық алдында сөз сөйледі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.youtube.com/watch?v=tRKRW-4Dt3s&ab_channel=ABCNews|title=ABC News Prime: Call for Trump's removal, Capitol Hill security failure, Global reaction to riots - YouTube|author=[[ABC News]]|website=[[YouTube]]|description=10:55–11:06|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203012947/https://www.youtube.com/watch?v=tRKRW-4Dt3s&ab_channel=ABCNews|url-status=live}}</ref> Трамп өз жақтастарын «елімізді қайтару үшін бар күштерімен күресуге» шақырып, оларды АҚШ Капитолийіне маршпен баруға үндеді.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-08|first=Tom|last=McCarthy|date=2021-01-07|website=The Guardian|title=Congress certifies Biden as next US president – as it happened|url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2021/jan/06/georgia-election-latest-news-senate-ossoff-warnock-democrats-republicans-trump-biden|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106230506/https://www.theguardian.com/us-news/live/2021/jan/06/georgia-election-latest-news-senate-ossoff-warnock-democrats-republicans-trump-biden}}</ref><ref name=":23">{{Cite web|lang=en|url=https://www.bostonglobe.com/2021/01/06/metro/heres-what-trump-told-his-supporters-before-many-them-stormed-capitol-wednesday/|title=Before mob stormed US Capitol, Trump told them to ‘fight like hell’ - The Boston Globe|author=Travis Andersen|website=[[The Boston Globe]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://archive.today/20210107014042/https://www.bostonglobe.com/2021/01/06/metro/heres-what-trump-told-his-supporters-before-many-them-stormed-capitol-wednesday/|url-status=live}}</ref> Демонстрация Трамп жақтастарының Капитолийді шабуылдауымен аяқталды.<ref name=":24">{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/us-capitol-lockdown/index.html|title=US Capitol secured, 4 dead after rioters stormed the halls of Congress to block Biden's win|author=Ted Barrett, Manu Raju, Peter Nickeas|coauthors=Pamela Brown, Phil Mattingly, Daniela Diaz|website=[[CNN]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106211203/https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/us-capitol-lockdown/index.html|url-status=live}}</ref> Сол уақытта Конгресс Дауыс берушілер алқасының дауыстарын санау отырысын өткізіп жатқан еді. Наразылық білдірушілер терезелер мен есіктерді сындырып Капитолий ғимаратына кірген кезде, Капитолийдің қауіпсіздік қызметі [[АҚШ Сенаты|Сенат]] пен [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасын]] эвакуациялады.<ref name="nbcwashington-7557">{{cite web|url=https://www.nbcwashington.com/news/local/president-trumps-supporters-to-protest-in-dc-as-congress-certifies-electoral-college-vote/2530914/|title=Pro-Trump Mob Storms US Capitol; 4 Dead|lang=en|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111000721/https://www.nbcwashington.com/news/local/president-trumps-supporters-to-protest-in-dc-as-congress-certifies-electoral-college-vote/2530914/|archivedate=2021-01-11}}</ref> Капитолий кешеніндегі бірнеше ғимарат эвакуацияланып, кейіннен түгелдей қоршауға алынды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2021/01/06/buildings-in-us-capitol-complex-evacuated-amid-pro-trump-protests.html|title=U.S. Capitol secured hours after pro-Trump rioters invade Congress|author=Amanda Macias,Dan Mangan|website=CNBC|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107030000/https://www.cnbc.com/2021/01/06/buildings-in-us-capitol-complex-evacuated-amid-pro-trump-protests.html|url-status=live}}</ref><ref name="McEvoy-Forbes">{{cite web|author=Jemima McEvoy, Joe Walsh|url=https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/06/dc-protests-trump-pro-trump-rally-live-coverage/|title=D.C. Protests Live Coverage: Congress Regroups To Certify Electoral Votes After Mob Shuts Down Capitol|lang=en|website=[[Forbes]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109214736/https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/06/dc-protests-trump-pro-trump-rally-live-coverage/|archivedate=2021-01-09}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://variety.com/2021/film/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|title=Chaos at U.S. Capitol: Violence Erupts as Pro-Trump Mob Clashes With Police|author=Brent Lang,Cynthia Littleton,Gene Maddaus, Brent Lang, Cynthia Littleton, Gene Maddaus|website=Variety|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108202303/https://variety.com/2021/film/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|url-status=live}}</ref> Наразылар қауіпсіздік тосқауылдарын бұзып өтіп, эвакуацияланған Сенат залына кірді, ал қауіпсіздік қызметкерлері одан әрі енуге жол бермеу үшін тапаншаларын шығарды. Протест кезінде Капитолий аумағынан қолдан жасалған жарылғыш құрылғылар табылды; жарылғыш заттар сондай-ақ Демократиялық ұлттық комитет пен Республикалық ұлттық комитет кеңселерінен және бір көліктен анықталды.<ref name=":5" /> Оқиғалар нәтижесінде төрт адам қаза тапты. Бастапқыда қаза тапқандардың арасында бір Капитолий полицейі бар деп хабарланғанымен, кейін оның табиғи себептерден қайтыс болғаны анықталды.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210420/kapitoliy-1729019874.html|title=Названа причина смерти полицейского после штурма Капитолия|website=РИА Новости|date=2021-04-20:00:36|accessdate=2021-04-27|archivedate=2021-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427232807/https://ria.ru/20210420/kapitoliy-1729019874.html|url-status=live}}</ref> Полицей Брайан Сикник екі рет инсульт алып, көз жұмған.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ntv.ru/novosti/2541300/?fb|title=Охранник Капитолия умер от инсультов, а не от травм|author=ntv.ru|website=НТВ|accessdate=2021-04-27|archivedate=2021-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427232805/https://www.ntv.ru/novosti/2541300/?fb|url-status=live}}</ref> Ондаған адам ауыр жарақат алды.<ref name=":14">{{Cite news|accessdate=2021-01-09|first=Katie|last=Benner|date=2021-01-08|website=The New York Times|title=A Capitol Police officer who was seriously injured Wednesday remains on life support.|url=https://www.nytimes.com/2021/01/07/admin/a-capitol-police-officer-who-was-seriously-injured-wednesday-remains-on-life-support.html|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111051832/https://www.nytimes.com/2021/01/07/admin/a-capitol-police-officer-who-was-seriously-injured-wednesday-remains-on-life-support.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/nation-world/ct-nw-capitol-police-officer-dies-20210108-f5sy2jrnj5d7jibygzcgiamtny-story.html|title=Capitol Police say cop, reportedly hit with fire extinguisher during Hill mob, dies of his injuries|author=LISA MASCARO and MATTHEW DALY|website=chicagotribune.com|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108082555/https://www.chicagotribune.com/nation-world/ct-nw-capitol-police-officer-dies-20210108-f5sy2jrnj5d7jibygzcgiamtny-story.html|url-status=live}}</ref> Федералды билік кісі өлтіру фактісі бойынша тергеу бастады.<ref name="mercurynews-8041">{{cite web|author=Evan Perez, Paul LeBlanc|url=https://www.mercurynews.com/2021/01/08/federal-murder-investigation-to-be-opened-in-capitol-police-officers-death/|title=Federal murder investigation to be opened in Capitol Police officer’s death|lang=en|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108152326/https://www.mercurynews.com/2021/01/08/federal-murder-investigation-to-be-opened-in-capitol-police-officers-death/|archivedate=2021-01-08}}</ref> Өкілдер палатасының залына баррикада қойылған есік арқылы кіруге әрекет жасаған әйел полиция қызметкерлері тарапынан ауыр жараланып, кейін қайтыс болды.<ref name=":28">{{Cite news|accessdate=2021-01-09|website=[[The Washington Post]]|title=Trump supporters storm U.S. Capitol, with one woman killed and tear gas fired|url=https://www.washingtonpost.com/local/trump-supporters-storm-capitol-dc/2021/01/06/58afc0b8-504b-11eb-83e3-322644d82356_story.html|author=Rebecca Tan, Peter Jamison, Carol D. Leonnig, Meagan Flynn, John Woodrow Cox|date=2021-01-07|lang=en|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106232624/https://www.washingtonpost.com/local/trump-supporters-storm-capitol-dc/2021/01/06/58afc0b8-504b-11eb-83e3-322644d82356_story.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vox.com/2021/1/6/22218031/trump-supporter-cspan-president-lied|title=Watch a tearful Trump supporter ask C-SPAN if her president lied to her|author=Dylan Matthews|website=Vox|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052227/https://www.vox.com/2021/1/6/22218031/trump-supporter-cspan-president-lied|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kxan.com/news/national-news/san-diego-man-says-woman-killed-in-capitol-siege-was-his-wife/|title=Man says San Diego woman killed in Capitol siege was his wife|author=|website=KXAN Austin|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052546/https://www.kxan.com/news/national-news/san-diego-man-says-woman-killed-in-capitol-siege-was-his-wife/|url-status=live}}</ref> Тағы үш наразылық білдіруші денсаулық жағдайына байланысты көз жұмды.<ref name=":5">{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/2021/01/06/shooting-capitol-pro-trump-riot-455639|title=4 died as Trump supporters invaded Capitol|author=[[Associated Press]]|website=[[Politico]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052536/https://www.politico.com/news/2021/01/06/shooting-capitol-pro-trump-riot-455639|url-status=live}}</ref> Трамп наразылық білдірушілерді «ұлы патриоттар» деп атап, оларға «үйге тыныш қайтыңдар» деп үндеу жасады және оқиғаны сайлау нәтижелерінің бұрмалануымен түсіндірді.<ref name="thehill-4467">{{cite web|author=Brett Samuels|url=https://thehill.com/homenews/administration/532976-trump-tells-rioters-go-home-we-love-you|title=Trump tells rioters to «go home» while stoking election fury|lang=en|website=[[The Hill]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109234131/https://thehill.com/homenews/administration/532976-trump-tells-rioters-go-home-we-love-you|archivedate=2021-01-09}}</ref><ref name="forbes-3170">{{cite web|author=Alison Durkee|url=https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2021/01/06/trump-says-he-loves-supporters-storming-capitol-but-tells-them-to-leave/|title=Trump Justifies Supporters Storming Capitol: ‘These Are The Things And Events That Happen’|lang=en|website=[[Forbes]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111111434/https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2021/01/06/trump-says-he-loves-supporters-storming-capitol-but-tells-them-to-leave/|archivedate=2021-01-11}}</ref> Сол күннің кешінде көпшілік таратылды. Дауыс берушілер алқасының нәтижелерін растау процесі қайта басталып, келесі күні таңертең аяқталды. Өз әкімшілігінің қысымымен Трамп «билікті бейбіт түрде тапсыруға» келісті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/index.html|title=Trump publicly acknowledges he won't serve a second term a day after inciting mob|author=Kevin Liptak, Veronica Stracqualursi, Allie Malloy|website=[[CNN]]|date=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107095401/https://www.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/index.html|archivedate=2021-01-07|accessdate=2021-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.foxnews.com/politics/trump-orderly-transition-jan-20-electoral-college|title=Trump promises 'orderly transition' on Jan. 20 after Electoral College results certified|author=Evie Fordham|website=[[Fox News]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020709/https://www.foxnews.com/politics/trump-orderly-transition-jan-20-electoral-college|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/politics/2020-election/trump-commits-orderly-transition-statement-after-mob-stormed-capitol-n1253223|title=Trump commits to 'orderly transition' after mob storms Capitol|author=Rachel Elbaum|website=[[NBC News]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020746/https://www.nbcnews.com/politics/2020-election/trump-commits-orderly-transition-statement-after-mob-stormed-capitol-n1253223|url-status=live}}</ref> Үш күннен кейін, 9 қаңтарда, ''[[The New York Times]]'' басылымы Трамптың [[Ақ үй]]дегі көмекшілеріне бұл мәлімдемесіне өкінетінін және отставкаға кетпейтінін айтқанын хабарлады.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-10|first=Nicholas|last=Fandos|date=2021-01-09|website=[[The New York Times]]|title=Democrats Ready Impeachment Charge Against Trump for Inciting Capitol Mob|url=https://www.nytimes.com/2021/01/08/us/politics/democrats-trump-impeachment.html|author=|lang=en|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110030315/https://www.nytimes.com/2021/01/08/us/politics/democrats-trump-impeachment.html}}</ref> Оқиғалар ел бойынша саяси жетекшілер мен ұйымдардың кең көлемді айыптауына себеп болды. Сенаттағы көпшілік жетекшісі Митч Макконнелл Капитолийге жасалған шабуылды «сәтсіз бүлік» деп атады. Өкілдер палатасының спикері Нэнси Пелоси мен Сенаттағы азшылық көшбасшысы Чак Шумер вице-президент Майк Пенсті 25-өзгертуді ресми түрде қолдануға шақырып, Трампқа екінші рет импичмент жариялаймыз деп ескертті.<ref name="cnbc-2682">{{cite web|author=Jacob Pramuk|url=https://www.cnbc.com/2021/01/07/chuck-schumer-calls-for-trumps-removal-from-office.html|title=Pelosi and Schumer call for Trump’s immediate removal from office for «insurrection»|lang=en|website=[[CNBC]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111171555/https://www.cnbc.com/2021/01/07/chuck-schumer-calls-for-trumps-removal-from-office.html|archivedate=2021-01-11}}</ref> [[Twitter]] мен [[Facebook]] Трамптың аккаунттарын бұғаттап, осы оқиғаларға қатысты жазбаларын өшірді. Капитолийге жасалған шабуыл [[Мемлекетке опасыздық жасау|мемлекеттік опасыздық]], бүлік, бүлікшіл әрекет, ішкі терроризм және [[мемлекеттік төңкеріс]] әрекеті ретінде сипатталды.<ref>* {{cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2021/01/07/capitol-mob-treason/|title=The framers would have seen the mob at the Capitol as traitors|author=Carlton Larson|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225084713/https://www.washingtonpost.com/outlook/2021/01/07/capitol-mob-treason/|url-status=live}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/01/06/president-trump-has-committed-treason/|title=President Trump has committed treason|author=Dana Milibank|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109045524/https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/01/06/president-trump-has-committed-treason/|url-status=live}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.wzzm13.com/article/news/legal-expert-says-us-capitol-rioters-could-face-sedition-charges/69-55f759aa-03d8-44c2-8351-18a8a9b950e5|title=Legal expert says U.S. Capitol rioters could face sedition charges|author=Belt Nate|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.dallasnews.com/news/politics/2021/01/06/un-american-treasonous-north-texas-leaders-decry-mob-breach-at-us-capitol/|title='Un-American.' 'Treasonous.': North Texas leaders decry mob breach at U.S. Capitol|author=Bailey Jr. Everton|website=[[The Dallas Morning News]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109123146/https://www.dallasnews.com/news/politics/2021/01/06/un-american-treasonous-north-texas-leaders-decry-mob-breach-at-us-capitol/|url-status=live}}</ref><ref>*{{cite news|title=Conservative media members erupt with anger over protesters storming Capitol: 'This is domestic terrorism'|url=https://www.foxnews.com/media/conservative-media-members-erupt-anger-violent-protesters-storming-capitol|archive-url=https://web.archive.org/web/20210106225458/https://www.foxnews.com/media/conservative-media-members-erupt-anger-violent-protesters-storming-capitol|archivedate=2021-01-06|author=David Rutz|website=[[Fox News]]|date=2021-01-06|lang=en|accessdate=2021-01-08}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.kiro7.com/news/trending/capitol-violence-what-is-sedition/DRJBXNQPVJEB7EOEFKJZ6LAT5M/|title=Capitol violence: What is sedition?|author=|first=Natalie|last=Dreier|website=|date=2021-01-06|publisher=Cox Media Group National Content Desk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107011238/https://www.kiro7.com/news/trending/capitol-violence-what-is-sedition/DRJBXNQPVJEB7EOEFKJZ6LAT5M/|archivedate=2021-01-07|accessdate=2021-01-07}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/01/06/capitol-riot-chris-evans-maria-shriver-and-more-stars-react/6570298002/|title='This is domestic terrorism': Meghan McCain, Cardi B and more react to Capitol riot|author=|first=Charles|last=Trepany|website=[[USA Today]]|date=2021-01-06|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106231355/https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/01/06/capitol-riot-chris-evans-maria-shriver-and-more-stars-react/6570298002/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06}}</ref><ref name="CoupSources2">Sources that refer to the event as a coup include: * {{Cite web|language=en|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/01/attempted-coup/617570/|title=This Is a Coup|author=|first=David A.|last=Graham|website=[[The Atlantic]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106224049/https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/01/attempted-coup/617570/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06}} * {{Cite web|language=en|url=https://foreignpolicy.com/2021/01/06/coup-america-capitol-electoral-college-2020-election/|title=This Is a Coup. Why Were Experts So Reluctant to See It Coming?|first=Paul|last=Musgrave|website=[[Foreign Policy]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106235812/https://foreignpolicy.com/2021/01/06/coup-america-capitol-electoral-college-2020-election/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06}} * {{Cite web|language=en|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/06/trump-mob-storm-capitol-washington-coup-attempt|title=Call it what it was: a coup attempt|first=Rebecca|last=Solnit|website=[[The Guardian]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107000436/https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/06/trump-mob-storm-capitol-washington-coup-attempt|archivedate=2021-01-07|accessdate=2021-01-07}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.politifact.com/article/2021/jan/06/coup-heres-some-history-and-context-help-you-decid/|title=PolitiFact – Is this a coup? Here's some history and context to help you decide|first=Louis|last=Jacobson|website=PolitiFact|date=2021-01-06|quote=A good case can be made that the storming of the Capitol qualifies as a coup. It’s especially so because the rioters entered at precisely the moment when the incumbent’s loss was to be formally sealed, and they succeeded in stopping the count.|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106234843/https://www.politifact.com/article/2021/jan/06/coup-heres-some-history-and-context-help-you-decid/|url-status=live}} * {{Cite web|language=fr|url=https://www.liberation.fr/debats/2021/01/08/washington-un-coup-d-etat-populiste_1810651|title=Washington : un coup d’Etat populiste|first=Matthieu|last=Trouvé|website=[[Libération]]|date=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108131513/https://www.liberation.fr/debats/2021/01/08/washington-un-coup-d-etat-populiste_1810651|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}} * {{Cite web|language=fr|url=https://www.rtbf.be/info/monde/detail_insurrection-a-washington-le-terme-coup-d-etat-peut-il-etre-utilise?id=10667905|title=Insurrection à Washington : le terme "coup d’Etat" peut-il être utilisé ?|first=Lavinia|last=Rotili|website=[[RTBF]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108131801/https://www.rtbf.be/info/monde/detail_insurrection-a-washington-le-terme-coup-d-etat-peut-il-etre-utilise?id=10667905|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}} * {{Cite web|language=sv|url=https://www.hd.se/2021-01-07/usa-experten-trump-uppviglade-till-en-mjuk-statskupp|title=USA-experten: Trump uppviglade till en "mjuk statskupp"|first=Olle|last=Lönnaeus|website=Helsingborgs Dagblad|date=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108132107/https://www.hd.se/2021-01-07/usa-experten-trump-uppviglade-till-en-mjuk-statskupp|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}} * {{Cite web|lang=de|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/washington-sturm-auf-das-kapitol-donald-trumps-putsch-a-a26cfdda-bb1c-445c-aa00-17032511d1ea|title=Ein amerikanisches Verbrechen|first=Marc|last=Pitzke|website=[[Der Spiegel]]|date=2021-01-07|quote=Der Putschversuch der Wahlverlierer ist das grotesk anmutende, aber erschütternde Finale eines vierjährigen, autokratischen Fiebertraums, dessen unheimlicher Regisseur Donald Trump war, der selbst ernannte Law-and-Order-Präsident, assistiert von der zusehends radikalisierten Republikanischen Partei und rechtsextremen Propagandamedien. [The attempted coup by the election losers is the grotesque but harrowing finale to a four-year autocratic fever dream whose sinister director was Donald Trump, the self-styled law-and-order president, assisted by the visibly radicalized Republican Party and far-right propaganda media.]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108132638/https://www.spiegel.de/consent-a-?targetUrl=https%3A%2F%2Fwww.spiegel.de%2Fpolitik%2Fausland%2Fwashington-sturm-auf-das-kapitol-donald-trumps-putsch-a-a26cfdda-bb1c-445c-aa00-17032511d1ea|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-07}} * {{Cite web|language=en|url=https://www.thestar.com/opinion/contributors/2021/01/07/despite-coup-disgrace-trump-probably-isnt-done-yet.html|title=Despite coup disgrace, Trump probably isn’t done yet|first=Tony|last=Burman|website=[[Toronto Star]]|date=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108133354/https://www.thestar.com/opinion/contributors/2021/01/07/despite-coup-disgrace-trump-probably-isnt-done-yet.html|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}}</ref><ref name="thehill-8140">{{cite web|author=Justine Coleman|url=https://thehill.com/homenews/house/532944-gop-lawmaker-on-violence-at-capitol-this-is-a-coup-attempt|title=GOP lawmaker on violence at Capitol: «This is a coup attempt»|lang=en|website=[[The Hill]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111221558/https://thehill.com/homenews/house/532944-gop-lawmaker-on-violence-at-capitol-this-is-a-coup-attempt|archivedate=2021-01-11}}</ref> АҚШ Сенаты мен Өкілдер палатасының жоғары лауазымды мүшелері президентті биліктен шеттету ([[импичмент]]) процесін бастады. [[Федералдық тергеу бюросы]] (ФТБ) 170-тен астам іс қозғады.<ref name="net-7947">{{cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2021-01-13/fbi-warns-many-cases-to-come-from-capitol-attack/13053672|title=«Agents will be knocking»: FBI warns of «mind-blowing» number of cases from Capitol attack|lang=en|website=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=2021-01-13|accessdate=2021-01-19|url-status=live|archiveurl=https://archive.today/20210118212454/https://www.abc.net.au/news/2021-01-13/fbi-warns-many-cases-to-come-from-capitol-attack/13053672|archivedate=2021-01-18}}</ref> == Алғы тарихы == {{Толық мақала|2020 АҚШ президент сайлауы}} 2020 жылғы 3 қарашада [[Демократиялық партия (АҚШ)|демократиялық партия]] атынан түскен кандидат Джо Байден 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауында қазіргі [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашыл]] президент [[Дональд Трамп]]ты жеңді. Дауыс беру алдында, барысында және одан кейін Трамп пен кейбір республикашылдар сайлау нәтижелерін жоюға тырысып, кең ауқымды заңбұзушылықтар орын алды деп мәлімдеді.<ref>Multiple sources: * {{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-local-elections-arizona-7174555c2545f8afb69f0ce2ac0b2156|title=Trump tries to leverage power of office to subvert Biden win|author=Miller, Zeke; Long, Colleen; Eggert, David|website=[[Associated Press]]|date=2020-11-20|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128185032/https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-local-elections-arizona-7174555c2545f8afb69f0ce2ac0b2156}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.nytimes.com/2020/11/19/us/politics/trump-michigan-election.html|title=Trump Targets Michigan in His Ploy to Subvert the Election|author=Haberman, Maggie; Rutenberg, Jim; Corasaniti, Nick; Epstein, Reid J.|work=[[The New York Times]]|date=2020-11-20|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202011626/https://www.nytimes.com/2020/11/19/us/politics/trump-michigan-election.html}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.marketwatch.com/story/trump-presses-georgia-governor-to-help-subvert-election-11607207645|title=Trump presses Georgia governor to help subvert election|author=[[Associated Press]]|website=MarketWatch|date=2020-12-05|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208201032/https://www.marketwatch.com/story/trump-presses-georgia-governor-to-help-subvert-election-11607207645}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trump-pennsylvania-speaker-call/2020/12/07/d65fe8c4-38bf-11eb-98c4-25dc9f4987e8_story.html|title=Trump asks Pennsylvania House speaker for help overturning election results, personally intervening in a third state|author=Gardner, Amy; Dawsey, Josh; Bade, Rachael|work=[[The Washington Post]]|date=2020-12-08|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208020244/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-pennsylvania-speaker-call/2020/12/07/d65fe8c4-38bf-11eb-98c4-25dc9f4987e8_story.html}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/2020/11/16/935465631/the-growing-backlash-against-trumps-efforts-to-subvert-the-election|title=The Growing Backlash Against Trump's Efforts To Subvert The Election : Consider This from NPR|website=[[National Public Radio]]|date=2020-11-20|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202024601/https://www.npr.org/2020/11/16/935465631/the-growing-backlash-against-trumps-efforts-to-subvert-the-election}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2020/12/07/politics/house-republicans-trump-biden/index.html|title=House conservatives urge Trump not to concede and press for floor fight over election loss|author=Raju, Manu; Herb, Jeremy|website=[[CNN]]|date=2020-12-07|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208201025/https://www.cnn.com/2020/12/07/politics/house-republicans-trump-biden/index.html}}</ref> Конгресс 2021 жылғы 6 қаңтарда Дауыс берушілер алқасының дауыс нәтижелерін санау үшін жиналуы тиіс болғандықтан, Трамп бұл шараның алдында митинг өткізілетінін жариялап, бірнеше штаттағы сайлау нәтижелерін мойындамауға қатысты наразылығын жалғастырмақ болды. 18 желтоқсанда Трамп: «6 қаңтарда Вашингтонда ауқымды наразылық болады. Келіңіздер, бұл ерекше болмақ!» — деп жазды.<ref name=":29">{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/04/january-6-dc-protests-against-election-certification-could-violent/4132441001/|title=Nation's capital braces for violence as extremist groups converge to protest Trump's election loss|author=Will Carless|website=[[USA TODAY]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210105213603/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/04/january-6-dc-protests-against-election-certification-could-violent/4132441001/|url-status=live}}</ref> 2020 жылғы 31 желтоқсанда Вашингтон мэрі Мюриэл Баузер Колумбия округінің Ұлттық гвардиясын жергілікті полицияға қолдау көрсету үшін жұмылдыруды талап етті. Өз өтінішінде әскери қызметшілер қарумен жабдықталмайтынын және олардың негізгі міндеті — «көпшілікті бақылау» мен қозғалысты реттеу болатынын атап өтті. Бұл полицияның қауіпсіздік мәселелеріне көбірек көңіл бөлуіне мүмкіндік береді деп көрсетілді. Қорғаныс министрінің міндетін атқарушы Кристофер Миллер бұл сұранысты 2021 жылғы 4 қаңтарда мақұлдады. 340 әскери қызметші бөлінді, олардың ішінен кез келген уақытта 114-тен аспайтын адам ғана жұмылдырылуы тиіс болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/04/politics/muriel-bowser-dc-national-guard-protests/index.html|title=Pentagon approves DC mayor's request to deploy National Guard for upcoming demonstrations|author=Alex Marquardt, Barbara Starr, Alison Main and Devan Cole CNN|website=[[CNN]]|date=2021-01-05|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212843/https://www.cnn.com/2021/01/04/politics/muriel-bowser-dc-national-guard-protests/index.html|url-status=live}}</ref> Трамп алдыңғы күндері вице-президент [[Майк Пенс]]ті Байденнің жеңісін қабылдамауға шақырып, оған қысым көрсетті, алайда бұл Пенстің конституциялық өкілеттіктеріне кірмейтін. 6 қаңтар таңертеңгі сөзінде Трамп бұл талабын тағы да қайталады.<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/pro-trump-supporters-dc-protest/index.html|title=Pro-Trump supporters have flooded DC to protest president's election loss|author=Peter Nickeas|website=[[CNN]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106202325/https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/pro-trump-supporters-dc-protest/index.html|url-status=live}}</ref> Сол күні Пенс Конгреске хат жолдап, Байденнің жеңісіне қарсылық білдірмейтінін мәлімдеді.<ref name=":2" /> === Шабуыл жоспары және оған дейінгі зорлық-зомбылыққа қатысты алаңдаушылықтар === Трамп 6 қаңтарда дауыс беру алдында бірнеше штаттағы сайлау нәтижелерінің заңдылығын даулауды жалғастыру мақсатында митинг өткізуді жоспарлағанын хабарлады. 18 желтоқсанда Трамп: «6 қаңтарда Вашингтонда үлкен наразылық өтеді. Сол жерде болыңыздар, ессіз болады!» деді.<ref name=":29" /><ref name=":33">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rawstory.com/proud-boys-rally/|title='We're gonna kill Congress': Trump's far-right supporters promise violence at today's DC protests|author=Jordan Green|website=[[The Raw Story]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108052602/https://www.rawstory.com/proud-boys-rally/|url-status=live}}</ref> Али Александр — митингті ұйымдастыруға қатысқан әрі шабуылға қолдау білдірген оңшыл саяси белсенді — оны «толығымен бейбіт» деп атап, желтоқсан айында Пол Госар (Р, Аризона-4), Энди Биггс (Р, Аризона-5) және Мо Брукс (Р, Алабама-5) сияқты өкілдер «бірдеңе үлкен нәрсені» жоспарлауға қатысқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.azcentral.com/story/opinion/op-ed/ej-montini/2021/01/10/reps-andy-biggs-paul-gosar-implicated-capitol-insurrection/6614177002/|title=Arizona Reps. Andy Biggs and Paul Gosar implicated by activist in Capitol insurrection|author=E. J. Montini|website=[[The Arizona Republic]]|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://archive.today/20210110212135/https://www.azcentral.com/story/opinion/op-ed/ej-montini/2021/01/10/reps-andy-biggs-paul-gosar-implicated-capitol-insurrection/6614177002/|url-status=live}}</ref> Александрдың айтуынша, «бұл Конгрестегі әлі шешім қабылдамаған немесе сырттағы адамдарды көріп, “Мен көпшілікке қарсы бола алмаймын” дейтіндердің жүрегі мен ойын өзгерту үшін серпін мен қысым жасау мақсатында жасалды». 6 қаңтардағы оқиғалардан кейін оның бұл сөздері ерекше назарға ілікті, соның нәтижесінде Биггс Александрмен қандай да бір байланысы барын жоққа шығаратын мәлімдеме жасады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/08/us/online-extremism-inauguration-capitol-invs/index.html|title=Extremists intensify calls for violence ahead of Inauguration Day|author=Rob Kuznia, Curt Devine, Scott Bronstein, Bob Ortega|website=[[CNN]]|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111171231/https://www.cnn.com/2021/01/08/us/online-extremism-inauguration-capitol-invs/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-11|first=Will|last=Sommer|date=2021-01-11|website=[[The Daily Beast]]|title=‘Stop the Steal’ Organizer in Hiding After Denying Blame for Riot|url=https://www.thedailybeast.com/stop-the-steal-organizer-in-hiding-after-denying-blame-for-riot|lang=en|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111045255/https://www.thedailybeast.com/stop-the-steal-organizer-in-hiding-after-denying-blame-for-riot}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2021/01/10/paul-gosar-andy-biggs-credited-video-organizing-trump-crowd-dc/6603721002/|title=Reps. Paul Gosar, Andy Biggs credited in video with organizing Trump crowd in DC on day of riot|author=Robert Anglen and Ronald J. Hansen|website=[[The Arizona Republic]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-03-17|archiveurl=https://archive.today/20210317202318/https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2021/01/10/paul-gosar-andy-biggs-credited-video-organizing-trump-crowd-dc/6603721002/|url-status=live}}</ref> Шабуылға бірнеше апта қалғанда-ақ наразылық білдірушілер сайлаушылар алқасының бюллетеньдерін санауға кедергі келтіруді ашық түрде жоспарлап, Конгреске, [[Майк Пенс]]ке және құқық қорғау органдарына қарсы зорлық-зомбылық жасауға шақырды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/magazine/2021/01/08/capitol-police-failure-456237|title=Behind the Strategic Failure of the Capitol Police|author=Garrett M. Graff|website=[[Politico]]|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-13|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111174235/https://www.politico.com/news/magazine/2021/01/08/capitol-police-failure-456237|url-status=live}}</ref> Бұл жоспарлар балама әлеуметтік желілерде келісілді, себебі Reddit пен [[Twitter]] сияқты ірі платформалар агрессивті сөздер мен бейнелерге тыйым салған болатын. Reddit-тегі r/The_Donald бұғатталғаннан кейін құрылған TheDonald.win сайты, Parler әлеуметтік желісі, [[Telegram]] мессенджері, Gab және басқа да платформалар Трамптың алдыңғы митингілерін талқылау және Капитолийді басып кіруді жоспарлау үшін қолданылды.<ref name="buzzfeednews-1739">{{cite web|author=Jane Lytvynenko, Molly Hensley-Clancy|url=https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/trump-rioters-planned-online|title=The Rioters Who Took Over The Capitol Have Been Planning Online In The Open For Weeks|lang=en|website=[[BuzzFeed News]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-02-08|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202195042/https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/trump-rioters-planned-online|archivedate=2021-02-02}}</ref><ref name=":34">{{Cite news|accessdate=2021-01-08|first=Sheera|last=Frenkel|date=2021-01-06|website=[[The New York Times]]|title=The storming of Capitol Hill was organized on social media.|url=https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/protesters-storm-capitol-hill-building.html|author=|lang=en|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106220539/https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/protesters-storm-capitol-hill-building.html}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-13|date=2021-01-12|website=[[The Daily Telegraph]]|title=Proud Boys and neo-Nazis: Who are the protesters who stormed the US Capitol?|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2021/01/12/proud-boys-neo-nazis-protesters-stormed-us-capitol/|author=Telegraph Reporters|lang=en|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113051234/https://www.telegraph.co.uk/news/2021/01/12/proud-boys-neo-nazis-protesters-stormed-us-capitol/}}</ref> Пайдаланушылар көшелердегі полициядан қалай жалтару, есіктерді бұзу үшін қандай құралдар әкелу және қаруды Вашингтонға қалай алып кіруге болатынын талқылады.<ref name=":34" /> 2020 жылдың желтоқсанында Proud Boys және басқа ультраоңшыл топтар наразылықтар кезінде полициямен қақтығыстардан кейін құқық қорғау органдарына қарсы шықты.<ref name=":33" /> Кем дегенде бір топ — Stop the Steal — 2020 жылғы 23 желтоқсанда Капитолийге шабуыл жоспарын жариялап, егер құқық қорғау органдары қарсы шықса, жағдайды «шиеленістіру» уәдесін берді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/07/capitol-attack-was-planned-openly-online-for-weeks-police-still-werent-ready/|title=Capitol Attack Was Planned Openly Online For Weeks—Police Still Weren’t Ready|author=Jemima McEvoy|website=[[Forbes]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111045903/https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/07/capitol-attack-was-planned-openly-online-for-weeks-police-still-werent-ready/|url-status=live}}</ref> == Вашингтондағы оқиғалар == 2021 жылғы 5 қаңтар, сейсенбі күні, жоспарланған наразылық акцияларының қарсаңында мыңдаған адам Freedom Plaza алаңына жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.fox5dc.com/news/several-arrested-on-gun-charges-as-pro-trump-rallies-begin-in-dc|title=Several arrested on gun charges as pro-Trump rallies begin in DC|author=Stephanie Ramirez|website=FOX 5 DC|date=2021-01-05|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107005621/https://www.fox5dc.com/news/several-arrested-on-gun-charges-as-pro-trump-rallies-begin-in-dc|url-status=live}}</ref> 5 қаңтардан 6 қаңтарға қараған түні кемінде он адам тұтқындалып, олардың кейбіріне қару туралы заңдарды бұзды деген айып тағылды.<ref name="McEvoy-Forbes" /> === Американы құтқару маршы === Наразылық білдірушілер 6 қаңтар таңертең митинг өткізу үшін [[Вашингтон Монументі]]н қоршап алды. Трамп, оның адвокаты Руди Джулиани және басқа да тұлғалар Эллипс алаңында сөз сөйледі. Джулиани жұртшылыққа жүгініп, сайлауда қолданылған дауыс беру машиналары «бұзылған» деген [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларды]] қайталап, «сот жекпе-жегіне» шақырды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.snopes.com/fact-check/giuliani-rally-speech/|title=Did Giuliani Call For 'Trial By Combat' Before Trump Mob Swarmed Capitol?|author=Bethania Palma|website=[[Snopes.com]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107025957/https://www.snopes.com/fact-check/giuliani-rally-speech/|url-status=live}}</ref> Өкіл Мо Брукстың сөзінше: «Бүгін — американдық патриоттар есімдерді жазып алып, жазасын бере бастайтын күн».<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.al.com/news/2021/01/mo-brooks-today-patriots-start-kicking-ass-in-fighting-vote-results.html|title=Mo Brooks: Today patriots start ‘kicking ass’ in fighting vote results|author=Paul Gattis|website=al.com|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107164211/https://www.al.com/news/2021/01/mo-brooks-today-patriots-start-kicking-ass-in-fighting-vote-results.html|url-status=live}}</ref> Өкіл Мэдисон Коуторн (Республикалық партия, [[Солтүстік Каролина]]) болса: «Бұл топта күрес бар», — деді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bpr.org/post/nc-congressional-delegates-react-violence-pro-trump-mob-storms-us-capitol|title=NC Congressional Delegates React To Violence As Pro-Trump Mob Storms US Capitol|author=Laura Pellicer, [[Associated Press]]|website=bpr.org|date=2021-01-06|publisher=Blue Ridge Public Radio|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107230941/https://www.bpr.org/post/nc-congressional-delegates-react-violence-pro-trump-mob-storms-us-capitol|url-status=live}}</ref> Трамп сөз сөйлеп, сайлауда «ешқашан мойындамайтынын» мәлімдеді, бұқаралық ақпарат құралдарын сынға алып, Майк Пенсті сайлау нәтижелерін жоюға шақырды, алайда Пенстің ондай әрекетке баруға конституциялық құқығы жоқ еді.<ref name=":2" /> Трамп өз жақтастарын Конгресс жиналып жатқан Капитолийге қарай шеруге шығуға шақырды<ref name=":21" />: {{Cquote|text=Сіздер әлсіздікпен елімізді ешқашан қайтара алмайсыздар. Күш көрсету керек, мықты болу керек. Біз Конгресс заңды тіркелген сайлаушылардың дауыстарын ғана есептесін деп талап ету үшін келдік... Мен бұл жерде тұрған әрбір адам жақында Капитолий ғимаратына қарай шеруге шығып, өз дауыстарыңыз естіліп, бейбіт әрі патриоттық түрде жеткізіледі деп білемін.}} Сайлаушылардың Байденге берген дауыстарын санау туралы айта отырып, Трамп: «Бұған жол бере алмаймыз», — деді.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-11|first=Charlie|last=Savage|date=2021-01-10|website=[[The New York Times]]|title=Incitement to Riot? What Trump Told Supporters Before Mob Stormed Capitol|url=https://www.nytimes.com/2021/01/10/us/trump-speech-riot.html|author=|lang=en|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113220220/https://www.nytimes.com/2021/01/10/us/trump-speech-riot.html}}</ref> Жақтастарына: «Күресіңдер. Біз бар күшімізбен күресіп жатырмыз. Егер сіздер де бар күшпен күреспесеңіздер, елдеріңізден айырыласыздар», — деп үн қатты. Сондай-ақ ол наразылық білдірушілердің «Капитолийге баратынын» айтып, «республикашыларға елді қайтару үшін қажет мақтаныш пен батылдықты беруге тырысамыз» деді. Трамптың бұл сөзі халықты жігерлендіріп, дүрліктіріп жіберді.<ref>* {{Cite news|url=https://www.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/|title=Trump publicly acknowledges he won't serve a second term a day after inciting mob|date=2021-01-07|quote=Trump, who has repeatedly refused to concede the election, on Wednesday egged on his supporters who would later breach the US Capitol in an attempt to stop lawmakers from counting the electoral votes cast in the 2020 presidential election. ... After a speech filled with lies and misrepresentations that incensed the crowd, Trump returned to the White House to watch a violent crescendo to his constant spreading of misinformation about the electoral process|author=Liptak, Kevin; Stracqualursi, Veronica; Malloy, Allie|website=[[CNN]]|lang=en|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109065602/https://www.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/}} * {{Cite news|url=https://fortune.com/2021/01/07/trump-speech-capitol-attack-riots-pence-we-will-never-concede-maga-rally/|title='We will never concede': How Donald Trump incited an attack on America|work=[[Fortune (журнал)]]|date=2021-01-07|quote=At the rally, Trump delivered the same inflammatory rhetoric and false claims that have characterized his entire presidency. For most of an hour, he reiterated claims that the election had been stolen—claims which have been rejected as unfounded by at least 59 courts, including many headed by Trump-appointed judges....Trump also repeatedly intimated that his followers should take action. Near the beginning of his speech, Trump even made what appeared to be an indirect threat to Vice President Mike Pence, who, Trump incorrectly told his supporters, had the power to overturn the Nov. 3 election results....As the speech continued, Trump edged ever closer to calling for direct action by his supporters.|author=Morris, David Z.|lang=en|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111202133/https://fortune.com/2021/01/07/trump-speech-capitol-attack-riots-pence-we-will-never-concede-maga-rally/}} * {{Cite news|date=2021-01-06|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trump-rioters-incite/2021/01/06/0acfc778-5035-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html|title=Trump's presidency finishes in 'American carnage' as rioters storm the Capitol|quote=Trump made a fiery last stand and incited his supporters to storm and sack the U.S. Capitol as part of an attempted coup...At the other end of Pennsylvania Avenue, meanwhile, Trump addressed his rally crowd at the Ellipse, with the White House as his grand backdrop. He began with a lie, declaring that there were hundreds of thousands of people there; attendance was far smaller. Then another: 'They rigged an election, they rigged it like they’ve never rigged an election before. ... We won it by a landslide. This was not a close election.' In fact, Biden won with 306 electoral college votes to Trump’s 232. Biden also won the popular vote by 7 million votes, or a 4.5 percentage point margin. As he concocted his fantasy about the election, ticking through one baseless or debunked claim of fraud after another, Trump vowed, 'We will never concede.'|author=Rucker, Philip|website=[[The Washington Post]]|lang=en|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109151645/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-rioters-incite/2021/01/06/0acfc778-5035-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html}}</ref> Трамптың ұлдары — [[Дональд Трамп (кіші)|Дональд]] [[Дональд Трамп (кіші)|Трамп (кіші)]] және [[Эрик Трамп|Эрик]] — сөз сөйлеу барысында сайлаушылар алқасының дауыстарын даулауға қолдау көрсетпеген республикашыл конгрессмендер мен сенаторлардың аттарын атап, болашақ партияішілік сайлауларда оларға қарсы науқан жүргізетіндерін уәде етті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html|title=Trump’s sons declare war on GOP|author=Graziosi, Graig|website=[[The Independent]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212530/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html|url-status=live}}</ref> Сенатор Джош Хоули (Р-Миссури) түскі уақытта Конгрестің бірлескен отырысына бара жатып, наразылық білдірушілердің алдынан өтіп, жұдырығын жоғары көтеріп, оларды сәлемдеді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article248354085.html|title=A photographer and a fist pump. The story behind the image that will haunt Josh Hawley|author=Bernard, Katie|website=The Kansas City Star|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108023024/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article248354085.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fox2now.com/news/senator-hawley-criticized-for-acknowledging-capitol-protesters-with-fist-pump/|title=Senator Hawley criticized for acknowledging Capitol protesters with fist pump|author=Regnier, Chris|website=FOX 2|date=2021-01-07|publisher=KTVI|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109011328/https://fox2now.com/news/senator-hawley-criticized-for-acknowledging-capitol-protesters-with-fist-pump/|url-status=live}}</ref> === Капитолий ғимаратында сөз сөйлеулер === ==== Пенсильвания даңғылы бойымен шеру ==== Митингтен кейін Трамптың сайлау нәтижелерін жоюға көмектесу туралы үндеулерінен шабыттанған топ Пенсильвания даңғылы бойымен жүріп өтіп, Капитолийге қарай бет алды.<ref name=":25">{{Cite news|accessdate=2021-01-08|date=2021-01-06|website=Bloomberg News|title=Pro-Trump Mob Driven From Capitol After Breach, Fatal Shooting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-06/pro-trump-crowds-build-in-washington-before-final-election-rite|author=Wingrove, Josh; Natter, Ari; House, Billy|lang=en|publisher=[[Bloomberg]]|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110015546/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-06/pro-trump-crowds-build-in-washington-before-final-election-rite}}</ref> Ол жерде тағы бір бөлек топ жиналып тұрған болатын. Қауіпсіздік себептеріне байланысты Вашингтонда әуеден түсірілім жасауға тыйым салынғандықтан, жалпы адамдар санын нақты бағалау қиын.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://theconversation.com/it-is-difficult-if-not-impossible-to-estimate-the-size-of-the-crowd-that-stormed-capitol-hill-152889|title=It is difficult, if not impossible, to estimate the size of the crowd that stormed Capitol Hill|author=Steve Doig|website=The Conversation|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110082826/https://theconversation.com/it-is-difficult-if-not-impossible-to-estimate-the-size-of-the-crowd-that-stormed-capitol-hill-152889|url-status=live}}</ref> Шамамен жергілікті уақыт бойынша 13:00-де әртүрлі бағалауларға сәйкес, бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейінгі радикалды көзқарастағы Трамп жақтастары полиция офицерлерімен қақтығысқа түсіп, Капитолийдің айналасындағы кедергілерді бұзып өтті.<ref name=":24" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.snopes.com/fact-check/capitol-riots-private-party/|title=Did Trump Watch Capitol Riots From a Private Party Nearby?|author=Jessica Lee|website=[[Snopes.com]]|date=2021-01-09|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://archive.today/20210110040907/https://www.snopes.com/fact-check/capitol-riots-private-party/|url-status=live}}</ref> Наразылық білдірушілердің кейбірі полицияға химиялық заттар шашып, кейбірі оларды қорғасын құбырлармен ұрған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politifact.com/article/2021/jan/08/black-lives-matter-protests-and-capitol-assault-co/|title=PolitiFact - Black Lives Matter protests and the Capitol assault: Comparing the police response|author=Greenberg, Jon; Kim, Noah Y.|website=PolitiFact|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109014952/https://www.politifact.com/article/2021/jan/08/black-lives-matter-protests-and-capitol-assault-co/|url-status=live}}</ref> Наразылыққа қатысқандардың көпшілігі Капитолий қабырғаларына дейін ғана жеткенімен, кейбірі шабуыл кезінде арқан мен қолдан жасалған сатыларды пайдаланған.<ref name=":22" /> Өкіл Зои Лофгрен бүлікшілер Капитолийдің баспалдағына жеткенін білген соң, Капитолий полициясының бастығы Стивен Сандқа қоңырау шалуға тырысқанымен, байланыса алмады; Өкілдер палатасының приставы Пол Д. Ирвинг Лофгренге Капитолий есіктері құлыптаулы екенін және «ешкім кіре алмайтынын» айтты. Осы кезде сағат 13:09-да Стивен Санд Пол Ирвинг пен Майкл Стенджерге қоңырау шалып, Ұлттық гвардияны шақыру үшін қажет төтенше жағдай режимін жариялауды сұрады; олар Сандқа «мәселені жоғары жаққа жеткіземіз» деп жауап берді. Бір сағаттан кейін Ирвинг қайта хабарласып, ресми мақұлдау берілгенін айтты.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/politics/sund-riot-national-guard/2021/01/10/fc2ce7d4-5384-11eb-a817-e5e7f8a406d6_story.html|title=Outgoing Capitol Police chief: House, Senate security officials hamstrung efforts to call in National Guard|author=Leonnig, Carol D.; Davis, Aaron C.; Hermann, Peter; Demirjian, Karoun|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113193359/https://www.washingtonpost.com/politics/sund-riot-national-guard/2021/01/10/fc2ce7d4-5384-11eb-a817-e5e7f8a406d6_story.html|url-status=live}}</ref> ==== Капитолий ішіне басып кіру ==== Шамамен сағат 14:00-де терезелер сындырылып, топ ғимаратқа басып кіріп, Ұлттық мүсіндер залына енді.<ref name=":22" /><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://variety.com/2021/tv/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|title=U.S. Capitol on Lockdown, Pro-Trump Protestors Breach Police Lines|author=Lang|first=Brent|website=[[Variety]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106134043/https://variety.com/2021/tv/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|url-status=live}}</ref><ref name="apnews-7852">{{cite web|url=https://apnews.com/article/ap-electoral-college-congress-7af85d3c702e070464d7713c42cf254a|title=The Latest: Trump promises «orderly transition» on Jan. 20|lang=en|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-15|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111061246/https://apnews.com/article/ap-electoral-college-congress-7af85d3c702e070464d7713c42cf254a|archivedate=2021-01-11}}</ref> Шабуылға қатысушылар Капитолий мен оған жақын орналасқан басқа да ғимараттарға басып кіре бастағанда, кешендегі кейбір ғимараттар эвакуацияланды.<ref name="McEvoy-Forbes" /> Ғимараттың сыртында наразылық білдірушілер дар ағашын орнатып, полиция көлігінің дөңгелектерін тесіп, алдыңғы әйнегіне «ПЕЛОСИ — ШАЙТАН» деген жазуы бар жазба қалдырды. ''[[Politico]]'' басылымының хабарлауынша, кейбір наразылық білдірушілер құқық қорғау органдарына полиция төсбелгілерін немесе әскери куәліктерін көрсетіп, оларды Капитолийге кіргізеді деп үміттенген. Капитолий полициясының бір офицері BuzzFeed News сайтына берген сұхбатында наразылық білдірушілердің бірі оған төсбелгісін көрсетіп тұрып: «Біз мұны сендер үшін жасап жатырмыз», — дегенін айтты. Жақындап қалған топқа алаңдаған өкіл Максин Уотерс (Демократ, Калифорния) Капитолий полициясының бастығы Стивен Сандқа қоңырау шалды. Сол сәтте Санд Капитолий аумағында емес, полиция басқармасының штаб-пәтерінде болған. Уотерс Капитолий полициясы бүлікшілерді тоқтату үшін не істеп жатқанын сұрағанда, Санд: «Біз қолымыздан келгеннің бәрін жасап жатырмыз», — деп жауап берді, сол кезде байланыс үзіліп кетті.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-11|website=[[The Washington Post]]|title=Inside the Capitol siege: How barricaded lawmakers and aides sounded urgent pleas for help as police lost control|url=https://www.washingtonpost.com/politics/inside-capitol-siege/2021/01/09/e3ad3274-5283-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html|author=Demirjian, Karoun; Leonnig, Carol D.; Kane, Paul; Davis, Aaron C.|date=2021-01-09|lang=en|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110032733/https://www.washingtonpost.com/politics/inside-capitol-siege/2021/01/09/e3ad3274-5283-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html}}</ref> ==== Сенатты эвакуациялау ==== Ғимараттағы адамдардан кабинеттеріне өтіп, есік пен терезелерін жабу сұралды. Сыртта қалғандарға «пана іздеуге» кеңес берілді.<ref name="nbcwashington-7557" /> Капитолийдегі полицейлер қолдарына қару алып, наразыларды ғимараттан кетуге шақырды.<ref name="K">{{Cite web|date=2021-01-06|title=В здании Конгресса США тяжело ранили девушку — СМИ|url=https://nv.ua/world/countries/protestuyushchie-v-kongresse-ssha-tyazhelo-ranena-zhenshchina-poslednie-novosti-50134320.html|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106203820/https://nv.ua/world/countries/protestuyushchie-v-kongresse-ssha-tyazhelo-ranena-zhenshchina-poslednie-novosti-50134320.html|url-status=live}}</ref> Құқық қорғау органдары көз [[жасауратқыш газ]] қолдана бастағаннан кейін Конгресс мүшелеріне газтұмылдырық киюге бұйрық берілді. ''ABC News'' Капитолий ғимаратында оқ атылғаны естілгенін және [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасының]] кіреберіс есігінде қарулы қарсы тұру болғанын хабарлады. Бұған дейін ''[[The Washington Post]]'' [[Пентагон]]ның Капитолийге Ұлттық гвардияның қосымша күштерін жіберуден бас тартқанын хабарлаған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wqow.com/2021/01/06/happening-now-armed-standoff-inside-us-capitol-shots-fired/|title=HAPPENING NOW: Armed standoff inside US Capitol, shots fired|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212531/https://wqow.com/2021/01/06/happening-now-armed-standoff-inside-us-capitol-shots-fired/|url-status=live}}</ref> Бұған жауап ретінде [[Вирджиния]] мен [[Мэриленд]] штаттары Вашингтонға наразылық акцияларын басу үшін өз бөлімшелерін жіберді.<ref>{{Cite web|date=2021-01-06|title=К подавлению протестов в Вашингтоне привлекут Нацгвардию|url=https://nv.ua/world/countries/protesty-v-vashingtone-vlasti-zadeystvuyut-nacgvardiyu-poslednie-novosti-50134321.html|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106224039/https://nv.ua/world/countries/protesty-v-vashingtone-vlasti-zadeystvuyut-nacgvardiyu-poslednie-novosti-50134321.html|url-status=live}}</ref> 6 қаңтар күні күндіз [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] Twitter-дегі өзінің аккаунтында Вашингтондағы наразыларға бейнеүндеу жариялап, бейбітшілік пен тәртіпке шақырды. Саясаткер Капитолий ғимаратына басып кірген наразыларды үйлеріне қайтуға шақырды. {{Cquote|text=«Мен сіздердің ауырларыңызды түсінемін, жүректеріңіздің үнін естіп тұрмын: сайлауды бізден ұрлады. Бірақ сіздер қазір үйге баруларыңыз керек, бейбіт түрде баруларыңыз керек.»}} Трамптың өз жақтастарына арналған бейнеүндеуін [[Twitter]], [[Facebook]] және [[YouTube]] бұғаттады. Бұғаттаудың себебі — «ұрланған сайлау» туралы мәлімдемелер, олар наразылықтардың жалғасуына әкелуі мүмкін. Twitter АҚШ президентінің аккаунтын Трамптың сайлаудағы жеңісі туралы твиттер өшірілгенге дейін 12 сағатқа бұғаттады.<ref name="bbc-9662">{{cite web|author=James Clayton, Leo Kelion, David Molloy|url=https://www.bbc.com/news/technology-55569604|title=Trump allowed back onto Twitter|lang=en|website=[[BBC]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-15|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114220138/https://www.bbc.com/news/technology-55569604|archivedate=2021-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2021/1/6/22217743/trump-capitol-attack-youtube-video-removed-twitter-facebook-moderation|title=YouTube removes Trump video addressing Capitol attack|author=Julia Alexander|website=The Verge|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106235838/https://www.theverge.com/2021/1/6/22217743/trump-capitol-attack-youtube-video-removed-twitter-facebook-moderation|url-status=live}}</ref> Елу екі адам қамауға алынды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.fox5dc.com/news/over-50-people-arrested-14-officers-injured-and-4-deaths-reported-amid-pro-trump-protests-in-dc|title=Over 50 people arrested, 14 officers injured and 4 deaths reported amid pro-Trump protests in DC|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107065255/https://www.fox5dc.com/news/over-50-people-arrested-14-officers-injured-and-4-deaths-reported-amid-pro-trump-protests-in-dc|url-status=live}}</ref> Трампты қолдайтын наразылар физикалық зиян келтірді. Капитолийдің бүкіл аумағында көптеген тонау және вандализм әрекеттері болды. Наразылар Өкілдер палатасының спикері Нэнси Пелосидің кеңсесін басып алып, үстелдерді аударып, қабырғалардағы суреттерді жұлып тастады;<ref name="nytimes-0960">{{cite web|author=Erin Schaff, Sabrina Tavernise|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/mob-vandalize-pelosi-office|title=Marauding protesters vandalize Speaker Pelosi’s office|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109135139/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/mob-vandalize-pelosi-office|archivedate=2021-01-09}}</ref> Сенат депутатының кеңсесі мен өнер туындылары тоналды,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newsweek.com/video-senate-office-ransacked-capitol-chaos-viewed-5million-times-1559688|title=Video of Senate office ransacked in Capitol chaos viewed over 5 million times|author=Seren Morris On 1/7/21 at 9:57 AM EST|website=Newsweek|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020716/https://www.newsweek.com/video-senate-office-ransacked-capitol-chaos-viewed-5million-times-1559688|url-status=live}}</ref> ал Капитолий полицейлері ғимараттың «талқандалғанын» хабарлады. Ғимараттың барлық жерінде әйнек терезелер сындырылып, еденге әйнек пен қоқыс үйілген.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_dbbf8e4709f7dfcc4729ed32fe0337b9|title=Smoke grenades being deployed on Senate side of the US Capitol|author=Meg Wagner, Melissa Macaya, Mike Hayes, Melissa Mahtani, Veronica Rocha and Fernando Alfonso III|website=[[CNN]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106222928/https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_dbbf8e4709f7dfcc4729ed32fe0337b9|url-status=live}}</ref> Наразылар [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]]-тің жазу және хабар тарату жабдықтарын репортёрларды қудалап жібергеннен кейін жойды. Капитолий маңындағы зорлық-зомбылық салдарынан 14 офицер жарақат алды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_0984a749da2f02cde25434eaa9507065|title=Multiple officers injured in the mob violence|author=Brown, Pamela; Gray, Noah|website=[[CNN]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212613/https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_0984a749da2f02cde25434eaa9507065|url-status=live}}</ref> === Қатысушылар === «Бугалу» қозғалысының жақтастары, Three Percenters, Proud Boys, Oath Keepers, Groypers, ұлтшыл-анархистер, неоконфедераттар және қара еврейлер шабуыл кезінде немесе оның барысында эмблемалары бар белгілер мен жабдықтарды киіп жүрді; кейбір қатысушылар [[Освенцим лагері|Освенцим-Биркенау концлагеріне]] және оның ''«Arbeit macht frei»'' («еңбек сені еркін етеді») деген ұранына сілтеме жасайтын жейделерді қоса, неонацистік киім киді.<ref name="List1">* {{cite web|lang=en|url=https://www.businessinsider.com/hate-symbols-and-extremist-groups-at-the-us-capitol-siege-2021-1#national-anarchist-movement-n-am-11|title=Several groups of extremists stormed the Capitol on Wednesday. Here are some of the most notable individuals, symbols, and groups.|author=Neilson, Susie; McFall-Johnsen, Morgan|work=[[Business Insider]]|date=2021-01-06|access-date=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107223216/https://www.businessinsider.com/hate-symbols-and-extremist-groups-at-the-us-capitol-siege-2021-1#national-anarchist-movement-n-am-11|url-status=live}} * {{cite news|title=Hate on display: A guide to the symbols and signs on display at the Capitol insurrection|url=https://www.jweekly.com/2021/01/07/hate-on-display-a-guide-to-the-symbols-and-signs-on-display-at-the-capitol-insurrection/|accessdate=2021-01-08|work=J. The Jewish News of Northern California|publisher=[[Еврейское телеграфное агентство]]|date=2021-01-07|author=Adkins, Laura E.; Burack, Emily|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108000802/https://www.jweekly.com/2021/01/07/hate-on-display-a-guide-to-the-symbols-and-signs-on-display-at-the-capitol-insurrection/}} * {{Cite web|language=en|url=https://news.yahoo.com/second-revolution-begins-armed-wing-053014168.html|title='Second revolution begins': Armed right-wing groups celebrate Capitol attack|website=Yahoo! News|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107183012/https://news.yahoo.com/second-revolution-begins-armed-wing-053014168.html|url-status=live}} * {{cite news|last1=Read|first1=Richard|last2=Hennessy-Fisk|first2=Molly|last3=Chabria|first3=Anita|title=Far-right extremists want to attack more capitols, but are divided after D.C. riot|url=https://www.msn.com/en-us/news/politics/far-right-extremists-want-to-attack-more-capitols-but-are-divided-after-dc-riot/ar-BB1cA4Q9|accessdate=2021-01-08|work=[[Los Angeles Times]]|publisher=[[MSN]]|date=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108142036/https://www.msn.com/en-us/news/politics/far-right-extremists-want-to-attack-more-capitols-but-are-divided-after-dc-riot/ar-BB1cA4Q9}} {{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/06/dc-protests-live-updates-trump-supporters-electoral-college-proud-boys/4126018001/|title=Pro-Trump rioters breach Capitol, forcing lockdown; one person shot; Pence evacuated, Senate chamber cleared out|author=Yancey-Bragg, N'dea; Bacon, John; Carless, Will; Miller, Ryan W.|website=[[USA Today]]|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106211223/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/06/dc-protests-live-updates-trump-supporters-electoral-college-proud-boys/4126018001/|url-status=live}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.timesofisrael.com/fears-as-trump-supporters-including-anti-semitic-groups-rally-in-washington/|title=Fears as Trump supporters, including anti-Semitic groups, rally in Washington|author=|first=Ben|last=Sales|website=www.timesofisrael.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106214230/https://www.timesofisrael.com/fears-as-trump-supporters-including-anti-semitic-groups-rally-in-washington/|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://www.snopes.com/fact-check/confederate-flag-capitol-dc/|title=Was the Confederate Flag Raised at the U.S. Capitol in Washington, D.C.?|website=Snopes.com|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106215047/https://www.snopes.com/fact-check/confederate-flag-capitol-dc/|url-status=live}}</ref> Ұлттық социалистік клубтың — неонацистік көше бандасының — мүшелері шабуылға қатысуы туралы егжей-тегжейлі айтып, бұл әрекеттер «АҚШ-тағы Ақ нәсіл революциясының басталуы» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/93wnja/neo-nazis-boast-about-participation-in-capitol-hill-invasion|title=Neo-Nazis Boast About Participation In Capitol Hill Invasion|author=Ben Makuch|website=[[Vice (журнал)]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020725/https://www.vice.com/en/article/93wnja/neo-nazis-boast-about-participation-in-capitol-hill-invasion|url-status=live}}</ref> Шабуылдан кейін [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]] агенттігі 120-дан астам қатысушылардың жария және онлайн жазбаларын зерттеп, олардың көпшілігі әлеуметтік желілерде 2020 жылғы президенттік сайлау туралы астыртын ой-пікірлер теорияларын қолдағанын, сондай-ақ QAnon астыртын ой-пікірлер теориясы жақтастары таратқан көзқарастарды бөліскенін анықтады. Бұдан бөлек, шабуылға дейін кейбірі демократ және республикалық саясаткерлерге қоқан-лоқы көрсеткен.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/us-capitol-trump-supporters-1806ea8dc15a2c04f2a68acd6b55cace|title=Records show fervent Trump fans fueled US Capitol takeover|author=Michael Biesecker, Michael Kunzelman, Gillian Flaccus, Jim Mustian|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111143844/https://apnews.com/article/us-capitol-trump-supporters-1806ea8dc15a2c04f2a68acd6b55cace|url-status=live}}</ref> Оқиға интернетте аса танымал деп сипатталды; оның барысында «Трампты қолдайтын интернет белсенділері» мен жанкүйерлер тікелей эфирлер жүргізіп, селфи жасады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.weny.com/story/43149645/cnns-elle-reeve-donald-trump-plus-the-internet-brings-extremism-to-the-masses|title=CNN's Elle Reeve: 'Donald Trump plus the Internet brings extremism to the masses'|author=Brian Stelter|website=weny.com|date=2021-01-09|publisher=WENY News|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111020731/https://www.weny.com/story/43149645/cnns-elle-reeve-donald-trump-plus-the-internet-brings-extremism-to-the-masses|url-status=dead}}</ref> Акция қатысушыларының арасында белгілі музыкант, Iced Earth рок тобының жетекшісі Джон Шаффер болды. Оқиға кезінде кемінде он үш қазіргі және бұрынғы республикашыл депутат болды. Барлығы да зорлық-зомбылық әрекеттеріне қатысқанын жоққа шығарды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wwltv.com/article/news/nation-world/west-virginia-lawmaker-among-rioters/507-081d6ef7-3bea-4c1a-97e1-73ff88ae350d|title=Local lawmakers from several states joined, observed riot at US Capitol|author=|website=wwltv.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107185722/https://www.wwltv.com/article/news/nation-world/west-virginia-lawmaker-among-rioters/507-081d6ef7-3bea-4c1a-97e1-73ff88ae350d|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/democrats-call-for-nevada-republican-annie-black-to-resign-assembly-seat/|title=Democrats call for Nevada Republican Annie Black to resign Assembly seat|author=|website=KLAS|date=2021-01-08|publisher=|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110025002/https://www.8newsnow.com/news/local-news/democrats-call-for-nevada-republican-annie-black-to-resign-assembly-seat/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wtop.com/local-politics-elections-news/2021/01/after-traitor-tweet-cox-denounces-mob-violence-at-u-s-capitol/|title=After ‘traitor’ tweet, Maryland state Del. Cox denounces ‘mob violence’ at Capitol|website=WTOP|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110100123/https://wtop.com/local-politics-elections-news/2021/01/after-traitor-tweet-cox-denounces-mob-violence-at-u-s-capitol/|url-status=live}}</ref> === Құқық қорғау органдарының әрекеттері === 2021 жылғы 6 қаңтар шамамен сағат 14:31-де Вашингтон мэрі Мюриэл Баузер сол түні күшіне енетін коменданттық сағат енгізетінін жариялады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://baltimore.cbslocal.com/2021/01/06/dc-curfew-trump-protesters-police-clash-national-guard-request-denied/|title=DC Curfew In Effect After Chaos Unfolds On Capitol, Request For Additional National Guardsmen Denied By DOD|author=Penz says|website=|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106211538/https://baltimore.cbslocal.com/2021/01/06/dc-curfew-trump-protesters-police-clash-national-guard-request-denied/|url-status=live}}</ref> Вирджиния штатының губернаторы Ральф Нортам көршілес Александрия қаласы мен Солтүстік Вирджиниядағы Арлингтон округінде де коменданттық сағат енгізді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wric.com/news/u-s-world/at-least-one-building-near-u-s-capitol-evacuated-due-to-the-unrest/|title=Trump-supporters violently occupy U.S. Capitol amid election certification, protests result in four deaths|author=|website=8News|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106233522/https://www.wric.com/news/u-s-world/at-least-one-building-near-u-s-capitol-evacuated-due-to-the-unrest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wfxrtv.com/news/regional-news/virginia-news/gov-northam-issues-state-of-emergency-issues-curfew-in-alexandria-arlington/|title=Gov. Northam issues State of Emergency, institutes curfew in Alexandria, Arlington|author=|website=WFXRtv|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107025705/https://www.wfxrtv.com/news/regional-news/virginia-news/gov-northam-issues-state-of-emergency-issues-curfew-in-alexandria-arlington/|url-status=live}}</ref> Нортам Вирджиния Ұлттық гвардиясының мүшелері мен штаттың 200 сарбазын Вашингтон құқық қорғау органдарына қолдау көрсету үшін жіберді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wsls.com/news/virginia/2021/01/06/gov-northam-sending-virginia-national-guard-and-200-state-troopers-to-washington-dc/|title=Gov. Northam announces Virginia National Guard deployment will last through at least Joe Biden’s inauguration|author=Jeff Williamson|website=WSLS|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212609/https://www.wsls.com/news/virginia/2021/01/06/gov-northam-sending-virginia-national-guard-and-200-state-troopers-to-washington-dc/|url-status=live}}</ref> Полиция наразыларды Капитолийден алыстатуға тырысуды жалғастырды, наразылықтар жалғасты, олардың кейбірі Капитолий төбесінен тыс жерлерге ауысты. Репортёрларға ауызша және физикалық шабуылдар жасалғаны хабарланды, бұл ретте наразылар БАҚ-ты «[[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]» таратты деп айыптады.<ref name="co-9535">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/election-us-2020-55558355|title=Biden: Black Lives protesters treated very differently|lang=en|website=[[BBC News (телеканал)|BBC News]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112191727/https://www.bbc.com/news/live/election-us-2020-55558355|archivedate=2021-01-12}}</ref> Жергілікті уақыт бойынша шамамен 18:00-де полиция Капитолий ғимаратын наразылардан «толық тазарту» туралы жариялады, олардың соңғылары кешеннің шығыс бөлігінде қалды.<ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/world/countries/protesty-v-ssha-siloviki-zachistili-kapitoliy-poslednie-novosti-50134336.html|title=Силовики зачистили здание Капитолия от протестующих, утверждение результатов выборов может продолжиться ночью|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045235/https://nv.ua/world/countries/protesty-v-ssha-siloviki-zachistili-kapitoliy-poslednie-novosti-50134336.html|url-status=live}}</ref> Операция көзден [[жасауратқыш газ]] және жарық-шу гранаталарын қолдану арқылы жүргізілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sport-express.ru/obshchestvo/news/storonniki-trampa-ustroili-besporyadki-v-ssha-i-vorvalis-v-kapitoliy-1744914/|title=Сторонники Трампа устроили беспорядки в США и ворвались в Капитолий|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110215118/https://www.sport-express.ru/obshchestvo/news/storonniki-trampa-ustroili-besporyadki-v-ssha-i-vorvalis-v-kapitoliy-1744914/|url-status=live}}</ref> 6 қаңтар кешінде АҚШ Конгресі президент сайлауында сайлаушылар алқасының дауыс беру нәтижелерін бекітті, оған сәйкес демократ [[Джо Байден]] жеңіске жетті. Конгрессмендер АҚШ президенті сайлауының қорытындыларын растады, оған сәйкес Байден қазіргі президент Дональд Трамптан озып шықты (Байден — 306 дауыс, Трамп — 232 дауыс; жеңіске жету үшін 270 дауыс қажет еді).<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-07|first=Reuters|last=Staff|date=2021-01-07|website=Reuters|title=U.S. Congress accepts Electoral College result; clears way for Biden to become president|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-congress-election-certification-idUSKBN29C0Z2|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107090404/https://www.reuters.com/article/us-usa-congress-election-certification-idUSKBN29C0Z2}}</ref> 6 қаңтарға қараған түні Вашингтон Ұлттық гвардиясының 2700 әскери қызметшісі және Вирджиния Ұлттық гвардиясының 650 әскери қызметшісі Вашингтонға жіберілетіні хабарланды.<ref name="nytimes-0446">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests|title=Today’s Rampage at the Capitol, as It Happened|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110031229/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests|archivedate=2021-01-10}}</ref> Нью-Йорк штатының губернаторы Эндрю Куомо басқа штаттар уәде еткен ресурстарға қосымша ретінде Колумбия округіне Нью-Йорк Ұлттық гвардиясының мың әскери қызметшісін жіберуге уәде берді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rochesterfirst.com/new-york-state/cuomo-calls-d-c-riots-failed-attempt-at-a-coup/|title=Gov. Cuomo: Capital riots a ‘failed attempt at a coup,’ NY National Guard sent to DC|website=RochesterFirst|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107200858/https://www.rochesterfirst.com/new-york-state/cuomo-calls-d-c-riots-failed-attempt-at-a-coup/|url-status=live}}</ref> 6 қаңтарға қараған түні мэр Баузер Вашингтондағы төтенше жағдай режимін 15 күнге ұзарту туралы бұйрық шығарды, өйткені кейбір адамдардың «инаугурацияға дейін өздерінің қатыгез наразылықтарын жалғастыратынын» болжады.<ref name="nytimes-2332">{{cite web|author=Michael Levenson|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/washington-dc-mayor-issues-order-extending-emergency-for-15-days|title=Washington, D.C. mayor issues order extending emergency for 15 days|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108223701/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/washington-dc-mayor-issues-order-extending-emergency-for-15-days|archivedate=2021-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://mayor.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/mayormb/release_content/attachments/Mayor%27s%20Order%202021-003.pdf|title=Mayor's Order 2021-003|author=Bowser, Muriel|website=[[Мэр округа Колумбия]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052454/https://mayor.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/mayormb/release_content/attachments/Mayor%27s%20Order%202021-003.pdf|url-status=live}}</ref> Келесі күні армия министрі Райан Д. Маккарти Капитолий ғимаратының айналасына кемінде 30 күнге қоршау орнатылатынын жариялады; сол күні оның құрылысы басталды. Сондай-ақ Маккарти Нью-Джерси Ұлттық гвардиясының әскерлері, сондай-ақ Делавэр, Нью-Йорк және Пенсильвания Ұлттық гвардиясының әскерлері мобилизацияланатынын мәлімдеді. === Сайлаушылар дауыстарын санаудың аяқталуы === Конгресс Капитолий наразылардан тазартылғаннан кейін қайта жиналды, ал Сенат 6 қаңтарда шамамен 20:00-де өз отырысын жалғастырып, Аризона сайлаушыларына қатысты қарсылықты талқылауды аяқтау үшін қайта жұмысын бастады. 21:58-де Сенат қарсылықты 93–6 есебімен қабылдамады, тек алты республикашыл ғана қолдады: Тед Круз, Джош Хоули, Синди Хайд-Смит, Джон Нили Кеннеди, Роджер Маршалл және Томми Табервилл. 23:08-де Өкілдер палатасы да ұсынысты 303—121 есебімен қабылдамады. «Қолдағандардың» барлығы республикашылдардан болды, ал «қарсы» дауыс бергендер — 83 республикашыл және 220 демократ.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00001|title=Roll Call Vote 117th Congress - 1st Session|website=[[Сенат США]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107145609/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00001|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://clerk.house.gov/evs/2021/roll010.xml|title=FINAL VOTE RESULTS FOR ROLL CALL 10|author=|website=Clerk of the United States House of Representatives|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107150245/https://clerk.house.gov/evs/2021/roll010.xml|url-status=live}}</ref> Тағы бір қарсылықты Пенсильваниядан республикашыл өкіл Скотт Перри және Миссуриден сенатор Джош Хоули Пенсильвания сайлаушыларына қатысты білдірді, бұл қарсылықты талқылау үшін бірлескен отырыста тағы екі сағаттық үзіліс жасалды.<ref name="apnews-7852" /> 7 қаңтарда сағат 00:30-да Сенат бұл қарсылықты да 92–7 есебімен қабылдамады, дауыс беру нәтижесінде алдыңғыдай адамдар қолдады, тек сенаторлар Синтия Ламмис пен Рик Скотт қолдап, ал Джон Кеннеди қарсы дауыс берді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00002|title=Roll Call Vote 117th Congress - 1st Session|author=|website=[[Сенат США]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107063050/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00002|url-status=live}}</ref> 03:08-де Өкілдер палатасы да қарсылықты қолдау туралы ұсынысты 282—138 есебімен қабылдамады. Бұл жолы да «қолдағандардың» барлығы республикашылдар болды, ал «қарсы» дауыс бергендер — тек 64 республикашыл және 218 демократ.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://clerk.house.gov/evs/2021/roll011.xml|title=FINAL VOTE RESULTS FOR ROLL CALL 11|author=|website=clerk.house.gov|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107081913/https://clerk.house.gov/evs/2021/roll011.xml|url-status=live}}</ref> Сағат 3:41-де Конгресс сайлаушылар алқасының дауыс беру нәтижелерін растады — Байден 306 дауыс, Трамп 232 дауыс жинады. Пенс Байден мен Харрис 20 қаңтарда қызметіне кірісетінін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-08|date=2021-01-07|website=BBC News|title=Capitol riots: Congress certifies Joe Biden's victory after chaotic scenes|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55568621|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107100538/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55568621}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2021/01/06/congress-count-electoral-college-votes-biden-win/6556555002/|title=Pence affirms Biden as winner, formalizing electoral count after day of riots at Capitol; Trump prepares for exit|author=Ledyard King, Maureen Groppe, Nicholas Wu, Bart Jansen, Courtney Subramanian, Joey Garrison|website=[[USA TODAY]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107100543/https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2021/01/06/congress-count-electoral-college-votes-biden-win/6556555002/|url-status=live}}</ref><ref name="nytimes-5723">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/electoral-vote|title=Mob Attack, Incited by Trump, Delays Election Certification|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109234726/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/electoral-vote|archivedate=2021-01-09}}</ref> === Қауіпсіздік шаралары === Капитолийге шабуылдан кейін және қудалау жағдайлары жиілеген соң Конгресс мүшелеріне әуежайларда қосымша күзет берілді.<ref name=":19">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/01/09/politics/members-of-congress-increased-security-airports/index.html|title=Members of Congress to get increased security while traveling through airports|author=Manu Raju, Senior Congressional Correspondent|website=CNN|accessdate=2021-01-10|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110011304/https://www.cnn.com/2021/01/09/politics/members-of-congress-increased-security-airports/index.html|url-status=live}}</ref> Байденнің инаугурациясы күні Рональд Рейган атындағы Вашингтон ұлттық әуежайы, Балтимор–Вашингтон халықаралық әуежайы және Даллес атындағы Вашингтон әуежайы Капитолий полициясы тарапынан қорғалатын болады.<ref name=":19" /> Шабуылдан кейін Капитолийдегі қауіпсіздік шаралары күшейтілді. Капитолийдің айналасына күзет қоршауы орнатылды, ал Ұлттық гвардияның 6200 әскери қызметшісі [[Вашингтон агломерациясы|ел астанасы маңына]] орналастырылды. 20 қаңтарға дейін астанаға бекітілген Ұлттық гвардия бөлімшелеріне өлімге әкелетін қару қолдану құралдарына қол жеткізуге рұқсат беріледі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.military.com/daily-news/2021/01/09/national-guard-troops-deploying-dc-will-come-lethal-weapons.html|title=National Guard Troops Deploying to DC Will Come With Lethal Weapons|author=Richard Sisk|website=Military.com|date=2021-01-09|accessdate=2021-01-10|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109132716/https://www.military.com/daily-news/2021/01/09/national-guard-troops-deploying-dc-will-come-lethal-weapons.html|url-status=live}}</ref> == Колумбия округінен тыс жерлердегі оқиғалар == === Штаттар капитолийлері === АҚШ Капитолийіне шабуылдан кейін қауіпсіздік себептеріне байланысты АҚШ-тың бірнеше штат капитолийлері жабылды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kvue.com/article/news/local/austin-rally-protest-march-for-trump/269-6df202da-cabb-43fe-b4f8-2a3bda77de92|title=Texas Capitol grounds in Austin reopen after closing due to US Capitol riot|author=|website=kvue.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212616/https://www.kvue.com/article/news/local/austin-rally-protest-march-for-trump/269-6df202da-cabb-43fe-b4f8-2a3bda77de92|url-status=live}}</ref> Сакраменто (Калифорния) қаласында он бір адам бұрыш бүріккішін заңсыз сақтағаны үшін қамауға алынды. Жарақаттар туралы хабарланбағанымен, кем дегенде бір шабуыл жасалғаны айтылды. Сакраменто орталығында бірнеше көше жабылып, бірнеше автобус бағыты тоқтатылды, ал демонстрацияға 200-ден астам полиция қызметкері жіберілді. Кейбір топ мүшелері ультраоңшыл Proud Boys қозғалысын қолдайтын жазуы бар жейделер киді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.abc10.com/article/news/local/sacramento/hundreds-gather-at-sacramento-capitol-to-protest-2020-election/103-d2e330bd-1268-404f-8edc-bc97bef71629|title=11 arrested for having pepper spray at Capitol demonstrations {{!}} Updates|author=|website=abc10.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052538/https://www.abc10.com/article/news/local/sacramento/hundreds-gather-at-sacramento-capitol-to-protest-2020-election/103-d2e330bd-1268-404f-8edc-bc97bef71629|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kcra.com/article/california-hopes-to-vaccinate-1-million-more-in-next-10-days-updates-priority-list-covid/35144374|title=California hopes to vaccinate 1 million more in next 10 days. Here's who's next in line|author=Daniel Macht|website=KCRA|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045527/https://www.kcra.com/article/california-hopes-to-vaccinate-1-million-more-in-next-10-days-updates-priority-list-covid/35144374|url-status=live}}</ref> Джорджиядағы жасақтар да [[Джорджия]] штатының Капитолийіне шабуыл жасауға тырысты, бұл Джорджияның мемлекеттік хатшысы Брэд Раффенспергер мен басқа да ресми тұлғалардың эвакуациялануына себеп болды. 2021 жылғы 6 қаңтарда шамамен 15:15-те Джорджия Капитолийі маңындағы демонстрацияның басым бөлігі таратылғаны хабарланды. Канзас штатының Капитолийінде де наразылықтар өтті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fox4kc.com/news/protesters-breach-kansas-statehouse/|title=About 200 Trump supporters stage rally at Kansas Statehouse|author=|website=FOX 4 Kansas City WDAF-TV {{!}} News, Weather, Sports|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106205317/https://fox4kc.com/news/protesters-breach-kansas-statehouse/|url-status=live}}</ref> Капитолий күзетшісінің айтуынша, наразыларға ротондада болуға рұқсат берілді, өйткені олардың сол жерде акция өткізуге рұқсаты болған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ksn.com/news/capitol-bureau/protesters-enter-kansas-statehouse/|title=Protesters hold rally inside Kansas statehouse|author=|website=KSN-TV|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212537/https://www.ksn.com/news/capitol-bureau/protesters-enter-kansas-statehouse/|url-status=live}}</ref> Миннесота штатының Сент-Пол қаласында өткен «Капитолийді шабуылдау» атты бейбіт митингіні Миннесота штаттық патрулінің шамамен 30 әскери қызметшісі қарсы алды және ол штат Капитолийіне зиян келтірген жоқ. Кейін демонстранттар губернатор резиденциясына қарай бет алды. Вашингтонда адамдар АҚШ Капитолийіне кіріп кеткенін білгенде, наразылар қуанды. Небраска штатының Линкольн қаласында наразылар Небраска заң шығару жиналысының жаңа сессиясының ашылуы кезінде штат астанасы маңына жиналды. Огайо штатының Колумбус қаласында наразылар мен қарсылар Огайо штатының Үйі алдында акция өткізді. Бір зорлық-зомбылық оқиғасы туралы хабарланды. Оклахома-Сити қаласындағы Оклахома штатының Капитолийі кезекті наразылық орнына айналды. Бір адам өрт қоюға әрекет жасағаны, сондай-ақ шабуыл және өзгенің жалауын өрттеуге тырысқаны үшін қамауға алынды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-legislature-oklahoma-167526c8b0a9a915bf9ab9f2ebcde558|title=One arrested as Trump supporters gather at Oklahoma Capitol|author=|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045516/https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-legislature-oklahoma-167526c8b0a9a915bf9ab9f2ebcde558|url-status=live}}</ref> Наразылық жүздеген адамды қамтыды және жалпы бейбіт өтті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.koco.com/article/hundreds-peacefully-protest-at-oklahoma-capitol-in-support-of-president-donald-trump/35143667|title=Hundreds peacefully protest at Oklahoma Capitol in support of President Donald Trump|author=Perris Jones|website=KOCO|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045525/https://www.koco.com/article/hundreds-peacefully-protest-at-oklahoma-capitol-in-support-of-president-donald-trump/35143667|url-status=live}}</ref> Невада штатының Карсон-Сити қаласында да халық жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/carson-city-protest-peaceful-filled-with-pro-trump-messages/|title=Carson City protest peaceful, filled with pro-Trump messages|author=|website=KLAS|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045547/https://www.8newsnow.com/news/local-news/carson-city-protest-peaceful-filled-with-pro-trump-messages/|url-status=live}}</ref> [[Теннесси]] штатындағы екі депутат [[Нэшвилл (Мичиган)|Нэшвилл]] қаласындағы ''Legislative Plaza'' алаңында дұға митингін өткізді. Жиналғандар саны шамамен 150 адам болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/joe-biden-donald-trump-nashville-elections-tennessee-088b420b66fa342b6cb5081f1cc8fb84|title=Tennessee lawmakers hold prayer rally in support of Trump|author=Travis Loller|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052539/https://apnews.com/article/joe-biden-donald-trump-nashville-elections-tennessee-088b420b66fa342b6cb5081f1cc8fb84|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/protesters-gather-outside-state-capitols-nationwide-chaos-sweeps-congress-n1253125|title=Protesters gather outside state capitols nationwide as chaos sweeps Congress|author=Phil McCausland, Minyvonne Burke, Ezra Kaplan, Alicia Victoria Lozano|website=[[NBC]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052530/https://www.nbcnews.com/news/us-news/protesters-gather-outside-state-capitols-nationwide-chaos-sweeps-congress-n1253125|url-status=live}}</ref> Вашингтон штатының Олимпия қаласында наразылар Вашингтон губернаторы резиденциясының алдындағы көгалға шықты.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/trump-supporters-open-gate-at-governors-mansion-in-olympia-occupy-front-lawn/|title=Trump supporters leave lawn of Washington state governor’s mansion after standoff|author=|website=The Seattle Times|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl= https://web.archive.org/web/20210106233442/https://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/trump-supporters-open-gate-at-governors-mansion-in-olympia-occupy-front-lawn/|url-status=live}}</ref> === АҚШ-тың басқа қалалары === [[Лас-Вегас]]тағы (Невада штаты) Ahern қонақүйінің маңына бірнеше жүздеген адам жиналып, наразылық акциясын өткізді. Шерушілер Лас-Вегас бульварына шығып, Ллойд Д. Джордж атындағы федералдық сот ғимаратына дейін маршпен барды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/trump-supporters-rally-peacefully-outside-us-courthouse-in-las-vegas-2243806/|title=Trump supporters rally peacefully outside US courthouse in Las Vegas|author=|website=Las Vegas Review-Journal|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045533/https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/trump-supporters-rally-peacefully-outside-us-courthouse-in-las-vegas-2243806/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ktnv.com/news/political/elections-local/stop-the-steal-car-parade-happening-in-las-vegas|title=UPDATE: 'Stop the Steal' protest in downtown Las Vegas draws hundreds of Trump supporters|website=KTNV|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045546/https://www.ktnv.com/news/political/elections-local/stop-the-steal-car-parade-happening-in-las-vegas|url-status=live}}</ref> Наразылықтар Лос-Анжелес аймағында да өтті, соның ішінде Лос-Анжелес полиция департаментінің штаб-пәтері, Беверли-Хиллз және Ньюпорт-Бич қалаларында. Сондай-ақ бір оқиға тіркелді: наразылардың бірі қарсы наразылыққа шыққан адамды химиялық тітіркендіргішпен бүркіген.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailynews.com/2021/01/06/protesters-clash-in-downtown-l-a-while-trump-rallies-unfold-elsewhere-in-southern-california|title=Protesters clash in downtown L.A., while Trump rallies unfold elsewhere in Southern California|author=|website=Daily News|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107034933/https://www.dailynews.com/2021/01/06/protesters-clash-in-downtown-l-a-while-trump-rallies-unfold-elsewhere-in-southern-california/|url-status=live}}</ref> === Басқа елдер === Канадада ондаған адам [[Торонто]], [[Ванкувер]] және [[Калгари]] қалаларында Трампты қолдау үшін жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://globalnews.ca/news/7559368/canada-pro-trump-rallies-us-capitol-lockdown/|title=Small pro-Trump rallies break out in Canada amid chaos at U.S. Capitol|author=|website=Global News|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106233016/https://globalnews.ca/news/7559368/canada-pro-trump-rallies-us-capitol-lockdown/|url-status=live}}</ref> Ванкувердегі митинг кезінде Канадалық телерадиохабар тарату корпорациясының фототілшісі Бен Нелмске наразылардың бірі шабуыл жасаған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bc.ctvnews.ca/photographers-attacked-at-pro-trump-rally-in-downtown-vancouver-1.5256712|title=Photographers attacked at pro-Trump rally in downtown Vancouver|website=British Columbia|date=2021-01-06|access-date=2021-01-08|archive-date=2021-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107100102/https://bc.ctvnews.ca/photographers-attacked-at-pro-trump-rally-in-downtown-vancouver-1.5256712|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dailyhive.com/vancouver/cbc-journalist-attacked-trump-rally-vancouver|title=CBC journalist attacked while covering pro-Trump rally in Vancouver {{!}} News|website=dailyhive.com|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020700/https://dailyhive.com/vancouver/cbc-journalist-attacked-trump-rally-vancouver|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://globalnews.ca/news/7560142/photographer-attacked-vancouver-trump-rally/|title=Photojournalist attacked at Vancouver pro-Trump rally|author=Simon Little|website=Global News|date=2021-01-06|publisher=Corus Entertainment Inc.|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020753/https://globalnews.ca/news/7560142/photographer-attacked-vancouver-trump-rally/|url-status=live}}</ref> Жапонияда Трампты қолдау мақсатында бірнеше жүздеген адам [[Токио]]да жиналды. Наразылардың кейбірі АҚШ туы мен Күншығыс туын ұстап шықты. Токиодағы митинг «Happy Science» діни қозғалысының қолдауымен өтіп, Вашингтондағы митингіден бірнеше сағат бұрын ұйымдастырылды.<ref>{{Cite news|access-date=2021-01-08|first=Adam|last=Taylor|website=[[The Washington Post]]|title=Trump’s ‘stop the steal’ message finds an international audience among conspiracy theorists and suspected cults|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/01/07/trump-qanon-stop-the-steal-japan/|date=2021-01-07|lang=en|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113010400/https://www.washingtonpost.com/world/2021/01/07/trump-qanon-stop-the-steal-japan/}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ Капитолийіне шабуыл (2021)]] [[Санат:6 қаңтар оқиғалары]] [[Санат:2021 жыл қаңтардағы АҚШ]] [[Санат:2021 жылдағы наразылықтар]] [[Санат:Вашингтондағы наразылықтар]] [[Санат:АҚШ-тағы жаппай наразылықтар]] 4evfj2uq94qb34of9zk2tj7bnoxxgg3 10 764845 3610671 3610259 2026-05-28T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3610671 json application/json { "articles": 243810, "pages": 667473, "edits": 3606934, "users": 178212, "activeusers": 433, "admins": 15, "files": 8743 } jmqkqryybqjrxpimy3nfmegks4hqyvc 0 768580 3610574 3521099 2026-05-28T14:29:58Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Жоба:Инкубатор/Каньон Антилопы]] бетін [[Энтелоп каньоны]] бетіне жылжытты 3521099 wikitext text/x-wiki '''Антилопа каньоны''' ({{lang-en|Antelope Canyon}}) — АҚШ-тың Аризона штатындағы Навахо ұлтының аумағында орналасқан тар әрі әсем шөл каньоны. Ол әлемдегі ең танымал жарық сәулелерімен (''light beams'') әйгілі шөл каньондарының бірі болып саналады. Каньон ерекше табиғи эрозия нәтижесінде құмтас жыныстарынан түзілген. == География == Антилопа каньоны АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Аризона штатының Пейдж қаласына жақын маңда орналасқан. Каньон Колорадо үстіртінің құмтас қабатында пайда болған және екі негізгі бөліктен тұрады: * '''Жоғарғы Антилопа каньоны''' (''Upper Antelope Canyon'') — ең танымал және жарық сәулелері жиі түсетін бөлігі. * '''Төменгі Антилопа каньоны''' (''Lower Antelope Canyon'') — тарлау, бұралмалы құрылымы күрделі, түсу-шығуы баспалдақпен жүзеге асады. == Қалыптасуы == Каньон мыңдаған жылдар бойы болған су тасқындары мен жел эрозиясы нәтижесінде пайда болды. Нөсер жауындар кезіндегі су ағыны жыныстардың ішін тіліп, тар әрі толқынды пішіндерді қалыптастырған. Құмтас жыныстарының түстері күн сәулесіне байланысты сарғылттан қызғылт-қызылға дейін өзгереді. == Туризм == Антилопа каньоны — АҚШ-тың ең көп келуші тартатын табиғи нысандарының бірі. Навахо ұлтының қорғалатын аумағы болғандықтан, каньонға тек ресми гид арқылы кіріледі. Туристерді қызықтыратын ерекшеліктер: * Күн сәулесі тік түскен кезде пайда болатын ''жарық бағандары'' (light beams). * Құмтас қабырғаларының түрлі түске боялған табиғи бедері. * Фотографтар үшін әлемдегі ең қолайлы жарық пен табиғи рельеф үйлесімі. Жоғарғы каньон кеңірек әрі жарық, сондықтан фототурлар үшін танымал. Төменгі каньон приключение форматына жақын және тар өткелдерімен ерекшеленеді. == Климат == Аймақтың климаты шөлді. Жазда температура +35–40°C-қа дейін жетеді, қыста салыстырмалы түрде жұмсақ. Ең қауіпті кезең — жаңбырлы маусым, өйткені кенеттен су тасқындары (''flash floods'') каньон ішінде өте қауіпті болуы мүмкін. == Флора және фауна == Каньонның ішінде өсімдіктер аз кездеседі, алайда айналадағы шөлді аймақта шөл бұталары, кактустар өседі. Фаунасы — шөлге бейімделген кесірткелер, майда кеміргіштер және құстар. == Мәдени маңызы == Антилопа каньоны Навахо халқы үшін қасиетті орын болып саналады. Олар бұл жерді табиғаттың рухани күші мен тыныштығы тоғысқан мекен ретінде құрметтейді. ''Tsé bighánílíní'' («Суда ағып жатқан жарқыраған тастар») деген атауы да осыған байланысты. == Қызықты деректер == * Каньонның фотосуреттері әлемдегі ең танымал табиғи пейзаждардың бірі. * 2014 жылы Антилопа каньонының фотосуреті аукционда миллион доллардан аса бағамен сатылған. * Нөсер жауын кезіндегі су тасқындары каньон бедерін әлі күнге дейін өзгерте береді. == Қараңыз == * [[Гранд-Каньон]] * [[Аризона]] * [[Навахо ұлты]] == Пайдаланылған әдебиеттер == * National Park Service * Navajo Tribal Parks * U.S. Geological Survey * Arizona Tourism Board o24ktluhuftihfoh6ijgcd3tk20ga8x 0 769902 3610827 3591036 2026-05-29T07:44:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3610827 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы |Шынайы есімі = |Суреті = Serikzat Duisengazin.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 08.12.1974 |Туған жері = [[Абай облысы]], {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}}, [[Тарбағатай ауылдық округі]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|КСРО}} <br /> {{байрақ|Қазақ КСР}} (1974-1991) <br /> {{Байрақ|Қазақстан}} |Ғылыми аясы = [[әдебиеттану]] саласындағы іргелі зерттеулер, [[қазақ әдебиеті]] мен шетел [[әдебиет]]інің өзекті мәселелері |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Филология]] [[ғылым]]дарының кандидаты ([[ғылым кандидаты]]) |Ғылыми атағы = [[доцент]] |Альма-матер = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Тұрсынбек Кәкішев]],[[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали]], [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]] |Атақты шәкірттері = [[Ринат Рифхатұлы Зайыт]],[[Еркебұлан Әбілханұлы Қайназар]], [[Иран-Ғайып Күзембаев]], [[Мейірбек Сұлтанхан]] |Несімен белгілі = [[айтыс]] [[ақын]]ы, жазба [[ақын]], [[ғалым]] |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 25 жыл}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} |{{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} |{{Мәдениет қайраткері}} }} }} '''Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы''' ([[8 желтоқсан]] [[1974 жыл|1974]], [[Абай облысы]] (бұрынғы [[Семей облысы (Қазақстан)]] ), [[Аягөз ауданы]], [[Тарбағатай (ауыл)]]ы) — [[ақын]], [[айтыс]]кер, [[әдебиеттану]]шы [[ғалым]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, [[Айтыс ақындары мен жыршы-термешілер одағы]]ның мүшесі, [[Қазақстан журналистер одағы]]ның мүшесі. Лев Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]] филология факультетінің деканы, [[филология]] [[ғылым]]дарының кандидаты, [[доцент]]. == Өмірбаяны == [[1974 жыл]]ы [[8 желтоқсан]]да [[Абай облысы]] (бұрынғы [[Семей облысы (Қазақстан)]]), [[Аягөз ауданы]],[[Тарбағатай ауылдық округі]]нде дүниеге келген. Найман тайпасының [[Қаракерей]] руы, оның ішінде Мұрын тармағының еліміздің шығыс өлкесіне аса танымал Малтүгел атасынан шыққан. 1982–1992 жылдары Тарбағатай орта мектебінде (бұрынғы «Октябрь» орта мектебі) оқыған. Атасы Дүйсенғазы Қасымов (ел арасында Дүкімән деген атпен танымал) жас күнінде бірқатар [[айтыс]]тарға түскен, ел аузында жазба [[өлең]]дері сақталған сол өңірге белгілі ақын болған. Атасынан дарыған [[ақын]]дық қасиетті ұстана білген Серікзат мектепте оқып жүрген кезінде аудандық, облыстық айтыстарға қатысып өз өнерін шыңдады. Өлеңдері облыстық, республикалық басылымдарда жарық көрді. [[1992 жыл]]ы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[филология]] факультетіне оқуға түсіп, [[1997 жыл]]ы «[[қазақ тілі]] мен [[әдебиет]]і пәнінің оқытушысы» ([[бакалавр дәрежесі]]) біліктілігі бойынша тәмамдады. Студент кезінен [[Алматы]]да өткен қалалық, республикалық студенттер айтысына қатысып ел қошеметіне бөленді. 1997-1999 жылдары осы [[университет]]те оқуын жалғастырып, [[филология]] [[магистр]]і дәрежесін алды. ҚазҰУ-дың әскери кафедрасын тәмамдаған. [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]нің запастағы [[офицер]]і (аға [[лейтенант]]). [[Филология]] [[ғылым]]дарының докторы, [[профессор]] [[Тұрсынбек Кәкішев]]тің жетекшілігімен «Дулат және Абай» тақырыбында магистрлік диссертация (1997) қорғады. Студент кезінде «Атамұра» газетінде, [[НТК (телеарна)]]сының «Жаңалықтар» бағдарламасында қосымша [[тілші]] болып жұмыс істеп, [[журналистика]] саласынан [[тәжірибе]] жинады. Алғашқы еңбек жолын [[1999 жыл]]ы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] [[Студент]]тер клубының директорының орынбасары болып бастады.   [[2001 жыл]]ы желтоқсанда [[Астана]] қаласына қоныс аударып, [[2002 жыл]]ы [[ақпан]]да [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің [[Қазақ тілі білімі]] [[кафедра]]сына оқытушы болып жұмысқа орналасты. Сол жылы [[қыркүйек]]те қазақ және шетел әдебиеті [[кафедра]]сына ассисент-оқытушы болып ауысты. [[2006 жыл]]ы [[қаңтар]]да [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, [[филология]] [[ғылым]]дарының докторы, [[профессор]] [[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали]]дың жетекшілігімен «[[Ғабдиман Игенсартов]]тың әдеби мұрасы» тақырыбында [[кандидаттық диссертация]] қорғады. [[2009 жыл]]ы «[[Поэзия]]дағы [[Дулат Бабатайұлы]] мен [[Шортанбай Қанайұлы]] дәстүрі» тақырыбында [[докторлық диссертация]] тақырыбы бекітіліп, сол бағытты ғылыми ізденісін жалғастырды. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, [[филология]] [[ғылым]]дарының докторы, [[профессор]] [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]]тың жетекшілігіндегі [[ғылым]]и жобаларды орындауға, [[монография]]лар мен [[оқулық]]тар жазуға атсалысты. <ref> https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1840</ref> ==Еңбек өтілі== [[1999 жыл]] - [[2001 жыл]] - [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] Студенттер клубының директорының орынбасары, директоры; [[2001 жыл]] - [[2002 жыл]] - [[Өмірбек Арысланұлы Жолдасбеков]] атындағы [[Студент]]тер [[сарай]]ы директорының орынбасары; [[2002 жыл]] - ([[ақпан]]-[[қыркүйек]]) [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің [[қазақ тілі білімі]] [[кафедра]]сының [[оқыту]]шысы; [[2002 жыл]] - [[2004 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[қазақ]] және шетел [[әдебиет]]і [[кафедра]]сының аға [[оқыту]]шысы; [[2004 жыл]] - [[2006 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[қазақ әдебиеті]] [[кафедра]]сының аға [[оқыту]]шысы; [[2006 жыл]] - [[2011 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[тарих]]-[[филология]] (кейіннен [[филология]]) [[факультет]]і [[декан]]ының орынбасары; [[2011 жыл]] - [[2019 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[қазақ әдебиеті]] [[кафедра]]сының [[доцент]]і; [[2019 жыл]] - [[2020 жыл]] [[Қазақстан (корпорация)]] РТРК АҚ эфирлік [[саясат]] дирекциясының шеф-[[редактор]]ы; 2020 жыл - 2024 жыл [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің Телерадио және [[қоғам]]мен [[байланыс]] [[кафедра]]сының меңгерушісі; [[2024 жыл]]дың [[мамыр]] айынан бастап [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[филология]] [[факультет]]інің [[декан]]ы.<ref>Серікзат Дүйсенғазы жаңа қызметке тағайындалды https://aikyn.kz/267659/serikzat-duyseng-azy-zhan-a-k-yzmetke-tag-ayyndaldy</ref> ==Қоғамдық қызметі== * [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі; * [[Айтыс ақындары мен жыршы-термешілер одағы]] төрағасының орынбасары; * [[Қазақстан журналистер одағы]]ның мүшесі * Республикалық [[Қазақстан Авторлары Қоғамы]]ның (ҚазАҚ) мүшесі; * [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы]]ның мүшесі; * [[Халық]]аралық [[жазушы]]лар одағының мүшесі («Бейбітшілік әлемі» халықаралық творчестволық бірлестігі); * [[Аманат (партия)]]сының жанынан құрылған [[республика]]лық «Мирас» [[қоғам]]дық кеңесінің мүшесі; * [[Аманат (партия)]]сының жанынан құрылған «Мирас» [[қоғам]]дық кеңесінің [[Астана]] [[қала]]лық [[филиал]]ының төрағасы * [[Астана]] [[қала]]сы [[Қоғам]]дық кеңесінің мүшесі ([[2025 жыл]]ы [[наурыз]] айынан); * [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]ндегі «Топжарған» жас [[ақын]]дар [[клуб]]ының жетекшісі; * [[Астана]] қаласындағы №9 «Зерде» мамандандырылған [[лицей]]і [[қамқоршылық]] кеңесінің мүшесі; * Әлихан Мақсұт атындағы дарынды [[бала]]ларды қолдау [[қор]]ының [[құрылтайшы]]сы әрі басшысы. ==Кітаптары== *[https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B&operator=AND Халық поэзиясы және Ғабдиман Игенсартов мұрасы] ([[Астана]], «Елорда», [[2007 жыл]]) * [https://library.enu.kz/MegaViewer/App/Viewer Шетел әдебиетінің тарихы]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[Астана]], ЕҰУ, [[2010 жыл]]) * [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=1592997&simple=true&green=1#operator=AND Шетел әдебиетінің тарихы] ([[Астана]], ЕҰУ, [[2018 жыл]]) * [https://library.enu.kz/MegaViewer/App/Viewer Шетел әдебиетінің тарихы]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[Алматы]], «Эверо», [[2017 жыл]]) * [https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%20%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%20%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D1%82&operator=AND Қарашығымда көшкен бұлт] ([[Алматы]], «Мерей», [[2014 жыл]]) * [https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%20%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96&operator=AND Мезгіл суреттері] ([[Астана]], «Фолиант», [[2021 жыл]]) * [https://semeylib.kz/?page_id=28437&lang=ru Қоңыр өмір] ([[Астана]], «Фолиант», [[2024 жыл]]) * [https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC%20%D3%99%D0%BD%D1%96&operator=AND&catalog=1 Көктем әні] ([[Алматы]], «Атамұра», [[2025 жыл]]) ==Марапаттары== * [[2014 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі]]нің [[Мәдениет саласының үздігі]] төсбелгісімен; * [[2014 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің «Л. Гумилев» медалімен; * [[2015 жыл]] – [[Ресей]] Жаратылыстану академиясының «Ғылым және білімге еңбек сіңірген қызметкер» атағымен; * [[2016 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]нің [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]мен; * [[2016 жыл]] - [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]мен; * [[2018 жыл]] - [[Астанаға 20 жыл медалі]]мен; * [[2020 жыл]] - [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі]]мен; * [[2020 жыл]] - [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]на 25 жыл медалімен; * [[2020 жыл]] - [[Құрмет ордені]]мен; * [[2021 жыл]] - [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл медалі]]мен; * [[2024 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің «Күлтегін» медалімен; * [[2025 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі]]нің «Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісімен; * [[2025 жыл]] - [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атағымен; * [[2026 жыл]] - ТҮРКСОЙ-дың ([[Түркі мәдениетін және өнерін дамыту халықаралық ұйымы]]) «Түркі дүниесінің мәдениетін дамытуға қосқан үлесі» үшін медалімен марапатталды. == Ата-анасы == Әкесі: Мақсұт Дүйсенғазин (1943), Анасы: Сажида Ақбаева (1945-2023) == Отбасы == Үйленген. Жұбайы: Тасболат Айнұр Қазтайқызы (1982); Балалары: қыздары - Аружан Мақсұтова (2004), Айару Мақсұт (2015), ұлдары - Әлихан Мақсұт (2006-2023), Әлімхан Мақсұт (2023). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] 6nvb0xz5stvk5kd25dwuacogwvh60i3 2 773558 3610804 3600471 2026-05-29T06:54:26Z Rasulbek Adil 176232 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:ru:Special:Redirect/revision/152706016|Сяо Чжань]]" 3610804 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} == Компьтерлік ойын нұсқасы == {{Doc}}{{Инфобокс|белгі1=Ойынның түрі|мәтін1={{{ойынның түрі|}}}|белгі2=Әзірлеуші|мәтін2={{{әзірлеуші|}}}|белгі3=Шығарылған уақыты|мәтін3={{{шығарылған жылы|}}}|белгі4=Соңғы нұсқа|мәтін4={{{соңғы нұсқа|}}}|белгі5=Платформа|мәтін5={{{платформа|}}}|белгі6=Жанры|мәтін6={{{жанры|}}}}}<syntaxhighlight><noinclude></syntaxhighlight> == __LEAD_SECTION__ == Localized exception with key rest-parsoid-error qgpzarb6y6rb3xwfu66xg0euh2snz3s 3610805 3610804 2026-05-29T06:55:12Z Rasulbek Adil 176232 [[Арнайы:Үлесі/Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылауы]]) істеген нөмір 3610804 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3610805 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} == Компьтерлік ойын нұсқасы == {{Doc}}{{Инфобокс|белгі1=Ойынның түрі|мәтін1={{{ойынның түрі|}}}|белгі2=Әзірлеуші|мәтін2={{{әзірлеуші|}}}|белгі3=Шығарылған уақыты|мәтін3={{{шығарылған жылы|}}}|белгі4=Соңғы нұсқа|мәтін4={{{соңғы нұсқа|}}}|белгі5=Платформа|мәтін5={{{платформа|}}}|белгі6=Жанры|мәтін6={{{жанры|}}}}}<syntaxhighlight><noinclude></syntaxhighlight> 2itaztu7358209pbk3hhg7tbjdwl2j4 0 773890 3610891 3562477 2026-05-29T11:27:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3610891 wikitext text/x-wiki {{delete|Энциклопедиялық маңызы бар тұлға критериіне сәйкес келмейді. Аты-жөні де қате жазылған}} {{Ғалым |Есімі = Слесарь Марионелла Васильевна |Шынайы есімі = |Суреті = Слесарь М.В..jpg |Туған күні = 09.03.1963 |Туған жері = [[Озёрное (Қостанай ауданы)|Озерный ауылы]], {{туғанжері|Қостанай ауданы|Қостанай ауданында}}, [[Қостанай облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = педагогика ғылымдары |Жұмыс орны = [[Өрлеу (орталық)|«Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» АҚ]] (2012 жылдан) |Ғылыми дәрежесі = педагогика ғылымдарының кандидаты, Өңірлік менеджмент академиясының қауымдастырылған профессоры |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты|КСРО-ның 50 жылдығы атындағы Қостанай педагогикалық институты]] |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{Қатар |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 30 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} |{{Еңбек ардагері медалі}} }} }} '''Слесарь Марионелла Васильевна''' ([[9 наурыз]] [[1963 жыл|1963]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР, Қостанай облысы]]) — ғалым-педагог, қоғам қайраткері, педагогтердің біліктілігін арттыру жүйесі саласының маманы. [[Ғылым кандидаты|Педагогика ғылымдарының кандидаты]] және Өңірлік менеджмент академиясының қауымдастырылған профессоры.<ref>Региональная академия менеджмента. Слесарь Марионелла Васильевна. URL: https://www.regionacadem.org/index.php?option=com_content&view=article&id=270&Itemid=5&lang=ru%3c/ref%3e%3cref%3e%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9</ref> == Өмірбаяны == 1963 жылы 9 наурызда [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Қостанай облысы]], [[Қостанай ауданы|Қостанай ауданының]] [[Озёрное (Қостанай ауданы)|Озерный]] ауылында дүниеге келді. === Білімі === 1985 жылы [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты|КСРО-ның 50 жылдығы атындағы Қостанай педагогикалық институтын]] «Француз және неміс тілдерінің мұғалімі» мамандығы бойынша тәмамдады. 2011–2013 жылдары [[З. Алдамжар атындағы Қостанай әлеуметтік-техникалық университетінде]] «Құқықтану» білім беру бағдарламасы бойынша білім алды. 2014 жылы [[Омбы мемлекеттік педагогикалық университетін]] «Педагогикалық білім беру» бағыты бойынша аяқтады. 2014 жылғы желтоқсанда [[Челябі мемлекеттік мәдениет және өнер академиясында]] [[Ғылым кандидаты|педагогика ғылымдарының кандидаты]] ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғады. === Мансабы === * 1985–1992 — Шетел тілдері мұғалімі; * 1992–1994 — Оқу ісі жөніндегі директордың орынбасары; * 1994–1996 — [[Қостанай облысы]] Ленин ауданының Ленин орта мектебі №2 директоры болып қызмет атқарды;<ref>Газета «Наш Костанай». Интервью с Марионеллой Слесарь. URL: https://top-news.kz/marionella-slesar-o-prednaznachenii-semejnyh-kornjah-i-prazdnovanii-8-marta</ref> * 1996–2004 — [[Қостанай облысы]] Ленин ауданының білім бөлімін басқарды; * 2004–2010 — Жергілікті мемлекеттік басқару органдарында жұмыс істеп, [[Қостанай облысы]] Ұзынкөл ауданы әкімінің орынбасары қызметін атқарды; * 2010–2012 — [[Қостанай облысы]] әкімдігінің мәдениет басқармасы басшысы болды; * 2012–2025 — [[Өрлеу (орталық)|«Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» акционерлік қоғамының]] [[Қостанай облысы]] бойынша филиалы — педагог қызметкерлердің біліктілігін арттыру институтының директоры қызметін атқарды;<ref>Костанайский областной еженедельник «Наша Газета». Сообщение о брифинге в Региональной службе коммуникаций с участием директора Костанайского филиала АО «НЦПК «Өрлеу» Марионеллы Слесарь. URL: https://www.ng.kz/modules/news/article.php?storyid=43786</ref> * 2025 — [[Өрлеу (орталық)|«Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» акционерлік қоғамының]] сапаны бағалау департаментінің өңірлік мониторинг қызметінің сарапшысы болып жұмыс істейді.<ref>Газета «Учительская плюс». Публикация о деятельности и кадровых изменениях в Костанайском филиале АО «НЦПК «Өрлеу». URL: https://uchitelskaya.kz/vse-rubriki/up-news/v-kostanajskom-filiale-orleu-novyij-direktor</ref> === Жеке өмірі === Тұрмыста. Бір қызы бар. == Ғылыми және әдістемелік қызметі == Ғылыми және әдістемелік қызметі педагог кадрлардың біліктілігін арттыру жүйесін дамыту және педагогтердің кәсіби өсу мәселелерімен байланысты. Білім беру және педагогтердің кәсіби дамуы мәселелері бойынша халықаралық және республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияларға қатысқан.<ref>III Международная электронная научно-практическая конференция. Программа конференции (2022). URL: https://donrirokonf.tilda.ws/2022_s2</ref><ref> Сборник материалов международной научно-практической конференции (8 декабря 2021 года). URL: https://elib.osu.ru/bitstream/123456789/14824/1/%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%288%20%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8F%202021%29.pdf</ref> Педагогика, білім беруді басқару және педагогтердің кәсіби дамуы тақырыптарында ғылыми және оқу-әдістемелік жарияланымдардың авторы. Педагогтердің біліктілігін арттыру жүйесіне арналған білім беру бағдарламаларын әзірлеуге және сараптамалық бағалауға қатысқан. 2019 жылы «Педагогикалық шеберлік академиясы: XXI ғасыр дағдылары» халықаралық әдістемелік орталығы кеңесінің тең төрағасы болып сайланды.<ref>Протокол заседания Совета Международного методического центра «Академия педагогического мастерства: навыки XXI века» от 6 ноября 2019 года. URL: https://akadem.irooo.ru/images/files/documents/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB_1_%D0%BE%D1%82_06.11.pdf{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Қоғамдық қызметі == Білім беру саласындағы қоғамдық және сараптамалық қызметке белсенді қатысады. «[[Аманат (партия)|AMANAT]]» партиясының консультативтік-кеңесші органы, облыстық Аналар кеңесі мүшесі, сондай-ақ «Жануя» отбасылық үлгідегі балалар үйінің Қамқоршылық кеңесінің мүшесі.<ref>Учительская плюс Областная еженедельная общественная информационно-образовательная газета. URL: https://uchitelskaya.kz/intervyu/prezhde-chem-sprashivat-nuzhno-nauchit</ref> == Еңбектері == Негізгі жарияланымдары педагогика, білім беруді басқару, кәсіби даму және педагог кадрлардың біліктілігін арттыру мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011); * [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2017); * [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл медалі]] (2021); * [[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]] (2025); * [[Еңбек ардагері медалі]] (2025). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]] [[Санат:Қазақстан халқы Ассамблеясына 30 жыл иегерлері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] dl4v7ab3hgxgnflvk3vytm39q7nhsyz 4 775541 3610821 3610382 2026-05-29T07:35:03Z Madi Dos 18369 3610821 wikitext text/x-wiki {{аударылған ереже|ru:Википедия:Значимость{{!}}Значимость}}{{бір сөзбен айтқанда|Мақаланың мазмұны жан-жақты толықтай талданған тәуелсіз [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|беделді дереккөздерге]] сүйенсе, онда ол маңызды болып табылады.}}Кез келген әмбебап [[энциклопедия]] сияқты, '''Уикипедия''' маңызды тарихи тұлғалардың да, қазіргі заман өкілдерінің де өмірбаяндарын қамтиды. Алайда Уикипедия қағаз нұсқадағы энциклопедия емес және онда аталуына лайық тұлғалар тізімі едәуір кең болғанымен, ол Жер бетіндегі барлық адамдар туралы мақалаларды қамтуы тиіс емес. Тұлғалардың маңыздылығы тек осы ереже мен оған сәйкес келетін жекелеген маңыздылық критерийлері негізінде анықталады. Егер тиісті критерийде өзгеше көрсетілмесе, адамдарға [[Уикипедия:Маңыздылық|жалпы маңыздылық критерийі]] қолданылмайды.{{shortcut|УП:М}} == Өмірден өткен адамдар == Біршама уақыт бұрын қайтыс болған адамдар әдетте аздау сұрақтар тудырады, себебі тарих, әдетте, олардың маңыздылық дәрежесін анық көрсетеді. Тарихи тұлғаның маңыздылығын талдағанда қойылатын негізгі сұрақтар мыналар: * Бұл адам өз саласында мамандар мойындаған елеулі үлес қалдырды ма? * Ол қайтыс болғаннан кейін бірнеше жылдан соң (тек шежірелік мақсаттардан тыс) ол туралы еске алулар кездесе ме? * Оның есімі сенімді анықтамалық басылымдарда, соның ішінде салалық немесе жергілікті (өлкетану) басылымдарында атала ма? Тұлға туралы интернетте сирек кездесуінің өзі мақаланы жою үшін жеткілікті негіз бола алмайды: қазіргі таңда интернетте адам қызметінің барлық салалары, әсіресе олардың тарихына қатысты толық ақпарат ұсынылмаған. Қазіргі тұлғаларға арналған маңыздылық критерийлері келесі бөлімде келтірілген және олар өткен дәуір өкілдеріне де толықтай қолданылады — маңыздылық уақыт өте жоғалмайды. == Қазіргі заманғы тұлғалар == '''Тірі (және жақында қайтыс болған) адамдар туралы мақалаларға қойылатын талаптар:''' Мұндай адамдар туралы мақала жазу қиынырақ: олардың Уикипедияда жеке мақаласы болуға лайық екенін анықтау үшін төмендегі талаптарға сәйкестігін тексеру қажет. == Саясаткерлер мен қоғам қайраткерлері == Бұл бөлімдегі «ел» ұғымына Уикипедия ережелері бойынша елеулі деп танылған барлық мемлекеттер мен елдер жатады, соның ішінде [[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|мойындалмаған]] мемлекеттер де кіреді, алайда [[виртуалды мемлекеттер]] кірмейді. '''Төмендегі тұлғалар лайықты болып саналады:''' * Барлық елдердің ресми және нақты басшылары; * Халықаралық ұйымдар мен мемлекетаралық құрылымдардың ([[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]], [[ЮНЕСКО]], [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|АҚХА]], [[Дүниежүзілік банк]], [[НАТО]], [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] және т.б.) жоғарғы басшылығы мен ерекше өкілетті лауазымды тұлғалары; * Барлық елдердің жоғарғы заң шығарушы (парламент, дума, конгресс және т.б.), атқарушы (үкімет, министрлер кабинеті және т.б.) және сот (жоғарғы сот, конституциялық сот және т.б.) органдарының басшылары мен мүшелері; Елеулі саяси партиялар мен қозғалыстардың көшбасшылары мен қоғамдық қызметте белсенді өкілдері (партия/қозғалыстың ықпалдығы – сайлауға қатысуы, белсенді митинг, заң шығарушылық бастамалар секілді іс-әрекеттерімен анықталады); * Барлық елдердегі жоғарғы әкімшілік-аумақтық бірліктердің (облыс, штат және т.б.) басшылары мен олардың үкіметтік құрылымдарының басшылары; * Халқы 100 мыңнан кем емес қалалар мен басқа да муниципалдық әкімшілік бірліктердің басшылары, сондай-ақ ел астанасы мен әкімшілік орталықтардың басшылары – халық санына қарамастан; * Кең қоғамдық назарға іліккен және өңір, ел немесе әлем ауқымында елеулі ықпал еткен нақты әрекеттерімен (қоғамдық мәлімдемелер, заң жобалары және т.б.) танылған басқа да саясаткерлер мен қоғам қайраткерлері; * Елдік немесе халықаралық ауқымдағы саяси емес қоғамдық ұйымдардың басшылары мен қоғам алдында белсенді өкілдері, егер ұйымның қызметі беделді дереккөздерде тұрақты түрде жарық көріп отырса; * Адам құқықтарын қорғаушылар, бітімгерлер және басқа да маңызды өңірлік, ұлттық немесе жаһандық оқиғаларға жеке қатысқан тұлғалар. '''Бөлек бөлім: Дипломаттар — қараңыз: [[УИ:ЕЛШІЛЕР|УИ:ДИПЛОМАТТАР]]''' (ӘЗІРГЕ ЖАЗЫЛМАҒАН) * Барлық елдердің орталық банктері мен ақша-несие саясатын жүргізетін ұйымдарының басшылары. ---- == Дипломаттар == * Басқа елдер мен халықаралық ұйымдар жанындағы тәуелсіз дипломатиялық өкілдіктердің басшылары; * Төтенше және өкілетті елші немесе оған балама жоғары дипломатиялық дәрежедегі тұлғалар; * Кәсіби қызметі халықаралық қатынастарға елеулі әсер еткен басқа да дипломаттар. == Спортшылар == Мұндағы «спорт түрлері» – [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] мойындаған түрлер және басқа да кең таралған, халықаралық немесе ұлттық федерациялар ұйымдастыратын, бірегей ережелері бар және беделді бұқаралық ақпарат құралдарында үнемі жарияланып тұратын спорт түрлері. '''Келесі тұлғалар лайық деп танылады:''' * Олимпиада ойындарының қатысушылары, әлем, құрлық немесе ел чемпиондары мен жүлдегерлері; * Әлемдік, құрлықтық немесе ұлттық рекорд иегерлері; * Барлық спорт түрлері бойынша ұлттық құрама мүшелері; * Ең танымал спорт түрлеріндегі ең беделді халықаралық жарыстардың қатысушылары; * Белгілі бір елдегі ең жоғарғы лигаларда өнер көрсететін командалық спорт ойындарына қатысатын клуб ойыншылары; * Жоғарыда аталған спортшылардың бапкерлері мен бас жаттықтырушылары; * Спорт тарихында маңызды оқиғалармен байланысы бар тұлғалар; * Халықаралық деңгейдегі көрнекті спорт шенеуніктері мен ірі спорт шараларының ұйымдастырушылары; * Беделді халықаралық төрешілер. Мүгедек спортшылар: * [[Паралимпиада ойындары|Паралимпиада]] және [[Дефлимпиада ойындары|Сурдлимпиада]] ойындарының жеңімпаздары мен жүлдегерлері; * Паралимпиада ұлттық құрама команданың мүшесі. * Дүниежүзілік чемпионаттар мен кубоктар жеңімпаздары және рекордшылары — егер олардың өмірбаяны беделді дереккөздерде жарық көрсе (жарыс хаттамалары мен тізімдер жеткіліксіз). ---- == Өнер мен мәдениет қайраткерлері == '''Жаппай өнер мен мәдениет өкілдері''' Кең танымал тұлғалар – шоу-бизнес, кино, эстрада, бұқаралық әдебиет және т.б. салаларында жұмыс істейтіндер.'' Танымалдылықтың критерийлері:'' * Кітаптар мен дискілердің таралымы, концерттер мен фильмдер табысы, ресми алтын/платиналы диск сертификаттары; * Белгілі рейтингтер мен чарттардағы орындар; * Ұлттық БАҚ-тағы өмірі мен шығармашылығының бірнеше рет жариялануы (реалити-шоулардан басқа); * Танымал адамдардың табысына үлес қосқан продюсерлер, авторлар, промоутерлер. '''Элитар (жалпыға таралмаған) өнер мен мәдениет өкілдері''' Кәсіби қауымдастық ішінде беделі бар (немесе даулы беделге ие) жазушылар, музыканттар, актерлер, режиссерлер, суретшілер, фотографтар және т.б. — көпшілікке қаншалықты танымал екендігі маңызды емес. '''Беделділік дәлелі:''' * Беделді кәсіби марапаттар, мемлекеттік атақтар, академияларға мүше болу; * Беделді баспалар, журналдар, мұражайлар, фестивальдер, концерт алаңдары; * Шығармашылығына арналған рецензиялар мен аналитикалық материалдар; * Беделді кәсіби сыйлықтардың қазылар алқасына бірнеше рет шақырылу. '''Өнер саласының ұйымдастырушылары:''' (редакторлар, галеристер, сыншылар және т.б.) – жоғарыда аталған талаптарға сәйкес келсе немесе сәйкес авторлармен жұмыс істесе. == Журналистер == '''Лайықты деп танылады:''' * Ірі ұлттық БАҚ-тың тұрақты авторлары мен танымал бағдарламалардың жүргізушілері; * Уикипедия талаптарына сай елеулі БАҚ-тың бас редакторлары (бірнеше жылдық өтілімен); * Беделді кәсіби марапаттардың иегерлері (мысалы, [[Пулитцер сыйлығы|Пулитцер]], [[ТЭФИ]]); * Қызметі беделді дереккөздерде кеңінен жарық көрген журналистер. == Басқалары == '''Лайықты тұлғалар:''' * Қоғамдық және мәдени өмірде елеулі оқиғаға айналған жеке шығармалардың (өлең, ән, сурет және т.б.) авторлары; * Елеулі қалалар мен мәдениет нысандарының (парктер, көпірлер және т.б.) бейнесін қалыптастыруда маңызды рөл атқарған сәулет, мүсін және ландшафт авторлары. == Ғылым, техника және білім саласының өкілдері == * Лондон корольдік қоғамы, [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ ғылым академиясы]] (сондай-ақ [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]], [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты]]) сияқты ежелгі және беделді ғылыми қауымдастықтардың мүшелері. Жаңадан құрылған академиялар (РАЕН, МАИ және т. б.) үшін олардың мүшелері бірнеше мазмұндық критерийлерге де сәйкес келуі керек. * Ғылыми қоғамдар мен кәсіби қауымдастықтарда (ұлттық немесе халықаралық деңгейде) жетекші лауазымдарда жұмыс істейтін ғалымдар. * Мемлекеттік аккредитациясы бар, құрылғанына кемінде 5 жыл болған жоғары оқу орындарының ректорлары. * [[Нобель сыйлығы]]ның, [[Вольф сыйлығы]]ның және басқа да ғылыми саладағы танымал байқаулар мен сыйлықтардың лауреаттары. * Халықаралық және ұлттық ғылыми мерзімді басылымдардың, кітап серияларының бас редакторлары. * Атымен аталған жаңалықтар немесе өнертабыстар жасаған ғалымдар, егер бұл жаңалықтар арнайы әдебиетте жиі аталса. * Ғылым, техника және білім саласындағы мемлекеттік органдардың басшылары (ғылыми қорлар, ғылымдағы саяси қызметкерлер). * Ғылыми институттардың басшылары. * Ұлттық университет декандары. Жоғарыда аталған кез келген формалды критерий ғылым, техника немесе білім саласының өкілі туралы Уикипедияда мақала жазу үшін жеткілікті. ==== Мазмұн бойынша критерийлер ==== * Жаңа ғылыми теория (тіпті жалпы қабылданбаған болса да), кеңінен танылған гипотеза әзірлеу. * Ғылыми, географиялық немесе геологиялық жаңалық ашу, экспедицияларға және ғылыми эксперименттерге қатысу. * Ірі (кемінде 100 қатысушысы бар) ғылыми конференциялардың бағдарламалық комитеттеріне ресми қатысу, шақырылған баяндамалар жасау. * Өз саласы бойынша жетекші немесе ерекше ЖОО-ларда [[профессор]] болып жұмыс істеу. * Өндіріс, қызмет көрсету немесе тұтыну салаларының дамуына айтарлықтай әсер еткен өнертабыстар авторлығы. * Басты ғылыми журналдарда жарияланған мақалаларының болуы. * Ірі анықтамалық басылымдар, мектептер мен жоғары оқу орындарына арналған оқу құралдарын жасауға елеулі үлес қосу. * Ғылыми-көпшілік жарияланымдарының көптігі (мысалы, дәйексөз индексі 100-ден жоғары белгілі интернет-ресурстарда, таралымы 1000 дана немесе одан көп журналдарда, 500 дана және одан көп кітаптарда). * Педагогикалық қауымдастықта және қоғамда үлкен резонанс тудырған түпнұсқа білім беру әдістемесін әзірлеу. * «Халық дәрігері» немесе «Халық мұғалімі» құрметті атақтарының иегерлері (КСРО, [[ҚР]] және басқа мемлекеттер тарапынан тағайындалған). 2–3 мазмұндық критерийдің дәлелденген болуы — мақала жазуға жеткілікті. Болмаған жағдайда мақала жазу орынсыз деп саналады. === Бағдарламашылар === Бағдарламалық қамтамасыз етуді жасаушылардың ([[Бағдарламалаушы|бағдарламаушы]]<nowiki/>лардың) маңыздылығына қойылатын критерийлер: * Кең танымал болған бағдарламалық өнімді жеке өзі немесе негізгі қатысушы ретінде жасағаны, бұл туралы көптеген тәуелсіз беделді дереккөздерде жазылған болуы қажет. * БАҚ-та бағдарламашы ретінде өмірі мен қызметі бірнеше рет жазылған болуы керек. * Ең беделді кәсіби марапаттар мен басқа да сыйлықтардың иегері. * Жоғарыда аталған критерийлерге сай келетін адамдардың табысына негізгі үлес қосқан тұлғалар. * Бағдарламалау, компьютерлік техника және технологиялар бойынша ең танымал кітаптардың авторлары. Кем дегенде бір критерий жеткілікті. Сонымен қатар, тәуелсіз беделді дереккөздерде өмірі мен қызметі егжей-тегжейлі баяндалған болуы шарт. Сенімді ұйымдардың (мысалы, университеттер, [[Еркін бағдарламалық қамтама қоры|FSF]], [[GNU]]) сайттарындағы беттер де ескерілуі мүмкін. == Діни қайраткерлер == '''Қысқа сілтеме-бап:''' ВП:РД * Кез келген конфессия немесе деноминацияның жоғары иерархтары. * Ұлттық және аймақтық құрылымдық бірліктердің жоғары деңгейдегі басшылары (епископтар мен архиепископтар, кардиналдар, бас раввиндер, бас имамдар және т. б.). * БАҚ материалдарына сәйкес көпшілік алдында белсенді түрде сөз сөйлейтін шіркеу өкілдері, діни публицистер мен уағызшылар. * Ең көрнекті діни ұстаздар мен ойшылдар, теологтар (дінтанушылар). ---- == Әскери қызметкерлер мен күштік құрылым өкілдері == '''Қысқа сілтемелер:''' ВП:ВОЕННЫЕ, ВП:СИЛОВИКИ * Барлық мемлекеттердің (оның ішінде мойындалмаған, сепаратистік қозғалыстар және т.б.) армиясы немесе өзге де күштік ведомстволарының жоғары басшылары. * Төмендегі командалық және басшылық құрам санаттары: ** Барлық елдердің армия немесе өзге де күштік құрылымдарының ірі құрылымдық немесе аумақтық бірліктерінің басшылары. ** Бірінші немесе Екінші дүниежүзілік соғыс майданында тікелей қатысып, 2.1-тармаққа сәйкес келетін лауазымды уақытша атқарушылар. ** Барлық елдердің Қарулы күштерінің ең ірі құрылымдық немесе аумақтық бірліктерінің штаб бастықтары және қолбасшының бірінші орынбасарлары. ** Қарулы күштерінде ең жоғарғы деңгейдегі құрылымдар дивизия, бригада немесе соған тең болатын мемлекеттерде — бұл құрылымдардың қолбасшылары (бірақ бригада командирінен төмен емес), егер олар жалпы маңыздылық өлшеміне сай келсе. * Ең маңызды тарихи әскери, полиция немесе барлау операцияларының негізгі қатысушылары, сондай-ақ қоғамдық резонанс тудырған оқиғалар. * Ең танымал әскери қылмыскерлер. ---- == Кәсіпкерлер мен менеджерлер == '''Қысқа сілтемелер:''' ВП:КЗПУ, ВП:БИЗ * Ірі компаниялардың негізін қалаушылар, бірнеше жыл бойы жалғыз өзі басқарып келген және бақылау үлесіне ие тұлғалар, егер олардың компаниядағы қызметі арқылы жаһандық, ұлттық немесе ірі аймақтық экономикаға, салаларға елеулі ықпал еткені тәуелсіз беделді дереккөздерде көрсетілсе. * Мемлекеттік немесе ірі аймақтық деңгейдегі негізгі салаларда жүйе құраушы кәсіпорындар мен монополистердің жоғары буын басшылары, директорлар кеңесінің мүшелері және соған ұқсас басқару органдарының мүшелері, ірі үлес иелері, егер тәуелсіз беделді дереккөздер олардың кәсіпорын нәтижелеріне айтарлықтай ықпал еткенін көрсетсе. * Forbes тізіміне енген тұлғалар. * Fortune 500 тізіміне енген компаниялардың иелері және басшылары. ---- == Басқалары == '''Қысқа сілтемелер:''' ВП:КЗДР, ВП:УНИКУМ, ВП:КЗКРИМ, ВП:ДРУГИЕ, ВП:КОСМОНАВТЫ * Ерекше әрекет жасаған адамдар, бұл әрекет моральдық тұрғыдан оң (қаһармандар, басқа адамдарды құтқарушылар, маңызды ғылыми эксперименттердің алғашқы қатысушылары және т. б.), теріс (террористер, атышулы қылмыскерлер және т. б.) немесе бейтарап деп бағаланғанына қарамастан. * Ерекше жағдайға тап болған немесе ерекше қасиеттерге ие адамдар (мысалы, үлкен биіктіктен құлаған әуе апатынан аман қалған адам, жойылып бара жатқан тілді білетін соңғы адам), егер олар жеткілікті дәрежеде танымал болса. * Уикипедия:Мемлекеттің жоғарғы наградалары иегерлері ережесінде көрсетілген ең жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болған және жалпы маңыздылық өлшеміне сай келетін тұлғалар. * «Әлемнің әділ адамы» атағын алған немесе Флоренс Найтингейл медалімен марапатталған адамдар,егер олардың өмірі мен қызметі туралы тәуелсіз беделді дереккөздерде жеткілікті түрде жазылса. * Халықаралық мойындалған мемлекеттердің астаналарының «Құрметті азаматы» атағына ие болған тұлғалар, егер олардың өмірі мен қызметі туралы тәуелсіз беделді дереккөздерде жеткілікті мәліметтер болса. * Орбиталық ғарышқа ұшқан адамдар. Ал ғарышқа ұшпаған экипаж мүшелері, қосалқы мүшелер немесе орбиталық ұшыру аппараттарына резервте болған мүшелер (ұшырылым нәтижесіне қарамастан), сондай-ақ суборбиталық ұшу жасаған адамдар туралы мақалалар олардың өмірі мен қызметі тәуелсіз беделді дереккөздерде жеткілікті дәрежеде жазылған жағдайда жазылуы мүмкін. == Қосымша өлшемшарттар == == Өзің туралы мақалалар == '''Негізгі мақала: [[Уикипедия:Өзін-өзі сипаттау|Уикипедия:Өмірбаяндар]] (әзірге жазылмаған)''' Уикипедияда өзінің немесе автор өзі тікелей мүдделі тұлғалар туралы (жақын туыстар, бастықтар мен ғылыми жетекшілер, бәсекелестер және т.б.) мақалалар жазу құпталмайды. Егер сіз өзіңіз туралы немесе сізге тікелей қатысты бір адам туралы мақала Уикипедияда болуға лайық деп есептесеңіз, онда өз атыңызды немесе сол адамның атын '''[[Уикипедия:Жасалуы тиіс мақалалар/Тұлғалар]]''' бетіне қосыңыз – бұл арқылы сіз «Уикипедия» жобасының барлық қатысушыларына қызығушылық танытқан үміткерді ұсынасыз. == Іздеу жүйелерінде тексеру == Адамның маңыздылығы жөнінде шешім қабылдағанда, оның есімін (түрлі жазылу нұсқаларында) екі-үш негізгі іздеу жүйесі арқылы тексеру пайдалы: олар қанша сілтеме ұсынады және бұл сілтемелер қандай мазмұн береді? Адам есімінің интернетте жиі аталуы оның маңыздылығын дәлелдемейді (мысалы, бұл жиі пікір қалдыратын форум қатысушысының қолтаңбасы болуы мүмкін), ал аталмауы оның маңызсыз екенін білдірмейді (адам қызметінің барлық салалары интернетте біркелкі көрініс таппаған). Дегенмен, көптеген жағдайда интернеттегі аталым жиілігі – бұл жақсы көрсеткіш. == Маңыздылығы тек бір оқиғамен шектелетін адамдар == Қазіргі таңда өмір сүріп жатқан және тек бір оқиға арқылы танымал адамдар туралы ақпарат үшін '''[[Уикипедия:1 оқиға]]''' бетін қараңыз. == Бұл ереженің адамдар тобына қолданылуы == '''Қысқа сілтеме-бетбұру: Уикипедия:Топтар''' Жоғарыда аталған өлшемшарттар жеке маңыздылық өлшемшарттары жоқ кезде келесі тұлғалар топтарына да қолданылады: егер бұл тұлғалар бірлесіп жүйелі түрде белгілі бір қызметпен айналысқан болса және олардың әрқайсысы жайлы бөлек мақалалар осы ережеге сай болмаса немесе басқа себептермен орынды болмаса. Мысалы: отбасылар (Долл әулеті), музыкалық топтар, спорт командалары (Поспишил ағайындылары), көркем шығарма авторларының серіктестігі (Коэн ағайындылары), ғылыми жұмыс авторлары, қылмыстық топтар (Толстопятов ағайындыларының бандасы) және т.б. Мұндай ұжым жайлы мақалада оның мүшелерінің өмірбаяндары қамтылуы тиіс, бірақ әрқайсысы туралы мәлімет көлемі олардың ұжымдағы үлесіне сай болуы қажет. Бұл ереже келесі жағдайларға қолданылмайды: құрамына кіруі ашық немесе шартты түрде ашық болып табылатын ірі қауымдастықтарға (дворян әулеттері, поэзиялық үйірмелер, саяси партиялар, діни ұйымдар, ірі ұйымдасқан қылмыстық топтар және т.б.). Мұндай ұйымдардың маңыздылығы жалпы немесе тиісті нақты маңыздылық өлшемшарттарына сәйкес анықталады. == Егер мақала өлшемшарттарға сай болмаса == Егер мақала жоғарыда келтірілген өлшемшарттарға айқын түрде сай келмесе, оған '''<nowiki>{{db-nn}}</nowiki>''' үлгісі қойылуы керек, ал мақала авторына оның Уикипедия ережелеріне сәйкес келмейтінін айтып, осы бетке сілтеме берген жөн. Алайда, бұл тізімді толық және түпкілікті деп санауға болмайды: жоғарыда аталған ережелерге сай келмейтін немесе олармен қайшылықта болатын жекелеген жағдайлар '''[[Уикипедия:Жоюға ұсынылған мақалалар]]''' бетінде жалпы талқылауға ұсынылуы мүмкін. Кей жағдайларда, жеке мақалаға лайық емес тұлға туралы қысқа өмірбаяндық мәліметтер басқа мақалада келтірілуі мүмкін — мысалы, танымал туысы, шәкірті (ұстазы), бастық (қоластындағылар) туралы мақалада немесе бұл тұлғаның қатысы бар елді мекен, оқиға не нысан жайлы мақалада. == Сондай-ақ қараңыз == {{policy}} # [[Уикипедия:Уикипедия — бұл энциклопедия|Уикипедия не емес?]] [[Санат:Уикипедия:Маңыздылық критерийлері]] je9rlowtn11lodzn3y9e79rc5o3lf90 4 775564 3610782 3610324 2026-05-29T03:06:19Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3610782 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72841] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 44227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 122892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 368582] |- |3 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 273510] |- |4 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 40243] |- |5 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 27844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40832] |- |6 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 91934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 114365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 272636] |- |7 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 26257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 113768] |- |8 |[[Арқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 13976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 17188] |- |9 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 129956] |- |10 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 13986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 21656] |- |11 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 117696] |- |12 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 14425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 35921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 77689] |- |13 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26465] |- |14 |[[Түпті жуа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11199] |- |15 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17277] |- |16 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14468] |- |17 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 4222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 15141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 28137] |- |18 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 86689] |- |19 |[[Қазақстан музейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8780] |- |20 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 10369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 28100] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 101800] |- |22 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 14139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 67822] |- |23 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33287] |- |24 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10588] |- |25 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 51309] |- |26 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 60571] |- |27 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24603] |- |28 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 124193] |- |29 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 30319] |- |30 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 12858] |- |31 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60287] |- |32 |[[Жуніс Сахиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 6117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9202] |- |33 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 55022] |- |34 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 25877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 58190] |- |35 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 78245] |- |36 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40820] |- |37 |[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7580] |- |38 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 7510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 7510] |- |39 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18657] |- |40 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 7052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 11477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 11477] |- |41 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55368] |- |42 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15718] |- |43 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 16942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 84968] |- |44 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 6114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 15997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 109213] |- |45 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51227] |- |46 |[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6391] |- |47 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 6971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18450] |- |48 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58535] |- |49 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 4151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 24881] |- |50 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 86156] |- |51 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18756] |- |52 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 7966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 13936] |- |53 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 7046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16452] |- |54 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 10161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43575] |- |55 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35947] |- |56 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 39693] |- |57 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 25076] |- |58 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16456] |- |59 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40385] |- |60 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 8354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 40386] |- |61 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46472] |- |62 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 8143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30977] |- |63 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21222] |- |64 |[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 6082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 8579] |- |65 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27280] |- |66 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 7047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27967] |- |67 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8631] |- |68 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32661] |- |69 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 7655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23172] |- |70 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15712] |- |71 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 25554] |- |72 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17017] |- |73 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36411] |- |74 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64296] |- |75 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 6974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 27878] |- |76 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 37023] |- |77 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16032] |- |78 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 49404] |- |79 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10362] |- |80 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49552] |- |81 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12672] |- |82 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28767] |- |83 |[[Түменбай Қуандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4462] |- |84 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10422] |- |85 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 40987] |- |86 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20039] |- |87 |[[Асқар Алтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 5535] |- |88 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18064] |- |89 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 10462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 67284] |- |90 |[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3959] |- |91 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 3757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10787] |- |92 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17334] |- |93 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23457] |- |94 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 5053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12655] |- |95 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25889] |- |96 |[[Kaspi.kz]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi.kz 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi.kz 3383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi.kz 4620] |- |97 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16022] |- |98 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 6145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33247] |- |99 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 41479] |- |100 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 5706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 64490] |- |101 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32931] |- |102 |[[Ғарышкер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 3350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 6196] |- |103 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27702] |- |104 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 65904] |- |105 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20402] |- |106 |[[Темірхан Медетбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4302] |- |107 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13748] |- |108 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21670] |- |109 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28168] |- |110 |[[Юрий Алексеевич Гагарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5169] |- |111 |[[Тахауи Ахтанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6489] |- |112 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18467] |- |113 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24761] |- |114 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 9311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 82948] |- |115 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 4311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19256] |- |116 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27655] |- |117 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 5336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30688] |- |118 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 59972] |- |119 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47571] |- |120 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9301] |- |121 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36710] |- |122 |[[Жәркен Бөдешұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7809] |- |123 |[[Тынымбай Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6559] |- |124 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12447] |- |125 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 5076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 9340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 30623] |- |126 |[[Ерлан Жүніс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3958] |- |127 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24842] |- |128 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22132] |- |129 |[[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3324] |- |130 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 63392] |- |131 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41516] |- |132 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 3251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 11405] |- |133 |[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8781] |- |134 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12726] |- |135 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 6790] |- |136 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26637] |- |137 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7887] |- |138 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 6621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23259] |- |139 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 6918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 31902] |- |140 |[[Бесқонақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 2979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4363] |- |141 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 20498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29669] |- |142 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 41034] |- |143 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37489] |- |144 |[[Ғарышкерлер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 80] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2506] |- |145 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 4832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28431] |- |146 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 7458] |- |147 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20167] |- |148 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13107] |- |149 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16360] |- |150 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29068] |- |151 |[[Отырар кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3794] |- |152 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16870] |- |153 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 4770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24629] |- |154 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 3093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 6347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22685] |- |155 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 5986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 8232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 17039] |- |156 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 2131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 21639] |- |157 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 33776] |- |158 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 4741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25783] |- |159 |[[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 2253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 3434] |- |160 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13452] |- |161 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31883] |- |162 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31894] |- |163 |[[Авторлық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3511] |- |164 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37290] |- |165 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16408] |- |166 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30928] |- |167 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 25106] |- |168 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22510] |- |169 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9374] |- |170 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 2394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 9774] |- |171 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8190] |- |172 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 43449] |- |173 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20032] |- |174 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13643] |- |175 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28394] |- |176 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35564] |- |177 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31272] |- |178 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21049] |- |179 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 6598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 32857] |- |180 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21974] |- |181 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 2467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4224] |- |182 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 57775] |- |183 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20840] |- |184 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30249] |- |185 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11103] |- |186 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17047] |- |187 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15873] |- |188 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23719] |- |189 |[[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 10237] |- |190 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12335] |- |191 |[[Александрия кiтапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2503] |- |192 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31308] |- |193 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22976] |- |194 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23926] |- |195 |[[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 4775] |- |196 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20848] |- |197 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 4391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 24614] |- |198 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6964] |- |199 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 3883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17105] |- |200 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 3492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20590] |- |201 |[[Құралайдың салқыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 5038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 7011] |- |202 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11323] |- |203 |[[Пернетақта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 5971] |- |204 |[[Қарлығаштар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 2234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 8475] |- |205 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27667] |- |206 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 2134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24311] |- |207 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28977] |- |208 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16038] |- |209 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26717] |- |210 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22987] |- |211 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30151] |- |212 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32711] |- |213 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20281] |- |214 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 2871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14740] |- |215 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21788] |- |216 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24582] |- |217 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12276] |- |218 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16034] |- |219 |[[Ғарыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 4793] |- |220 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26650] |- |221 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 18162] |- |222 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17830] |- |223 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25190] |- |224 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 16535] |- |225 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 13883] |- |226 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 19665] |- |227 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23915] |- |228 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27301] |- |229 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3109] |- |230 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19743] |- |231 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25361] |- |232 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19675] |- |233 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24518] |- |234 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 38745] |- |235 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10972] |- |236 |[[Қазақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5858] |- |237 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11855] |- |238 |[[Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 1822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 4122] |- |239 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17456] |- |240 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 26160] |- |241 |[[Алдаркөсе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7774] |- |242 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30434] |- |243 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26545] |- |244 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 3818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23786] |- |245 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18220] |- |246 |[[Принтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 79] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 2730] |- |247 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 4535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20767] |- |248 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12723] |- |249 |[[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3845] |- |250 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 3457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17835] |- |251 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 2517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 4657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 17521] |- |252 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17114] |- |253 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 61180] |- |254 |[[Қазақстан кітапханалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2034] |- |255 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13300] |- |256 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12504] |- |257 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 27853] |- |258 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20716] |- |259 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17741] |- |260 |[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 3154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 9122] |- |261 |[[Алгоритм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 6922] |- |262 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17658] |- |263 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18245] |- |264 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30377] |- |265 |[[Тінтуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 2158] |- |266 |[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3808] |- |267 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5975] |- |268 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 3325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18962] |- |269 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 2097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 11587] |- |270 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 7613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22904] |- |271 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16757] |- |272 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6635] |- |273 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9736] |- |274 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 4602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 22294] |- |275 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7464] |- |276 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 7841] |- |277 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32031] |- |278 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 2620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 13895] |- |279 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 27800] |- |280 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9451] |- |281 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23234] |- |282 |[[Рим империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8822] |- |283 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 2281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 8170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 22073] |- |284 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19626] |- |285 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38410] |- |286 |[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1892] |- |287 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 21465] |- |288 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10788] |- |289 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8055] |- |290 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15135] |- |291 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 4478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 42238] |- |292 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11929] |- |293 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13559] |- |294 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12869] |- |295 |[[Галактика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3088] |- |296 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16238] |- |297 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 2731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17402] |- |298 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 5078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 37243] |- |299 |[[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2846] |- |300 |[[Марс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 4942] |- |301 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21351] |- |302 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3600] |- |303 |[[Үй құстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 43] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1873] |- |304 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10114] |- |305 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8474] |- |306 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17972] |- |307 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23723] |- |308 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6675] |- |309 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 10101] |- |310 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 2781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9756] |- |311 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9586] |- |312 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9051] |- |313 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 24] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1832] |- |314 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16722] |- |315 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 4194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 29236] |- |316 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14434] |- |317 |[[Жеңіс күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5120] |- |318 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18818] |- |319 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17445] |- |320 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26830] |- |321 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10636] |- |322 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13911] |- |323 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17636] |- |324 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16250] |- |325 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12560] |- |326 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 15848] |- |327 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12451] |- |328 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7671] |- |329 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14173] |- |330 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20395] |- |331 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 13078] |- |332 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 3617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 18021] |- |333 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16671] |- |334 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6150] |- |335 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12622] |- |336 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 6509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30432] |- |337 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13253] |- |338 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15452] |- |339 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12692] |- |340 |[[Тел өскен ұл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 2152] |- |341 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19933] |- |342 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 10832] |- |343 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7445] |- |344 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27007] |- |345 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10583] |- |346 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12374] |- |347 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 25701] |- |348 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11942] |- |349 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15813] |- |350 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 11833] |- |351 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13936] |- |352 |[[Көктем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 4678] |- |353 |[[Қазақстандағы туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5844] |- |354 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16906] |- |355 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22507] |- |356 |[[Қазақстанның сыртқы саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7384] |- |357 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11383] |- |358 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20673] |- |359 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11847] |- |360 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24740] |- |361 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16110] |- |362 |[[ЮНЕСКО]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6025] |- |363 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4926] |- |364 |[[Монитор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 3572] |- |365 |[[Леонардо да Винчи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 4415] |- |366 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13584] |- |367 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 13987] |- |368 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 17079] |- |369 |[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5179] |- |370 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14966] |- |371 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6840] |- |372 |[[Кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6191] |- |373 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15736] |- |374 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9400] |- |375 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4585] |- |376 |[[Медеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 7716] |- |377 |[[Шолпан (ғаламшар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 5838] |- |378 |[[Галстук]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2614] |- |379 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16193] |- |380 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 12481] |- |381 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 3167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 15183] |- |382 |[[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3060] |- |383 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15328] |- |384 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 5420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25502] |- |385 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 19090] |- |386 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15883] |- |387 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 3879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16559] |- |388 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11862] |- |389 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17294] |- |390 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12696] |- |391 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 25581] |- |392 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12722] |- |393 |[[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5307] |- |394 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14015] |- |395 |[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8665] |- |396 |[[Тыныс белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8277] |- |397 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 3674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 24426] |- |398 |[[Франция Ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 79] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1371] |- |399 |[[Қазақтың ұлттық тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18222] |- |400 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37310] |- |401 |[[Қайта құру кезеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 1624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 7228] |- |402 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5756] |- |403 |[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1551] |- |404 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 12086] |- |405 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13295] |- |406 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8136] |- |407 |[[Театр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 6213] |- |408 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9602] |- |409 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7382] |- |410 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11229] |- |411 |[[Плагиат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1980] |- |412 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 16950] |- |413 |[[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1237] |- |414 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 3422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 4994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 11682] |- |415 |[[Қазақ солдаты (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4645] |- |416 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 5081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15569] |- |417 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12879] |- |418 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14673] |- |419 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6659] |- |420 |[[Жуа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1881] |- |421 |[[Кеңес Одағының Батыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 4909] |- |422 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33969] |- |423 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23586] |- |424 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 2865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 4025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7423] |- |425 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8228] |- |426 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32196] |- |427 |[[Аспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3107] |- |428 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5600] |- |429 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5451] |- |430 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8006] |- |431 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9300] |- |432 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 9856] |- |433 |[[Тәттімбет Қазанғапұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7177] |- |434 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8499] |- |435 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10204] |- |436 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12428] |- |437 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12399] |- |438 |[[Қояндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11029] |- |439 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12991] |- |440 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11191] |- |441 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6692] |- |442 |[[Мона Лиза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 3530] |- |443 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11759] |- |444 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7029] |- |445 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19183] |- |446 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12361] |- |447 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8374] |- |448 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16261] |- |449 |[[Шие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 74] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2195] |- |450 |[[Лувр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 2683] |- |451 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10894] |- |452 |[[Электронды пошта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 3996] |- |453 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11636] |- |454 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4857] |- |455 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12247] |- |456 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4004] |- |457 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19617] |- |458 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15918] |- |459 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 2272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 14620] |- |460 |[[Бейсенбай Кенжебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2977] |- |461 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8238] |- |462 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13005] |- |463 |[[Киелі жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1444] |- |464 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8096] |- |465 |[[Гераклит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1554] |- |466 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 4164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19849] |- |467 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10641] |- |468 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 4793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23840] |- |469 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 12829] |- |470 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10995] |- |471 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15341] |- |472 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16122] |- |473 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15510] |- |474 |[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 8181] |- |475 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 5387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19620] |- |476 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 18367] |- |477 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12806] |- |478 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9425] |- |479 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 18939] |- |480 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 31502] |- |481 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7791] |- |482 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11952] |- |483 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 4120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32826] |- |484 |[[Келес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1850] |- |485 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15481] |- |486 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 2099] |- |487 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10819] |- |488 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6978] |- |489 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 19219] |- |490 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 30316] |- |491 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10745] |- |492 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8978] |- |493 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12684] |- |494 |[[Орыс асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1615] |- |495 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15409] |- |496 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 18135] |- |497 |[[Мысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 6199] |- |498 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 18927] |- |499 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12821] |- |500 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 7012] |- |501 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 17461] |- |502 |[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 9337] |- |503 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12820] |- |504 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21212] |- |505 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12471] |- |506 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6316] |- |507 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11434] |- |508 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10095] |- |509 |[[Қатысушы:1nter pares]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 2538] |- |510 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10006] |- |511 |[[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10107] |- |512 |[[Қатысушы:Rasulbek Adil]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2768] |- |513 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 23614] |- |514 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10494] |- |515 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9220] |- |516 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 15332] |- |517 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18312] |- |518 |[[Әсет Найманбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3531] |- |519 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27301] |- |520 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15735] |- |521 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10467] |- |522 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7416] |- |523 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6282] |- |524 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8158] |- |525 |[[Ай (серік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 6225] |- |526 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 22228] |- |527 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11858] |- |528 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9262] |- |529 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 3069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17871] |- |530 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12233] |- |531 |[[Аралас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4878] |- |532 |[[Дүниежүзілік көрме (2017)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 11573] |- |533 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12635] |- |534 |[[Есім ханның ескі жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5565] |- |535 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9737] |- |536 |[[Нұралы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6419] |- |537 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14877] |- |538 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8489] |- |539 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10400] |- |540 |[[Гиннесс рекордтар кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2467] |- |541 |[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18318] |- |542 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5894] |- |543 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15743] |- |544 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12545] |- |545 |[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3430] |- |546 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5616] |- |547 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5550] |- |548 |[[Илон Маск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3918] |- |549 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7624] |- |550 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13768] |- |551 |[[Аққан жұлдыз (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3231] |- |552 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11255] |- |553 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9456] |- |554 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12734] |- |555 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15692] |- |556 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16928] |- |557 |[[Қазан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 9828] |- |558 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16049] |- |559 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11624] |- |560 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6657] |- |561 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9862] |- |562 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 11215] |- |563 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 19325] |- |564 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12803] |- |565 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16781] |- |566 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 7886] |- |567 |[[Чернобыль апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 3005] |- |568 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8339] |- |569 |[[Кітапхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3740] |- |570 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17310] |- |571 |[[Балықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9622] |- |572 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12140] |- |573 |[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3722] |- |574 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7106] |- |575 |[[Күләш Ділдәқызы Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4634] |- |576 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 8002] |- |577 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20943] |- |578 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 16281] |- |579 |[[Құс жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3807] |- |580 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9152] |- |581 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10368] |- |582 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 2285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 14185] |- |583 |[[Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2287] |- |584 |[[Робот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 10298] |- |585 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7863] |- |586 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11045] |- |587 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9434] |- |588 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13011] |- |589 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 12421] |- |590 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13564] |- |591 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9151] |- |592 |[[Татарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3242] |- |593 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4730] |- |594 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12077] |- |595 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3905] |- |596 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8508] |- |597 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4478] |- |598 |[[Күн (жұлдыз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6231] |- |599 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10500] |- |600 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17940] |- |601 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 12874] |- |602 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11392] |- |603 |[[Мұражай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5790] |- |604 |[[Мөде қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5359] |- |605 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8793] |- |606 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5080] |- |607 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7257] |- |608 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 13449] |- |609 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9071] |- |610 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8225] |- |611 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15917] |- |612 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15229] |- |613 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7660] |- |614 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8976] |- |615 |[[Бақбақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4399] |- |616 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7687] |- |617 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11792] |- |618 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 10533] |- |619 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 9317] |- |620 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5586] |- |621 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 2499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 6107] |- |622 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7478] |- |623 |[[Мәлік Ғабдуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12606] |- |624 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11360] |- |625 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4198] |- |626 |[[Өзбектер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4212] |- |627 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11505] |- |628 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15156] |- |629 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3566] |- |630 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29744] |- |631 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7214] |- |632 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 12928] |- |633 |[[Кемпірқосақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 3615] |- |634 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 2001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9632] |- |635 |[[Қырғыз асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1559] |- |636 |[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6787] |- |637 |[[Наурыз көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8260] |- |638 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7905] |- |639 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9388] |- |640 |[[Таласбек Әсемқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3332] |- |641 |[[Қазақтың 500 ән-күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 12858] |- |642 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9561] |- |643 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13828] |- |644 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 2354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11581] |- |645 |[[Сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8185] |- |646 |[[Қарағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 4962] |- |647 |[[Адам даму индексі бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3653] |- |648 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 11118] |- |649 |[[Иосиф Виссарионович Сталин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 6924] |- |650 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 1979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13764] |- |651 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8921] |- |652 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 10425] |- |653 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11406] |- |654 |[[Шарана шайқау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7260] |- |655 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8311] |- |656 |[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4890] |- |657 |[[Николай Коперник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 3888] |- |658 |[[Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3861] |- |659 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16761] |- |660 |[[Ежелгі Рим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 4304] |- |661 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9521] |- |662 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9701] |- |663 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 14800] |- |664 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7321] |- |665 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12730] |- |666 |[[Раушангүлділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5618] |- |667 |[[Шоқжұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 4476] |- |668 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10743] |- |669 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9085] |- |670 |[[Ақсақ құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 6388] |- |671 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13779] |- |672 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7907] |- |673 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8538] |- |674 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12875] |- |675 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 11140] |- |676 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14198] |- |677 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25649] |- |678 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13216] |- |679 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 12224] |- |680 |[[Тiлеуке Құлекеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3139] |- |681 |[[КСРО ыдырауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 5883] |- |682 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9492] |- |683 |[[Бейбітшілік және келісім сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5693] |- |684 |[[Спорт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 4388] |- |685 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6117] |- |686 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14383] |- |687 |[[Еңлік — Кебек (пьеса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8751] |- |688 |[[Геродот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 6701] |- |689 |[[Көтеш Райымбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2079] |- |690 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10542] |- |691 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 17995] |- |692 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7820] |- |693 |[[:Сурет:Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |- |694 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8927] |- |695 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 9083] |- |696 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8867] |- |697 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8463] |- |698 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8516] |- |699 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11508] |- |700 |[[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 80] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2128] |- |701 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19981] |- |702 |[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21719] |- |703 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7069] |- |704 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4480] |- |705 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11093] |- |706 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 9306] |- |707 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6379] |- |708 |[[Мәскеу шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2721] |- |709 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10541] |- |710 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10712] |- |711 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2574] |- |712 |[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4168] |- |713 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9443] |- |714 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16414] |- |715 |[[Астана Опера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4825] |- |716 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8646] |- |717 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24346] |- |718 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13401] |- |719 |[[Қазақстан халқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 7680] |- |720 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4322] |- |721 |[[Семирамида аспалы бағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 9792] |- |722 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9880] |- |723 |[[Украин асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 820] |- |724 |[[Иса Мәсіх]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 5195] |- |725 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6862] |- |726 |[[Алғашқы көмек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 5385] |- |727 |[[Балбырауын (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 4009] |- |728 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6878] |- |729 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11886] |- |730 |[[Бразилия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6330] |- |731 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 12501] |- |732 |[[Көпен Әмірбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3490] |- |733 |[[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2756] |- |734 |[[Оқшау сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4725] |- |735 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8667] |- |736 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10573] |- |737 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 4283] |- |738 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 17245] |- |739 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 17577] |- |740 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 9468] |- |741 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6804] |- |742 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8310] |- |743 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7837] |- |744 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15183] |- |745 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5969] |- |746 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17373] |- |747 |[[Үркер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 97] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 2459] |- |748 |[[Арыстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4700] |- |749 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10820] |- |750 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9421] |- |751 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14441] |- |752 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8881] |- |753 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6130] |- |754 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9680] |- |755 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8001] |- |756 |[[Әдемі инелік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 87] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 905] |- |757 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10451] |- |758 |[[Ленинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2964] |- |759 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4879] |- |760 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 9628] |- |761 |[[Адам даму индексі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 3405] |- |762 |[[Расул Хамзатұлы Хамзатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1104] |- |763 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 10649] |- |764 |[[Сарайшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6758] |- |765 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10778] |- |766 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8638] |- |767 |[[Қазақтың атақты әнші-күйшілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5996] |- |768 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4409] |- |769 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8251] |- |770 |[[Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5957] |- |771 |[[Меркурий (ғаламшар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 4268] |- |772 |[[Болат Кайроллаұлы Қонарбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 952] |- |773 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6227] |- |774 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8492] |- |775 |[[:Санат:Айтыс ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7140] |- |776 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7140] |- |777 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7329] |- |778 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6284] |- |779 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6049] |- |780 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9052] |- |781 |[[Ұлықбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3065] |- |782 |[[Нәзира Қожахметқызы Дәулетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 843] |- |783 |[[Байқоңыр (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3356] |- |784 |[[Шиебөрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 2310] |- |785 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7459] |- |786 |[[Тәж Махал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 5290] |- |787 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14836] |- |788 |[[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5436] |- |789 |[[Алматы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11100] |- |790 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6528] |- |791 |[[Қоқиқаздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3912] |- |792 |[[Альберт Эйнштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 5758] |- |793 |[[Ләззат Оразханқызы Асанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17814] |- |794 |[[Ғылыми-техникалық революция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 4448] |- |795 |[[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4788] |- |796 |[[Пароль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 1257] |- |797 |[[Ғарышқа ұшқан жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2223] |- |798 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6509] |- |799 |[[Дамыған елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7578] |- |800 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5789] |- |801 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10959] |- |802 |[[Өркениеттер қақтығысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2973] |- |803 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17850] |- |804 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4206] |- |805 |[[Ирандағы соғыс (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1642] |- |806 |[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4269] |- |807 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8337] |- |808 |[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4518] |- |809 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13211] |- |810 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 11229] |- |811 |[[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 2370] |- |812 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11637] |- |813 |[[Аққулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7432] |- |814 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5247] |- |815 |[[Шайтанкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2776] |- |816 |[[Грузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4125] |- |817 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9152] |- |818 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1931] |- |819 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6660] |- |820 |[[:Санат:Қазақстан мұражайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 70] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2108] |- |821 |[[Зәр шығару жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10534] |- |822 |[[Қартқожа (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4996] |- |823 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23350] |- |824 |[[Құлагер (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 11952] |- |825 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11600] |- |826 |[[Дәрілік өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8021] |- |827 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10931] |- |828 |[[Әскери коммунизм саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8569] |- |829 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17595] |- |830 |[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7156] |- |831 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9613] |- |832 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 2545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11768] |- |833 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 8363] |- |834 |[[Хромосомалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4677] |- |835 |[[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2910] |- |836 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11815] |- |837 |[[Қазақ КСР-нің "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3132] |- |838 |[[Адамның кейбір кездері...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 26] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 1394] |- |839 |[[Баубек Бұлқышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 3035] |- |840 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10063] |- |841 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21308] |- |842 |[[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 6314] |- |843 |[[Смағұл Сәдуақасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7103] |- |844 |[[Отырар апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9240] |- |845 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9278] |- |846 |[[Тұмар ханша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 2634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 10380] |- |847 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9660] |- |848 |[[Мария Кюри]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1975] |- |849 |[[Ықылас Дүкенұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3972] |- |850 |[[Рауғаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 2112] |- |851 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 9744] |- |852 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9466] |- |853 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5937] |- |854 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6569] |- |855 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5695] |- |856 |[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7892] |- |857 |[[Надежда Андреевна Лушникова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1490] |- |858 |[[Юпитер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 4210] |- |859 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9390] |- |860 |[[Анықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10069] |- |861 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5844] |- |862 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 6997] |- |863 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7936] |- |864 |[[:Санат:Қазақстан актерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2499] |- |865 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11013] |- |866 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8685] |- |867 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5309] |- |868 |[[Спартак көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1713] |- |869 |[[Жеуге жарамды және улы саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4345] |- |870 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9991] |- |871 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14735] |- |872 |[[Қорық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 4039] |- |873 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5175] |- |874 |[[Ғұмар Қараш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4499] |- |875 |[[Жұқпалы аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7179] |- |876 |[[Көлеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2552] |- |877 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7518] |- |878 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8555] |- |879 |[[Тамыз бүлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3361] |- |880 |[[Дүниежүзілік денсаулық күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 28] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 911] |- |881 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 9855] |- |882 |[[Үлгі:Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5365] |- |883 |[[Қайың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 4443] |- |884 |[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3023] |- |885 |[[Сатурн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 3739] |- |886 |[[Даун синдромы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 1594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 7554] |- |887 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15710] |- |888 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6649] |- |889 |[[Дәнеш Рақышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1893] |- |890 |[[Жұбан Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8745] |- |891 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14965] |- |892 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2990] |- |893 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 13942] |- |894 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8271] |- |895 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16165] |- |896 |[[Кенелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2249] |- |897 |[[Антивирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5247] |- |898 |[[Конгресс кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1191] |- |899 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16287] |- |900 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8795] |- |901 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7935] |- |902 |[[Бауырымен жорғалаушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 4612] |- |903 |[[Ауыл шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9690] |- |904 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9074] |- |905 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6675] |- |906 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5653] |- |907 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11119] |- |908 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13551] |- |909 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 10032] |- |910 |[[Британ мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 831] |- |911 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14325] |- |912 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8071] |- |913 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4717] |- |914 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17236] |- |915 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7959] |- |916 |[[Жануарлар қалай үндейді (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 3885] |- |917 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6093] |- |918 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5779] |- |919 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8545] |- |920 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10376] |- |921 |[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5611] |- |922 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7656] |- |923 |[[Қазанғап Тілепбергенұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3498] |- |924 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6865] |- |925 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25537] |- |926 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10206] |- |927 |[[:Санат:Қазақстан театрлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1675] |- |928 |[[Желшешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 8225] |- |929 |[[Киіз үй жабдықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5599] |- |930 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 11071] |- |931 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 6174] |- |932 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20379] |- |933 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9549] |- |934 |[[Хеопс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 3327] |- |935 |[[Бәйтерек (мифология)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 4721] |- |936 |[[Сілтеме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 1635] |- |937 |[[Митоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 8377] |- |938 |[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4829] |- |939 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9895] |- |940 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19805] |- |941 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 846] |- |942 |[[Ұлттық кітап күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 58] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 575] |- |943 |[[Эрмитаж]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 1833] |- |944 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10648] |- |945 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 15806] |- |946 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2490] |- |947 |[[Азамат соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8724] |- |948 |[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5726] |- |949 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 10856] |- |950 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10053] |- |951 |[[Ілия Жақанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3939] |- |952 |[[Инеліктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1951] |- |953 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8086] |- |954 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10023] |- |955 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 13853] |- |956 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9472] |- |957 |[[Күйші (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3869] |- |958 |[[Алкандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7725] |- |959 |[[Қуыршақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1730] |- |960 |[[:Санат:Қазақстан театр актерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 43] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1214] |- |961 |[[Жұлын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 6879] |- |962 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 6841] |- |963 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6906] |- |964 |[[Алкендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3445] |- |965 |[[Бір жасушалылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 72] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2354] |- |966 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7211] |- |967 |[[Төлеген Тоқтаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2482] |- |968 |[[Сталинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2224] |- |969 |[[Швейцария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 5340] |- |970 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14030] |- |971 |[[Емен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3283] |- |972 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5093] |- |973 |[[Қарағанды еңбекпен түзету лагері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 4095] |- |974 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11860] |- |975 |[[Қалқаман – Мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4623] |- |976 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7640] |- |977 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 3219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 10259] |- |978 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 11621] |- |979 |[[Айша бибі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 6014] |- |980 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8282] |- |981 |[[Торғайлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 2448] |- |982 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6469] |- |983 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10041] |- |984 |[[Сәбит Дөнентаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4308] |- |985 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 7304] |- |986 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10396] |- |987 |[[Эрнест Хемингуэй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 4046] |- |988 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7525] |- |989 |[[Үлкен деректер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2011] |- |990 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 8837] |- |991 |[[Аутизм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5188] |- |992 |[[Үстірт қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8098] |- |993 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 7832] |- |994 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7746] |- |995 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5781] |- |996 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12394] |- |997 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9678] |- |998 |[[Қарахан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5711] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} o1dkuhj5etjhmi844jky1s898858t5m 0 778205 3610628 3577951 2026-05-28T18:11:16Z TalgatSnow 143530 3610628 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Арабиялық Лоуренс |Шынайы атауы = {{lang-en|Lawrence of Arabia}} |Суреті = Lawrence of arabia ver3 xxlg.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[тарихи фильм]]<br>[[эпопея]]<br>[[драма]] |Режиссёрі = [[Дэвид Лин]] |Продюсері = [[Сэм Шпигель]] |Сценарист = [[Роберт Болт]]<br>[[Майкл Уилсон]] |Актерлер = [[Питер О’Тул]]<br>[[Омар Шариф]]<br>[[Алек Гиннесс]] |Операторы = [[Фредди Янг]] |Композиторы = [[Морис Жарр]] |Компания = [[Horizon Pictures]] |Дистрибьютор = [[Columbia Pictures]] |Ұзақтығы = 222 мин. |Бюджеті = 15 млн [[АҚШ доллары|$]] |Түсім = 70 млн [[АҚШ доллары|$]] |Мемлекет = {{Байрақ|Ұлыбритания}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1962 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0056172 |Сайты = }} '''«Арабиялық Лоуренс»''' ({{lang-en|Lawrence of Arabia}}) — 1942 жылы режиссер [[Дэвид Лин]] түсірген тарихи [[эпопея|эпопеялық]] драмалық фильм. Фильм [[Томас Эдвард Лоуренс]]тің өміріне және оның 1926 жылғы «Даналықтың жеті тірегі» (немесе «Шөлдегі көтеріліс») атты кітабына негізделген. Басты рөлдерде — Лоуренстің рөлін сомдаған [[Питер О’Тул]] және [[I Файсал|Файсал ханзаданы]] ойнаған [[Алек Гиннесс]]. Арабиялық Лоуренс фильмінде Лоуренстің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарындағы [[Осман империясы]]ның иелігінде болған [[Хиджаз|Хижаз]] бен [[Сирия]] аймақтарындағы бастан кешкен оқиғалары суреттеледі. Туындыда оның [[Араб көтерілісі]]не (1916—1918) тікелей қатысуы, соның ішінде [[Ақаба (қала)|Ақаба]] мен [[Дамаск]]іге жасалған стратегиялық шабуылдарды ұйымдастыруы мен Араб ұлттық кеңесінің жұмысына араласуы ерекше орын алған. Фильмнің негізгі желісі — соғыс қатыгездігімен бетпе-бет келген Лоуренстің ішкі арпалысы, өз болмысын тануға ұмтылысы және өзінің Отаны Ұлыбритания мен шөл даладағы жаңа серіктестері — араб тайпалары арасындағы екіұдай адалдығы мен рухани тартысы. 1963 жылы «Арабиялық Лоуренс» фильмі 35-ші «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» марапаттау рәсімінде он номинация бойынша ұсынылып, соның ішінде «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» және «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]» сияқты жеті алтын мүсіншені жеңіп алды. Сонымен қатар, туынды «Үздік драмалық фильм» номинациясында «[[Алтын глобус]]қа» және [[BAFTA]]-ның «Үздік фильм» және «Үздік британдық фильм» сыйлықтарына ие болды. Сыншылар тарапынан Морис Жаррдың әсерлі музыкасы мен Фредди Янгтың Super Panavision 70 форматындағы операторлық жұмысы жоғары бағаланды. «Арабиялық Лоуренс» әлемдік кино тарихындағы ең ұлы туындылардың бірі болып саналады. 1991 жылы АҚШ [[Конгресс кітапханасы]] бұл фильмді «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан құнды» деп танып, оны [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]нде сақтауға таңдап алды.<ref>{{cite web |title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ |website=[[Library of Congress]] |access-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008184509/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ |archive-date=8 October 2020 |url-status=live}}</ref><ref name="USFilmRegistry">{{cite news |last=Andrews |first=Robert M. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-09-26-ca-4030-story.html |title=25 Classics Join U.S. Film Registry |work=[[Los Angeles Times]] |date=26 September 1991 |access-date=4 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915010517/http://articles.latimes.com/1991-09-26/entertainment/ca-4030_1_national-film-registry |archive-date=15 September 2015 |url-status=live |url-access=limited}}</ref> [[Америка кино институты]] (AFI) 1998 жылы фильмді ең үздік америкалық туындылар тізімінде 5-орынға, ал 2007 жылы жаңартылған тізімде 7-орынға жайғастырды. Өз кезегінде [[Британия кинематография институты]] (BFI) 1999 жылы «Арабиялық Лоуренсті» үшінші ең үздік британдық фильм деп атады. [[Empire]] журналы жүргізген сауалнама нәтижесінде бұл туынды «Барлық уақыттағы ең үздік жүз британдық фильм» тізімінде бірінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |url=http://www.empireonline.com/100britishfilms/film.asp?film=1 |title=The 100 Best British Films Ever |access-date=2011-10-12 |archive-date=2012-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310001349/http://www.empireonline.com/100britishfilms/film.asp?film=1 |url-status=live }}</ref> Әйгілі режиссер [[Стивен Спилберг]] бұл туындыны өзінің ең сүйікті фильмі деп атап, оның кинорежиссерлік жолын таңдауына үлкен шабыт бергенін атап өткен. == Сюжеті == Фильм отставкадағы полковник Лоуренстің мотоцикл апатынан қаза табуымен басталады. [[Лондон]]дағы Әулие Павел соборында өткен қоштасу рәсімінде тілшілер оны көзі көрген замандастарынан сұхбат алып, тұлғасын ашуға тырысады. Осы сәттегі естеліктер көрерменді алыс қияға, Лоуренстің тағдырын айқындаған соғыс жылдарына жетелейді. Карта жасаумен айналысатын лейтенант Лоуренс араб тайпаларының [[Осман империясы]]на қарсы көтерілісінің барысын анықтау үшін Арабия шөліне аттанады. Жолда ол [[I Файсал|Файсал ханзада]]мен кездесіп, оның сеніміне ие болады. Лоуренс арабтардың бытыраңқы күштерін біріктіріп, түріктерге қарсы соғысуды көздейді. Лоуренс ешкім өте алмайды деп есептелген Нефуд шөлі арқылы өтіп, стратегиялық маңызы зор [[Ақаба (қала)|Ақаба]] портына тұтқиылдан шабуыл жасауды ұсынады. Ол Шеріф Әлимен және Ховейтат тайпасының көсемі Ауда ибу Тайимен одақтасып, қаланы басып алады. Бұл жеңіс оны арабтар арасында аңызға айналдырып, «Эль-Ауренс» деген есім береді. Осыдан кейін Лоуренс араб жасақтарын бастап, түріктердің теміржолдары мен керуендеріне партизандық шабуылдар ұйымдастырады. Алайда соғыстың қатыгездігі мен түрік тұтқынында көрген қорлығы оның психикасына ауыр соққы болып тиеді. Ол өзінің британдық офицер немесе араб батыры екендігі туралы ішкі арпалысқа түседі. Ақырында Лоуренстің бастауымен араб әскерлері британдықтардан бұрын [[Дамаск]]іге басып кіреді. Ол мұнда Араб ұлттық кеңесін құрып, арабтардың өз алдына мемлекет болуына жағдай жасамақ болады. Бірақ тайпалар арасындағы алауыздық пен ірі державалардың (Ұлыбритания мен Франция) [[Сайкс-Пико келісімі|құпия келісімдері]] бұл мақсаттың орындалуына кедергі келтіреді. Саяси ойындардан көңілі қалған Лоуренс полковник шенінде Англияға қайтады. Фильм оның шөл даламен қоштасуымен және артында қалған күрделі геосаяси жағдайды көрсетумен аяқталады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Питер О’Тул]]||[[Томас Эдвард Лоуренс]]}} {{Рөлдерде|[[Алек Гиннесс]]|ханзада|[[I Файсал|Файсал]]}} {{Рөлдерде|[[Энтони Куинн]]||[[Ауда ибу Тайи]]}} {{Рөлдерде|[[Джек Хокинс]]|генерал|[[Эдмунд Алленби|Алленби]]}} {{Рөлдерде|[[Омар Шариф]]||Шериф Әли ибн әл-Хариш}} {{Рөлдерде|[[Хосе Феррер]]||түрік бейі}} {{Рөлдерде|[[Энтони Куэйл]]|полковник|Гарри Брайтон}} {{Рөлдерде|[[Клод Рейнс]]|мырза|Драйден}} {{Рөлдерде|[[Артур Кеннеди]]||Джексон Бентли}} {{Рөлдерде|[[Дональд Вулфит]]|генерал|[[Арчибальд Мюррей|Мюррей]]}} {{Рөлдерде|[[Майкл Рэй]]||Фаррадж}} {{Рөлдерде|[[Джон Димек]]||Дауд}} {{Рөлдерде|[[И. С. Джохар]]||Гасим}} {{Рөлдерде|[[Зиа Мойеддин]]||Тафас}} {{Рөлдерде|[[Гамиль Ратиб]]|Маджид|(дыбыстаған [[Роберт Риетти]])}} {{Рөлдерде|[[Хью Миллер]]|медициналық қызмет полковнигі|}} {{Рөлдерде|[[Фернандо Санчо]]|түрік сержанты|}} {{РөлдердеАсты}} == Өндіріс == Фильмді Horizon Pictures студиясы түсіріп, [[Columbia Pictures]] компаниясы таратты. Негізгі түсірілім жұмыстары 1961 жылғы 15 мамырда басталып, 1962 жылғы 21 қыркүйекте аяқталды. Шөл даладағы көріністер [[Иордания]] мен [[Марокко]]да, сондай-ақ [[Испания]]ның [[Альмерия (провинция)|Альмерия]] және Доньяна аймақтарында түсірілді. Бастапқыда фильм толығымен Иорданияда түсірілуі тиіс болатын; Король [[Хусейн бен Талал|Хусейн]]нің үкіметі логистикалық көмек көрсетуде, түсірілім орындарын анықтауда, көлікпен және қосымша қызметтермен қамтамасыз етуде ерекше ілтипат танытты. Хусейн түсірілім барысында алаңға бірнеше рет келіп, актерлермен және түсірілім тобымен тығыз қарым-қатынаста болды. Түсірілім кезіндегі жалғыз түсініспеушілік иорданиялық шенеуніктер ағылшын актері Генри Оскардың арабша білмейтінін, бірақ кадрда [[Құран]] оқитынын білгенде туындады. Құран [[аят]]тарының бұрмаланбауын қадағалау үшін түсірілімге арнайы [[имам]]ның қатысуы шартымен ғана рұқсат берілді. == Шығарылымы және қабылдануы == Фильмнің тұсаукесері 1962 жылы 10 желтоқсанда Лондондағы «Одеон Лестер-сквер» кинотеатрында өтті, ал АҚШ-та 16 желтоқсаннан бастап көрсетіле бастады. Фильмнің алғашқы нұсқасының ұзақтығы шамамен 222 минутты құрады (бұған увертюра, антракт және финалдық музыка да кіреді). Осылайша, «Арабиялық Лоуренс» туындысы «[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]» фильмінен бір минутқа ұзағырақ болып шықты. Бұл көрсеткіш оны «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» санатында «Оскар» жеңіп алған ең ұзақ туынды ретінде тарихқа енгізді.<ref>{{Cite news |last=Collins |first=Hannah |date=3 October 2024 |title=What is the longest movie to win an Oscar for 'Best Picture'? |url=https://faroutmagazine.co.uk/longest-film-win-oscar-best-picture/ |access-date=9 August 2025 |work=Far Out Magazine}}</ref> «Арабиялық Лоуренс» жарыққа шыққаннан кейін орасан зор қаржылық табысқа кенеліп, сыншылар мен көрермендердің жоғары бағасын алды. Фильмнің визуалды шешімдері, әсерлі саундтрегі, шебер жазылған сценарийі мен Питер О’Тулдың тамаша актерлік ойыны жалпыхалықтық қошеметке ие болды. Туынды әлемдік кино өнерінің жауһары әрі тарихтағы ең ұлы фильмдердің бірі ретінде кеңінен танылды. «Арабиялық Лоуренс» қазіргі таңда [[Metacritic]] агрегаторындағы ең жоғары рейтингке ие туындылардың бірі саналады. Жеті кәсіби рецензия негізінде фильмге мінсіз 100/100 ұпайы берілген, бұл кино туындының «жаппай мойындалғанын» айғақтайды.<ref>{{cite web |url=https://metacritic.com/movie/lawrence-of-arabia-re-release |title=Lawrence of Arabia (re-release) |website=[[Metacritic]] |publisher=Red Ventures |access-date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519204200/https://www.metacritic.com/movie/lawrence-of-arabia-re-release/|archive-date=19 May 2025 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар, [[Rotten Tomatoes]] сайтындағы 125 сыншының пікіріне негізделген мақұлдау рейтингі 94%-ды құрап, орташа бағасы 10-нан 9,30 ұпайға жетті.<ref>{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/lawrence_of_arabia |title=Lawrence of Arabia (1962) |website=Rotten Tomatoes |access-date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511230023/https://www.rottentomatoes.com/m/lawrence_of_arabia|archive-date=11 May 2025 |url-status=live}}</ref> 1998 жылы [[Америка кино институты]] (AFI) «Арабиялық Лоуренсті» «100 жыл... 100 фильм» тізімінде 5-орынға қойды. 2006 жылы AFI бұл туындыны ең жігерлендіретін фильмдер тізімінде 30-орынға жайғастырды.<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 Years...100 Cheers |url=https://www.afi.com/afis-100-years-100-cheers/ |access-date=13 December 2023 |website=American Film Institute |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214154257/https://www.afi.com/afis-100-years-100-cheers/ |archive-date=14 February 2024 |url-status=live}}</ref> 2007 жылы жаңартылған тізімде ол 7-орынға ие болып, «эпикалық» жанрындағы ең ұлы америкалық фильмдердің көшбасшысы атанды. 1991 жылы АҚШ [[Конгресс кітапханасы]] бұл фильмді «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан құнды» деп танып, оны Ұлттық фильмдер тізілімінде сақтауға таңдап алды. 1999 жылы Британия кино институты (BFI) жүргізген сауалнамада туынды XX ғасырдағы ең үздік британдық фильмдер арасында 3-орынға ие болды. 2001 жылы Total Film журналы оны «кино тарихындағы ең көрікті, терең әрі мінсіз туынды» деп сипаттады.<ref>{{cite web |url=http://www.totalfilm.com/reviews/dvd/lawrence-of-arabia-two-disc-set |title=Lawrence Of Arabia: Two-Disc Set Review |date=18 September 2010 |website=Total Film |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119081739/http://www.totalfilm.com/reviews/dvd/lawrence-of-arabia-two-disc-set |archive-date=19 November 2010 |url-status=dead}}</ref> 2002 жылы [[Sight & Sound]] журналының режиссерлер арасында жүргізген сауалнамасында фильм барлық уақыттағы ең үздік он туындының қатарына енді.<ref>{{cite web |url=http://old.bfi.org.uk/sightandsound/polls/topten/poll/directors.html |title=The directors' top ten films |publisher=British Film Institute |access-date=9 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620112407/http://old.bfi.org.uk/sightandsound/polls/topten/poll/directors.html|archive-date=20 June 2017|url-status=dead}}</ref> 2004 жылы The Sunday Telegraph басылымы Британияның 200-ден астам жетекші киногерлері арасында жүргізген сауалнама нәтижесінде «Арабиялық Лоуренс» барлық уақыттағы ең үздік британдық фильм деп танылды.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1469436/Stars-vote-Lawrence-of-Arabia-the-best-British-film-of-all-time.html |work=The Daily Telegraph |location=London |title=Stars vote Lawrence of Arabia the best British film of all time |first1=Chris |last1=Hastings |first2=Fiona |last2=Govan |date=15 August 2004 |access-date=2 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090706021548/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1469436/Stars-vote-Lawrence-of-Arabia-the-best-British-film-of-all-time.html |archive-date=6 July 2009 |url-status=live}}</ref> Питер О’Тулдың ойыны кино тарихындағы ең үздік актерлік жұмыстардың бірі болып саналады және Entertainment Weekly мен Première тізімдерінде көш бастап тұр. AFI нұсқасы бойынша О’Тул кейіптеген Лоуренс кино тарихындағы ең ұлы он кейіпкердің бірі ретінде таңдалды. 2006 жылы Америка сценаристер гильдиясы (WGA) фильм сценарийін ең үздік 101 сценарий тізімінде 14-орынға қойса,<ref>{{Cite news |title=101 Greatest Screenplays |url=https://www.wga.org/writers-room/101-best-lists/101-greatest-screenplays/list |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518183340/https://www.wga.org/writers-room/101-best-lists/101-greatest-screenplays/list |archive-date=2021-05-18 |access-date=2026-01-02 |language=en}}</ref> 2012 жылы Америка киномонтаждаушылар гильдиясы оны монтаж сапасы бойынша әлемдегі жетінші үздік туынды деп атады.<ref>{{cite journal |title=The 75 Best Edited Films |journal=Editors Guild Magazine |date=May 2012 |volume=1 |issue=3 |url=https://www.editorsguild.com/magazine.cfm?ArticleID=1102 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317101140/https://www.editorsguild.com/magazine.cfm?ArticleID=1102 |archive-date=17 March 2015}}</ref> 2024 жылдың наурызында The Telegraph сыншысы Робби Коллин «Арабиялық Лоуренсті» барлық уақыттағы ең ұлы өмірбаяндық фильм деп бағалады.<ref>{{cite web |last=Collin |first=Robbie |url=https://www.telegraph.co.uk/films/0/best-biopics-of-all-time-ranked-oscars/ |title=From Raging Bull to Oppenheimer: The 40 greatest biopics of all time, ranked |website=The Telegraph |date=6 March 2024 |access-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308121621/https://www.telegraph.co.uk/films/0/best-biopics-of-all-time-ranked-oscars/ |archive-date=8 March 2024 |url-status=live}}</ref> == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! style="background: #CCCCCC; width: 10%;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC; width: 10%;" | Нәтиже ! style="background: #CCCCCC; width: 5%;" | Дереккөз |- ! scope="row" rowspan="10" | [[Оскар (1963)|Оскар]] | [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] | [[Сэм Шпигель]] | {{Жеңіс}} | align="center" rowspan="10" | <ref>{{cite web |url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1963 |title=The 35th Academy Awards (1963) Nominees and Winners |publisher=[[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы]]}}</ref> |- | [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]] | [[Дэвид Лин]] | {{Жеңіс}} |- | [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]] | [[Питер О’Тул]] | {{Номинация}} |- | [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]] | [[Омар Шариф]] | {{Номинация}} |- | [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]] | [[Роберт Болт]], [[Майкл Уилсон]] | {{Номинация}} |- | [[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы (түрлі-түсті фильм)]] | [[Джон Бокс]], [[Джон Столл]], [[Дарио Симони]] | {{Жеңіс}} |- | [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс (түрлі-түсті фильм)]] | [[Фредди Янг]] | {{Жеңіс}} |- | [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]] | [[Энн В. Коутс]] | {{Жеңіс}} |- | [[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық музыка]] | [[Морис Жарр]] | {{Жеңіс}} |- | [[Үздік дыбыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік дыбыс]] | [[Джон Кокс]] | {{Жеңіс}} |- ! scope="row" rowspan="5" | [[BAFTA]] | Үздік фильм | Арабиялық Лоуренс | {{Жеңіс}} | align="center" rowspan="5" | <ref>{{cite web |url=http://awards.bafta.org/award/1963/film |title=BAFTA Awards: Film in 1963 |publisher=[[BAFTA]]}}</ref> |- | Үздік британдық фильм | Арабиялық Лоуренс | {{Жеңіс}} |- | Үздік британдық актер | Питер О’Тул | {{Жеңіс}} |- | Үздік шетелдік актер | [[Энтони Куинн]] | {{Номинация}} |- | Үздік британдық сценарий | Роберт Болт | {{Жеңіс}} |- ! scope="row" rowspan="7" | [[Алтын глобус]] | Үздік фильм — драма | Арабиялық Лоуренс | {{Жеңіс}} | align="center" rowspan="7" | <ref>https://www.goldenglobes.com/film/lawrence-arabia</ref> |- | Үздік режиссер | Дэвид Лин | {{Жеңіс}} |- | Үздік көмекші актер | Омар Шариф | {{Жеңіс}} |- | Үздік актер — драма | Питер О’Тул / Энтони Куинн | {{Номинация}} |- | Жылдың жаңа жұлдызы — Актер | Питер О’Тул / Омар Шариф | {{Жеңіс}} |- | Үздік операторлық жұмыс (түрлі-түсті фильм) | Фредди Янг | {{Жеңіс}} |- | Үздік музыка | Морис Жарр | {{Номинация}} |} == Маңызы мен ықпалы == Фильмнің визуалды стилі көптеген режиссерлерге, соның ішінде [[Джордж Лукас]], [[Сэм Пекинпа]], [[Стэнли Кубрик]], [[Мартин Скорсезе]], [[Ридли Скотт]], [[Брайан Де Пальма]], [[Оливер Стоун]], [[Дени Вильнёв]] және бұл туындыны «ғажайып» деп атаған [[Стивен Спилберг]]ке үлкен ықпал етті.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=Dan |url=http://www.top10films.co.uk/archives/3244 |title='Lawrence of Arabia': The film that inspired Steven Spielberg |date=16 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117112948/http://www.top10films.co.uk/archives/3244 |archive-date=17 November 2010 |website=Top 10 Films |url-status=live}}</ref> Спилберг бұл фильмді өзінің ең сүйікті туындысы және режиссер болуына жол ашқан негізгі себепкер деп санайды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0363762/?ref_=nv_sr_srsg_1|title=Lawrence of Arabia: A Conversation with Steven Spielberg|access-date=2022-11-05|archive-date=2022-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20221105153243/https://www.imdb.com/title/tt0363762/?ref_=nv_sr_srsg_1|url-status=live}}</ref> Фильм жарыққа шыққанда оны төрт апта бойы қатарынан көрген Спилберг былай дейді: «Бұл фильмді көру барысында мен алғаш рет кинода тек сюжеттік қана емес, сонымен бірге кейіпкердің ішкі әлемі мен тұлғалық болмысына тән терең тақырыптардың болатынын түсіндім. Сол сәтте мен бұл жолдан енді қайтпайтынымды және өмірімді кино өнеріне арнайтынымды ұғындым».<ref name=":0" /> Режиссер [[Кэтрин Бигелоу]] да бұл туындыны өзінің ең сүйікті фильмдерінің бірі деп санайды. Оның айтуынша, дәл осы фильм оны «[[Дауыл билеушісі]]» туындысын [[Иордания]]да түсіруге шабыттандырған.<ref>{{Cite web |date=3 April 2022 |title=Kathryn Bigelow's 5 favourite films |url=https://faroutmagazine.co.uk/kathryn-bigelows-five-favourite-films-of-all-time/ |website=Far Out Magazine |access-date=9 April 2022 |language=en-US}}</ref> «Арабиялық Лоуренс», сонымен қатар, қазіргі заманғы поп-мәдениеттегі көптеген шытырман оқиғалы, [[ғылыми фантастика]]лық және [[фэнтези]] жанрындағы шығармаларға, соның ішінде [[Фрэнк Герберт]]тің «Дөң» франшизасына, [[Джордж Лукас]]тың «[[Жұлдызды соғыстар]]», [[Джеймс Кэмерон]]ның «[[Аватар (фильм, 2009)|Аватар]]», [[Ридли Скотт]]ың «Прометей» және [[Джордж Миллер]]дің «Ессіз Макс: Қаһарлы жол» фильмдеріне негізгі идеялық ықпал етті.<ref>{{cite web |title='Lawrence Of Arabia' Is The Unlikely Prequel To 'Star Wars,' 'Dune,' And All Your Favorite Fantasy Epics |url=https://decider.com/2015/12/03/lawrence-of-arabia-star-wars-dune-sci-fi/ |website=[[Decider.com]] |publisher=[[New York Post]] |access-date=14 June 2019 |date=3 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616084717/https://decider.com/2015/12/03/lawrence-of-arabia-star-wars-dune-sci-fi/ |archive-date=16 June 2019 |url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1962 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:1962 жылғы Ұлыбритания фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Дэвид Лин фильмдері]] [[Санат:Horizon Pictures фильмдері]] [[Санат:Columbia Pictures фильмдері]] [[Санат:Ұлыбритания драма-фильмдері]] [[Санат:АҚШ драма-фильмдері]] [[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы фильмдер]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] cu7etuv2owq2jzj8qx5iazwtd281qwa 0 778886 3610882 3584006 2026-05-29T11:10:58Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3610882 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Қазаш Қапайұлы|Туған күні=1872|Қайтыс болған күні=14.02.1919|Туған жері=[[Марьяновка (Павлодар облысы)|Марьяновка]], {{туғанжері|Павлодар облысы|Павлодар облысында}}|Қайтыс болған жері=[[Ақмола]]|Азаматтығы={{байрақ|Ресей империясы}} → {{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1919|Не үшін белгілі=Ақмола қаласындағы кеңестік билікті орнатушылардың бірі|Әкесі=Қапай Байтасұлы|Марапаттары={{Ленин ордені}}{{!}}{{Қазан төңкерісі ордені}} (қайтыс болғаннан кейін)|Туған кездегі есімі=Қазыбек Қапайұлы}} '''Қазаш Қапайұлы''' ({{lang-ru|Казач Капаев}}; азан шақырған есімі – ''Қазыбек''; [[1872 жыл|1872]], [[Марьяновка (Павлодар облысы)|Марьяновка]], [[Павлодар облысы|Павлодар уезі]] — [[1919 жыл|1917]], [[Ақмола]]) — батыр, 1919 жылғы Ақмола қаласында [[Қазан төңкерісі]]нде қаза тапқан.<ref name=":0">[https://egemen.kz/article/389615-bauyrlas-elder-tarikhyna-bayypty-kozqaras КАЗАЧ КАПАЕВ]</ref> == Өмірбаяны == Қазаш Қапайұлы 1872 жылы [[Павлодар уезі|Павлодар уезінің]] [[Марьяновка (Павлодар облысы)|Марьяновка]] ауылында Қапай байдың отбасында дүниеге келеді. 1887 жылы Омбы қаласында оқыды. 1916 жылы Ақмола қаласына [[Нестор Монин|Монинмен]] бірге келеді. 1917 жылы [[Меньшевиктер|меньшевиктердің]] қолынан қаза табады.<ref name=":0" /> Өлімінен кейін [[Ленин ордені|Ленин]] және [[Қазаң төңкерісі ордені|Қазаң төңкерісі]] ордендерімен марапатталды. [[Қараөткел зираты|Қараөткел зиратының]] маңында жерленген.<ref>Қазаш Қапайұлы зираты – ҒҰМАР ҚАРАШ К-СІ 66</ref> == Естелік == Кейіннен Қазаштың қайтыс болған жерде Ақмоланың бір шағын ауданы Қазаш Қапайұлы (Казачий Капай) атына ие болды.<ref>[https://varandej.livejournal.com/456406.html Казачий Капай Шағын ауданы]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астанада қайтыс болғандар]] [[Санат:Павлодар облысында туғандар]] [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Қайтыс болғаннан кейін КСРО-да ақталғандар]] ec5kmdf5nlxjorfhiria9q0blzrfraq 3610883 3610882 2026-05-29T11:12:00Z RaiymbekZh 170385 /* Өмірбаяны */ 3610883 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Қазаш Қапайұлы|Туған күні=1872|Қайтыс болған күні=14.02.1919|Туған жері=[[Марьяновка (Павлодар облысы)|Марьяновка]], {{туғанжері|Павлодар облысы|Павлодар облысында}}|Қайтыс болған жері=[[Ақмола]]|Азаматтығы={{байрақ|Ресей империясы}} → {{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1919|Не үшін белгілі=Ақмола қаласындағы кеңестік билікті орнатушылардың бірі|Әкесі=Қапай Байтасұлы|Марапаттары={{Ленин ордені}}{{!}}{{Қазан төңкерісі ордені}} (қайтыс болғаннан кейін)|Туған кездегі есімі=Қазыбек Қапайұлы}} '''Қазаш Қапайұлы''' ({{lang-ru|Казач Капаев}}; азан шақырған есімі – ''Қазыбек''; [[1872 жыл|1872]], [[Марьяновка (Павлодар облысы)|Марьяновка]], [[Павлодар облысы|Павлодар уезі]] — [[1919 жыл|1917]], [[Ақмола]]) — батыр, 1919 жылғы Ақмола қаласында [[Қазан төңкерісі]]нде қаза тапқан.<ref name=":0">[https://egemen.kz/article/389615-bauyrlas-elder-tarikhyna-bayypty-kozqaras КАЗАЧ КАПАЕВ]</ref> == Өмірбаяны == Қазаш Қапайұлы 1872 жылы [[Павлодар уезі|Павлодар уезінің]] [[Марьяновка (Павлодар облысы)|Марьяновка]] ауылында Қапай байдың отбасында дүниеге келеді. 1887 жылы Омбы қаласында оқыды. 1916 жылы Ақмола қаласына [[Нестор Монин|Монинмен]] бірге келеді. 1919 жылы [[Меньшевиктер|меньшевиктердің]] қолынан қаза табады.<ref name=":0" /> Өлімінен кейін [[Ленин ордені|Ленин]] және [[Қазаң төңкерісі ордені|Қазаң төңкерісі]] ордендерімен марапатталды. [[Қараөткел зираты|Қараөткел зиратының]] маңында жерленген.<ref>Қазаш Қапайұлы зираты – ҒҰМАР ҚАРАШ К-СІ 66</ref> == Естелік == Кейіннен Қазаштың қайтыс болған жерде Ақмоланың бір шағын ауданы Қазаш Қапайұлы (Казачий Капай) атына ие болды.<ref>[https://varandej.livejournal.com/456406.html Казачий Капай Шағын ауданы]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астанада қайтыс болғандар]] [[Санат:Павлодар облысында туғандар]] [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Қайтыс болғаннан кейін КСРО-да ақталғандар]] 2llrgjf36h05i9p4kqkx2avlpssycwp 3610885 3610883 2026-05-29T11:21:20Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3610885 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Қазаш Қапайұлы|Туған күні=1872|Қайтыс болған күні=14.02.1919|Туған жері=[[Марьяновка (Павлодар облысы)|Марьяновка]], {{туғанжері|Павлодар облысы|Павлодар облысында}}|Қайтыс болған жері=[[Ақмола]]|Азаматтығы={{байрақ|Ресей империясы}} → {{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1919|Не үшін белгілі=Ақмола қаласындағы кеңестік билікті орнатушылардың бірі|Әкесі=Қапай Байтасұлы|Марапаттары={{Ленин ордені}}{{!}}{{Қазан төңкерісі ордені}} (қайтыс болғаннан кейін)|Туған кездегі есімі=Қазыбек Қапайұлы}} '''Қазаш Қапайұлы''' ({{lang-ru|Казач Капаев}}; азан шақырған есімі – ''Қазыбек''; [[1872 жыл|1872]], [[Марьяновка (Павлодар облысы)|Марьяновка]], [[Павлодар облысы|Павлодар уезі]] — [[1919 жыл|1919]], [[Ақмола]]<ref>[https://www.findagrave.com/memorial/300647297/kazybek-kazash-kapayev Kazybek ''Kazash'' Kapayev//FIND A GRAVE]</ref>— батыр, 1919 жылғы Ақмола қаласында [[Қазан төңкерісі]]нде қаза тапқан.<ref name=":0">[https://egemen.kz/article/389615-bauyrlas-elder-tarikhyna-bayypty-kozqaras КАЗАЧ КАПАЕВ]</ref> == Өмірбаяны == Қазаш Қапайұлы 1872 жылы [[Павлодар уезі|Павлодар уезінің]] [[Марьяновка (Павлодар облысы)|Марьяновка]] ауылында Қапай байдың отбасында дүниеге келеді. 1887 жылы Омбы қаласында оқыды. 1916 жылы Ақмола қаласына [[Нестор Монин|Монинмен]] бірге келеді. 1919 жылы [[Меньшевиктер|меньшевиктердің]] қолынан қаза табады.<ref name=":0" /> Өлімінен кейін [[Ленин ордені|Ленин]] және [[Қазаң төңкерісі ордені|Қазаң төңкерісі]] ордендерімен марапатталды. [[Қараөткел зираты|Қараөткел зиратының]] маңында жерленген.<ref>Қазаш Қапайұлы зираты – ҒҰМАР ҚАРАШ К-СІ 66</ref> == Естелік == Кейіннен Қазаштың қайтыс болған жерде Ақмоланың бір шағын ауданы Қазаш Қапайұлы (Казачий Капай) атына ие болды.<ref>[https://varandej.livejournal.com/456406.html Казачий Капай Шағын ауданы]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астанада қайтыс болғандар]] [[Санат:Павлодар облысында туғандар]] [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Қайтыс болғаннан кейін КСРО-да ақталғандар]] ft54r2aufmzxf3bk278z1b5xag82s2q 3610888 3610885 2026-05-29T11:23:31Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3610888 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Қазаш Қапайұлы|Туған күні=29.05.1872|Қайтыс болған күні=14.02.1919|Туған жері=[[Марьяновка (Павлодар облысы)|Марьяновка]], {{туғанжері|Павлодар облысы|Павлодар облысында}}|Қайтыс болған жері=[[Ақмола]]|Азаматтығы={{байрақ|Ресей империясы}} → {{байрақ|КСРО}}|Белсенді жылдары=1919|Не үшін белгілі=Ақмола қаласындағы кеңестік билікті орнатушылардың бірі|Әкесі=Қапай Байтасұлы|Марапаттары={{Ленин ордені}}{{!}}{{Қазан төңкерісі ордені}} (қайтыс болғаннан кейін)|Туған кездегі есімі=Қазыбек Қапайұлы}} '''Қазаш Қапайұлы''' ({{lang-ru|Казач Капаев}}; азан шақырған есімі – ''Қазыбек''; [[1872 жыл|1872]], [[Марьяновка (Павлодар облысы)|Марьяновка]], [[Павлодар облысы|Павлодар уезі]] — [[1919 жыл|1919]], [[Ақмола]]<ref>[https://www.findagrave.com/memorial/300647297/kazybek-kazash-kapayev Kazybek ''Kazash'' Kapayev//FIND A GRAVE]</ref>— батыр, 1919 жылғы Ақмола қаласында [[Қазан төңкерісі]]нде қаза тапқан.<ref name=":0">[https://egemen.kz/article/389615-bauyrlas-elder-tarikhyna-bayypty-kozqaras КАЗАЧ КАПАЕВ]</ref> == Өмірбаяны == Қазаш Қапайұлы 1872 жылы [[Павлодар уезі|Павлодар уезінің]] [[Марьяновка (Павлодар облысы)|Марьяновка]] ауылында Қапай байдың отбасында дүниеге келеді. 1887 жылы Омбы қаласында оқыды. 1916 жылы Ақмола қаласына [[Нестор Монин|Монинмен]] бірге келеді. 1919 жылы [[Меньшевиктер|меньшевиктердің]] қолынан қаза табады.<ref name=":0" /> Өлімінен кейін [[Ленин ордені|Ленин]] және [[Қазаң төңкерісі ордені|Қазаң төңкерісі]] ордендерімен марапатталды. [[Қараөткел зираты|Қараөткел зиратының]] маңында жерленген.<ref>Қазаш Қапайұлы зираты – ҒҰМАР ҚАРАШ К-СІ 66</ref> == Естелік == Кейіннен Қазаштың қайтыс болған жерде Ақмоланың бір шағын ауданы Қазаш Қапайұлы (Казачий Капай) атына ие болды.<ref>[https://varandej.livejournal.com/456406.html Казачий Капай Шағын ауданы]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астанада қайтыс болғандар]] [[Санат:Павлодар облысында туғандар]] [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Қайтыс болғаннан кейін КСРО-да ақталғандар]] 00klmsd6zuqh5hya61lq1ialyw6dtn1 0 780346 3610625 3595102 2026-05-28T18:09:05Z TalgatSnow 143530 /* Марапаттары мен номинациялары */ 3610625 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = 8½ (Сегіз жарым) |Шынайы атауы = {{lang-it|Otto e mezzo}} |Суреті = 8Mezzo.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[трагикомедия]]<br>[[сюрреализм]] |Режиссёрі = [[Федерико Феллини]] |Продюсері = [[Анджело Риццоли]] |Сценарист = [[Федерико Феллини]]<br>[[Туллио Пинелли]]<br>[[Эннио Флайяно]]<br>[[Брунелло Ронди]] |Актерлер = [[Марчелло Мастроянни]]<br>[[Клаудия Кардинале]]<br>[[Анук Эме]]<br>[[Сандра Мило]] |Операторы = Джанни Ди Венанцо |Композиторы = [[Нино Рота]] |Қоюшы суретші = Пьеро Герарди |Компания = Cineriz<br>Francinex |Дистрибьютор = Cineriz (Италия)<br>Columbia Films (Франция) |Ұзақтығы = 138 мин. |Бюджеті = |Түсім = 3,5 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>"Top Rental Films of 1963", ''[[Variety]]'', 8 January 1964 p 37</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|Италия}}<br>{{Байрақ|Франция}} |Тілі = [[Итальян тілі|итальян]] |Жыл = 1963 |imdb_id = 0056801 |Сайты = }} «'''8½'''», «'''Сегіз жарым'''» ({{lang-it|Otto e mezzo}}) — 1963 жылы жарық көрген режиссер [[Федерико Феллини]]дің [[Авангардизм|авангард]]тық [[трагикомедия]]сы. Фильмдегі метафикшн желісі кезекті [[ғылыми фантастика]]лық туындысын бастай алмай, шығармашылық тығырыққа тірелген танымал итальян режиссері Гвидо Ансельмидің ([[Марчелло Мастроянни]]) төңірегінде өрбиді. Басты кейіпкердің өміріндегі әйелдердің бейнесін Клаудия Кардинале, Анук Эме, Сандра Мило, Росселла Фальк, Барбара Стил және Эддра Гейл сомдаған. Италия мен Францияның бірлескен туындысы болып табылатын бұл кинотаспаны оператор Джанни Ди Венанцо ақ-қара түсте түсірген. Фильмнің композиторы — [[Нино Рота]], ал суретші-қоюшысы — Пьеро Герарди. Фильм атауы Феллинидің жеке фильмографиясындағы реттік нөмірін білдіреді: оған дейін режиссер 6 толық метражды фильм, бір деп есептелген 2 қысқа метражды туынды және Альберто Латтуадамен бірлесіп «Варьете шамдарын» («жарты фильм») түсірген болатын. «8½» фильмі киносыншылардың жоғары бағасына ие болып, «[[Үздік халықаралық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік шет тілді фильм]]» және «[[Үздік костюм дизайны үшін Оскар сыйлығы|Үздік костюм дизайны]]» номинацияларында «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын жеңіп алды. Бүгінде бұл туынды әлемдік кинематографтың классикасы және тарихтағы ең ұлы туындылардың бірі ретінде саналады.<ref>{{Cite web| lang=ru| url=https://www.kinopoisk.ru/lists/editorial/top_100_best_by_directors/?tab=all| title=Лучшие фильмы по версии главных режиссеров современности – списки лучших фильмов и сериалов| website=КиноПоиск| access-date=2021-05-24}}</ref><ref>{{Cite news| title=The 50 Greatest Films of All Time {{!}} Sight & Sound| url=http://www.bfi.org.uk/news/50-greatest-films-all-time| work=British Film Institute| access-date=2016-11-07| archive-date=2017-03-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20170301135739/http://www.bfi.org.uk/news/50-greatest-films-all-time}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors.html| title=BFI {{!}} Sight & Sound {{!}} Top Ten Poll 2002 - Directors' Poll| date=2007-03-18| archive-url=https://web.archive.org/web/20070318070752/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors.html| archive-date=2007-03-18| access-date=2016-11-07}}</ref> == Сюжеті == [[Сурет:Marcello Mastroianni in 8½.jpg|thumb|[[Марчелло Мастроянни]] — Гвидо Ансельми рөлінде]] Танымал режиссер Гвидо Ансельми өзінің кезекті фильмін түсіруге дайындалып жатыр. Оның бұған дейінгі туындысы үлкен табысқа кенелгендіктен, продюсер жаңа жобадан бұдан да зор пайда түсетініне үмітті. Ғарыш кемесінің алып декорацияларына миллиондаған қаражат жұмсалып, түсірілімге өте көп актерлер мен қосалқы құрам жұмылдырылған. Алайда Гвидо терең шығармашылық дағдарысқа ұшырап, шабыт іздеу үстінде. Бұл тоқыраудың басты себебі — оның өмірден түңілуі мен махаббаттан көңілі қалуы еді. Продюсерлер мен киностудия түсірілімді тезірек бастауды талап еткенімен, режиссердің санасында болашақ туындының біртұтас бейнесі әлі де қалыптаса қоймаған. Ойларын жинақтап, сценарийді пысықтау үшін Гвидо танымал сыншы әрі жазушы Карини Домьемен кеңеседі. Сонымен қатар, ол кардиналдың бейнесін фильмде қолдануға рұқсат алу үшін онымен арнайы кездесуге барады. Гвидо туындының мазмұнын тереңдету мақсатында өзінің балалық шағындағы, әсіресе католиктік мектепте өткен кезеңдеріндегі естеліктерін пайдаланбақ болады. Бірақ Домье режиссерді шектен тыс сентименталдығы мен сыни көзқарасының жетіспеушілігі үшін айыптап, бұл шешімге түбегейлі қарсы шығады. Продюсерлер, журналистер, актерлер мен бүкіл түсірілім тобы жаңа фильмнің мән-жайын білгісі келіп, Гвидоға үнемі қысым көрсетеді, бірақ режиссер нақты жауап беруден барынша жалтарады. Гвидоның қиялында қайта-қайта беймәлім бір сұлу қыз пайда болады — ол режиссер үшін мінсіздіктің символы әрі бүкіл фильмнің негізгі кілті іспетті. Шипажайда Гвидоның жанына көңілдесі — тұрмыстағы әйел Карла келеді, бірақ режиссер онымен жиі кездеспеу үшін басқа қонақ үйге орналастырады. Көп ұзамай Гвидоның әйелі Луиза да келіп жетеді. Күйеуінің опасыздығынан хабардар болған ол Гвидомен қатты сөзге келеді. Осы аралықта түсірілімнің тоқтап тұрғанына ашуланған продюсер актерлерді рөлдерге бекіту үшін сынақ көрсетілімін ұйымдастырады. Гвидоның өз өміріндегі екі әйелді де (Луиза мен Карланы) фильм кейіпкерлерінің прототипі етіп алғанын көрген Луиза күйеуін өзімшілдігі мен отбасылық шындықты бұрмалағаны үшін айыптап, онымен біржола қоштасуға шешім қабылдайды. Бұл жанжалдан соң Гвидо өз жобасына деген жеккөрініш сезіміне бой алдырады. Алайда сынақ көрсетілімі кезінде ол өзінің аяулы қиялындағы аруға айнымай ұқсайтын актриса Клаудиямен жолығады. Гвидо оған болашақ кейіпкердің маңызы мен оның рухани күйзелісі туралы баяндап береді. Режиссердің бұл сөздеріне Клаудия: «Кейіпкердің мұндай халге түсуіне оның (яғни Гвидоның) шынайы сүйе білмейтіндігі себеп», — деп дөп басып жауап қайтарады. Продюсер түсірілімнің бір аптадан кейін басталатынын мәлімдеп, Гвидоны ғарыш кемесінің декорациялары орнатылған жерде өтетін журналистермен үлкен кездесуге алып барады. Журналистер мен әріптестері режиссерге сан алуан сұрақтар жаудырып, оны келемежге алады. Бұл қысымға шыдай алмаған Гвидо метафоралық түрде өзін атып өлтіреді, бұл — фильмнің де «өлімін» (тоқтатылуын) білдіреді. Алып декорациялар бұзыла бастайды, ал сыншы Домье Гвидоның шешімін құптайды. Оның ойынша, режиссер Гвидоның мансабына нүкте қоюы мүмкін болған, әлемге еш пайдасы жоқ, қате туындыдан бас тартып, дұрыс қадам жасады. Сыншы өз пайымдауын қорытындылай келе, Гвидоның ең үлкен қателігі — өмірдегі мүлт кеткен тұстарын, бұлдыр естеліктері мен өзі жақсы көріп үлгермеген жандарды экранға шығару арқылы көрерменді жақсы жаққа өзгертемін деп аңғалдықпен сенуінде екенін айтады. Осыдан кейін Гвидо өзіне адал болу, өмірге қуану және жақындарын сүю керектігін түсініп, Луизамен қайта табысады. Фильмнің финалында Гвидоның өмір жолында кездестірген барлық кейіпкерлері — әйелі, көңілдесі, ата-анасы, әріптестері, кардинал, актерлер мен бүкіл түсірілім тобы қайта пайда болады. Олардың бәрі түсірілмей қалған фильмнің алып декорацияларын айнала жүріп, бірге шеруге шығады. == Рөлдерде == {{div col|colwidth=22em}} * [[Марчелло Мастроянни]] — Гвидо Ансельми, кинорежиссер * [[Клаудия Кардинале]] — Клаудия, Гвидо өзінің «мінсіз әйелі» ретінде түсіргісі келетін киножұлдыз * [[Анук Эме]] — Луиза Ансельми, Гвидоның әйелі * [[Сандра Мило]] — Карла, Гвидоның көңілдесі * [[Росселла Фальк]] — Росселла, Луизаның жақын құрбысы әрі Гвидоның сырласы * [[Барбара Стил]] — Глория Морин, Меццаботтаның жас сүйіктісі * [[Мадлен Лебо]] — Мадлен, француз актрисасы * [[Катерина Боратто]] — қонақ үйдегі жұмбақ әйел * [[Эддра Гейл]] — Ла Сарагина, жезөкше * [[Гвидо Альберти]] — Паче, кинопродюсер * Марио Коноккья — Гвидоның өндіріс бойынша көмекшісі * Бруно Агостини — өндіріс директоры * Чезарино Мичели Пикарди — өндіріс бақылаушысы * Жан Ружель — Карини Даумьер, киносыншы * Марио Пизу — Марио Меццаботта, Гвидоның досы * Ивонн Казадеи — Жаклин Бонбон, кабаренің бұрынғы бишісі * Иан Даллас — Морис, Майяның көмекшісі * Мино Доро — Альберто, Клаудияның агенті * Надя Сандерс — Надин * Эди Вессель — манекен * Юджин Уолтер — америкалық журналист * Мэри Индовино — Майя, көріпкел * Джудитта Риссоне — Гвидоның анасы * Аннибале Нинчи — Гвидоның әкесі * Олимпия Кавалли — Олимпия (титрда көрсетілмеген) * Фердинанд Гийом — сайқымазақ (титрда көрсетілмеген) * Мария Антониетта Белуцци — жезөкше (титрда көрсетілмеген) {{div col end}} == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Марапаттары мен номинациялары |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже |- |rowspan="5"| [[Оскар сыйлығы|Оскар]] | [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]] | Федерико Феллини | {{Номинация}} |- | [[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]] | Федерико Феллини, Эннио Флайяно, Туллио Пинелли, Брунелло Ронди | {{Номинация}} |- | [[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы (ақ-қара фильм)]] | rowspan="2" | Пьеро Герарди | {{Номинация}} |- | [[Үздік костюм дизайны үшін Оскар сыйлығы|Үздік костюм дизайны (ақ-қара фильм)]] | {{Жеңіс}} |- | [[Үздік халықаралық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік шет тілді фильм]] | Италия | {{Жеңіс}} |- | [[BAFTA]] | Үздік фильм | — | {{Номинация}} |- | Бодиль | Үздік еуропалық фильм | — | {{Номинация}} |- | [[Cahiers du Cinéma]] | Жылдың үздік 10 фильмі | rowspan="4" | Федерико Феллини | {{Жеңіс|10-орын}} |- | [[АҚШ режиссерлер гильдиясының сыйлығы|Режиссерлер гильдиясы]] | Көркем фильмдегі үздік режиссерлік жұмыс | {{Номинация}} |- | [[Мәскеу кинофестивалі]] | Гран-при | {{Жеңіс}} |- |rowspan="9"| Nastro d'Argento | Үздік режиссер | {{Жеңіс}} |- | Үздік сценарий | Федерико Феллини, Эннио Флайяно, Туллио Пинелли, Брунелло Ронди | {{Жеңіс}} |- | Үздік сюжет | Федерико Феллини, Эннио Флайяно | {{Жеңіс}} |- | Үздік продюсер | Анджело Риццоли | {{Жеңіс}} |- | Үздік актер | Марчелло Мастроянни | {{Номинация}} |- | Үздік операторлық жұмыс | Джанни Ди Венанцо | {{Жеңіс}} |- | Үздік музыка | Нино Рота | {{Жеңіс}} |- | Үздік қоюшы суретші жұмысы | rowspan="2" | Пьеро Герарди | {{Номинация}} |- | Үздік костюм дизайны | {{Номинация}} |- |rowspan="2"| [[Ұлттық киносыншылар кеңесі]] | Үздік шет тілді фильм | — | {{Жеңіс}} |- | Үздік бес шет тілді фильм | — | {{Жеңіс}} |- | Нью-Йорк киносыншылар үйірмесі | Үздік шет тілді фильм | — | {{Жеңіс}} |} 2005 жылы фильм [[Time]] журналының нұсқасы бойынша «Барлық заманның 100 үздік фильмі» тізіміне енді.<ref>{{cite magazine|title=''8½''|url=https://entertainment.time.com/2005/02/12/all-time-100-movies/slide/8-12-1963/|magazine=Time|date=13 January 2010 |last1=Schickel |first1=Richard }}</ref> 2008 жылы беделді француздық [[Cahiers du Cinéma]] журналының сауалнамасы нәтижесінде «100 ұлы фильм» тізімінде 46-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://www.filmdetail.com/2008/11/23/cahiers-du-cinemas-100-greatest-films/|title=Cahiers du cinéma's 100 Greatest Films|date=23 November 2008}}</ref> Ал 2010 жылы [[Empire]] журналы құрастырған «Әлемдік киноның 100 үздік фильмі» рейтингінде 62-ші сатыға жайғасты.<ref>{{cite web|title=The 100 Best Films of World Cinema|quote=62. 8½|url=http://www.empireonline.com/features/100-greatest-world-cinema-films/default.asp?film=62|work=Empire}}</ref> 2012 жылы [[Британия кинематография институты]]ның (BFI) «[[Sight & Sound]]» журналы жүргізген сауалнама нәтижесінде, фильм «Барлық заманның ұлы туындылары» тізімінде сыншылар рейтингі бойынша 10-орынды, ал режиссерлер таңдауы бойынша 4-орынды иеленді.<ref name=bfi2012>{{Cite web|url=https://www2.bfi.org.uk/greatest-films-all-time|archive-url=https://web.archive.org/web/20120902123023/http://www.bfi.org.uk/greatest-films-all-time|url-status=dead|archive-date=2 September 2012|title=The 100 Greatest Films of All Time &#124; Sight & Sound|website=British Film Institute}}</ref><ref name="BFI Directors' Top Ten Poll">{{Cite web|url=https://www2.bfi.org.uk/news/sight-sound-2012-directors-top-ten|title=Directors' 10 Greatest Films of All Time &#124; Sight & Sound|website=British Film Institute|access-date=13 September 2020|archive-date=9 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309025007/https://www2.bfi.org.uk/news/sight-sound-2012-directors-top-ten|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол [[Ватикан]] бекіткен «ең маңызды 45 фильмнің» қатарына еніп,<ref name="Vatican Best Films List">{{cite web|title=Vatican Best Films List|publisher=USCCB|url=http://www.usccb.org/movies/vaticanfilms.shtml|access-date=25 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723032146/http://www.usccb.org/movies/vaticanfilms.shtml|archive-date=23 July 2010 |url-status=dead}}</ref> 2018 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] жариялаған «Ең үздік 100 шет тілді фильм» рейтингінде 7-ші сатыға жайғасты.<ref>{{cite web|title=The 100 Greatest Foreign Language Films|url= https://www.bbc.com/culture/article/20181029-the-100-greatest-foreign-language-films|website=bbc|date=29 October 2018|access-date=10 January 2021}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0056801}} {{рейтинг-10|8.0}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Федерико Феллини фильмдері]] [[Санат:Итальян тіліндегі фильмдер]] [[Санат:1963 жылғы Италия фильмдері]] [[Санат:Италия комедиялық драма фильмдері]] [[Санат:Италия ақ-қара түсті фильмдері]] 4pvwzug2uccpcsb44phikanzkphnc2w 0 780374 3610552 3603375 2026-05-28T12:50:10Z Nurken 111493 3610552 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бақыт Түменова |Шынайы есімі = |Сурет = Бақыт Түменова.png |ені = |Сурет атауы = Түменова, 2013 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Бақыт Ниязбекқызы Түменова |Туған күні = 1948 |Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 29.04.2026 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}}<br>{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Дәрігер]]|[[саясаткер]]}} |Белсенді жылдары = |Білімі = [[Семей медицина университеті]] |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бақыт Ниязбекқызы Түменова''' ([[1948 жыл|1948]], [[Қызылорда]] – [[29 сәуір]] [[2026 жыл|2026]])<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-29/azamattyq-qoghamnyng-damuyna-engbegi-singgen-baqyt-tuemenova-duenieden-oetti/|title=Азаматтық қоғамның дамуына еңбегі сіңген Бақыт Түменова дүниеден өтті|author=Талғат Дүйсенбек|date=2026-04-29|work=Kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> — қазақстандық [[дәрігер]], [[қоғам қайраткері]], [[саясаткер]] және денсаулық сақтау саласының сарапшысы, «[[Аман-саулық]]<nowiki/>» қоғамдық қорының президенті.<ref>{{cite web|url=https://stan.kz/-433847/|title=Белгілі қоғам қайраткері Бақыт Түменова өмірден өтті|author=|date=2026-04-29|work=Stan.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> == Өмірбаяны == Бақыт Түменова 1948 жылы [[Қызылорда]] қаласында дүниеге келген.<ref name=":0">{{cite web|url=https://kaz.orda.kz/kogam-kajratkeri-ari-dariger-bakyt-tymenova-kajtys-boldy-139131/|title=Қоғам қайраткері әрі дәрігер Бақыт Түменова қайтыс болды|author=Альфия Адамбек|date=2026-04-29|work=Orda.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> === Білімі === 1972 жылы [[Семей медицина университеті|Семей мемлекеттік медицина институтын]] [[педиатрия]] мамандығы бойынша бітірген.<ref>{{cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/tengri-health/belgl-kogam-kayratker-bakyit-tumenova-kaytyis-boldyi-373823/|title=Белгілі қоғам қайраткері Бақыт Түменова қайтыс болды|author=|date=2026-04-29|work=Tengrinews.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> === Еңбек жолы === * 1972–1986 жылдары [[Семей]] қаласындағы балалар жұқпалы аурулар ауруханасында дәрігер, бөлім меңгерушісі және бас дәрігер қызметтерін атқарған. * 1986–1994 жылдары облыстық денсаулық сақтау басқармасында ана мен бала денсаулығын қорғау мәселелері жөніндегі орынбасар, кейін емдеу ісі бойынша бірінші орынбасар қызметтерін атқарған. * 1994–1998 жылдары облыс әкімінің аппаратында Семей ядролық сынақ полигонының зардаптарын жою, ішкі саясат және әлеуметтік сала бөлімдерін басқарған. * 1998–2001 жылдары Павлодар облысы әкімінің әлеуметтік мәселелер жөніндегі орынбасары қызметін атқарған. * 2007 жылдан бастап «[[Аман-саулық]]<nowiki/>» қоғамдық қорының президенті қызметін атқарған.<ref>{{cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/belgili-dariger-baqyt-tumenova-omirden-otti|title=Белгілі дәрігер Бақыт Түменова өмірден өтті|author=|date=2026-04-29|work=Informburo.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> == Қоғамдық қызметі == Денсаулық сақтау саласының сарапшысы ретінде бұқаралық ақпарат құралдарында қоғамдық денсаулық мәселелері бойынша пікір білдірген. Оның айтуынша, тәуелсіздік жылдарынан бері Қазақстанда өлім-жітім деңгейі шамамен 6 пайызға төмендеген.<ref>{{cite web|url=https://turkystan.kz/article/30707-ba-yt-t-menova-t-uelsizdik-al-an-zhyldardan-beri-lim-zhitim-6-payyz-a-azay-an|title=Бақыт Түменова: Тәуелсіздік алған жылдардан бері өлім-жітім 6 пайызға азайған|author=|date=2017-05-19|work=Turkystan.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> === «Аман-саулық» қоғамдық қоры === Бақыт Түменова «Аман-саулық» қоғамдық қорының президенті ретінде Қазақстандағы қоғамдық денсаулық сақтау, халықтың өмір сапасы және медициналық қызметтердің қолжетімділігі мәселелерімен айналысты, осы бағытта денсаулық көрсеткіштері өмір салтына, тамақтану мәдениетіне және медициналық көмектің сапасына тікелей байланысты екенін атап өткен.<ref>{{cite web|url=https://kazgazeta.kz/news/%3C?php%20echo%20e(url()-%3Ecurrent());%20?%3E|title=Әлеуметтік тәжірибе: Алматылықтар зиянды тағаммен тамақтану ұсынысына қалай қарайды?|author=|date=|work=kazgazeta.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> Сонымен қатар ол денсаулық сақтау саласының мамандарын, бизнес және үкіметтік емес ұйымдар өкілдерін өзара ынтымақтастыққа шақырып отырған. 2017 жылғы мамырда «Аман-саулық» қоғамдық қорының базасында инфекциялық емес аурулардың тәуекел факторларын төмендетуге бағытталған жұмыс тобы құрылып, оның құрамына Түменова бастаған сарапшылар қауымдастығы мен мемлекеттік органдардың 11 өкілі кірген. Аталған жұмыс тобы Ресей, Украина, Қырғызстан, Армения, Ұлыбритания, Аустрия, Израиль және АҚШ елдерінің халықаралық ғылыми қауымдастықтарымен ынтымақтастық орнатқан.<ref>{{cite web|url=https://baq.kz/elimizde-densaulyk-kauymdastygy-kuryldy_242879/|title=Елімізде Денсаулық қауымдастығы құрылды|author=|date=2021-01-28|work=BAQ.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> == Қайтыс болуы == Түменова 2026 жылғы 29 сәуірде дүниеден өтті.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Түменова, Бақыт Ниязбекқызы}} [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан педиатрлары]] [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]] [[Санат:Семей медицина университеті түлектері]] carvxb8cd6455jgtvbm75lmsw33rscv 3610568 3610552 2026-05-28T14:19:12Z Nurken 111493 3610568 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бақыт Түменова |Шынайы есімі = |Сурет = Бақыт Түменова.png |ені = |Сурет атауы = Түменова, 2013 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Бақыт Ниязбекқызы Түменова |Туған күні = 1948 |Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 29.04.2026 |Қайтыс болған жері = [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br>{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Дәрігер]]|[[саясаткер]]}} |Белсенді жылдары = |Білімі = [[Семей медицина университеті]] |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бақыт Ниязбекқызы Түменова''' ([[қараша]] [[1948 жыл|1948]], [[Қызылорда]]<ref>{{cite web|url=https://www.azattyq.org/a/aman-saulyq-qorynyn-zhetekshisi-baqyt-tumenova-qaitys-boldy/33745118.html |title="Аман-Саулық" қорының жетекшісі Бақыт Түменова қайтыс болды |date=2026-04-29 |publisher=[[Азаттық радиосы]] |accessdate=2026-04-29 |lang=kk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20260528125318/https://www.azattyq.org/a/aman-saulyq-qorynyn-zhetekshisi-baqyt-tumenova-qaitys-boldy/33745118.html |date=2026-05-28}}</ref> – [[29 сәуір]] [[2026 жыл|2026]])<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-29/azamattyq-qoghamnyng-damuyna-engbegi-singgen-baqyt-tuemenova-duenieden-oetti/|title=Азаматтық қоғамның дамуына еңбегі сіңген Бақыт Түменова дүниеден өтті|author=Талғат Дүйсенбек|date=2026-04-29|work=Kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> — қазақстандық [[дәрігер]], [[қоғам қайраткері]], [[саясаткер]] және денсаулық сақтау саласының сарапшысы, «[[Аман-саулық]]<nowiki/>» қоғамдық қорының президенті.<ref>{{cite web|url=https://stan.kz/-433847/|title=Белгілі қоғам қайраткері Бақыт Түменова өмірден өтті|author=|date=2026-04-29|work=Stan.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> == Өмірбаяны == Бақыт Түменова 1948 жылы [[Қызылорда]] қаласында дүниеге келген.<ref name=":0">{{cite web|url=https://kaz.orda.kz/kogam-kajratkeri-ari-dariger-bakyt-tymenova-kajtys-boldy-139131/|title=Қоғам қайраткері әрі дәрігер Бақыт Түменова қайтыс болды|author=Альфия Адамбек|date=2026-04-29|work=Orda.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> === Білімі === 1972 жылы [[Семей медицина университеті|Семей мемлекеттік медицина институтын]] [[педиатрия]] мамандығы бойынша бітірген.<ref>{{cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/tengri-health/belgl-kogam-kayratker-bakyit-tumenova-kaytyis-boldyi-373823/|title=Белгілі қоғам қайраткері Бақыт Түменова қайтыс болды|author=|date=2026-04-29|work=Tengrinews.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> === Еңбек жолы === * 1972–1986 жылдары [[Семей]] қаласындағы балалар жұқпалы аурулар ауруханасында дәрігер, бөлім меңгерушісі және бас дәрігер қызметтерін атқарған. * 1986–1994 жылдары облыстық денсаулық сақтау басқармасында ана мен бала денсаулығын қорғау мәселелері жөніндегі орынбасар, кейін емдеу ісі бойынша бірінші орынбасар қызметтерін атқарған. * 1994–1998 жылдары облыс әкімінің аппаратында Семей ядролық сынақ полигонының зардаптарын жою, ішкі саясат және әлеуметтік сала бөлімдерін басқарған. * 1998–2001 жылдары Павлодар облысы әкімінің әлеуметтік мәселелер жөніндегі орынбасары қызметін атқарған. * 2007 жылдан бастап «[[Аман-саулық]]<nowiki/>» қоғамдық қорының президенті қызметін атқарған.<ref>{{cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/belgili-dariger-baqyt-tumenova-omirden-otti|title=Белгілі дәрігер Бақыт Түменова өмірден өтті|author=|date=2026-04-29|work=Informburo.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> == Қоғамдық қызметі == Денсаулық сақтау саласының сарапшысы ретінде бұқаралық ақпарат құралдарында қоғамдық денсаулық мәселелері бойынша пікір білдірген. Оның айтуынша, тәуелсіздік жылдарынан бері Қазақстанда өлім-жітім деңгейі шамамен 6 пайызға төмендеген.<ref>{{cite web|url=https://turkystan.kz/article/30707-ba-yt-t-menova-t-uelsizdik-al-an-zhyldardan-beri-lim-zhitim-6-payyz-a-azay-an|title=Бақыт Түменова: Тәуелсіздік алған жылдардан бері өлім-жітім 6 пайызға азайған|author=|date=2017-05-19|work=Turkystan.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> === «Аман-саулық» қоғамдық қоры === Бақыт Түменова «Аман-саулық» қоғамдық қорының президенті ретінде Қазақстандағы қоғамдық денсаулық сақтау, халықтың өмір сапасы және медициналық қызметтердің қолжетімділігі мәселелерімен айналысты, осы бағытта денсаулық көрсеткіштері өмір салтына, тамақтану мәдениетіне және медициналық көмектің сапасына тікелей байланысты екенін атап өткен.<ref>{{cite web|url=https://kazgazeta.kz/news/%3C?php%20echo%20e(url()-%3Ecurrent());%20?%3E|title=Әлеуметтік тәжірибе: Алматылықтар зиянды тағаммен тамақтану ұсынысына қалай қарайды?|author=|date=|work=kazgazeta.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> Сонымен қатар ол денсаулық сақтау саласының мамандарын, бизнес және үкіметтік емес ұйымдар өкілдерін өзара ынтымақтастыққа шақырып отырған. 2017 жылғы мамырда «Аман-саулық» қоғамдық қорының базасында инфекциялық емес аурулардың тәуекел факторларын төмендетуге бағытталған жұмыс тобы құрылып, оның құрамына Түменова бастаған сарапшылар қауымдастығы мен мемлекеттік органдардың 11 өкілі кірген. Аталған жұмыс тобы Ресей, Украина, Қырғызстан, Армения, Ұлыбритания, Аустрия, Израиль және АҚШ елдерінің халықаралық ғылыми қауымдастықтарымен ынтымақтастық орнатқан.<ref>{{cite web|url=https://baq.kz/elimizde-densaulyk-kauymdastygy-kuryldy_242879/|title=Елімізде Денсаулық қауымдастығы құрылды|author=|date=2021-01-28|work=BAQ.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> == Қайтыс болуы == Түменова 2026 жылғы 29 сәуірде дүниеден өтті.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Түменова, Бақыт Ниязбекқызы}} [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан педиатрлары]] [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]] [[Санат:Семей медицина университеті түлектері]] l08axt13z6la0nlmerlr1jfmrb62ny6 0 780532 3610617 3597696 2026-05-28T18:03:33Z TalgatSnow 143530 3610617 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Велосипед ұрылары |Шынайы атауы = {{lang-it|Ladri di biciclette}} |Суреті = Ladri3.jpg |Сурет ені = 200 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[драма]] |Режиссёрі = [[Витторио Де Сика]] |Продюсері = Джузеппе Амато<br>[[Витторио Де Сика]] |Сценарист = Чезаре Дзаваттини<br>Оресте Бианколи<br>Сузо Чекки д’Амико<br>Адольфо Франчи<br>Герардо Герарди<br>Джерардо Гверрьери |Актерлер = Ламберто Маджорани<br>Энцо Стайола<br>Лианелла Карелл |Операторы = Карло Монтуори |Композиторы = Алессандро Чиконьини |Компания = Produzioni De Sica |Дистрибьютор = Ente Nazionale Industrie Cinematografiche |Ұзақтығы = 89 мин. |Бюджеті = 133 000 [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web | url = https://www.villagevoice.com/1998/10/06/wheels-of-history/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20180916064304/https://www.villagevoice.com/1998/10/06/wheels-of-history/ | url-status = dead | archive-date = September 16, 2018 | title = Wheels of History | publisher = Village Voice |date= October 6, 1998| access-date = May 29, 2021}}</ref> |Түсім = 428 978 [[АҚШ доллары|$]]<ref name="The Bicycle Thief 1949">{{cite web | url = https://www.boxofficemojo.com/title/tt0040522/?ref_=bo_rl_ti | title = The Bicycle Thieves (1949) | publisher = [[Box Office Mojo]] | access-date = October 1, 2014}}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|Италия}} |Тілі = [[Итальян тілі|итальян]] |Жыл = 1948 |imdb_id = 0040522 |Сайты = }} «'''Велосипед ұрылары'''» ({{lang-it|Ladri di biciclette}}) — 1948 жылы режиссер [[Витторио Де Сика]] түсірген итальяндық неореализм бағытындағы фильм. Фильмде [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейінгі [[Рим]]дегі кедей отбасының ауыр тағдыры баяндалады: басты кейіпкер өзінің ұрланған [[велосипед]]ін іздеуге мәжбүр, себебі онсыз ол жұмысынан, демек, отбасын асыраудың жалғыз мүмкіндігінен айырылады. [[Луиджи Бартолини]]дің 1946 жылғы романы бойынша Чезаре Дзаваттини сценарийін жазған бұл туындыда басты рөлдерді кәсіби емес актерлер — Ламберто Маджорани мен Энцо Стайола сомдады. 1950 жылы «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының [[Құрметті Оскар сыйлығы|құрметті марапаты]]на ие болған бұл фильм 1952 жылы [[Sight & Sound]] журналының сауалнамасы бойынша әлемдегі ең ұлы кинотуынды деп танылды.<ref>{{cite news |title=The Bicycle Thief / Bicycle Thieves (1949) review |first=Roger |last=Ebert |author-link=Roger Ebert |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19990319/REVIEWS08/903190306/1023 |newspaper=[[Chicago Sun-Times]] |date=March 19, 1999 |access-date=July 20, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227023704/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19990319%2FREVIEWS08%2F903190306%2F1023 |archive-date=February 27, 2009 |url-status=dead }}</ref> Жарты ғасырдан астам уақыт өтсе де өз құндылығын жоғалтпаған фильм 2012 жылғы жаңартылған рейтингте әлемдік режиссерлердің таңдауы бойынша ең үздік он фильмнің қатарына енді.<ref>[http://old.bfi.org.uk/sightandsound/polls/topten/poll/directors-long.html ''Sight and Sound Top Ten Poll''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201155933/http://old.bfi.org.uk/sightandsound/polls/topten/poll/directors-long.html |date=2017-02-01 }}, director's list 2002. Last accessed: 2014-01-19.</ref> == Сюжеті == Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Рим. Антонио Риччи әйелі Марияны, ұлы Бруноны және кішкентай нәрестесін асырау үшін жұмысқа зәру болып жүреді. Оған афиша ілу жұмысы ұсынылады, бірақ Антонио бұл қызметке велосипедсіз қабылданбайтынын айтып, Марияға мұңын шағады. Сонда Мария еш ойланбастан, кедей отбасы үшін ең құнды мүлік саналатын жасау жаймаларын төсектен сыпырып алып, ломбардқа өткізеді. Түскен ақша Антонионың кепілде тұрған велосипедін қайтарып алуға жетеді. Жұмыстың алғашқы күні Антонио сатының үстінде афиша іліп жатқанда, бір жас жігіт оның велосипедін ұрлап кетеді. Антонио ұрының соңынан тұра жүгіргенімен, оның сыбайластары ізді шатастырып жібереді. Полиция арызды қабылдағанымен, бұл жағдайда ештеңе істей алмайтындарын айтады. Ұрланған заттар көбіне Пьяцца Витторио базарында сатылады деген кеңесті естіген Антонио ұлымен және достарымен сол жерге барады. Олар Антонионың велосипедіне ұқсайтын раманы табады, бірақ сатушылар оның сериялық нөмірін тексеруге рұқсат бермейді. Тіпті шақырылған карабинер нөмірдің сәйкес келмейтінін айтса да, офицер оны өз бетінше тексеруге рұқсат етпей қояды. Кейінірек Порта-Портезе базарында Антонио мен Бруно ұры деп болжанған жігітті бір қартпен сөйлесіп тұрған жерінен көріп қалады. Ұры қашып үлгереді, ал қария ештеңе білмейтіндей кейіп танытады. Олар оның соңынан шіркеуге дейін барады, бірақ ол жерде де қария көзден таса болады. Антонио ұрының соңынан жезөкшелер үйіне кіреді, бірақ ондағылар оны қуып шығады. Көшеде Антонио ұрыны айыптап жатқанда, оның жақтас көршілері жиналып, Антониоға сес көрсетеді. Ұры сол сәтте құлап, талмасы ұстағандай кейіп танытады, ал жиналған жұрт бұған Антонионы кінәлайды. Бруно полиция қызметкерін ертіп келеді, бірақ ұрының пәтерін тінту еш нәтиже бермейді. Тәртіп сақшысы Антониоға айғақтарының әлсіз екенін, көршілері ұрыға жалған куәлік беретінін айтады. Халықтың мазағы мен қорқытуынан соң Антонио мен Бруно үмітсіз күйде кетеді. Үйге қайтар жолда олар «Стадио Национале ПНФ» стадионының жанынан өтеді. Антонио есік алдында қараусыз тұрған велосипедті көріп, ұзақ уақыт іштей арпалысқан соң, Бруноға трамваймен үйге қайта беруді бұйырады. Антонио айналсоқтап барып, иесіз велосипедке міне салып қаша жөнеледі. Сол сәтте-ақ айқай-шу көтеріліп, трамвайға үлгермей қалған Бруно әкесінің соңынан адамдардың қуалап, оны ұстап алғанын көріп, таңғалады. Әкесін полиция бөлімшесіне сүйреп бара жатқанда, велосипед иесі жылап тұрған Бруноны көріп, аяушылық танытады да, Антонионы жібере салуды өтінеді. Соңында Антонио мен Бруно қалың топтың арасымен баяу адымдап кете барады. Антонио көз жасына ерік береді, ал кішкентай Бруно әкесінің қолынан ұстайды. <gallery mode="packed"> File:Ladri di biciclette (film).jpg|Ломбардтан қайтарып алынған велосипед File:Ladri di biciclette - immagine .jpg|Жұмыстағы алғашқы күн File:Ladri-biciclette-pioggia.jpg|Ұрланған велосипедті іздеу үстінде File:Ladri-biciclette folla.jpg|Ұрының көршілері Антониоға сес көрсетуде File:Ladri-biciclette.jpg|Барлық үміт үзілген сәт </gallery> == Рөлдерде == {{div col|colwidth=22em}} * Ламберто Маджорани — ''Антонио Риччи'' * Энцо Стайола — ''Бруно Риччи, Антонионың ұлы'' * Лианелла Карелл — ''Мария Риччи, Антонионың жары'' * Джино Сальтамеренде — ''Байокко, Антонионың іздеуге көмектесетін досы'' * Витторио Антонуччи — ''Альфредо Кателли, велосипед ұрысы'' * Джулио Кьяри — ''қайыршы'' * Елена Алтиери — ''қайырымды ханым'' * Карло Джакино — ''қайыршы'' * Микеле Сакара — ''қайырымдылық ұйымының хатшысы'' * Эмма Друэтти (титрда көрсетілмеген) * Фаусто Гверцони — ''әуесқой актер'' * Джулио Баттиферри — ''ұрыны қорғаушы азамат'' * Ида Браччи Дорати — ''Ла Сантона'' * Нандо Бруно (титрда көрсетілмеген) * Эоло Капритти (титрда көрсетілмеген) * Меммо Каротенуто (титрда көрсетілмеген) * Джованни Корпораль (титрда көрсетілмеген) * Серджо Леоне — ''семинария студенті'' * Марио Меникони — ''Меникони, көше сыпырушы'' * Массимо Рандизи — ''мейрамханадағы бай бала'' * Чекко Риссоне — ''Пьяцца Витториодағы күзетші'' * Пеппино Спадаро — ''полиция қызметкері'' {{div col end}} == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Марапаттары мен номинациялары |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже |- |rowspan="2"|[[Оскар сыйлығы|Оскар]] |[[Құрметті Оскар сыйлығы|Құрметті марапат]] (АҚШ-та шыққан үздік шет тілді фильм) |«Велосипед ұрылары» |{{Жеңіс}} |- |[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]] |Чезаре Дзаваттини |{{Номинация}} |- |[[Локарно кинофестивалі]] |Қазылар алқасының арнайы жүлдесі |Витторио Де Сика |{{Жеңіс}} |- |rowspan="2"|[[Ұлттық киносыншылар кеңесі]] |Үздік режиссер |Витторио Де Сика |{{Жеңіс}} |- |Үздік фильм (кез келген тілде) |Италия |{{Жеңіс}} |- |Нью-Йорк киносыншыларының үйірмесі |Шет тіліндегі үздік фильм |Италия |{{Жеңіс}} |- |[[BAFTA]] |Кез келген дереккөзден алынған үздік фильм |«Велосипед ұрылары» |{{Жеңіс}} |- |Бодиль |Үздік еуропалық фильм |Витторио Де Сика |{{Жеңіс}} |- |[[Алтын глобус]] |Үздік шетелдік фильм |Италия |{{Жеңіс}} |} == Мәдени ықпалы және маңыздылығы == «Велосипед ұрылары» фильмі — ерте неореализм бағытының ең көрнекті өкілдерінің бірі. Фильм әлемдік кинематографтың дамуына зор ықпал етіп, талай рет кино туындыларға негіз болды.<ref name=Ref2>{{Cite web |url=http://www.indostan.ru/indiya/80_2138_0.html |title=Индийское кино |access-date=2008-07-23 |archive-date=2008-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916165330/http://www.indostan.ru/indiya/80_2138_0.html |url-status=live }}</ref><ref name=Ref1>{{Cite web |url=http://www.ambidextrouspics.com/html/pee_wee_s_big_adventure.html |title=The Gods of Filmmaking |access-date=2008-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620054014/http://www.ambidextrouspics.com/html/pee_wee_s_big_adventure.html |archive-date=2008-06-20 |url-status=dead }}</ref> Сонымен қатар ол әлемдегі ең үздік фильмдер мен режиссерлер рейтингтерінде тұрақты түрде алдыңғы қатардан көрініп келеді. «Велосипед ұрылары» — [[Британия кинематография институты]]ның (BFI) [[Sight & Sound]] журналы жариялайтын «әлемдегі ең ұлы фильмдер» рейтингінің тұрақты қатысушысы. Туынды 1952 жылғы сыншылар сауалнамасында 1-орынды, ал 1962 жылы 7-орынды иеленді. Кейінгі жылдары да беделін жоғалтпаған фильм 1992 жылы 11-орынға, 2002 жылы 45-орынға жайғасты.<ref>{{cite web|title=The Sight & Sound Top Ten Poll 2002 The Rest of Critic's List|url=http://old.bfi.org.uk/sightandsound/polls/topten/poll/critics-long.html|website=old.bfi.org.uk|access-date=2021-05-16|archive-date=2016-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813112813/http://old.bfi.org.uk/sightandsound/polls/topten/poll/critics-long.html|url-status=dead}}</ref> Ал 2002 жылғы режиссерлер арасындағы сауалнамада үздік ондықтың 6-сатысынан көрінді.<ref>{{cite web|title=Sight & Sound Top Ten Poll 2002 The Rest of Director's List|url=http://old.bfi.org.uk/sightandsound/polls/topten/poll/directors-long.html|website=old.bfi.org.uk|access-date=2014-01-19|archive-date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201155933/http://old.bfi.org.uk/sightandsound/polls/topten/poll/directors-long.html|url-status=dead}}</ref> 2012 жылғы тізімде режиссерлер оған 10-орынды,<ref>{{cite web |url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/directors |title=Directors' Top 100 |year=2012 |work=Sight & Sound |publisher=British Film Institute |access-date=2021-05-16 |archive-date=2016-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209010504/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/directors |url-status=dead }}</ref> ал сыншылар 33-орынды лайық деп тапты.<ref>{{cite web |url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/critics |title=Critics' Top 100 |year=2012 |work=Sight & Sound |publisher=British Film Institute |access-date=2021-05-16 |archive-date=2016-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207035347/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/critics |url-status=dead }}</ref> Сондай-ақ, 1995 жылы [[Ватикан]] фильмді адамзат үшін маңызды кинотуындылар тізіміне қосып, оны «Құндылықтар» санатына жатқызды.<ref>{{cite web |url=http://old.usccb.org/movies/vaticanfilms.shtml |title=Vatican Best Films List |work=Official website of the United States Conference of Catholic Bishops |access-date=2012-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422064928/http://old.usccb.org/movies/vaticanfilms.shtml |archive-date=2012-04-22 |url-status=dead }}</ref> 1999 жылы The Village Voice басылымы туындыны «Ғасырдың үздік 250 фильмі» тізімінде 37-орынға қойса, 2008 жылы әйгілі француз журналы [[Cahiers du Cinéma]] оны «100 ұлы фильмнің» қатарына енгізді (99-орын).<ref>{{cite news|url=http://www.filmdetail.com/2008/11/23/cahiers-du-cinemas-100-greatest-films/|title=Cahiers du cinéma's 100 Greatest Films|newspaper=Filmdetail |date=23 November 2008}}</ref> Бүгінгі таңда да «Велосипед ұрылары» заманауи киносыншылардың жоғары бағасына ие болып келеді. [[Rotten Tomatoes]] порталындағы 70-тен астам пікірдің 99%-ы оң бағаланып, орташа рейтингі 10-нан 9.20 ұпайды құрады. Сайт сыншыларының ортақ қорытындысы бойынша: «Итальяндық неореализмнің үздік үлгісі болып табылатын бұл фильм жасандылықтан ада шынайылығымен және көрерменнің жанын тебірентер терең эмоциясымен құнды».<ref>{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/the_bicycle_thief/ |title=The Bicycle Thief (1949) |publisher=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=April 27, 2022}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0040522}} {{рейтинг-10|8.2}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Витторио Де Сика фильмдері]] [[Санат:Итальян тіліндегі фильмдер]] [[Санат:1948 жылғы Италия фильмдері]] [[Санат:Италия драма-фильмдері]] [[Санат:Италия ақ-қара түсті фильмдері]] [[Санат:Құрметті Оскар сыйлығының иегерлері]] izd9cqizwnri7f06cfu8jo5m6nn2tgb 0 780572 3610624 3598619 2026-05-28T18:07:30Z TalgatSnow 143530 /* Мәдени ықпалы және маңыздылығы */ 3610624 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Токио хикаясы |Шынайы атауы = {{lang-ja|東京物語}} |Суреті = Tokyo monogatari poster.jpg |Сурет ені = 200 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[драма]] |Режиссёрі = [[Ясудзиро Одзу]] |Продюсері = Такеши Ямамото |Сценарист = [[Кого Нода]]<br>[[Ясудзиро Одзу]] |Актерлер = [[Сэцуко Хара]]<br>[[Тисю Рю]]<br>[[Тиэко Хигасияма]]<br>[[Кёко Кагава]]<br>[[Харуко Сугимура]]<br>[[Со Ямамура]] |Операторы = Юхару Ацута |Композиторы = Таканобу Сайто |Компания = [[Shochiku]] |Дистрибьютор = Shochiku |Ұзақтығы = 136 мин. |Бюджеті = |Түсім = 132 млн [[Иена|¥]] (Жапония) |Мемлекет = {{Байрақ|Жапония}} |Тілі = [[Жапон тілі|жапон]] |Жыл = 1953 |imdb_id = 0046438 |Сайты = }} «'''Токио хикаясы'''» ({{lang-ja|東京物語}}, ''То:кё: моногатари'') — 1953 жылы режиссер [[Ясудзиро Одзу]] түсірген жапондық драмалық фильм. Басты рөлдерде [[Тисю Рю]] мен [[Тиэко Хигасияма]] ойнаған бұл туынды өздерінің есейген балаларына бару үшін [[Токио]]ға сапар шеккен қарт ерлі-зайыптылар туралы баяндайды. «Токио хикаясы» шыққан кезінде бірден халықаралық деңгейде таныла қоймады. Жапондық фильм экспортерлері бұл туындыны шет елдерде сату үшін «тым жапондық» деп есептеді. Фильм 1957 жылы Лондонда көрсетіліп, келесі жылы алғашқы Sutherland Trophy жеңіп алды. Ал 1972 жылы Нью-Йорк қаласында өткен көрсетілімнен кейін АҚШ киносыншыларының жоғары бағасына ие болды. «Токио хикаясы» Одзу шығармашылығының шыңы (magnum opus) және әлемдік кино тарихындағы ең ұлы фильмдердің бірі болып саналады. 2012 жылы [[Sight & Sound]] журналы өткізген кинорежиссерлер арасындағы сауалнама қорытындысы бойынша бұл туынды «барлық уақыттың ең ұлы фильмі» деп танылды. == Сюжеті == Қарт ерлі-зайыпты Сюкити мен Томи Хираяма Жапонияның батысындағы Ономити қаласында тұрады. Олардың жанында тек кенже қызы — бастауыш сынып мұғалімі Кёко ғана қалған. Бес баласының төртеуі елордаға кеткен соң, қарттар Токиодағы ұл-қыздары мен жесір қалған келініне барып қайтуды ұйғарады. Алайда, Токиодағы өмір олар күткендей болмай шығады. Үлкен ұлы Коити — қала шетіндегі шағын клиниканың дәрігері, ал үлкен қызы Сигэ — сұлулық салонының иесі. Екеуі де күнделікті тірліктің құрсауынан шыға алмай, алыстан келген ата-анасына уақыт бөлуді ауырсынады. Олардың арасында тек Норико ғана ерекше ілтипат танытады. Ол — соғыста хабар-ошарсыз кеткен ортаншы ұл Сёдзидің жары. Норико кеңседегі тығыз жұмысына қарамастан, қарттардың көңілін аулап, оларды Токионың көрікті жерлеріне апарып, шынайы қонақжайлылық көрсетеді. Балалары ата-анасына уақыт таба алмағандарына қысылып, оларды Атами шипажайына демалуға жібереді. Алайда шипажайдың шулы түнгі өмірі қарттардың мазасын алып, ерлі-зайыптылар үйге ерте оралуға мәжбүр болады. Оның үстіне, жол үстінде Томидің денсаулығы сыр беріп, басы айнала бастайды. Олардың күтпеген жерден келуі Сигэге ұнамайды: ол ата-анасын үйінде жиналыс өткізу үшін ғана Атамиге аттандырған екен. Осылайша, қарттар сол кеште үйден тағы да кетуге мәжбүр болады. Күн еңкейгенше Уэно саябағында уақыт өткізген олар түнеу үшін екі жаққа бөлінеді. Томи Нориконың үйіне барып, келінімен сырласу арқылы араларындағы рухани жақындық нығая түседі; ол жас келініне өмірін қор қылмай, қайта тұрмысқа шығуға кеңес береді. Ал Сюкити ескі достарымен ішімдік ішіп, өткен күндер мен балаларының жайы туралы мұңды әңгімеге беріледі. Түн ішінде полицей мас болған Сюкитиді қызының салонына әкелгенде, Сигэ әкесінің балалық шағындағы ауыр естеліктерді қозғайтын бұл қылығына қатты қапаланады. Балаларының жат болып кеткенін түсінген қарттар жоспарланған мерзімнен ерте қайтуға бел буады. Жол-жөнекей Осакада тұратын кенже ұлдары Кэйзоға соқпақшы болады, бірақ пойызда Томидің жағдайы күрт нашарлап, олар жолдан қалуға мәжбүр болады. Ономитиге әзер жеткен соң, Томи төсек тартып жатып қалады. Суық хабарды естіген Коити, Сигэ және Норико Ономитиге асыққанымен, көп ұзамай аналары көз жұмады. Ал Кэйзо жұмыс сапарымен жүріп, анасының соңғы сәтіне үлгере алмай қалады. Жаназадан соң Коити, Сигэ және Кэйзо қаралы үйден бірден аттанып кетеді; тек Норико ғана қарттың қасында қалады. Бауырлары кеткеннен кейін Кёко олардың тасбауырлығына шыдай алмай, ренішін төгеді. Ол аға-әпкелерінің қара жамылған әкесінің хәлін ойламағанына, әсіресе Сигэнің анасы көз жұма салысымен оның киімдерін естелікке сұрап, асығыс жинап алғанына қатты назаланады. Алайда Норико Кёконың ашуын түсінсе де, оны бауырларына қатал болмауға шақырады. Ол әркімнің өз соқпағы, өз өмірі бар екенін, ал ата-ана мен бала арасындағы алшақтық — уақыт өте келе бәрібір орын алатын сөзсіз құбылыс екенін айтады. Норико Кёкоға бір күні оның да өз тіршілігіне байланысты ата-анаға уақыт бөлудің қаншалықты қиын екенін түсінетінін жеткізеді. Кёко жұмысына кеткен соң, Норико да Токиоға қайтуға рұқсат сұрайды. Сюкити Нориконың өз балаларынан да артық қамқорлық көрсеткеніне шын жүректен ризашылығын білдіреді. Норико өзін періштедей көрмей, «мен де тек өз мүддемді ойлайтын пендемін» деп ақталса да, Сюкити мұны оның кішіпейілдігі мен тазалығы деп ұғады. Қарт Норикоға марқұм Томидің сағатын естелікке береді. Сол сәтте Норико еңіреп жылап жіберіп, ішіндегі жалғыздық зарын алғаш рет сыртқа шығарады. Сюкити оған бақытты болсын деп, қайта тұрмыс құруға ақ батасын береді. Фильм соңында Норико Токиоға бара жатқан пойызда аманатқа қалған сағатқа қарап ойға шомса, Сюкити жалғыздық тағдырын үнсіз қабылдап, бос қалған үйінде қала береді. === Хираяма әулетінің шежіресі === {{tree chart/start|align=center}} {{tree chart| | | | | |GF |y|GM | | | | | | | | | | | | | | |GF =Сюкити<br /><small>(күйеуі)</small> |GM =Томи<br /><small>(әйелі)</small> |boxstyle_GF = background-color: #9cf; |boxstyle_GM = background-color: pink;}} {{tree chart| | |,|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|.| | |}} {{tree chart| |O1 |y|S1 | |S2 |~|O2 | |O3 |~|S3 | |O4 | |O5 | O1=Коити<br /><small>(үлкен ұлы)</small> |O2=Сигэ Канэко<br /><small>(үлкен қызы)</small> |O3=Сёдзи<br /><small>(екінші ұлы)<br />марқұм</small> |O4=Кэйзо<br /><small>(кенже ұлы)</small> |O5=Кёко<br /><small>(кенже қызы)</small> |S1=Фумико<br /><small>(келіні)</small> |S2=Курадзо Канэко<br /><small>(күйеу баласы)</small> |S3=Норико<br /><small>(келіні)</small> |boxstyle_O1 = background-color: #9cf; |boxstyle_O2 = background-color: pink; |boxstyle_O3 = background-color: #9cf; |boxstyle_O4 = background-color: #9cf; |boxstyle_O5 = background-color: pink; |boxstyle_S1 = background-color: pink; |boxstyle_S2 = background-color: #9cf; |boxstyle_S3 = background-color: pink;}} {{tree chart| | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{tree chart| |GS1 | |GS2 | | | | | | | | | | | | | | | |GS1=Минору<br /><small>(немересі)</small>|GS2=Исаму<br /><small>(немересі)</small> |boxstyle_GS1 = background-color: #9cf; |boxstyle_GS2 = background-color: #9cf;}} {{tree chart| |}} {{tree chart/end}} == Рөлдерде == [[Сурет:So Yamamura 3.jpg|thumb|300 px|right|Солдан оңға қарай: Коити (Со Ямамура), Фумико (Кунико Миякэ), Сюкити (Тисю Рю), Норико (Сэцуко Хара), Сигэ (Харуко Сугимура) және Томи (Тиэко Хигасияма)]] {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|Тисю Рю||Сюкити Хираяма}} {{Рөлдерде|Тиэко Хигасияма||Томи Хираяма}} {{Рөлдерде|Со Ямамура||Коити Хираяма}} {{Рөлдерде|Кунико Миякэ||Фумико Хираяма}} {{Рөлдерде|Дзэн Мурасэ||Минору Хираяма}} {{Рөлдерде|Харуко Сугимура||Сигэ Канэко}} {{Рөлдерде|Нобуо Накамура||Курадзо Канэко}} {{Рөлдерде|Сэцуко Хара||Норико Хираяма}} {{Рөлдерде|Сиро Осака||Кэйзо Хираяма}} {{Рөлдерде|Кёко Кагава||Кёко Хираяма}} {{Рөлдерде|Хисао Тоакэ||Осаму Хаттори}} {{Рөлдерде|Теруко Нагаока||Ёнэ Хаттори}} {{Рөлдерде|Эйдзиро Тоно||Санпэй Нумата}} {{РөлдердеАсты}} == Стилі мен тақырыптары == [[Сурет:Setsuko Hara and Yasujiro Ozu in Tokyo Story.jpg|thumb|[[Ясудзиро Одзу|Одзу]] (қиыр оң жақта) түсірілім алаңында]] Дэвид Дессер фильмнің ерекше стилі мен сюжетке аса салмақ салмайтын баяндау мәнерін [[Дзен буддизм]] философиясымен, сондай-ақ қазіргі қоғамның сыртқы форма мен материализмге деген әуестігімен байланыстырады.{{sfn|Desser|1997|p=5}} Фильмдегі көріністер арасындағы ауысуларда адам қатыспайтын нысандар — зауыт мұржалары мен табиғат пейзаждары сияқты «өлі табиғат» элементтері жиі қолданылады.{{sfn|Desser|1997|p=10}} Туындыдағы басты тақырыптар — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейінгі дәстүрлі жапон отбасының ыдырауы мен [[вестернизация|батыстану]] үдерісі, сондай-ақ ержеткен балалардың ата-анадан алшақтауының табиғилығы.{{sfn|Desser|1997|p=4}} Мұнда балалардың Токиодағы қарбалас қалалық тіршілігі мен қарттардың провинциядағы тыныш өмірі өзара шендестіріледі. Фильм 1953 жылдың, яғни соғыстан кейінгі кезеңнің бейнесін береді. 1948 жылы қабылданған жаңа Азаматтық кодекс елдің экономикалық өрлеуіне және батыстық [[Капитализм|капиталист]]ік идеалдардың орнығуына сеп болғанымен, ғасырлар бойы қалыптасқан жапондық отбасы институты мен оның құндылықтарына соққы болып тиді.{{sfn|Desser|1997|pp=30-31}} Одзу мелодрама мен трагедиялық пафосқа бой алдырмай, әлемнің тоқтаусыз өзгеріп жатқанын, әрі бұл өзгерістердің әрдайым жақсылыққа бастай бермейтінін сабырмен, шынайы бейнелейді.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/films/2004/01/06/tokyo_story_1953_review.shtml |title=Tokyo Story (Tokyo Monogatari) (1953) |author=Jamie Russell |publisher=BBC |date=2004-01-06 |access-date=2017-02-08 |lang=en |archive-date=2017-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405052909/http://www.bbc.co.uk/films/2004/01/06/tokyo_story_1953_review.shtml |url-status=live }}</ref> Көп миллионды Токиодағы тіршілік үшін күрес адамның нәзік сезімталдығымен және үлкенге деген құрметімен үйлесе бермейді, дегенмен жапон халқының ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрлерінің ізі әлі де болса сезіліп тұрады.<ref name="vv">{{Cite web |url=http://www.villagevoice.com/2010-11-24/film/family-ties-unbound-in-tokyo-story/ |title=Family Ties, Unbound, in Tokyo Story — Page 1 — Movies — New York — Village Voice|access-date=2010-12-21 |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103173046/http://www.villagevoice.com/2010-11-24/film/family-ties-unbound-in-tokyo-story/ |url-status=live }}</ref> Фильмдегі жалғыз драмалық сәт — ана өлімі — күнделікті тіршілік ағынымен білінбей астасып, өмірдің ажырамас бөлшегі, себеп пен салдар тізбегіндегі табиғи құбылыс ретінде қабылданады.<ref name="rosen">{{cite web |url=https://www.jonathanrosenbaum.net/1972/07/on-ozu/ |title=On Ozu |author=Jonathan Rosenbaum |date=1972-07-13 |access-date=2017-02-08 |lang=en |archive-date=2017-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211075338/https://www.jonathanrosenbaum.net/1972/07/on-ozu/ |url-status=dead }}</ref> Балалардың ата-анасына деген сезімсіздігі қатыгездіктен немесе алғыссыздықтан емес, өз перзенттерінің қамымен жүргендіктен туындайды. Мұнда көрерменге тек үлкен буынның ғана емес, кіші буынның да іс-әрекеттерінің астары мен уәждері ашып көрсетілген. Одзудың өзі анасына өте жақын болған, өмір бойы онымен бірге тұрып, ешқашан шаңырақ көтермеген.{{sfn|Desser|1997|p=95}} Қарапайым адамдардың тыныс-тіршілігін шынайы бейнелегені үшін «Токио хикаясы» сёмин-гэки жанрының үздік үлгісі саналады.{{sfn|Desser|1997|p=26}} Одзудың өзге дыбыстық туындылары сияқты, «Токио хикаясы» баяу ырғағымен ерекшеленеді,{{sfn|Bordwell|Thompson|2003|p=[https://archive.org/details/filmhistoryintro00thom_325/page/n429 396]}} дегенмен режиссердің өзі бұл фильмін «мелодрамаға барынша жақын» еңбегі деп санаған.{{sfn|Desser|1997|p=122}} Одзу оқиға желісіндегі шешуші сәттерді кадр сыртында қалдырып, көрерменге оны кейіпкерлердің диалогы арқылы ғана жеткізу әдісін жиі қолданатын. Мәселен, Токиоға дейінгі және кейінгі ұзақ сапарлар көрсетілмейді; көрермен қарттардың ұлы Кэйзоға қалай барғанын көрмейді, тіпті Томидің денсаулығының сыр беруі де кадр сыртында қалады.{{sfn|Desser|2005|pp=462–3}} Одзу статикалық (қозғалмайтын) камераны жөн көріп,{{sfn|Desser|1997|p=41}} минимализм ұстанымын берік ұстанды. Камераның өте төмен биіктікте орналасуы және дерлік қозғалмауы фильмге өзіндік өрнек береді. Киносыншы [[Роджер Эберт]] бүкіл фильм бойы камераның тек бір-ақ рет қозғалатынын айтып, бұл Одзу стилі үшін «сирек кездесетін құбылыс» екенін атап өткен.<ref name="ebert">{{cite web |url=http://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-tokyo-story-1953 |date=November 9, 2003 |title=Tokyo Story Movie Review & Film Summary (1953) |first=Roger |last=Ebert |access-date=6 August 2012 |archive-date=March 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180301155406/https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-tokyo-story-1953 |url-status=live }}</ref> Камераның төменнен түсіруі дәстүрлі жапон үйлеріндегі татамиде отырған адамның көзқарасын елестетеді. Режиссер жалпы пландарды (master shots) сирек қолданатын және кинодағы «180 градус ережесін» (сабақтастық қағидасын) жиі бұзатын. Сахнада қатар отырған кейіпкерлер — мәселен, Сюкити мен Томидің алғашқы көрінісіндегідей — бір-бірімен сөйлесіп отырса да, бір бағытқа қарап тұрғандай әсер береді.{{sfn|Desser|1997|pp=12-15}} Тіпті кадр ауысқанда кейіпкерлер экранның оң жағынан шығып кетіп, келесі сахнаға тағы да оң жақтан кіріп келетін сәттер де кездеседі.{{sfn|Desser|1997|p=19}} Фильм соңында қаңырап бос қалған үйдегі сағаттың тықылы анық естіледі. Уақытты қалтқысыз сезіну және күнделікті тіршілік ырғағын кино тіліне шебер ұластыру — Ясудзиро Одзу режиссурасының басты қолтаңбасы.<ref>{{cite web |url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/713255-yasujiro-ozu-an-artist-of-the-unhurried-world-ian-buruma |title=Yasujiro Ozu: an artist of the unhurried world |author=Ian Buruma |publisher=The Guardian |date=2010-01-08 |access-date=2017-02-08 |lang=en |archive-date=2017-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211090631/https://www.goodreads.com/author_blog_posts/713255-yasujiro-ozu-an-artist-of-the-unhurried-world-ian-buruma |url-status=live }}</ref> Режиссер кәрілік, жалғыздық пен өлімді шығыс философиясының рухында — тіршіліктің табиғи айналымы, бұлжымас заңдылығы ретінде бейнелейді. Сондықтан да туындының соңғы кадрында, дәл басындағыдай, Токиоға қарай бағыт алған пойыз тағы да зырқырап бара жатады. == Сыншылардың пікірі == [[Rotten Tomatoes]] шолу агрегаторында фильм 53 сыншының 100% оң бағасына ие болып, орташа 9.6/10 рейтингін иеленді. Сайттың тұжырымдамасында былай делінген: «Токио хикаясы — Ясудзиро Одзудың жарты ғасырдан астам уақыт өтсе де өзінің маңыздылығы мен тереңдігін жоғалтпаған айнымас шедеврі».<ref>{{Cite web |date=3 November 1953 |title=Tokyo Story (Tôkyô monogatari) |url=http://www.rottentomatoes.com/m/tokyo_story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111202321/https://www.rottentomatoes.com/m/tokyo_story |archive-date=November 11, 2020 |access-date=14 July 2025|website=rottentomatoes.com}}</ref> Ал өлшемді орташа баға жүйесін қолданатын [[Metacritic]] сайты 19 сыншының пікірі негізінде фильмге 100-ден 100 ұпай беріп, «жаппай мойындалған» туынды ретінде бағалады. Сондай-ақ, бұл туынды Metacritic-тің «Барлық уақыттың ең үздік фильмдері» тізімінде бірінші орынды бөлісіп тұр.<ref>{{Cite web |title=Best Movies of All Time |url=https://www.metacritic.com/browse/movies/score/metascore/all/filtered |access-date=17 June 2023 |website=[[Metacritic]]}}</ref> «Токио хикаясы» көбіне арзан мелодрамаға бой алдырмай-ақ, көрерменге ерекше эмоционалды әсер сыйлайтын туынды ретінде жоғары бағаланады. Киносыншы Уолли Хэммонд: «Одзу шеберлігінің сыры — кейіпкерлердің бойындағы көңіл қалу сезіміне деген терең эмпатияны біртіндеп қалыптастыруында», — деп атап өткен.<ref>{{Cite news |last=Hammond |first=Wally |date=2009-12-24 |title=Tokyo Story |url=https://www.timeout.com/london/film/tokyo-story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224101505/https://www.timeout.com/london/film/tokyo-story |archive-date=December 24, 2017 |access-date=2017-12-23 |work=Time Out London |language=en}}</ref> Ал [[Роджер Эберт]] бұл фильм туралы: «Мұнда жасанды сезімдер мен әдейі көз жасын шығаруға тырысатын тұстар жоқ; режиссер деңгейі төмен фильмдер пайдаланатын арзан тәсілдерден саналы түрде бас тартады. Ол біздің эмоциямызды күштеп оятқысы келмейді, тек өз түйсінгенін бізбен бөлісуді көздейді», — деп жазды. The Village Voice басылымында Эрик Хайнс: «Уақыттың өзі — [Одзудың] ең қуатты қаруы. Созылыңқы сахналар оқиғаның тезірек алға жылжуын қалатқанымен, кенеттен көз алдыңнан сусып бара жатқан әдемі сәттерді қимай қаласың», — деген пікір білдірді.<ref>{{Cite news |last=Hynes |first=Eric |date=2010-11-24 |title=Family Ties, Unbound, in Tokyo Story |url=https://www.villagevoice.com/2010/11/24/family-ties-unbound-in-tokyo-story/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224101239/https://www.villagevoice.com/2010/11/24/family-ties-unbound-in-tokyo-story/ |archive-date=December 24, 2017 |access-date=2017-12-23}}</ref> 2010 жылы Дэвид Томсон кино тарихында «Токио хикаясынан» артық тебірентетін отбасылық драма бар ма екен деген риторикалық сұрақ тастады.<ref name="Thomson">{{Cite news |last=Thomson |first=David |date=2010-10-20 |title=Tokyo Story: No 4 best arthouse film of all time |url=https://www.theguardian.com/film/2010/oct/20/tokyo-story-ozu-arthouse |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202143039/https://www.theguardian.com/film/2010/oct/20/tokyo-story-ozu-arthouse |archive-date=February 2, 2017 |access-date=2017-01-30 |work=The Guardian}}</ref> == Мәдени ықпалы және маңыздылығы == Halliwell's Film Guides басылымының бұрынғы редакторы Джон Уокер «Токио хикаясын» әлемдегі ең үздік 1000 фильм тізімінің басына қойды. Сонымен қатар, фильм киносыншы Дерек Малкольмнің көркемдік немесе мәдени маңызы зор туындылардан құралған «Фильмдер ғасыры» атты тізіміне еніп,<ref>{{Cite book |last=Malcolm |first=Derek |author-link=Derek Malcolm |title=A Century of Film |publisher=IB Tauris |year=2000 |pages=85–87}}</ref> [[Time]] журналының «Барлық уақыттың 100 үздік фильмі» қатарынан орын алды. Chicago Sun-Times басылымының сыншысы [[Роджер Эберт]] бұл туындыны өзінің «Ұлы фильмдер» топтамасына қосса,<ref name="ebert" /> Пол Шрейдер оны өзінің «Кино канонының» «Алтын» бөліміне жатқызды.<ref>{{Cite web |last=Jeffrey M. Anderson |date=14 November 2006 |title=Paul Schrader's Film Canon, Film Comment – September/October 2006 |url=http://news.moviefone.com/2006/11/14/paul-schraders-film-canon/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531170556/http://news.moviefone.com/2006/11/14/paul-schraders-film-canon/ |archive-date=2014-05-31 |access-date=2014-05-31}}</ref> [[Мартин Скорсезе]] де бұл фильмді «Жас кинематографистер көруі тиіс 39 маңызды шетелдік фильмнің» тізіміне қосты.<ref>{{Cite web |date=15 October 2014 |title=Martin Scorsese Creates a List of 39 Essential Foreign Films for a Young Filmmaker |url=http://www.openculture.com/2014/10/scorseses-list-of-39-essential-foreign-films.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201938/http://www.openculture.com/2014/10/scorseses-list-of-39-essential-foreign-films.html |archive-date=February 7, 2015 |access-date=1 February 2015 |publisher=Open Culture}}</ref> «Токио хикаясы» 2008 жылы беделді француз журналы [[Cahiers du Cinéma]] құрастырған «100 ұлы фильм» тізімінде 14-орынға ие болды.<ref name=":2">{{Cite web |date=23 November 2008 |title=Cahiers du cinéma's 100 Greatest Films |url=http://www.filmdetail.com/2008/11/23/cahiers-du-cinemas-100-greatest-films/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180716224153/http://www.filmdetail.com/2008/11/23/cahiers-du-cinemas-100-greatest-films/ |archive-date=July 16, 2018 |access-date=May 15, 2021}}</ref> 2009 жылы жапондық Kinema Junpo киножурналы бұл туындыны «Барлық уақыттың ең үздік жапон фильмі» деп таныды.<ref>{{Cite web |title=Greatest Japanese films by magazine Kinema Junpo (2009 version) |url=http://mubi.com/topics/greatest-japanese-films-by-magazine-kinema-junpo-2009-version |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120711021342/http://mubi.com/topics/greatest-japanese-films-by-magazine-kinema-junpo-2009-version |archive-date=July 11, 2012 |access-date=2011-12-26}}</ref> Ал [[Entertainment Weekly]] басылымы оны әлемдегі ең ұлы фильмдер рейтингінде 95-орынға қойды.<ref>{{Cite web |title=Entertainment Weekly's 100 Greatest Movies of All Time |url=http://www.filmsite.org/ew100.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331185517/http://www.filmsite.org/ew100.html |archive-date=31 March 2014 |access-date=19 January 2009 |publisher=Filmsite.org |df=dmy-all}}</ref> 1992 жылдан бастап фильм [[Британия кинематография институты]]ның [[Sight & Sound]] журналында жарияланатын режиссерлер мен сыншылар арасындағы «ең ұлы фильмдер сауалнамасынан» тұрақты орын алып келеді. Сыншылардың таңдауы бойынша ол 1992 жылы — үшінші, 2002 жылы — бесінші, ал 2012 жылы қайтадан үшінші орынға жайғасты. Режиссерлердің дауыс беруінде 1992 жылы — 17-орынды, 2002 жылы — «[[Психо]]» мен «[[Айна (фильм, 1974)|Айна]]» фильмдерімен қатар 16-орынды иеленсе, 2012 жылы сауалнамаға қатысқан 358 режиссердің 48 дауысын алып, көш бастады. 2022 жылғы соңғы сауалнама қорытындысы бойынша сыншылар мен режиссерлер тізімінде де төртінші сатыға тұрақтады.<ref>{{Cite web |date=2 August 2012 |title=The 2012 Sight & Sound Directors' Top Ten |url=http://www.bfi.org.uk/news/sight-sound-2012-directors-top-ten |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811100640/http://www.bfi.org.uk/news/sight-sound-2012-directors-top-ten |archive-date=August 11, 2012 |access-date=3 June 2016 |website=[[Sight & Sound]] |publisher=British Film Institute}}</ref><ref>{{Cite web |title=Top Ten Poll 1992 – Directors' and Critics' Poll |url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/history/1992.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111103418/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/history/1992.html |archive-date=2012-01-11 |access-date=October 29, 2010 |website=[[Sight & Sound]] |publisher=Published by British Film Institute}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sight & Sound Top Ten Poll 2002 – The rest of the directors' list |url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-long.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309163857/https://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-long.html |archive-date=2012-03-09 |access-date=October 29, 2010 |website=[[Sight & Sound]] |publisher=Published by British Film Institute}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 August 2012 |title=The Top 50 Greatest Films of All Time |url=http://www.bfi.org.uk/news/50-greatest-films-all-time |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301135739/http://www.bfi.org.uk/news/50-greatest-films-all-time |archive-date=March 1, 2017 |access-date=2 August 2012 |publisher=Published by British Film Institute}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tokyo Story (1953) |url=https://www.bfi.org.uk/film/65edaa59-6546-57b5-9fa3-9409f93d1383/tokyo-story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221201205120/https://www.bfi.org.uk/film/65edaa59-6546-57b5-9fa3-9409f93d1383/tokyo-story |archive-date=December 1, 2022 |access-date=2022-12-01 |website=BFI |language=en}}</ref> 2010 жылы [[The Guardian]] басылымы бұл туындыны «25 ұлы артхаус фильмі» тізімінде төртінші орынға қойды. Сондай-ақ, 2018 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] жүргізген, әлемнің 43 елінен 209 киносыншы қатысқан сауалнамада «Токио хикаясы» шет тіліндегі 100 үздік фильмнің ішінде үшінші орынды иеленді.<ref>{{Cite web |date=2018-10-29 |title=The 100 Greatest Foreign Language Films |url=https://www.bbc.com/culture/article/20181029-the-100-greatest-foreign-language-films |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225005824/https://www.bbc.com/culture/article/20181029-the-100-greatest-foreign-language-films |archive-date=December 25, 2020 |access-date=2021-01-10 |website=[[BBC]]}}</ref> == Дереккөздер == <div style="margin:0;margin-top: 10px; padding: 10px; font-size:98%; border: 1px solid #BFC4C6; line-height: 1.35em;">{{reflist|2}}</div> {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0046438}} {{рейтинг-10|8.1}} * {{amg title|50260}} {{рейтинг-5|5}} == Әдебиет == * {{cite book |first=David |last=Desser |editor-last=Desser |editor-first=David |editor-link=David Desser |title=Ozu's Tokyo Story |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=1997 |isbn=0-521-48435-9 |url=http://www.cambridge.org/9780521484350 |access-date=March 14, 2013 |archive-date=April 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413010322/https://www.cambridge.org/us/academic/subjects/arts-theatre-culture/media-mass-communication/ozus-tokyo-story?format=PB&isbn=9780521484350 |url-status=live }} * {{cite book |first=David |last=Desser |chapter=The Space of Ambivalence |title=Film Analysis |editor-first=Jeffrey |editor-last=Geiger |publisher=Norton |year=2005 }} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ясудзиро Одзу фильмдері]] [[Санат:Жапон тіліндегі фильмдер]] [[Санат:1953 жылғы Жапония фильмдері]] [[Санат:Жапония драма-фильмдері]] [[Санат:Жапония ақ-қара түсті фильмдері]] [[Санат:Токио туралы фильмдер]] [[Санат:Сётику фильмдері]] 9cgi0pgwmi0m338dtjdv9r6n8w4mh1o 0 780631 3610621 3599315 2026-05-28T18:05:52Z TalgatSnow 143530 /* Қайта бағалау */ 3610621 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Бас айналу |Шынайы атауы = {{lang-en|Vertigo}} |Суреті = Vertigomovie restoration.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = Сол Басстың түпнұсқа постері |Жанры = [[нуар]], [[психологиялық триллер]], [[детектив]] |Режиссёрі = [[Альфред Хичкок]] |Продюсері = [[Альфред Хичкок]] |Сценарист = [[Алек Коппел]]<br>[[Сэмюэл Тейлор]]<br>«Өлілер арасынан» романы негізінде |Актерлер = [[Джеймс Стюарт]]<br>[[Ким Новак]]<br>[[Барбара Бел Геддес]]<br>[[Том Хелмор]]<br>[[Генри Джонс]] |Операторы = [[Роберт Беркс]] |Композиторы = [[Бернард Херрманн]] |Монтажы = [[Джордж Томазини]] |Компания = Alfred J. Hitchcock Productions |Дистрибьютор = [[Paramount Pictures]] |Ұзақтығы = 128 мин. |Бюджеті = 2,5 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref name="Yale Film Notes">{{cite web |last1=Kerbel |first1=Michael |title=Film Notes: VERTIGO {{!}} Yale University Library |url=https://web.library.yale.edu/film/notes/fn00030 |website=web.library.yale.edu |access-date=24 March 2024}}</ref> |Түсім = 7,3 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref name="BOM">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=vertigo.htm |title=Vertigo (1958) |website=Box Office Mojo |access-date=September 2, 2016}}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1958 |imdb_id = 0052357 |Сайты = }} «'''Вертиго»''' ({{lang-en|Vertigo}}) — 1958 жылы жарық көрген режиссер [[Альфред Хичкок]]тың америкалық психологиялық триллері. Туынды [[Буало – Нарсежак]]тың 1954 жылғы «Өлілер арасынан» атты романының желісімен түсірілген. Фильмде әріптесінің қазасына себеп болған [[Акрофобия|биіктіктен қорқу]] сезімі мен ауыр депрессиядан соң қызметінен кеткен «Скотти» ([[Джеймс Стюарт]]) есімді полицейдің тағдыры баяндалады. Оны ескі танысы оғаш мінез-құлық таныта бастаған әйелін бақылау үшін жеке детектив ретінде жұмысқа жалдайды. Алайда осы жұмбақ әйелдің ([[Ким Новак]]) ізіне түскенде, баяғы жанына жара салған психологиялық қорқынышы алдынан қайта шығып, оның өмірін тағы да шырмай бастайды. Бұл туынды — Скоттидің биіктіктен қорқу сезімін жеткізу үшін долли-зум (dolly zoom) әдісі қолданылған алғашқы фильм. Камера арқылы жасалатын, кеңістікті бұрмалап, адамның басын айналдыратын бұл эффект осы фильмдегі қолданысына байланысты кинематографияда жиі «Вертиго эффектісі» деп аталады. Вертиго фильмі алғаш экранға шыққанда сыншылар оны біржақты қабылдаған жоқ. Алайда уақыт өте келе бұл туынды Хичкок шығармашылығының шыңы әрі әлемдік кино тарихындағы ең ұлы шедеврлердің бірі ретінде мойындалды.<ref>{{Cite news |last=Bradshaw |first=Peter |date=August 1, 2012 |title=Vertigo's rise up the film critics' top 10 is a fascinating case study in reputation |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/film/2012/aug/01/vertigo-film-critics-top-10 |access-date=October 31, 2023 |issn=0261-3077}}</ref> 1989 жылы бұл туынды «мәдени, тарихи және эстетикалық маңыздылығы» үшін [[Конгресс кітапханасы]]ның [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енген алғашқы 25 фильмнің қатарына ілікті.<ref>{{cite news|date=September 19, 1989|title=ENTERTAINMENT: Film Registry Picks First 25 Movies|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-09-19-mn-347-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|location=[[Washington, D.C.]]|access-date=April 22, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|website=Library of Congress|access-date=May 14, 2020}}</ref> [[Америка кино институты]]ның (AFI) рейтингтерінде де бұл фильмнің шоқтығы биік: мәселен, 2007 жылы ол [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|Америка тарихындағы ең үздік тоғызыншы фильм]] деп танылды.<ref>{{cite web |title=AFI's 10 Top 10 |url=http://www.afi.com/10top10/ |access-date=February 21, 2012 |website=American Film Institute}}</ref> Ғылыми ортаның да ерекше назарына іліккен туынды 2012 жылы беделді [[Sight & Sound]] басылымының сауалнамасында «[[Азамат Кейн]]ді» тағынан тайдырып, «тарихтағы ең ұлы фильм» атанды,<ref name="bbc">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-19078948|title=Vertigo is named 'greatest film of all time'|work=BBC News |date=August 2, 2012 |access-date=August 18, 2012}}</ref> ал 2022 жылғы тізімде екінші орынды иеленді.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Greatest Films of All Time |url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time |access-date=December 1, 2022 |website=British Film Institute |language=en}}</ref> == Сюжеті == [[Сурет:Vertigo trailer (1958).webm|thumb|thumbtime=2:20|Ресми кинотеатрлық трейлер (1958)]] [[Сан-Франциско]] детективі Джон «Скотти» Фергюсон төбедегі қуғын кезінде әріптесінің құлап мертігуіне куә болады. Осы оқиғадан кейін ол биіктіктен қорқу ([[акрофобия]]) мен соның салдарынан болатын бас айналу (вертиго) дертіне шалдығып, отставкаға кетеді. Оның бұрынғы қалыңдығы Мидж бұл қорқыныштан тек одан да зор психологиялық сілкініс қана айықтыра алады деп есептейді. Мидж Скоттиге әлі де ғашық болғанымен, ол оның сезіміне жауап қайтармайды. Колледжде бірге оқыған танысы Гэвин Элстер Скоттиден әйелі Мадленді аңдуды өтінеді. Оның айтуынша, әйелі өзін оғаш ұстай бастаған. Скотти Мадленнің ізіне түсіп, оның Карлотта Вальдестің (1831–1857) бейітіне барғанын және өнер мұражайында «Карлотта портретіне» ұзақ қарап тұрғанын көреді. Жергілікті тарихшы Карлотта Вальдестің өз-өзіне қол жұмсағанын айтып береді: ол кезінде дәулетті адамның көңілдесі болып, оған бала туып берген. Алайда ол адам баланы өзіне қалдырып, Карлоттаны қуып жіберген. Гэвиннің пайымдауынша, Мадленнің тәніне оның арғы әжесі Карлоттаның рухы кіріп алған. Алайда Мадлен мұны білмейді және «аруақ билеген» сәттерде қайда барғанын есіне түсіре алмайды. Скотти Мадленді Форт-Пойнт жағалауында аңдып жүріп, [[Сан-Франциско (шығанақ)|Сан-Франциско шығанағы]]на секірген жерінен құтқарып алады. Келесі күні Мадлен алғыс айту үшін Скоттиге келіп, олар күні бойы бірге болады. Екеуінің арасында сезім оянып, Мадлен өзін мазалаған қорқынышты түсін айтып береді, ал Скотти бұл түстің Карлоттаның туған жері — Сан-Хуан-Батиста миссиясымен байланысты екенін түсінеді. Ол Мадленді сол жерге апарады. Мадлен кенеттен шіркеуге қарай қашып, қоңырау мұнарасына көтеріледі. Скотти оның соңынан жүгіргенімен, биіктіктен қорқу сезімі оны баспалдақта тоқтатып тастайды. Ол мұнара терезесінен Мадленнің шіркеу шатырына құлап, мерт болғанын ғана көріп үлгереді. Ресми тергеу Мадленнің өлімін «өз-өзіне қол жұмсау» деп таниды, бірақ коронер Скоттиді оны құтқара алмағаны үшін айыптайды. Гэвин Скоттиге кінә артпаса да, Скотти жаны қатты күйзеліп, соңында психиатриялық емханаға түседі. Көп уақыт өткен соң, есін жиған Скотти Мадлен барып жүрген жерлерді қайта аралайды. Бірде көшеде ол Мадленге айнытпай ұқсайтын Джуди Бартонмен танысады. Оның шаш түсі басқа, әрі Мадленмен салыстырғанда қарапайымдау көрінгенімен, Скотти оның соңынан қалмай еріп жүреді. Скотти соңынан қалмай қойғанынан қорыққан Джуди оған хат жазып, өзінің шын мәнінде Мадлен екенін мойындайды. Гэвин оны өзіне қатты ұқсайтын, психикалық дерті бар әйелінің рөлін сомдау үшін жалдаған екен. Осы тұста көрерменге өткен шақтан көрініс (флешбэк) көрсетіледі: қоңырау мұнарасына көтерілген Джуди ол жерде Гэвинді көреді, ал Гэвин сол сәтте әйелінің өлі денесін төменге лақтырып жібереді. Скотти биіктіктен қорқатыны белгілі еді, сондықтан ол мұнара басына шыға алмайтын «мінсіз куәгер» ретінде таңдалған. Дегенмен, Скоттиді шын сүйіп қалған Джуди хатты соңына дейін жазып болған соң, оны жыртып тастайды. Скотти жаңа танысына еріксіз арбалып, оған құлай беріледі. Ол Джудиге Мадленді еске түсіретін көйлек кигізіп, шаш үлгісін де соған ұқсатып өзгертеді. Сүйіктісінен айырылып қалудан қорыққан Джуди оның қысымына көніп, толықтай Мадленнің кейпіне енеді. Екеуі қайта табысқан соң, Джуди бір кездері Мадлен таққан алқаны мойнына іледі. Осы сәтте Скотти шындықтың бетін ашады. Ол кешкі асқа барудың орнына Джудиді Сан-Хуан-Баутистаға алып келіп, мұнараға қайта көтерілуге мәжбүрлейді. Скотти мұны Мадлен қайтыс болған күні қолынан келмеген істі аяғына жеткізіп, өткеннің құрсауынан босау үшін істеп жатқанын айтады. Скотти оған лап қойып, мұнараның басына қарай сүйрей жөнеледі. Арпалыс үстінде оның бойындағы күшті эмоциялар үрейін жеңіп, баспалдақпен ең жоғары қабатқа қалай шығып кеткенін де байқамай қалады. Мұнара басында Скотти Джудиді барлық өтірікті мойындауға мәжбүрлейді. Гэвин оны көңілдесі ретінде пайдаланып, «аруақ билеген» Мадленнің рөлін ойнау үшін жалдағаны белгілі болады. Джуди Скоттиге оны шын сүйетінін айтып, ақталады. Скотти Джудиді кешіріп, құшағына алады. Кенет баспалдақтан біреудің аяқ дыбысы естіліп, мұнараға монах әйел кіріп келеді. Қараңғыда бұлдырап көрінген әйелдің бейнесін «аруақ» деп ойлап, зәресі ұшқан Джуди кейін шегінемін деп, мұнарадан құлап кетеді. Скотти екінші рет сүйіктісінен айырылып, есеңгіреп қалады, бірақ оның биіктіктен қорқу сезімі осы соққыдан кейін біржолата жойылады, ал сол сәтте монах әйел шіркеу қоңырауын соға бастайды. == Рөлдерде == [[Сурет:Vertigo 1958 trailer embrace 2.jpg|thumb|right|Скотти (Джеймс Стюарт) и Джуди (Ким Новак)]] {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Джеймс Стюарт]]||Джон «Скотти» Фергюсон}} {{Рөлдерде|[[Ким Новак]]||Джуди Бартон / Мадлен Элстер}} {{Рөлдерде|[[Том Хелмор]]||Гэвин Элстер}} {{Рөлдерде|[[Барбара Бел Геддес]]||Марджори «Мидж» Вуд}} {{Рөлдерде|[[Генри Джонс (актер)|Генри Джонс]]||коронер}} {{Рөлдерде|[[Рэймонд Бэйли]]||Скоттидің дәрігері}} {{Рөлдерде|[[Эллен Корби]]||«Маккиттрик» қонақүйінің менеджері}} {{Рөлдерде|[[Константин Шейн]]||Поп Лейбел}} {{Рөлдерде|[[Ли Патрик (актриса)|Ли Патрик]]||Мадленмен қателесіп ұқсатылған көлік иесі}} {{РөлдердеАсты}} == Баяндау құрылымы == [[Сурет:Vertigo 1958 trailer Kim Novak at Golden Gate Bridge Fort Point.jpg|thumb|upright=1.15|«Алтын Қақпа» көпірінің астындағы тұрған Мадлен]] «Вертиго» фильмінің фабуласы, Хичкок стиліне тән, жанр заңдылықтары мен көрермен күткеніне мүлдем қайшы құрылған. Триллер заңдарын бұза отырып, фильмінде бар болғаны бір ғана қарқынды көрініс бар және ол туындының ең басына орналастырылған. Барлық детективтік дәстүрлерге қарамастан, детектив кісі өлімін зерттемейді, өйткені ол оқиға соңына дейін қылмыстың орын алғанынан тіпті бейхабар болады. Сонымен қатар, Хичкок қылмыскердің жазасыз қалдыру арқылы классикалық Голливуд қалыптарынан алшақтайды. Басты кейіпкердің таспа ортасында қаза табуы — «[[Психо]]» фильміндегідей күтпеген бұрылыс. Алғашқы 40 минут бойы кейіпкер бір ауыз сөз айтпайды және оның жүзі тек бір рет қана ірі планда көрсетіледі. Новак сомдаған бейненің екіұдайлығы сюжет аяқталуға үштен бір бөлік қалғанда ғана белгілі болады. Бұл режиссердің «көрермен кейіпкерлерге қарағанда көбірек білуі тиіс» деген сеніміне негізделген — дәл осы жағдай саспенсті тудырады.<ref name="thriller">Charles Derry. ''The Suspense Thriller: Films in the Shadow of Alfred Hitchcock''. 2nd ed. McFarland, 2001. ISBN 978-0-7864-1208-2. Page 206.</ref> Фильмге пікір жазған алғашқы сыншылардың өзі «Вертиго» сюжетінің, тіпті Хичкок стандарттарымен өлшегеннің өзінде, шындыққа жанаспайтынын бірден байқаған. Фабуланың қисынсыздығы (абсурдтығы) туралы тезиспен фильм жайлы жазған авторлардың барлығы дерлік<ref name="forum">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=wpzbe_mnGJM |title=Finding Equilibrium in Hitchcock’s Vertigo — YouTube|access-date=2017-09-29 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926212248/https://www.youtube.com/watch?v=wpzbe_mnGJM&feature=youtu.be |url-status=live }}</ref> және режиссердің өзі де келіседі: «Күйеуі әйелін қоңырау мұнарасынан итеріп жіберіп, көзін жойғысы келеді — бірақ ол Джеймс Стюарттың баспалдақпен көтеріле алмайтынын қайдан білді? Басы айналатынына сенімді болды ма? Оған сенуге бола ма еді!» Хичкок бұл жағдайда өзін «[[фабула]] емес, оқиғаның визуалды интерпретациясы» көбірек қызықтырғанын айтып өтеді. Фильм жанкүйерлерінің пайымдауынша, бұл сюжеттің шындыққа жанаспайтын тұстарын қазбалау — «Андалуз итін» логикасыздығы үшін мінеумен немесе [[Ежелгі грек мифологиясы|ежелгі грек мифтері]]нен реализм іздеумен бірдей. Расында да, Скотти мен Мадлен бейнелерінен кез келген нуарға тән «детектив» мен «ажалды ару» қалыбынан өзге, тереңірек мазмұн — [[Пигмалион |Пигмалион мен Галатея]], [[Тристан мен Изольда]], [[Орфей]] мен [[Эвридика]] сынды мәңгілік мифологемалар аңғарылады. Кейіпкерлердің іс-әрекетіндегі трансқа (түс көруге) тән сипаттың басымдығы сондай, тіпті фильмдегі барлық оқиғалар Скоттидің шатырдан құлап бара жатқандағы көз алдына келген елестері деген де болжам бар. == Өндіріс == === Сценарий === [[Сурет:Vertigo 1958 trailer Stewart hanging on.jpg|thumb|right|Шатырдың ернеуіне ілініп тұрған Скотти]] «Вертиго» фильмінің сценарийі [[Буало – Нарсежак|Пьер Буало мен Томас Нарсежак]]тың 1954 жылы жарық көрген «Өлілер арасынан» (D'entre les morts) атты француз романының желісімен жазылған. Хичкок осы авторлардың бұған дейінгі «Ол енді жоқ» (Celle qui n'était plus) атты туындысының экрандау құқығын сатып алуға әрекеттенген, бірақ жолы болмады. Кейіннен бұл романды [[Анри-Жорж Клузо]] «Ібілістер» (Les Diaboliques) деген атаумен фильм шығарды.<ref>{{cite web |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9804E5DD153EF936A35754C0A96E958260 |title= Thomas Narcejac, 89, Author of Crime Novels |website=The New York Times |date=July 5, 1998 |access-date=December 1, 2007}}</ref> [[Франсуа Трюффо]] бір кездері «Өлілер арасынан» романын Буало мен Нарсежак арнайы Хичкок үшін жазған деген болжам жасаса да, кейінірек Нарсежак мұндай ниеттері болмағанын айтып, бұл пікірді жоққа шығарды.<ref>Jones, Dan. ''The Dime Novel and the Master of Suspense: The Adaptation of D’Entre Les Morts Into Vertigo''. Saint Paul, Minn.: University of St. Thomas, 2002.</ref> Дегенмен, Хичкоктың авторлар шығармашылығына деген зор қызығушылығының арқасында, [[Paramount Pictures]] студиясы 1954 жылы бұл роман әлі ағылшын тіліне аударылмай тұрып-ақ, оның қысқаша мазмұнына тапсырыс беріп қойған болатын. Бастапқыда «Darkling I Listen» деп аталған сценарийді жазу Максвелл Андерсонға тапсырылғанымен, нәтижесі Хичкоктың көңілінен шықпады. Келесі сценарист Алек Коппельдің де ұсынған нұсқасы жарамсыз деп танылып, кейінге ысырылды. Үшінші нұсқаны [[Сан-Франциско]]ның топографиясын жақсы білетін Сэмюэл Тейлор дайындады. Оның фильмді «Фриско» бойынша өзіндік бір жолнұсқаға айналдыру идеясы режиссерге қатты ұнады. Дәл осы кезеңде сюжетке көрерменнің сүйікті кейіпкері — Мидж қосылды. Сценариде Коппельдің де алғашқы еңбегі ескеріліп, титрда екі автордың да есімі көрсетілді. === Актерлерді іріктеу === [[Сурет:Vertigo 1958 trailer Novak.jpg|thumb|Мадлен рөліндегі Новак]] [[Франсуа Трюффо|Трюффо]]ға берген сұхбатында Хичкок Мадлен/Джуди рөліне бастапқыда өзінің алдыңғы фильмінде ойнаған [[Вера Майлз]]ды таңдағанын айтқан. Алайда режиссер кенеттен ауруханаға түсіп, түсірілім кейінге шегерілген кезде, Майлз жүкті болып, рөлден бас тартуға мәжбүр болды. Режиссер түсірілімді тағы да кейінге шегеруден бас тартып, Майлздың орнына Ким Новакты бекітті. Сол сұхбатында Хичкок фильмнің сәтсіздікке ұшырауын Стюарттың жасымен байланыстырады. Новактан тура екі есе үлкен актер оның ғашығы рөліне аса сәйкес келмеген еді. Соған қарамастан, режиссер Стюарттың қарапайым америкалық бейнесін және оның кез келген нұсқауды артық сұрақсыз бұлжытпай орындайтын қасиетін жоғары бағалаған. «Мисс Новак түсірілім алаңына өз идеяларын ала келді, ал мен мұндайды мүлдем ұнатпаймын», — деп кейіген екен Хичкок. Ол актрисадан ешқандай сезім білдірмейтін, бейтарап көзқарасты талап етіп: «Шимайланған қағаздан көрі, таза парақты қабылдау әлдеқайда оңай», — дейтін. Новактың айтуынша, режиссер оның сырт келбеті мен шаш үлгісінің алдын ала сызылған бейнеге сай болуын тым қатал қадағалаған. Бастапқыда актрисаға ыңғайсыз, ескі үлгідегі көйлектер тар қапастай сезілген. Бірақ кейінірек ол бұл психологиялық жайсыздықтың кейіпкер табиғаты үшін өте маңызды болғанын түсінді: өйткені Джуди біреудің кейпіне еніп, «өзгенің терісін жамылып» жүрген еді. Алғашқы сыншылар Ким Новактың кадрдағы жасқаншақтығын сынағанымен, кейіннен бұл бұйығылықтың кейіпкерге ерекше рең бергені мойындалды. Себебі фильмнің бірінші бөлімінде ол жансыз мүсіндей көрінуі керек болса, екінші бөлімінде абайсыз қимылымен құпиясын ашып алудан сескеніп, барынша сақ қимылдайды. === Түсірілім барысы === [[Сурет:Vertigo 1958 trailer Stewart on a laddder.jpg|right|thumb|Мидждің пәтерінде баспалдақта тұрып, өз бойындағы [[акрофобия]]ны жеңуге тырысқан Джон «Скотти» Фергюсон рөліндегі Стюарт]] Фильм түсірілімі 1957 жылдың 30 қыркүйегі мен 19 желтоқсаны аралығында [[Сан-Франциско]] қаласында және [[Голливуд]]тағы Paramount Pictures студиясында өтті. Сан-Хуан-Баутиста миссиясының мұнарасы Хичкокқа жеткілікті деңгейде әсерлі көрінбеді, сондықтан студияда оның зәулім көшірмесі арнайы тұрғызылды. Мұнара ішіндегі баспалдақ көріністері де павильонда түсірілді. Мадленнің ақшыл-сұр костюмі психологиялық жайсыздық тудыру мақсатында таңдалған (өйткені аққұба әйелдер бұл түсті сирек киеді). Операторлық техника тұрғысынан ең қиыны — Скотти мұнарадан төмен қараған сәттегі «вертиго» кадрын түсіру болды. Тік бағыттағы түсірілім үшін арнайы көтергіш қажет еді, ал бұл өте қымбатқа түсетін. Хичкок бұл мәселенің шешімін былай тапты: «Баспалдақтың макетін жасап, оны қырынан жатқызып қойып, камераны алыстата отырып неге түсірмеске? Олай болса ешқандай көтергіштің қажеті болмайды». Осы сахнада алғаш рет қолданылған трансфокаторды (зумды) жақындату мен камераны кері жылжытудың үйлесімі кинематографияда «Вертиго эффектісі» немесе «транстрав» деген атпен қалды. Бұл «кеңістіктің ұлғаю» әсерін береді: кеңістік бір мезгілде әрі жақындап, әрі алыстап, көрерменді қорқынышты түс әлеміне ендіргендей күй кештіреді. Фильмде Сан-Франциско шығанағы аймағында түсірілген шынайы кадрлар кеңінен қолданылған. Қала ішіндегі көлік қозғалысы бейнеленген сахналарда басты кейіпкерлердің машиналары ылғи да еңіс көшелермен төмен қарай түсіп бара жатқан күйінде бейнеленеді. Фильм авторларының арасында Хичкоктың Мадлен өліміне қатысты құпияны (фильмнің орта шенінде) жолданбаған хат арқылы ашып тастау идеясы үлкен талас тудырды. Бұл роман желісі мен бастапқы сценарийден айтарлықтай ауытқу еді. Алайда «саспенс шебері» нағыз шиеленіс көрермен басты кейіпкерге қарағанда оқиға жайлы көбірек білгенде ғана туындайтынына сенімді болды. Хичкоктың табандылығымен студия басшылығына фильмнің екі нұсқасы ұсынылып, хат ашылатын нұсқаға ең соңғы сәтте ғана рұқсат берілді. == Шығарылымы және қабылдануы == === Сын === [[Сурет:Harbor Drive-In Ad - 24 July 1958, National City, CA.jpg|thumb|150px|right|Автокинотеатр жарнамасы (1958)]] Фильмнің тұсаукесері 1958 жылы 9 мамырда Сан-Францискода өтті. Сол тұста туындыны жұртшылық біршама салқын қабылдады.<ref name="nytimes">{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2008/05/11/movies/11raff.html?ref=arts |title=A ‘Vertigo’ Anniversary: 50 Years of Dizzy — New York Times|access-date=2017-09-29 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125031804/http://www.nytimes.com/2008/05/11/movies/11raff.html?ref=arts |url-status=live }}</ref> Мәселен, [[Los Angeles Times]] газеті Хичкоктың дәстүрлі детективті хикаяны «созып» жібергенін, соның салдарынан сюжетте «олқылықтар» пайда болғанын жазды.<ref>Scheuer, Philip K (May 29, 1958). "[https://www.newspapers.com/clip/58309555/the-los-angeles-times/ 'Vertigo' Induces Same in Watcher]". ''Los Angeles Times''. Part I, p. 21. Retrieved September 30, 2020 – via </ref> [[Variety]] басылымының сыншысы режиссердің шеберлігін жоғары бағалағанымен, оқиғаның тым баяу өрбігеніне наразылығын білдірді.<ref>{{Cite web |url=http://www.variety.com/review/VE1117796098/ |title=Variety Reviews — Vertigo — Variety 100 Reviews — Review by Variety Staff|access-date=2012-09-09 |archive-date=2012-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023231900/http://www.variety.com/review/VE1117796098/ |url-status=live }}</ref> Ал [[The New York Times]] тілшісі Босли Краузерді сюжеттің мүлдем қисынсыздығы (сенімсіздігі) таңғалдырды.<ref>[http://movies.nytimes.com/movie/review?res=9905EEDD1031E73BBC4151DFB3668383649EDE Movie Review — Vertigo, Hitchcock’s Latest; Melodrama Arrives at the Capitol — NYTimes.com]</ref> [[The New Yorker]] басылымының шолушысы Джон Маккартен Хичкоктың бұған дейін «мұндай қисынсыз сандыраққа ешқашан жол бермегенін» айтып, фильмді келемеждеп жазды.<ref>{{cite magazine |last=McCarten |first=John |date=June 7, 1958 |title=The Current Cinema |magazine=The New Yorker |page=65}}</ref> Осылайша, фильм «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығына тек екі техникалық номинация бойынша ғана ұсынылды. Шыққаннан кейінгі алғашқы онжылдықта бұл фильм режиссердің басқа туындыларының арасында «ортаңқол» дүние ретінде қарастырылды. Фильмге деген құқықты режиссердің өзі сатып алған болатын, сондықтан түрлі заңдық қиындықтарға байланысты туынды ұзақ уақыт бойы теледидардан да, кинотеатрлардан да көрсетілмеді. «Вертиго» фильмі 1983 жылдың қазан айында кинотеатрларға қайта шығарылып, кейін 1984 жылдың қазанында үй видиосы ретінде жарық көргенде, ол үлкен коммерциялық табысқа кенеліп, сыншылардың таңданысқа толы пікірлеріне ие болды. 1960 жылдардың өзінде-ақ [[Cahiers du Cinéma]] басылымының сыншылары Хичкокты байсалды өнер иесі ретінде қайта бағалай бастады. 1959 жылы бұл туынды аталған журналдың «Жылдың үздік 10 фильмі» тізімінде сегізінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/critics/cahiers.html|title=Cahiers du Cinema: Top Ten Lists 1951-2009|last=Johnson|first=Eric C.|website=alumnus.caltech.edu|language=en-US|access-date=December 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327102838/http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/critics/cahiers.html|archive-date=March 27, 2012|url-status=dead}}</ref> Дегенмен, тіпті [[Франсуа Трюффо]]ның 1962 жылы жарық көрген Хичкокпен сұхбаттар кітабында «Вертиго» фильміне тек бірнеше бет қана арналған. === Қайта бағалау === Дэн Ойлердің пайымдауынша, фильмді нағыз қайта бағалау кезеңі 1968 жылы британ-канадалық ғалым Робин Вудтың «Хичкоктың фильмдері» атты еңбегінен басталды. Ол бұл туындыны «Хичкоктың бүгінгі күнге дейінгі басты шедеврі және кино өнері бізге тарту еткен ең терең әрі әдемі төрт-бес фильмнің бірі» деп атаған. 1989 жылы [[Конгресс кітапханасы]] «Вертиго» фильмін «мәдени, тарихи және эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, оны [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] құрылған алғашқы жылы-ақ сақтау үшін таңдап алды. <ref>{{Cite web |url=http://www.loc.gov/film/registry_titles.php |title=National Film Registry (National Film Preservation Board, Library of Congress)|access-date=2012-09-16 |archive-date=2012-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419221742/http://www.loc.gov/film/registry_titles.php |url-status=live }}</ref> 1998 жылы Time Out журналы өткізген сауалнама қорытындысы бойынша «Вертиго» барлық заманның ең ұлы фильмдері арасында бесінші орынға ие болды.<ref>{{cite web |work=AMC Filmsite.org |url=http://www.filmsite.org/timeout2.html |title=Top 100 Films (Readers) |publisher=American Movie Classics Company |access-date=August 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718213202/http://www.filmsite.org/timeout2.html |archive-date=July 18, 2014 |url-status=live}}</ref> Ал 1999 жылы The Village Voice басылымы сыншылар арасында жүргізілген сауалнама негізінде жасалған «Ғасырдың үздік 250 фильмі» тізімінде оны 3-орынға қойды.<ref>{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/specials/take/one/full_list.php3?category=10 |title=Take One: The First Annual Village Voice Film Critics' Poll |access-date=July 27, 2006 |year=1999 |work=The Village Voice |archive-url=https://web.archive.org/web/20070826201343/http://www.villagevoice.com/specials/take/one/full_list.php3?category=10 |archive-date=August 26, 2007}}</ref> Сол жылы Entertainment Weekly басылымы туындыны барлық заманның ең ұлы фильмдері тізімінде 19-орынға жайғастырды.<ref>{{cite web|title = Entertainment Weekly's 100 Greatest Movies of All Time|url = http://www.filmsite.org/ew100.html|publisher = Filmsite.org|access-date = January 19, 2009|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20140331185517/http://www.filmsite.org/ew100.html|archive-date = March 31, 2014|df = dmy-all}}</ref> 2002 жылдың қаңтарында фильм Киносыншылардың ұлттық қоғамы жасаған «Барлық заманның ең маңызды 100 фильмі» тізіміне енді.<ref name="Carr81">{{Cite book |last=Carr|first=Jay |title=The A List: The National Society of Film Critics' 100 Essential Films |year=2002 |publisher=Da Capo Press |isbn=978-0-306-81096-1 |page=[https://archive.org/details/alistnationalsoc00jayc/page/81 81] |url=https://archive.org/details/alistnationalsoc00jayc |url-access=registration|access-date=July 27, 2012 }}</ref> 2005 жылы Total Film журналы «Вертиго» фильмін «Барлық заманның 100 ұлы киносы» тізімінде тек «[[Жақсы жігіттер]]ден» кейінгі екінші орынға қойды.<ref>{{cite magazine|magazine=Total Film |title=Who is the greatest? |date=October 24, 2005 |url=http://www.totalfilm.com/news/who-is-the-greatest |access-date=August 4, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140123115358/http://www.totalfilm.com/news/who-is-the-greatest |archive-date=January 23, 2014 }}</ref> 2008 жылы [[Empire]] журналының оқырмандар, актерлер және сыншылар арасында жүргізген сауалнамасы бойынша бұл туынды түсірілген ең ұлы фильмдердің ішінде 40-орынға ие болды.<ref>{{cite news|work=Empire Magazine|title=Empire's 500 Greatest Movies of All Time|date=January 1, 2014|url=https://www.empireonline.com/500/35.asp|access-date=January 1, 2014}}</ref> Дәл сол жылы [[Cahiers du Cinéma]] нұсқасы бойынша «100 ұлы фильм» тізімінде 8-орынды иеленді.<ref name=":2">{{cite web|url=http://www.filmdetail.com/2008/11/23/cahiers-du-cinemas-100-greatest-films/|title=Cahiers du cinéma's 100 Greatest Films|date=November 23, 2008}}</ref> 2009 жылы жапондық Kinema Junpo киножурналының «Барлық заманның үздік 10 шетелдік фильмі» тізімінде 10-орынды иеленді. 2010 жылы [[The Guardian]] басылымы оны барлық заманның үшінші үздік криминалдық фильмі деп таныды.<ref>{{cite news|author=Gilbey, Ryan |date=October 17, 2010|url=https://www.theguardian.com/film/2010/oct/17/vertigo-hitchcock-crime|title=Vertigo: No 3 best crime film of all time|newspaper=The Guardian|access-date=July 12, 2021}}</ref> 2015 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] жасаған «100 ұлы америкалық фильм» тізімінде «Вертиго» үшінші орынға жайғасты.<ref>{{cite web|title=The 100 Greatest American Films|url=https://www.bbc.com/culture/article/20150720-the-100-greatest-american-films|website=bbc|date=July 20, 2015}}</ref> Ал 2022 жылы Time Out журналы бұл туындыны «Барлық заманның 100 үздік триллері» тізімінде 15-орынға қойды.<ref>{{cite web|title=The 100 best thriller films of all time|url=https://www.timeout.com/film/best-thriller-movies|website=Time Out|date=March 23, 2022}}</ref> 2012 жылдың тамызында [[Британия кинематография институты]]ның [[Sight & Sound]] журналы әр 10 жыл сайын өткізілетін әлемдегі ең ауқымды киносыншылар сауалнамасының қорытындысын жариялады. Осы сауалнама нәтижесі бойынша, Хичкоктың фильмі соңғы жарты ғасырда алғаш рет «[[Азамат Кейн]]ді» тағынан тайдырып, «барлық заман мен халықтардың ұлы фильмі» мәртебесіне ие болды.<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/9444975/Is-Vertigo-really-the-greatest-film-of-all-time.html |title=Is Vertigo really the greatest film of all time? — Telegraph|access-date=2012-08-04 |archive-date=2012-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120803235624/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/9444975/Is-Vertigo-really-the-greatest-film-of-all-time.html |url-status=live }}</ref> == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Марапаттары мен номинациялары |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже |- |rowspan="2"| [[Оскар сыйлығы|Оскар]] | [[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы]] | Хэл Перейра, Генри Бамстед, Сэм Комер, Рэй Мойер | {{Номинация}} |- | [[Үздік дыбыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік дыбыс]] | Джордж Даттон | {{Номинация}} |- | [[Сан-Себастьян кинофестивалі]] | Үздік режиссер («Күміс қабыршақ») | [[Альфред Хичкок]] | {{Жеңіс}} |- | [[Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы|Америка режиссерлер гильдиясы]] | Көркем фильмдегі үздік режиссура | [[Альфред Хичкок]] | {{Номинация}} |- | [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] | Мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар фильм | «Вертиго» | {{Жеңіс|Енгізілді}} |} == [[Америка кино институты]]ның (AFI) мойындауы == * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм]] (1998) — №61 * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шытырман оқиғалы фильм|100 жыл… 100 шытырман оқиғалы фильм]] (2001) — №18 * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік махаббат хикаясы|100 жыл… 100 құштарлық]] (2002) — №18 * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы үздік кино музыкасы|100 жыл… үздік кино музыкасы]] (2005) — №12 * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм (10 жылдық мерейтойлық басылым)]] (2007) — №9 * [[AFI нұсқасы бойынша 10 жанрдағы 10 үздік фильм|10 жанрлық фильм]] (2008) — №1 ([[AFI нұсқасы бойынша 10 жанрдағы 10 үздік фильм#10 үздік детективтік фильм|үздік детектив]])<ref>{{cite news | publisher = [[Америка кино институты]] | title = AFI's 10 Top 10 | date = 2008-06-17 | url = http://www.afi.com/10top10/mystery.html | access-date=2008-06-18}}</ref> == Дереккөздер == <div style="margin:0;margin-top: 10px; padding: 10px; font-size:98%; border: 1px solid #BFC4C6; line-height: 1.35em;">{{reflist|2}}</div> {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0052357}} {{рейтинг-10|8.2}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Альфред Хичкок фильмдері]] [[Санат:1958 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Paramount Pictures фильмдері]] [[Санат:АҚШ триллер фильмдері]] [[Санат:АҚШ детективті фильмдері]] [[Санат:Нуар фильмдері]] [[Санат:Франция романдарының экрандаулары]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] 6c2tx21a1pgqqctntg670qrbhyknaom 2 780805 3610802 3606539 2026-05-29T06:38:13Z Эльмира Ералиева 179349 үлгі 3610802 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} ==Түркістан амфитеатры== '''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді. ==Жалпы сипаттамасы== Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген. Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген. ==Орналасуы== Амфитеатр [[Түркістан]] қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие. ==Мәдени маңызы== Түркістан амфитеатры–қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады. ==Сәулеті== Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.---- ==Дереккөздер== Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары ≠Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар. ≠Түркістан облысының туризм басқармасы. ≠Түркістан облысының цифрландыру басқармасы . ≠″ '''Әзірет Сұлтан″''' мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы ≠[[''Ұлы даланың жеті қыры'']].2018 жылдың [[21қарашасы]] [[Санат:Театр|*]] eo0gl3ggjl6dog2uby1y8yst4vkngtm 3610803 3610802 2026-05-29T06:40:13Z Эльмира Ералиева 179349 үлгі 3610803 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} ==Түркістан амфитеатры== '''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді. ==Жалпы сипаттамасы== Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген. Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген. ==Орналасуы== Амфитеатр [[Түркістан]] қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие. ==Мәдени маңызы== Түркістан амфитеатры–қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады. ==Сәулеті== Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.---- ==Дереккөздер:== Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары ≠Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар. ≠Түркістан облысының туризм басқармасы. ≠Түркістан облысының цифрландыру басқармасы . ≠″ '''Әзірет Сұлтан″''' мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы ≠[[''Ұлы даланың жеті қыры'']].2018 жылдың [[21қарашасы]] [[Санат:Театр|*]] 9n5a2b5mn69xr1hekfmvedfmk1xld7l 4 780876 3610590 3609867 2026-05-28T15:00:19Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3610590 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-05-27'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1770" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 770] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Құрбан айт]] | data-sort-value="1099" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 1 099] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="1037" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 1 037] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="462" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 462] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Құрбандық]] | data-sort-value="439" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 439] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="374" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 374] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Жанар Хамитова]] | data-sort-value="346" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 346] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="262" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 262] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Кіші Кордяга]] | data-sort-value="250" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 250] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[КешYOU]] | data-sort-value="222" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 222] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="214" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 214] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Жоба:Уики-көктем 2026]] | data-sort-value="214" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 214] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="209" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 209] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="205" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 205] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Шылау]] | data-sort-value="202" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 202] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="177" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 177] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қазақ әдебиеттану ғылымы]] | data-sort-value="175" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 175] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="168" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 168] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="165" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 165] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="159" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 159] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="158" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 158] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="154" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 154] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Бала құқығы]] | data-sort-value="151" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 151] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="148" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 148] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Төлеген Айышұлы Хасанов]] | data-sort-value="147" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 147] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Үстеу]] | data-sort-value="146" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 146] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Есімді сөз тіркестері]] | data-sort-value="144" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 144] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Сын есімнің шырайлары]] | data-sort-value="140" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 140] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="139" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 139] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="136" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 136] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="136" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 136] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="132" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 132] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="132" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 132] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Есімше]] | data-sort-value="131" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 131] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]] | data-sort-value="128" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 128] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="128" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 128] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Масат ата жерасты мешіті]] | data-sort-value="127" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 127] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 126] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="125" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 125] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Е класты күшейткіш]] | data-sort-value="125" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88 125] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Мөлдір Әуелбекова]] | data-sort-value="125" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 125] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="124" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 124] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 123] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="122" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 122] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] | data-sort-value="121" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 121] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 119] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Боралдай (өзен)]] | data-sort-value="118" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 118] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] | data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 117] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 117] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Тараз]] | data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 117] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Инфрақұрылым]] | data-sort-value="116" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 116] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="115" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 115] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Мұнай түрлері]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 114] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 113] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 113] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Мұнайды сыртқа шығарушы елдер ұйымы]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 113] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 111] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Қатысушы:19642206g/Мұса Жанәділов]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A19642206g%2F%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 110] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="109" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 109] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Қарабайыр жылқы]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 107] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 107] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 107] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 106] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 105] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Ақшатау (Қарағанды облысы)]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 103] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 103] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Сын есім]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 102] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Астана]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 101] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Біріккен сөздер]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 99] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 99] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 99] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Наймандар]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 99] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 99] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 98] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Азаматтық талап]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF 97] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 95] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 94] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Жалпақтал]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 94] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Қазақстан және БҰҰ]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%91%D2%B0%D2%B0 94] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 94] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Салт етістік]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 93] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 93] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Азаматтар және қоғамдық бірлестіктер]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 93] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 92] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Бұқаралық ақпарат]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 92] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Атығай]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 92] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 91] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Бақылау]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 91] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 91] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 88] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 88] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Жүйке жүйесі]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 88] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 88] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 88] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Тоқырауын көтерілісі]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 87] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 87] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Теңіз сүтқоректілері]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 86] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Айттық]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 86] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 85] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Ұлжан]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD 85] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Қасқыр ит]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B8%D1%82 85] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 85] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 85] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Bachtrack бойынша 2025 жылғы ең сұранысқа ие дирижëрлер (тізім)]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Bachtrack_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_2025_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B8%D0%B5_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%C3%AB%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 85] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 85] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 84] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Шерзат Болаттың өлімі]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96 84] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 83] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Синтаксис]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 83] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Райымбек ауданы]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 83] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Ернар Айдар]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80 82] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 82] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 82] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 81] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Етеккір]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 81] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 81] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 81] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 80] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Химия]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 80] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Астана қаласының бас мешіті]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 80] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 80] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Жарасқан Әбдірашев]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 80] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 80] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 79] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Айт намазы]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 78] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 78] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Етіс]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 78] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Атырау]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 77] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Көсемше]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 77] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Әдеби жанрлар]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 76] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 76] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Футболдан Англия кубогы]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D1%8B 76] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Ақан-сері — Ақтоты операсы]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%E2%80%94_%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 75] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Қапал батыр]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 75] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 75] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Грамматика]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 74] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 74] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 74] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Алмас Ахметбекұлы]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 73] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Құнанбай (фильм)]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 72] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Қазақстанның Қызыл кітабы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 72] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 72] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 72] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Жай сөйлем]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 72] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Қазақстан экономикасы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 72] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Менеджмент]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 71] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 71] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 71] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 70] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 70] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 70] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Аудандық зейнетақы төлеу орталығы]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 70] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 70] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 69] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 69] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Қажымұқанның ұшағы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B 69] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Сыртқы экономикалық қызмет]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 69] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 69] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Айт]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 69] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 69] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 68] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 68] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 68] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Манга]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0 67] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Қазақстан экономикасының тарихы]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 67] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 67] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 67] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Қатысушы талқылауы:Askar Urashev]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AAskar_Urashev 66] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Еліктеу сөз]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 66] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 66] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 66] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Аққозы]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D1%8B 66] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 66] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 65] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 65] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Нарын құмы]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D1%8B 65] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Қос нүкте]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81_%D0%BD%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5 65] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Жантақ]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D2%9B 65] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Ислам және христиандық]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%85%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 65] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 65] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Мақала]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 65] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Себеп-салдар салалас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BF-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 65] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Қылмыстық құқық]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 65] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 64] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Функция (математика)]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 64] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Моноклональды антиденелер]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 64] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Тел өскен ұл]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 64] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Ақшатау вольфрам-молибден кен орны]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 64] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 64] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 64] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 63] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Сайлау жүйесі]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 63] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 63] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Әлеуметтік инфрақұрылым]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 63] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Таласбек Әсемқұлов]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 62] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Мина Сейітқызы Сейітова]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 62] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Гиппократ]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 62] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Шұбарсу ауылдық округі]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%83_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 62] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Азаматтық іс жүргізу құқығы]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 62] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 62] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[:Сурет:Tereshkova heureka.jpg|Сурет:Tereshkova heureka.jpg]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ATereshkova_heureka.jpg 62] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Етістік]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 62] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Майкл Джексон]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 62] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Әдебиет]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 61] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігінің Су шаруашылығы комитеті]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A1%D1%83_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%80%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A1%D1%83_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 61] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Джон Уотсон]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A3%D0%BE%D1%82%D1%81%D0%BE%D0%BD 61] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 61] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 61] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 61] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Минотавр (фильм, 2026)]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 61] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 61] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Қазақстанның орта ғасырлардағы сәулет өнері]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 61] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 61] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Омыртқа]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0 60] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 60] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Ай (серік)]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 60] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Жалғау]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 60] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 60] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 60] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 59] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Хакім Зәкішев]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%97%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%B2 59] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Әлеуметтік саясат]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 59] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Сырдария]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 59] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 59] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Қазақстан Республикасының прокуратурасы]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 59] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Қояншық]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B 59] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Қазақстанда кеңес өкіметі орнауының ерекшелігі. Азаматтық қарсы тұру]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96._%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%83 59] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 58] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Әш-Шарх сүресі]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%88-%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%85_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 58] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 58] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Геоэкология]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 58] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Қазақ солдаты (роман)]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 58] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 58] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 58] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Microsoft Excel]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft_Excel 57] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Талап Сұлтанбеков]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 57] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 57] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 57] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Парабиоз]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B7 57] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 57] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Құрылыс материалдары]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 57] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[:Санат:Райымбек ауданы өзендері|Санат:Райымбек ауданы өзендері]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 57] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Татьяна Николаевна Бурмистрова]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 57] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Сөзжасам]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 57] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 57] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Дән]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD 57] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 56] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Башқұртстан Республикасының мемлекеттік марапаттары]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 56] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 56] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 56] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[ЮНЕСКО]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 56] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 56] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Ибн Сина]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 56] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Домбыра]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 56] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Кетебай Жолайұлы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Бидай (астық)]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 55] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Есімдік]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 55] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Түйелер]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 55] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 55] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Географиялық зерттеу әдістері]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 55] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 55] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Экологиялық құқық]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 55] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 54] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Өлі теңіз]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 54] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Шежіре]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 54] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 54] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 54] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Талғаулы салалас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 54] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 54] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 54] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 54] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 54] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Естай Беркімбайұлы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 54] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 54] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 54] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Шілікті патша қорғандары]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 54] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 53] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Қалта]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0 53] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Жұмыс уақыты]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 53] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Тастемір]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 53] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 53] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Құралайдың салқыны]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 53] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Mia Boyka]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Mia_Boyka 53] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 53] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 53] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 53] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Афиналық демократия]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 53] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 53] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 53] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Арғын]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 53] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Текес (өзен)]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%81_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 53] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Жай механизм]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 52] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Балқарағай]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 52] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Вагон]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BD 52] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Денсаулық]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B 52] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлер]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%82%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80 52] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Теңіз суы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D1%83%D1%8B 52] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 52] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 52] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Қаратөбе ауданы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 52] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Бұқаралық ақпарат құралдары]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 52] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Эйфель мұнарасы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 52] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 52] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Постмодернизм]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 51] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 51] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 51] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Ит]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 51] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 51] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 51] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Алғашқы ұстаз (кітап)]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 51] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 51] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Пияз]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%8F%D0%B7 51] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 51] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[КСРО ыдырауы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 50] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Жәдид Мектептері]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 50] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Ішек-қарын ойық жарасы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 50] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Айқындауыш]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 50] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 50] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Орталық теледидар тарихы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 50] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Есік]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA 50] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Бала құқықтары туралы конвенция]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 50] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Тыныс алу жиілігі]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D0%B8%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 50] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Волфганг Амадей Моцарт]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B3_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%82 50] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 50] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 49] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Сегізаяқтылар]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 49] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Жақайым]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 49] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Атырау қаласындағы көшелердің тізімі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 49] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Жер асты суының ластануы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D1%83%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 49] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Синтаксистік талдау]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 49] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Рай]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 49] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 49] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 48] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 48] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Зейіннің түрлері]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 48] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Қаратастау таулары]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 48] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Үлгі:Тілдер/familycolor]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%2Ffamilycolor 48] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Сандар тізімі]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 48] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 47] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 47] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Саясаттану]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 47] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Әдебиет сыны]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B 47] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Қызылмай]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B9 47] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 47] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Анклав]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B2 47] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Дарын (мектептер желісі)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 47] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Педагогикалық эксперимент]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 47] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Эссе жазудың шарттары]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 47] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Гендер]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 47] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 46] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Тау-кен өнеркәсібі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 46] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Жаулыбай қарауыл]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB 46] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Қазақстандағы әйелдер]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 46] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Қызыл қасқыр]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 46] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Ниязбек]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 46] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Одағай]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 46] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Қазақ балалар фольклоры]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%8B 46] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 46] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Зейнеп Ахметова]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 46] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Демеулік шылаулар]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 46] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Қасқыр]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 46] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Ұлттық құрылтай]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 46] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Ақшатау]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83 46] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 46] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Жанр]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 45] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 45] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тарихы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 45] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Физиология]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 45] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Қоршаған ортаның ластануы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 45] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Каучук]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%87%D1%83%D0%BA 45] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Оқшау сөздер]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 45] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Арафа күні]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 45] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Бихевиоризм]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D1%85%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 45] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 45] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Артпедагогика]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 45] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 45] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 45] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Слоним]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 45] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Жаңа заман]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 45] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 45] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Симпатикалық жүйке жүйесі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 45] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 45] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Гипофиз]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B7 45] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Физикалық-географиялық аудандастыру]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 45] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Баскетбол]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 45] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Өкпе]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 45] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 45] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 44] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Ақсай (Бөрлі ауданы)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 44] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Елек]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BA 44] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 44] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Қазақстандық химик ғалымдар]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 44] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Айқап]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 44] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Жүрек аурулары]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 44] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Қатысушы талқылауы:Rymerox]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARymerox 44] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 44] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Бөбек (бала)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 44] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Жақашұлы Сәдуақас]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81 44] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Қазақ аттарының мағынасы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 43] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Зат есім]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 43] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Интернет-маркетинг]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3 43] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Теңдік (Солтүстік Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D1%96%D0%BA_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 43] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Екпін]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 43] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 43] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Натрий гидроксиді]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%96 42] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Теректі (Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 42] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 42] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 42] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 42] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Етістікті сөз тіркестері]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 42] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Әдеби тіл]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D1%82%D1%96%D0%BB 42] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Прокуратура]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0 42] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Тұзкөл (Алматы облысы)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%B7%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 42] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 42] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Жаһандану]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 42] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[:Санат:Оңтүстік Америка өзендері|Санат:Оңтүстік Америка өзендері]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 42] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 42] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 42] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Қой мүшелерінің атаулары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Жыланбас балық]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 42] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[:Сурет:Тасшағыл ауылы.jpg|Сурет:Тасшағыл ауылы.jpg]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B.jpg 41] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 41] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Дулат]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 41] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 41] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Нұсқама]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0 41] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Маңғыстау облысының мұнай және газ өндірісі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 41] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 41] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Қаңқа]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0 41] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Қазақстан халқы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 40] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Адам мәйітін тексеру]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%BC%D3%99%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%83 40] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 40] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Абай (фильм, 1983)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_1983%29 40] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Садыр]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 40] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Эмбрион]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 40] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 40] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Ертегі]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 40] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Өлім (діни түсінікте)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC_%28%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%29 40] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 40] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Сморгонь]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8C 39] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 39] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Ассимиляция (тілтану)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F_%28%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%29 39] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Кавасаки ауруы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 39] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Төрт түлік]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 39] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Тақтай]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B9 39] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 39] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Жерге меншік құқығы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 39] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Тәуліктік наряд]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%B4 39] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 39] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Шорман би Күшікұлы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B8_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Айя Шалқар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Сақ-сармат дәуiрiндегi Қазақстан]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 39] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Эндокриңді бездер]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 39] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 39] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Қазақстан Республикасындағы Сот жүйесі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%82_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 39] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Албан руы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 38] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Ресей империясы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Саясат кұрылымы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%BA%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 38] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 38] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Жазылбек Қуанышбаев]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 38] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Қазақстандағы туризм]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 38] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 38] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Септеулік шылаулар]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 38] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Құрылыстық ерітінділер]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 38] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Испания]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 38] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Бас тарту]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 38] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Жаныс]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 38] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Қазақстанның кен ресурстары]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 38] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Христиандық]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 37] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Бейнелеу өнері]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 37] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Абай және Әуезов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 37] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 37] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 37] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Адай шежіресі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 37] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Айтқазы Әуелбекұлы Арықбаев]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 37] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Салық Зиманұлы Зиманов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Эксклав]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B2 37] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 37] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Ибраһим]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 37] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Қазақстанның дипломатиялық қатынастары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 37] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Валя Карнавал]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D1%8F_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB 37] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Бауырсақ]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 36] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Морфин]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%B8%D0%BD 36] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Бразилия империясы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Қазақстандағы лагерьлер жүйесі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%8C%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 36] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 36] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Бұлтартпау шарасы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%83_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Қой]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 36] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Тасшағыл]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB 36] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Жолбарыс Торыұлы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Солон]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD 36] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Ежелгі Тараз қаласы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Сабытай]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 36] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 36] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 35] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Салық құқығы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 35] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Бөрлі ауданы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 35] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 35] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 35] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Аят]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82 35] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Әке]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5 35] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 35] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 35] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Сайлау құқығы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 35] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Оқытудың интерактивті әдістері]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 35] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Жошы хан кесенесі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 34] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Жоқтау]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 34] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Айналу]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%83 34] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Адай]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 34] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 34] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Салауат]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 34] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Тарих-и Рашиди]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B8_%D0%A0%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B4%D0%B8 34] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 34] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Жер құқығы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 34] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Шілікті археологиялық экспедициясы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Әділ Абылайұлы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 34] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Қанжыға]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0 34] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Маралшөп тамыры]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%88%D3%A9%D0%BF_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%81%D2%AF%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 34] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 34] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Каучук пен резеңке]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%87%D1%83%D0%BA_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 34] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Абай тілінің зерттелуі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83%D1%96 34] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Шек беру]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 33] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Сабыр Әбдірәсілұлы Мәмбеев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Құран]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 33] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Жайық]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 33] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Ақмола]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0 33] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Жаза]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B0 33] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Башқұрттар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Қобыз]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B7 33] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Объектіге-бағытталған бағдарламалау]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%B3%D0%B5-%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 33] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Карта ойыны]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 33] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 33] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Прогрессивтік ассимиляция]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 33] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Семей]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 33] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 32] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Астана қаласының Бас жоспары]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 32] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Мемлекеттің қаржысын басқару]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 32] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Тромбоз]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B7 32] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Ми сауыты]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 32] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Азия]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 32] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 32] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Жезқазған геологиялық барлау экспедициясы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Әліпби]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8 32] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Наурыз мейрамы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 32] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 32] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Қарақалпақстан туы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 32] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Үлгі:Тілдер]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 32] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Текес (Алматы облысы)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%81_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 32] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Орта Азия]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 31] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Аналитикалық тәсіл]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 31] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Жетісу]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 31] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Қазақтардың Ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Шымыр]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 31] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Кеңес Одағының білім беру жүйесі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Тоқты (мал)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D1%8B_%28%D0%BC%D0%B0%D0%BB%29 31] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Науқас]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D2%9B%D0%B0%D1%81 31] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Кемал Кылычдароглу]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%87%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 31] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Батырлар жыры]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Табын]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 31] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Әкімшілік қадағалау]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 31] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 31] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Ақ селеу]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83 31] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Жүгері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 31] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Газ алмасу]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83 31] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 31] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Парасимпатикалық жүйке жүйесі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 30] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[:Сурет:Айгүл Кемелбаева.jpg|Сурет:Айгүл Кемелбаева.jpg]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0.jpg 30] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 30] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Қатысушы:Зинуров Султан/зертхана]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%97%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 30] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Ауыл (партия)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 30] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Қарағанды облысының экономикасы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Өсімдік зиянкестері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Батыс өркениеті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 30] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Қазақстан Республикасының Президенті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 30] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 30] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Қосалқа (ою-өрнек)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 30] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Толықтауыш]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 30] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8-%D1%88%D1%96_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 30] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 30] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Алмас Жәсенұлы Садықов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%96%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 30] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Әл-Кәусәр сүресі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 30] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Гей-Люссак заңы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9-%D0%9B%D1%8E%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 30] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 29] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Қанай Құттымбетұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Жүгері жинау технологиясы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Оянған өлке (роман)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 29] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 29] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Күй-аңыздар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9-%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 29] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Төлеген Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 29] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Несеп]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BF 29] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 29] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Айтыс]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 29] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Жәйрем]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BC 29] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Қызылбөрік]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BA 29] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Түйе сүті]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D1%81%D2%AF%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 29] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Білім инновациялық лицейлері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[:Санат:Жетісу Алатауы|Санат:Жетісу Алатауы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 28] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 28] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Кенжебай Макин]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 28] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 28] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Бөрі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 28] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Діндердегі моральдық құндылықтар]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Еуропа]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 28] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 28] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 28] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Мәтжан Мақсымұлы Тілеужанов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 28] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Арпа]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BF%D0%B0 28] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 27] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Анықтауыш]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 27] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[:Санат:Қонаев қалалық әкімдігі елді мекендері|Санат:Қонаев қалалық әкімдігі елді мекендері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Қазақстандағы өлім жазасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Алқа (зергерлік бұйым)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%9B%D0%B0_%28%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%29 27] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Этимология]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 27] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Айгүл Жолдасбайқызы Кемелбаева]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 27] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 27] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Қазақстанның су қорлары]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 27] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Алматы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[1949 жыл]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1949_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 27] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Түйе шаруашылығы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 27] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Пысықтауыш]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 27] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Әлеуметтік ассимиляция]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 27] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Жарапазан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Мәшһүр Жүсіп мешіті]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 27] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Жіктік жалғау]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 27] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Тәшриқ тәкбірі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%88%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%82%D3%99%D0%BA%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Жаппай қырып-жою қаруы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF-%D0%B6%D0%BE%D1%8E_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 26] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 26] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Төлепберген Қайыпбергенов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Ханзада Жумонг (телехикая)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 26] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Байғали Мақұлбекұлы Есенәлиев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Ассимиляция]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 26] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 26] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Қазақ тілінің диалектілері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 26] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 26] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Бөрлі (Бөрлі ауданы)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%BB%D1%96_%28%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 26] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Сыбайлас жемқорлық]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 26] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Арыстан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Қарауыл Қанай би ауылы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Мысық]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 26] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Тұйық етістік]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 26] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Ерке Есмахан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Қазақстанның әдебиеті мен өнері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 25] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[География]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 25] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Құтты болсын айту]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 25] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Жер дауы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B 25] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Танаш Қойшыбайұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%88_%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 25] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Портал:Саясат]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 25] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Қапшағай су қоймасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Табиғат]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 25] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Геосаясат]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 25] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Қарақалпақтар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Ресей]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 25] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Бруну Фернандеш]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D1%83%D0%BD%D1%83_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%88 25] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Ел тізімі (адамның өмір сүру ұзақтығы)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%83_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 25] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 25] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Заңсыз кәсіпкерлік]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA 25] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Сейдәзім Қадырбаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D3%99%D0%B7%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Гендерлік лингвистика]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 24] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Демеулік]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 24] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Уикипедия:Зертхана]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 24] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 24] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 24] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Алғашқы көмек]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 24] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[1904 жыл]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1904_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 24] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 24] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Майя өркениеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Ислам]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 24] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Сан есім]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 24] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[:Санат:Қазақ жыраулары|Санат:Қазақ жыраулары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Ассимиляция (әлеуметтану)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F_%28%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%29 23] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Сабақты етістік]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 23] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Қарағанды облысының жер-су аттары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80-%D1%81%D1%83_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Түзеу жұмыстары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Әмудария]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Уикипедия:Елшілік]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 23] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Шизофрения]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D1%84%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Марксизм]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B7%D0%BC 23] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Ән-Ниса сүресі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 23] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Құрт (тағам)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%82_%28%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%29 23] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Сақтар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Дәруіш]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D1%96%D1%88 23] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Бөбек]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%BA 23] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Перитонит]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82 23] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 23] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 23] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Дидар Жанатұлы Қамиев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 23] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Сөздердің байланысу тәсілдері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%83_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Қ]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 23] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Құқық қорғау қызметі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Жусан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Каратэ]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8D 22] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 22] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Қазақтың атақты әнші-күйшілері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Қытай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Өнеркәсіптің дамуы және оның шикізаттық бағыт-бағдары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B8%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%82-%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 22] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Серік Байсейітұлы Ақылбай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Хикаят]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82 22] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Мәдениеттану]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 22] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Қазақ графикасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Қанатсыз Ника ғибадатханасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Жаңа білім беру жүйесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Уикипедия:Белсенді қатысушылар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Вирустар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 21] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Ғылыми стиль]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 21] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Уикимедиа қоры]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[BI Group]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BI_Group 21] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Сөйлем]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 21] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Ботбай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 21] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Табиғатты қорғау]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 21] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Байбақты]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 21] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Бойль–Мариотт заңы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8C%E2%80%93%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 21] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Шарапхана (көне қала)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 21] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Желсіз түнде жарық ай...]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B9... 21] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Салық]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 21] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Тілдік универсалдар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Казталов ауданы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 21] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Қазақстандағы қыз алып қашу]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 21] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Уақыт]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 21] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 21] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Жеке тұлға]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0 21] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Талқылау:Ақшатау вольфрам-молибден кен орны]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 21] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Ысты]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Балтабай ауылдық округі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[:Санат:Алфавит бойынша футболшылар|Санат:Алфавит бойынша футболшылар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Сарапхана ауылдық округі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Табақ тарту]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 20] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 20] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Жетісу Алатауы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 20] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[:Сурет:Нәбиев өлеңі Елмен қоштасу.jpg|Сурет:Нәбиев өлеңі Елмен қоштасу.jpg]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%9D%D3%99%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96_%D0%95%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83.jpg 20] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Асқар Тастайұлы Шайхиев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Нәруыздыӊ бірінші реттік құрылымы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D3%8A_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 20] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Электрлік қосалқы станция]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Жас тұлпар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының құрамы мен құрылымы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%8E%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 20] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Тыныс белгілері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 20] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Ғұсыл]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 20] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Жау тылындағы бала]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Балалар мен жасөспірімдер тамағы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D3%A9%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 20] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Қатысушы:Aldogarov]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 20] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Пайдалы қазбалар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Азан шақырып ат қою]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 19] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар|Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Жүрек-қантамырлар жүйесі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Қазақстан — Эстония қатынастары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%E2%80%94_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 19] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Николай Семенович Боголюбов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Жалпақтал ауданы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 19] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Диалектология]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Колизей]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B5%D0%B9 19] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Қоштасу өлеңі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 19] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 19] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Танымал қазақтардың тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Алдар Көсе]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5 19] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Термин]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD 19] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Ежелгі туризм]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 19] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Қарсы талап арыз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B7 19] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 19] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 19] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Көптік жалғау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Мастурбация]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Релелік қорғаныс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 19] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Экономикалық жүйе]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 18] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Беріш]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 18] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Педагогика]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Хакімжан Есімханұлы Наурызбай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Бату хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Тіл-жұтқыншақ жүйкесі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB-%D0%B6%D2%B1%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Таз руы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Аусыл]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 18] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Жеті шелпек]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%BF%D0%B5%D0%BA 18] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Қаракөсе]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 18] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Септік]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 18] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 18] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Қайыңды орман]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Малайзия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Тамшылатып суару]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BF_%D1%81%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%83 18] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Жаппас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 17] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Керей хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Ілияс Омаров]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Бас сирақ ұйту]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%82%D1%83 17] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 17] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Қазақтың ұлттық қолөнері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Уикипедия:Жүктеу/Нұсқаулық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%2F%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Сарапхана]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[Ертіс]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 17] |- | data-sort-value="938" | 938 | [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 17] |- | data-sort-value="939" | 939 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 17] |- | data-sort-value="940" | 940 | [[Ет мүшелеу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83 17] |- | data-sort-value="941" | 941 | [[Қылмыстық жауапкершілік]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 17] |- | data-sort-value="942" | 942 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 17] |- | data-sort-value="943" | 943 | [[Сон Иль Гук]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD_%D0%98%D0%BB%D1%8C_%D0%93%D1%83%D0%BA 17] |- | data-sort-value="944" | 944 | [[Алгоритм]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 17] |- | data-sort-value="945" | 945 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="946" | 946 | [[Қоштасу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83 17] |- | data-sort-value="947" | 947 | [[Алтын Орда хандарының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="948" | 948 | [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="949" | 949 | [[Қазақстан 2030]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 17] |- | data-sort-value="950" | 950 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="951" | 951 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="952" | 952 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="953" | 953 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 17] |- | data-sort-value="954" | 954 | [[Түрксіб]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 17] |- | data-sort-value="955" | 955 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="956" | 956 | [[Заттыбек Көпбосынұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="957" | 957 | [[Мемлекеттік тіл]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%BB 17] |- | data-sort-value="958" | 958 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} r846qllpq49dyu7wmbtle0r354e59tv 0 781349 3610799 3604935 2026-05-29T05:31:40Z Ashina 7704 /* Маңызды мемлекеттік сапарлар (2010-2026) */ 3610799 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік сапар''' — бір [[Мемлекет басшысы|мемлекеттің басшысының]] (немесе оның өкілінің) екінші мемлекеттің басшысының шақыруымен жасалатын ресми сапары, онда қабылдаушы тарап толықтай ресми қожайын ретінде әрекет етеді. Екі егемен мемлекет арасындағы достық қарым-қатынастың ең жоғары деңгейдегі ресми көрінісі саналады. == Анықтамасы == Мемлекеттік сапар халықаралық дипломатияда ең жоғары [[Хаттамалар дестесі|хаттамалық]] деңгей болып саналады. Ол мемлекет басшылары арасындағы екіжақты қатынастарды нығайтуға, маңызды келісімдерге қол жеткізуге және қоғамдық-саяси байланыстарды дамытуға бағытталған. Әдетте мемлекеттік сапар басқа сапар түрлерінен ([[ресми сапар]], [[жұмыс сапары]], бейресми/жеке сапар) мынадай белгілерімен ерекшеленеді: * Жоғары хаттамалық рәсімдердің молдығы ([[Қарауыл|құрмет қарауылы]], [[Әнұран|гимндер]], салтанатты қарсы алу). * Қабылдаушы мемлекет басшысының жеке қатысуы. * Ұзақтығы әдетте 2–4 күн. * Қоғамдық-саяси маңызы жоғары. === Негізгі құрылымы === Әр елдің дәстүрлеріне байланысты мемлекеттік сапардың бағдарламасы өзгереді, бірақ әдетте мына элементтер кіреді: * Келу рәсімі — әуежайда немесе арнайы алаңда салтанатты қарсы алу, құрмет қарауылы, екі елдің гимндерін орындау. * Ресми кездесулер — мемлекет басшыларының екіжақты келіссөздері, делегациялардың отырыстары. * Мемлекеттік қонақасы — салтанатты түскі немесе кешкі ас. * Парламентке немесе басқа мемлекеттік органдарға бару. * Мәдени бағдарлама — мұражайларға, тарихи орындарға саяхат, мәдени іс-шаралар. * Қоштасу рәсімі. === Халықаралық тәжірибе === * [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] мемлекеттік сапарларды патшайым (қазір — король) қабылдайды, бұл корольдік отбасының және үкіметтің бірлескен іс-шарасы болып табылады. * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та мемлекеттік сапарларды [[АҚШ президенті|Президент]] қабылдайды және олар [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үйдің]] хаттама қызметімен мұқият ұйымдастырылады. * [[Қазақстан|Қазақстанда]] мемлекеттік сапарлар [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] шақыруымен өткізіледі және сыртқы істер министрлігінің хаттама департаменті үйлестіреді. Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] көптеген мемлекеттік сапарлары көршілес елдермен (Ресей, Қытай, Өзбекстан т.б.) қарым-қатынасты нығайтты. === Айырмашылықтар === {| class="wikitable" !Сапар түрі !Мәртебесі !Хаттама деңгейі !Әдеттегі ұзақтығы |- |Мемлекеттік сапар |Ең жоғары |Толық |2–4 күн |- |Ресми сапар |Жоғары |Жоғары |1–3 күн |- |Жұмыс сапары |Орташа |Орташа |1 күн немесе одан аз |- |Жеке сапар |Төмен |Минималды |Әртүрлі |} Мемлекеттік сапарлар халықаралық құқық нормаларына (Вена конвенциясының ережелеріне) сәйкес өткізіледі және дипломатиялық иммунитет, қауіпсіздік шаралары сияқты мәселелерді қамтиды. == Қасым-Жомарт Тоқаевтың мемлекеттік сапарлары == '''Қасым-Жомарт Тоқаевтың президент болғаннан бергі (2019 жылдың наурызынан бастап) мемлекеттік сапарларының тізімі''' (2026 жылдың мамырына дейінгі деректер бойынша). === 2019 === * '''4 сәуір''' — '''[[Ресей]]''' ([[Мәскеу]]) — Мемлекеттік сапар (алғашқы шетелдік сапары). * '''14–15 сәуір''' — '''[[Өзбекстан]]''' ([[Ташкент]]) — Мемлекеттік сапар. * '''11–12 қыркүйек''' — '''[[Қытай]]''' ([[Бейжің]], Ханчжоу) — Мемлекеттік сапар. * '''27–28 қараша''' — '''[[Қырғызстан]]''' ([[Бішкек]]) — Мемлекеттік сапар. * '''5–6 желтоқсан''' — '''[[Германия]]''' ([[Берлин]]) — Мемлекеттік сапар. === 2020 === * '''28–29 қаңтар''' — '''[[Біріккен Араб Әмірліктері]]''' ([[Абу-Даби]]) — Мемлекеттік сапар. === 2021 === * '''16–18 тамыз''' — '''[[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]''' ([[Сеул]]) — Мемлекеттік сапар. === 2022 === * '''10–11 мамыр''' — '''[[Түркия]]''' ([[Анкара]]) — Мемлекеттік сапар. * '''19 маусым''' — '''[[Иран]]''' ([[Тегеран]]) — Мемлекеттік сапар. * '''24 шілде''' — '''[[Сауд Арабиясы]]''' ([[Жидда]]) — Мемлекеттік сапар. * '''24 тамыз''' — '''[[Әзербайжан|Әзірбайжан]]''' ([[Баку]]) — Мемлекеттік сапар. * '''22 желтоқсан''' — '''[[Өзбекстан]]''' ([[Ташкент]]) — Мемлекеттік сапар. === 2023 === * '''21–24 тамыз''' — '''[[Вьетнам]]''' ([[Ханой]]) — Мемлекеттік сапар. === 2024 === * '''19 қаңтар''' — '''[[Италия]]''' ([[Рим]]) + '''[[Ватикан]]''' — Мемлекеттік сапар. * '''13–14 ақпан''' — '''[[Қатар]]''' ([[Доһа|Доха]]) — Мемлекеттік сапар. * '''11–12 наурыз''' — '''[[Әзербайжан|Әзірбайжан]]''' ([[Баку]]) — Мемлекеттік сапар. * '''22–24 мамыр''' — '''[[Сингапур]]''' — Мемлекеттік сапар (алғашқы). * '''28–29 қазан''' — '''[[Моңғолия]]''' ([[Ұланбатыр]]) — Мемлекеттік сапар. * '''20 қараша''' (шамамен) — '''[[Мажарстан]]''' ([[Будапешт]]) — Мемлекеттік сапар (қосымша деректер бойынша). === 2025 === * '''19 ақпан''' — '''[[Иордания]]''' ([[Амман]]) — Мемлекеттік сапар. * '''29 шілде''' — '''[[Түркия]]''' ([[Анкара]]) — Мемлекеттік сапар. * '''21–22 тамыз''' — '''[[Қырғызстан]]''' ([[Бішкек]]) — Мемлекеттік сапар. * '''11–12 қараша''' — '''[[Ресей]]''' ([[Мәскеу]]) — Мемлекеттік сапар. === 2026 === * '''3–4 ақпан''' — '''[[Пәкістан]]''' ([[Исламабад]]) — Мемлекеттік сапар (2003 жылдан бергі алғашқы). == Қазақстанға келген маңызды мемлекеттік сапарлар (2010-2026) == * '''[[Си Цзиньпин]]''' (ҚХР Төрағасы) — бірнеше рет, соның ішінде 2024 жылғы шілде (ШЫҰ саммитімен байланысты мемлекеттік сапар элементтері)<ref>{{Cite web|title=Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанға мемлекеттік сапармен келген ҚХР Төрағасы Си Цзиньпинді елорда әуежайында қарсы алды|url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-kazakstanga-memlekettik-saparmen-kelgen-khr-toragasy-si-czinpindi-elorda-auezhayynda-karsy-aldy-265426|date=2024 жылғы 02 шілде}}</ref>. * '''[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]''' — мемлекеттік сапарлармен келген (2025 жылғы қараша). 2026 жылғы 27-29 мамыр<ref>{{Cite web|title=Владимир Путин Астанаға келді|url=https://kaz.inform.kz/news/vladimir-putin-astanaga-keld-247f081f/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Тоқаев, Путин және Астана аспаны|url=https://kaz.tengrinews.kz/article/toqaev-putin-zane-astana-aspany-1865/}}</ref>. * '''[[Режеп Тайып Ердоған]]''' — бірнеше рет, соның ішінде 2026 жылғы 13–14 мамыр сапар (стратегиялық ынтымақтастық кеңесі аясында). * '''[[Сердар Бердімұхамедов]]''' — мемлекеттік сапармен келген (2025 жыл). * '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хурэлсух]]''' — мемлекеттік сапармен келген (2026 жылғы 20–23 сәуір)<ref>{{Cite web|title=Тоқаев алдағы күндері қандай іс-шараларға қатысады?|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-aldagyi-kunder-kanday-s-sharalarga-katyisadyi-373242/}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дипломатиялық қатынастар]] 1htumg8ulddb3tlnsrrq4fnvoabqdjk 0 781689 3610755 3608420 2026-05-28T23:58:22Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Жеңіске 60 жыл медалі]] 3610755 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Жеңіске 60 жыл медалі]] 9gjyhihbk6sea80g7mi85dc1y2ae01u 0 781713 3610601 3610369 2026-05-28T16:19:37Z Aldogarov 95591 /* Тәуелсіздік */ 3610601 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Бразилия империясы |өз атауы = {{lang-pt|Império do Brasil}} |статусы = [[Империя]]<br>Тарихи мемлекет |әнұраны = |байрақ = Flag of Brazil (1853-1889).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Coat of arms of the Empire of Brazil.svg |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Map of Empire of Brazil in 1822-1828.png |size = 280px |сипаттамасы = 1822 жылғы Бразилия империясының картасы, оның ішінде Цисплатина провинциясы. |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = 1822 |ыдырауы = 1899 |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Рио-де-Жанейро]] |қалалары = Рио-де-Жанейро, Сальвадор, Ресифи, Серру |тілі = [[Португал тілі]] |валютасы = Реал |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = 8 337 218 км² |халқы = 14 333 915 (1890) |басқару_формасы = [[монархия]] |династиясы = [[Орлеан-Браганаса]] |басқарушылар_титулы = Император |басқарушы1 = [[Педро I]] |басқарушы_жылы1 = 1822–1831 |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |басқарушы2 = [[Педро II]] |басқарушы_жылы2 = 1831–1889 |басқарушылар_титулы3 = Премьер-министр |басқарушы3 = [[Мануэл Алвис Бранко]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1847-1848 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Афонсу Селсу ди Асис Фигейреду, виконт ди Ору-Прету]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1889 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[Католицизм]] |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |Кезең2 = |Уақыт2 = |Жыл2 = |Кезең3 = |Уақыт3 = |Жыл3 = |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Португалия отарлық империясы |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = Бразилия Құрама Штаттары Республикасы |к2 = Уругвай |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Бразилия империясы''' ({{lang-pt|Império do Brasil}}) — [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Америкада]] орналасқан тарихи мемлекет. Бразилия империясы [[1822 жыл|1822 жылдың]] 9 қантарда [[Португалия отарлық империясы|Португалидаң]] тәуелсіз алды, [[1899 жыл|1899 жылы]] әскери төңкеріс нәтижесінде ыдыраған, орнына [[Бразилия Құрама Штаттары Республикасы]] құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Brazil/Independence|title=Independence of Brazil}}</ref> Бразилия империясы қазіргі заманның [[Бразилия]] және [[Уругвай]] аумағын қамтиды. == Тарихы == === Тәуелсіздік === [[File:Mapa do Brasil em 1823.png|thumb|left|Бразилия империясының картасы (1823)]] Кейіннен Бразилия деп аталған аумақты 1500 жылғы 22 сәуірде португалиялық теңізші [[Педру Алвариш Кабрал|Педру Алвареш Кабрал]] ашып, Португалия иелігі деп жариялады. 1532 жылдан бастап португалдар өңірді жүйелі түрде отарлап, XIX ғасырдың басына қарай қазіргі Бразилия аумағының басым бөлігін бақылауға алды. 1808 жылы [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] әскерінің [[Португалия отарлық империясы|Португалияға]] басып кіруінен кейін Браганса әулетінің корольдік отбасы Рио-де-Жанейроға көшіп, қаланы Португалия империясының астанасына айналдырды. 1815 жылы регент Жуан Португалия, Бразилия және Алгарви Біріккен корольдігін құрды, соның нәтижесінде Бразилия корольдік мәртебе алды. 1821 жылы Жуан VI Португалияға оралып, Бразилиядағы билікті ұлы Педруға тапсырды. Португалия үкіметінің Бразилияның автономиясын шектеу әрекеті қарсылық туғызып, Жозе Бонифасиу ди Андрада и Силваның қолдауымен Педру 1822 жылғы 7 қыркүйекте тәуелсіздік жариялады. 12 қазанда ол Бразилия империясының алғашқы императоры І Педру болып жарияланды. Тәуелсіздік соғысы 1824 жылы аяқталып, Португалия Бразилияның тәуелсіздігін 1825 жылы мойындады. [[File:DpedroI-brasil-full.jpg|thumb|left|Педро I]] І Педру билігі кезінде ел бірнеше саяси дағдарысты бастан өткерді. 1824 жылы Пернамбукуда Эквадор конфедерациясы көтерілісі басып-жаншылды. 1825–1828 жылдардағы Цисплатина соғысының нәтижесінде Бразилия Цисплатина провинциясынан айырылып, кейін ол тәуелсіз Уругвайға айналды. 1826 жылы Жуан VI қайтыс болған соң І Педру қысқа уақыт Португалия королі IV Педру атанды, бірақ тақтан қызы Мария II-нің пайдасына бас тартты. Император мен парламент арасындағы саяси қайшылықтардың күшеюі нәтижесінде І Педру 1831 жылы тақтан бас тартып, билікті ұлы ІІ Педруға тапсырды. Тақ мұрагері ІІ Педру небәрі бес жаста болғандықтан, елде регенттік кезең басталды. Регенттердің әлсіз билігі саяси тұрақсыздыққа әкеліп, түрлі аймақтық көтерілістердің шығуына себеп болды. Осы жағдайға байланысты ІІ Педрудың кәмелет жасы 18-ден 14 жасқа қысқартылып, ол 1840 жылы император болып жарияланды. [[File:Pedro II of Brazil by Rugendas 1846 original.jpg|thumb|left|Педро II жас кезі]] === Регенттік === І Педру тақтан бас тартқаннан кейін Бразилияның мемлекет басшысы бес жастағы ІІ Педру болды. Ол кәмелет жасына жеткенге дейін елді регенттер басқарды. Алайда олардың билігі әлсіз болып, елде саяси тұрақсыздық күшейді. 1834 жылы провинцияларға кеңірек автономия берілді, бірақ бұл аймақтық қақтығыстар мен көтерілістердің көбеюіне әкелді. Елдің бірнеше өңірінде қарулы толқулар орын алды. Тұрақсыздықты тоқтату мақсатында саясаткерлер ІІ Педруды билікке ертерек отырғызуды қолдады. 1840 жылы оның кәмелет жасы 18-ден 14 жасқа төмендетіліп, ІІ Педру император болып жарияланды. === Гүлдену кезеңі === 1850-жылдардың басында Бразилияда саяси тұрақтылық орнап, экономика қарқынды дамыды. Теміржолдар, телеграф желілері мен бу кемелері қатынасы дамып, елдің өңірлері өзара тығыз байланыса түсті. 1853 жылы император ІІ Педру Консервативтік партия жетекшісі Парана маркизін жаңа үкімет құруға шақырды. Оның бастамасымен жүзеге асқан «Татуласу» саясаты либералдар мен консерваторларды жақындастырып, саяси тұрақтылықты нығайтуға бағытталды. Алайда бұл саясат консерваторлардың радикал қанатының қарсылығына ұшырады. Парана 1856 жылы қайтыс болғаннан кейін Консервативтік партия ішінде алауыздық күшейді. 1860 жылдары либералдар саяси ықпалын қалпына келтіріп, бірқатар сайлау жетістіктеріне қол жеткізді. Кейін консерваторлардың бір бөлігі олармен бірігіп, Прогрессивтік лиганы құрды. Соның нәтижесінде 1862 жылы ІІ Педру прогрессивтік үкіметті тағайындады. 1853–1862 жылдар аралығы Бразилия империясының ең тыныш әрі гүлденген кезеңдерінің бірі саналады. Бұл уақытта азаматтық бостандықтар сақталып, көлік пен байланыс инфрақұрылымы дамып, ел бұрынғы ішкі қақтығыстардан арылды. === Парагвай соғысы === 1860-жылдардың басында Бразилия мен [[Ұлыбритания]] арасындағы қатынастар шиеленісіп, екі ел дипломатиялық байланыстарын үзді. Алайда 1865 жылы [[Ұлыбритания]] кешірім сұрап, қақтығыс қаупі жойылды. Осы кезде Уругвайдағы азаматтық соғысқа араласқан Бразилия 1864 жылы әскер енгізді. Бұған жауап ретінде Парагвай президенті [[Франсиско Солано Лопес]] Бразилия кемесін басып алып, ел аумағына басып кірді. Бұл оқиға Парагвай соғысының басталуына себеп болды. Соғыс күткеннен әлдеқайда ұзаққа созылып, елдің саяси өміріне әсер етті. 1868 жылы консерваторлар қайтадан билікке келді, ал либералдардың бір бөлігі республикалық идеяларды қолдай бастады. 1870 жылы Бразилия мен оның одақтастары [[Парагвай|Парагвайды]] толық жеңді. Соғыс барысында 50 мыңнан астам бразилиялық сарбаз қаза тапты. Соғыс үлкен шығын әкелгенімен, елдің экономикасы тез қалпына келіп, өнеркәсіп пен ұлттық өндірістің дамуына ықпал етті. === Құлдырауы === [[File:Povo paço 1888.png|thumb|left|Көтеріліс]] 1880-жылдары Бразилия экономикасы мен қоғамы қарқынды дамуын жалғастырды. Алайда император ІІ Педру қартайып, саяси өмірден біртіндеп алыстай бастады. Ол мемлекеттік міндеттерін атқарғанымен, империяның тұрақтылығын сақтауда бұрынғыдай белсенді рөл атқармады. Монархияның болашағына тақ мұрагері мәселесі де әсер етті. Мұрагер болып императордың үлкен қызы Изабел танылды, бірақ сол кезеңдегі дәстүрлі қоғам әйел адамның мемлекет басшысы болуын қолдамады. Сондықтан билеуші топтардың бір бөлігі монархияның болашағына күмәнмен қарады. Сонымен қатар армия қатарында республикалық және позитивистік идеялар кең тарай бастады. 1880-жылдары әскери қызметкерлердің билікке наразылығы күшейіп, монархия үшін елеулі қауіпке айналды. Императордың саяси енжарлығы мен үкіметтің армияны бақылауда ұстай алмауы Бразилия империясының құлауын жақындатты. === Империяның құлауы === Бразилия империясы өмірінің соңғы жылдарында халықаралық беделге ие болып, өңірдегі ықпалды мемлекеттердің біріне айналды. 1888 жылғы 13 мамырда ханшайым Изабел қол қойған Алтын заң елдегі құлдықты толық жойды. Алайда бұл шешім ірі жер иеленушілер мен кофе плантацияларының қожайындарының наразылығын туғызып, олардың бір бөлігі республикалық қозғалысты қолдай бастады. [[File:Flag of Brazil (November 1889).svg|thumb|left|Бразилия Республикасының байрағы]] 1889 жылы республикашыл саясаткерлер мен әскерилер монархияны құлату үшін күш біріктірді. 15 қарашада әскери төңкеріс нәтижесінде республика жарияланды. ІІ Педру көтерілісті басуға әрекет жасамады және биліктен шеттетілді. 17 қарашада император отбасы мүшелерімен бірге елден қуғынға жіберілді. Осылайша 1822 жылы құрылған Бразилия империясы 1889 жылы өмір сүруін тоқтатып, оның орнына республика орнады. == Басқару жүйесі == === Император === Император атқарушы биліктің басшысы болды. Ал Министрлер кабинеті премьер-министр басқаратын әрі жасақтайтын атқарушы билік органы саналды. === Бас ассамблея === Бразилия империясының Бас ассамблеясы — Сенат пен Депутаттар палатасынан тұратын империяның заң шығарушы және өкілді органы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Бразилия тарихы]] [[Санат:Бразилия империясы]] mbcsmllv7rggqbmb8boiynp5mgwt0ah 0 781718 3610606 3610456 2026-05-28T17:17:57Z Kaiyr 3134 /* Сарайшық ауданы[38] */ 3610606 wikitext text/x-wiki 2026 жылғы дерек бойынша Астанада орналасқан мектептер тізімі.<ref>https://findh.org/939-spisok-obshheobrazovatelnyih-shkol-v-kazahstane.html?region=astana</ref><ref>https://egov.kz/cms/ru/articles/2Fspisok_wkol_rk</ref><ref>https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru</ref><ref>https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru</ref><ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr?map=0&_csrf-frontend=sMkcIBTj96L-AC-a7KTIxiJPXWYSAb51458oM3GbSxL-jW9nRKmGxJRrVu3Y6qawEysFJ11U2yDT0mlbINgJIg%3D%3D&SchoolSearch%5Bsearchtext%5D=&page=NaN</ref><ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/747403?lang=kk</ref> == Алматы ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983329?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://astana22.edupage.org/? № 22 мектеп-гимназия]|| Ж.Жирентаев, 16|| '''1992'''<ref>http://astana-school22.blogspot.com/2013/03/22.html</ref>|| орыс|| || Абылайхан даңғ., 16/1, 18, 20а, 20б, 24, 26, 26/1, 28, 32/1, 32/2, 36, 36 а, М.Жұмабаев көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 5/1, 6, 7/1, 9, 9/1, 9/2, 10,11, (12, 14, 14/1 ЕНУ жатақханасы), 12 а, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1; Жирентаев көшесі 9, 10, 13, 14, 15, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/2, 20/1, 21,22, 22/1; Петров көшесі 17, 19, 19/1, 21/2, 21/3, 23, 23/1, 23/2, 26, 28/1, 30/1, 31/1, 32, 32/1, 32/2, 34; Кажымұқан көшесі 22, 26, 28, 13/1; Күйші Дина көшесі, 31. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 48 МЛ-ге). . Күйші Дина көшесі 22, 22/1, 23, 23/1, 23/2, 24, 25, 25/1, 25/2, 26, 28, 28/1, 30, 30/1; Б.Майлин көшесі, 23, 29, 29/1, 30, 31, Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 51 МГ-ге) |- | [https://28-school.edu.kz/?lang=ru № 28 мектеп-лицей]|| А.Петров, 8 || || қазақ, орыс|| || Қажымұқан көшесі: 2, 4, Тәуелсіздік даңғылы: 4/1, 4/3, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 21, 21/2, 21/4, 21/5, 21/6, 21/9, Петров көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 3, 4, 5, 5/2, 5/3, 7, 7/1, 10, 10/1, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2, 14/3, Күйші Дина көшесі: 1, 1/1, 3/1, 5, 5/1, 7, Еренқабырға көшесі: 10, 14/1, 14/2, 14/3, 14/5, 14/6, 16/1, «Энергетик» т.а.,. Амман көшесі: 21, 21а, 21б, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4 |- | [https://29.astana-bilim.kz/?lang=kz № 29 орта мектеп]|| Жилой массив Железнодорожный, М. Горький, 22|| || қазақ, орыс|| || «Теміржолшылар» т.а.. |- | [https://sh30astana.edu.kz/ru/about/about № 30 мектеп-гимназия]|| А.Петров, 11|| '''1978''' || қазақ, орыс|| || Петров көшесі: 9, 13, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 18/1, 20, 22. Қажымұқан көшесі: 6, 6/1, 8/1, 10/1, . К. Сәтпаев көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 5, 7, 7/1, 9, 9/1, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 11/5, 11Б |- | [https://32.astana-bilim.kz/ № 32 мектеп-гимназия]|| Абылайхан даңғылы, 25/3|| 1988|| қазақ, орыс|| || Абылай хан даңғылы: 17, 17/1, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 23, 25, 25/1, 25/2, 27/1, 27/4, 29/1, 29/2, 33, І. Жансүгіров көшесі: 4/1, 4/3, 4/4, 6/1, 6/2, 8/3, Күйші Дина көшесі: 35, 37, 39, 39/1, Манас көшесі: 3/1, 6, 6/1, 8, 9, 11/1, 11/2, 11/3, 13, 13/1, 13/2 |- | [https://37mektep-ns.edu.kz/?page_id=10276&lang=kk Сырбай Мәуленов атындағы № 37 мектеп-лицей]|| Күйші Дина 44/3|| 1993, 2017 жылы қосымша құрылыс|| қазақ, орыс|| || Күйші Дина көшесі: 36, 36/1, 36/2, 38, 40, 40/1, 42, 42/2, 44, 44А, 44/1, 44/2, 46, 46/1, 46/2, 46/3,. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 28, 30, 30/1, 32, 36/2, 36/3,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 5, 7, 7/1, 9, 11/2, 11/3, 17, 19,. Абылай хан даңғылы: 37, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 45А |- | № 38 мектеп-лицей || Мусрепова 8/2|| 01.01.1999|| қазақ|| || Ғ. Мүсірепов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/2, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 10, 10/2, 10/3, 12, 14, 14/1, Абылай хан даңғылы: 47, 55, 57, 57/1, 57/2, 59, 59/1, 59А, Ғ. Мұстафин көшесі: 1, 1/3, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, 5, 5/1, 7/1, 7/2, 9, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 38, 40, 42, 44, 46, VIP қалашығы, VIP елді мекені . (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ЖББМ-ке);. Ғ. Мүсірепов көшесі: 1, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9,. Абылай хан даңғылы: 49, 49/1, 49/2, 49/3, 51,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6А, 8, 8А, 8/1, 8/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ) |- | Ахмет Байтұрсынұлы атындағы № 48 мектеп-лицей || Жирентаев, 15/2|| 03.01.2003|| қазақ|| || Жирентаев көшесі: 9, 10, 13, 13/1, 14, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/3, 20/1, 21, 22, 22/1, Қажымұқан көшесі: 13/1, 18, 18/2, 22, 26, 28 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ);. Қажымұқан көшесі: 12, 12Б, 12В, 14, 14/1, 16, Қ. Сәтпаев көшесі: 4, 4/1, 4/2, 6, 6/1, 8, 10 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ). |- | Райымбек батыр атындағы № 50 Қазғарыш» мектеп-лицей || ул. Куйши Дина, 6|| || қазақ|| || Б. Майлин көшесі: 3, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 8, 9, 11/1, 13, 14 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Тәуелсіздік даңғылы: 20, 22, 23, 23/1, 24А, 24Б, 25, 25-блок 1, 26, 26/1, 28, Күйші Дина көшесі: 2/1, 2/2, 4, 4а, 4/1, 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 28 МЛ-де);. Қ. Сәтпаев көшесі: 13, 13/3, 15, 17, 17/1, 17/2. Күйші Дина көшесі: 8, 8/1, 8/2, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 15. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ-да). |- | Мұстафа Шоқай атындағы № 51 мектеп-гимназия || Қараөткел, Аманат, 5|| 2005<ref>https://bilimdinews.kz/?p=271822</ref>|| қазақ|| || Аманат көшесі 4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 28, 30, 30/1, 32, 34, 36. Күншуақ көшесі 1, 2, 3, 4, 5/1, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Алтыбақан көшесі 1,5, 7, 9, 10, 10/1, 12, 19, 19/1. Ойтуған көшесі 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 17/1, 17/2, 18, 19. Шашу көшесі 1, 2а, 2б, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Ошақты көшесі 5, 7а, 10, 11, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 19/1, 19а, 20, 21, 23, 24, 24а, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 38, 40, 42, 44. Рудаки көшесі 2, 4, 6а, 10, 10а, 12, 14, 16, 18, 20, 22. Манатау көшесі 2а, 3, 3/1, 4, 5, 5/2, 6, 7, 8, 9, 11/1, 12, 13, 13/1, 15 ,17, 19, 21, 21/1, 23, 25, 27, 27а, 29. Сырымбет көшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 26/2, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 41. Қызылқұм таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12. Бағаналы көшесі 2, 3, 5, 6, 6а, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 23, 25, 26, 29, 30, 31, 32, 34, 35, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44. Көкпар таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22. Б.Момышұлы көшесі 16, 18, 18/1, 18/2, 20, 23, 23/2, 25, 27, 27а. М.Жұмабаев көшесі 17/1, 17/2, 17/3, 19/1, 21/1, 21/2, 21/4. Талғар көшесі 3, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 11 ,13,15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31. Қ.Сәтпаев көшесі 16/1, 16/3, 18, 19, 19/1, 20, 20/1, 20/2, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29/1; Б. Майлин көшесі 20/1, 20/2, 20/3, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29, 29/1, 31. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де);. Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ-да). |- | Бейімбет Майлин атындағы № 52 мектеп-гимназия || Бурабай, 38|| 01.01.2006|| қазақ|| || Қобыланды батыр көшесі: 7, 7А, 7Б, 7В, 7Г, 7Д, 7Е, 7К, 7Л, 7М, 7Н, 4, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 24, 26, 28, 30, 32, 34, 34/1, Дегерес таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7/1, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, Дегелен таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, Ақарыс көшесі: 1, 3, 4, 5, 5/1, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 27, 29, 30, 34, 35, 36, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46/1, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 61/1, Бекарыс көшесі: 1/1, 2, 4, 5, 5/1, 8, 9/1, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 21/1, 22, 23, 24, 27, 28, 29, 30, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 48, 50, 54, Жанарыс көшесі: 1, 2, 3, 6, 7, 7А, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 24, 25, 27, 28, 30, 32, 34, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 46/1, 47, 49, 51/1, . Бұқтырма көшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 9, 10, 11, 11/1, 12, 14, 15, 15/1, 16, 17, 17/1, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27/1, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 40, 40а, 41,42, 43, 45, 46, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 70, 72, 76/1. Ертіс көшесі: 2, 3/1, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 11а, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 14, 15, 16, 16/1, 17/1, 18, 18/2, 20, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 47, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 70. Жайық көшесі: 1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, 12,13,14,14/1,16, 16/1, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 25, 26, 27, 28, 31, 33, 35, 37, 37/1. Бурабай көшесі: 1, 2, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30, 31, 32, 37, 37/1, 39, 41, 42, 43, 45, 46, 48, 52/1, 54, 56. Ыргыз көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 12, 14, 16, 19, 21, 21/1, 23. Есіл көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34/2, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 52а, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 58/1, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72,73, 74, 75, 76,77, 78. Жаркент көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46. ул.Шу: 1, 3, 5, 7, 9, 11, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31, 33, 39, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63а, 67, 69, 71, 73, 75. Ғ.Мұстафин көшесі: 2, 6, 6/1, 8, 10, 10а, 14, 18, 20, 26, 26б, 32, 32/1, 34, 36, 42, 54, 56, 60/1, 62, 64, 66а. Сілеті көшесі: 3, 4, 4а, 5, 6, 6/1, 7, 8, 9, 12,14, 15, 16, 18, 20, 22, 24, 28. Қозыбасы көшесі: 1, 3, 9, 13, 15, 19, 21, 23, 25, 27, 29. Ұ.Субханбердин көшесі: 14,18. Хантау көшесі: 2, 8, 10, 10а. Ш.Құдайбердіұлы даңғылы, 58. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да) |- | Бауыржан Момышұлы атындағы № 53 мектеп-лицей || Жилой массив Юго-Восток (правая сторона) . Қаркабат, 17|| 01.01.2006|| қазақ, орыс|| || Талғар көшесі 1,2,3-19 (тақ), Көкпар (барлығы), Зеренді 1-41 (барлығы), Көкорай 1-22 (барлығы), 23-41 (тақ), Қалба 2, 10-20 (тақ), Жанкент 71-157 (тақ), 96-204 (жұп), Құндызды 1-14 (барлығы), Қарқабат 1, 1/1, 3, 7, 9, 11, 13, 13/1, 17, Жайдарман таркөшесі 2-12, 12а (тақ), 3, Ақберен 1,3,5,7, Нұрлы 1-14 (барлығы), Келес таркөшесі (1-19 тақ), Ақсу-Аюлы 1-40 (барлығы), Қосалқа, Кемел 2-18 (жұп), Аксұңқар 2-19 (барлығы), Балқантау 110-126 (жұп), 180-нен жұп, 187-213 (тақ), Ақыртас 25-35 (тақ), Б.Момышұлы 4, 4/1, 6/1, 6/2, 6/3, 8/1, 10, 10/1, 10/2,12,14 (жұп), Қ.Сәтпаев көшесі 22-26/11 (жұп), 31, Берен көшесі 1-22; Шырайлы таркөшесі 1-13; Сайрам таркөшесі 1, 3, 7, 9, 11 (барлығы); Кеген көшесі 1-12; Мерей таркөшесі, 2-12 (жұп); Керуен таркөшесі; Жаңаөзен таркөшесі 2-12, Аршын көшесі, 1-14, 14 а, 14 б; Қ.Сәтпаев көшесі, 33 |- | [https://63.astana-bilim.kz/pasport?lang=kz № 63 мектеп-гимназия]|| жилой масив «Юго- Восток»                   (левая сторона) Лепсі 38|| 2010|| қазақ, орыс|| || Есіл, Шу, Лепсі, Іле, Еділ, Қошқарбаев көшесі, 68, 72, 80, 80/1, Астана- Қарағанды тасжолы, 23, 23/2 («Денсаулық Бақыт» ТК) |- | [https://cdn1.kdt.kz/files/sites/1383501720745699/files/%D0%9C%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%95%D0%9F%20%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%AB/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B.pdf?_t=1740043936 № 64 мектеп-лицей]|| ул.Г.Мусрепова 15|| 01.01.2010|| қазақ|| || Қ. Рысқұлбеков көшесі: 16, 16А, 16/1, 16/2, 16/3. Ғ. Мұстафин көшесі: 21, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4, 21/5, 21/6, 21/7, 13/1, 15/1, 15/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17 (1/17), 17 (2/17), 17 (3/17), 17 (2/10), 17 (4/10), 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 22/1, 22/2, . Махтумқұлы көшесі: 3, 3/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 114 ЖББМ-те);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 23, 25/1, 25/2, 25/3, 25/4, 29/1, 31, 31/1, 33. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ-де). |- | [https://70.astana-bilim.kz/mektep-tolkujaty?lang=kz № 70 мектеп-лицей]|| жилой массив Юго-Восток /правая сторона/, Майқайын 1|| 01.01.2012|| қазақ|| || Тәуелсіздік даңғылы: 31/2, 31/3, 31/4, 33, 33/1, 34/1, 34/2, 34/8, 34/9, 34/10, 39, 43, 43/3, 44/5, 45/1, 47а, 47/2, 47/3, 47/4, 49/1, 49/2, 49/4, 49/5, Б. Момышұлы даңғылы: 2/6, 2/7, 2/8, 2/9, 2/10, «Ақбұлақ» т.а.: 2, 3, 4, А. Тоқпанов көшесі: 8, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 8/6, Балталы көшесі: 14-20/1, Арқат таркөшесі: 7/1, Тарлан таркөшесі: 1-19, Шертер көшесі: 1-18, Майқайын көшесі: 1-18. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Б. Момышұлы даңғылы: 7, 9, 11, 13/1, 13/2, 13/3, 13А, 15А, 15/2, 15/3, 17, 17/2, 19, 19/1, 19/2, Тәуелсіздік даңғылы: 38/2. Жайдарман таркөшесі: 1, Арғанаты көшесі: 33-51 (тақ сандар), Балбырауын көшесі: барлық үйлер. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де) |- | № 92 мектеп-лицей<ref>https://92ml.edu.kz/o-shkole</ref>|| Дауылпаз 1/1|| 2021 || қазақ, орыс|| || Б. Момышұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/4А, 2/4Б, Амман көшесі: 2, 2А, 2Б, 4, 6, Дауылпаз көшесі: 7/2, Ақыртас көшесі: 1-21, Балталы көшесі: 2-12, Дауылпаз көшесі: 2-14. Шарль де Голль көшесі: 11, Романтиктер көшесі: 27. Тәуелсіздік даңғылы: 40, 40/3А, 40/4, 40/6, 40/7, 40/8. Балқантау көшесі: 72/1, 74, 76, 78, 80, 84, 86, 88, 90, 90/1, 90/2, 96, 98, 100, 102, 106, 109, 163, 161, 159, 183, 181А, 179, 175, 169, 167, 165, 95, 97, 99, 10/1, 103, 105, 107, 109, 111, 113, 115, 117, 119, 121, 125, 127, 131, 133, 139, 141, 143, 145, 146, 147, Арғанаты көшесі: 1-19, 21, 23, 29, 31. Таскескен көшесі: 1-30, 32, 38, 40, 42, 46, 48, 50, 54, 56, 58, 60, 62, 64, 66, 68, 70, 72, 74, 76, 78, 80, 84. Айнакөл көшесі: 103-163, Кеңгір көшесі: 1-19, 21, 23, 25. Қарасаз көшесі: 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, А.Тоқпанов көшесі, 20, 22 |- | [https://114-astana.edu.kz/ № 114 жалпы білім беретін мектеп]|| Ілияс Жансүгірұлы көшесі, 1|| 2025|| || || Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/1, 2/2, 2/4, 2/6, 2/7, 3, 4, 4/3, 4/4, 5, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 24/1, Манас көшесі: 23/1, 23/5, 23/7, Абылай хан даңғылы: 2, 3, 3/1, 4, 4/2, 5/1, 5/2, 5/3, 5А, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 6/7, 9, 9/1, 9/2, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2;. Орыс тілінде оқытатын сыныптар:. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 21, 22/1, 22/2, Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17/3, 17/4, 17/6, 17-блок 1/10, 17-блок 1/17, 17-блок 2/17, 17-блок 3/17, 17-блок 4/10, 19/1, 19/2, 19/3, Қажымұқан көшесі: 13Б, 15 |- | № 116 жалпы білім беретін мектеп || Юго-Восток (оң жақ), Мұқан Төлебаев көшесі, 3|| 2025|| || || Айнакөл көшесі: 1/1, 2, 3, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 19, 21А, 22А, 23, 27, 28, 29, 29А, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 41, 42/1, 46, 47, 48, 50, 54, 54А, 56, 56/1, 58, 58/1, 60, 63, 65, 67, 69, 71, 73, 75, 77, 79, 81, 83, 85, 87, 89, 91, 93, 95А, 97, 101, 103/1, Арқайым көшесі: 1, 7А, 11, М. Төлебаев көшесі: 4, 5, 5А, 5Б, Орхон көшесі: 2, 2А, 6/1, 8, 8А, 10, 12, 16, 29, 36, 37, 39, 41, 43, 44, 45, 46, 48, 49А, 55, 57, 57/2, 63, 65, 67, 69, 71, 73, Шаттық таркөшесі: 1, 1А, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 20, 20/1, Қызылкөл таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 17, 18, 18/1, Теміртау таркөшесі: 1А, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 18/1, 19, Қызан таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, Сұлутөбе көшесі: 1, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27А, 29, 31, 33, 35, 37, 39, 41, 43, 45, Жалаңтөс көшесі: 2, 4, 6, 10, 10/1, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 22/1, Арал таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, Б. Момышұлы даңғылы: 22/2, 22/4, 22/5, 22/6, 22/7, 22/8, 22/9, 22/12, 24/18, 24/4, 24/5, 28/4, 28/5, 28/7, 28/8, 28/10, 28/12А, 28/15, 28/17, Майдақоңыр көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 20/2, 22, 22А, 24, 24А, 26, 30, 32, 34, 36, 54, 54/1, 56, 58, Бозторғай көшесі: 6, 8, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Ер Тарғын көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 8/1, 9, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 22, 23, 24, 25/1, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 46, 48, 49, 50, 51, Ер Көкше көшесі: 1, 3, 5, 11, 13, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 33, 33/1, 39, 43, 45, 47, 49, Ер Қосай көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 16/1, 22, 24, 26, 34, 36, 40, 42, 44, 46, 48, 50, 52, Р. Қошқарбаев даңғылы: 39, 41, 43, 43/2, 45, 45А, 45Б, 45/1, 54А, 56, 56/1, 60, Қордай көшесі: 2, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 25/1, 26, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36/1, 39а, 40, 41, 43, 44, 45, 46, 49, 51, 52, 53, 54, 57, 58а, 59, 61, 63, 63/1, 65, 67, 69, 70, 71, 71/1, 71/2, 72, 73, 75, 77, 79, Отыкен көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 15, 16, 17, 19, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 36, 44, Құмкент көшесі: 3-58, 60, 62/1, 66, Сартай таркөшесі: 1-16, Сарыағаш таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7, 9, 10, 17, 19, Сарқан көшесі: 2-54, Түлкібас көшесі: 1-58/1, Мойынты көшесі: 1-56, Баянтау көшесі: 1-49, Алмалы өткелі: 3, 5, 7, Бөрілі көшесі: 2-52, Енесай көшесі: 2-16, Ө. Жәнібек көшесі: 42, 45, Жанкент көшесі: 3-86, Масаты көшесі: 1-59, Бесбалық көшесі: 7-18, Ақкөл өткелі: 1-12, Қаратал көшесі: 1-34, Ақшатау өткелі: 1-11/1, Таскескен көшесі: 33-130, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы көшесі: 2-17, Шабыт таркөшесі: 4-6, М. Жұмабаева көшесі: 29/2-34/7А, Балқантау көшесі: 8-93, Бесшалқар көшесі: 2А-18, Обаган көшесі: 4-30, Коныраулы көшесі: 3-9, Абылай хан даңғылы: 52-64 |- |'''[https://nurorda.edu.kz/ Школа-лицей «NURORDA»]''' |Улица Касыма Аманжолова, 34 Юго-Восток (правая сторона) ж/м, |2007 | | |Жеке меншік |- |'''[https://spectrum.edu.kz/ru Spectrum International School]''' |Проспект Ракымжан Кошкарбаев, 11 Юго-Восток (правая сторона) ж/м |2008 | | |Жеке меншік |- |'''[https://riviera.edu.kz/ Riviera International School]''' |Проспект Бауыржан Момышулы, 1/1 | | | |Жеке меншік |} == Байқоңыр ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983315?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [http://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-tolk-zhaty.html Жамбыл Жабаев атындағы № 4 мектеп-гимназия]|| Ш.Айманова 3 || 1907, 1919 қайта ашылу кеңес өкіметі, 1958 жңағимарат, 2003 жылы 700 орындық қосымша ғимарат салынды<ref>https://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-shezhiresi.html</ref>|| қазақ|| Қазақ-татар медресесі, 1940 жылы Жамбыл атында | С. Торайғыров көшесі: 1, 2, 3, 3/1, 4, 4А, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 4/6А, 4/6Б, 4/7, 4/8, 7/1, 7/2, 7/5, 7/6, 7/7, 36, 93А, 93Б. С. Сейфуллин көшесі: 33, 35, 40, 41, Республика даңғылы: 34/2, Қарағанды көшесі: 21, 21А, 21Б, 23, 25/3, 36, 36/1, 38. С. Рахымов көшесі: 91, Ш. Айманов көшесі: 1/1, 1/2, 1/3. Ж. Аймауытов көшесі: 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 3 МГ-де);. Ж. Аймауытов көшесі: 3/1, 3/4, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 7/3, 7/4, 7/5, 7/6, 8/2, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 9/8, 9/9, 9/10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4, 12/5, 33, 49Б, С. Рахымов көшесі: 115А, 115Б, 117А, 17/1, 123, Қарағанды көшесі: 51, 51/1, 51/2, 53, 55,. А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/5, 27/6, 27/7, 27/8, 27А, 27Б, 40/1, 40/2, 40/3, 40/4, 40/4А, 40/5, 40/7, 40/7А, 40/7Б, 40/8, 25/1, 29/1, 29/2, 29/3, 29/4, 29/5, 41А, 23/3, 30Б, 31/3А, 31/4, 31/5, 31/6, Ш. Айманов көшесі: 5/1, 5/2, 5/3, 5/3К2, 5/6, 5/7, 5/8, 10/1, 10/2, 10/3, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4А, 12/6А, 12/7, 12/5, 12/6, 12/8, 12/8А, 12/8Б, 12/9, 12/10, 12/11, 14/3, 14/4, 14/5, 14/7, 14/11, 14/10, 14/8А, 14/8Б, 14/1, 14/2, 49Б, Республика даңғылы: 38, 40,. Бөгенбай батыр даңғылы: 60/5, 60/6, С. Жүнісов көшесі: 18, 20, 20А, 20А/2, 20Б, 22, 22/2, 28, 29, 30, 31, 31А, 32, 32Б/2, 32Б/3, 33, 33А, 33Б, 34, 34Б, 35, 36, 37, 37А, 39, 41, 42, 43, 43А, 45, 47, 49, 44, 44/3, 44Б, 46В, 46В/2, 45А, 46/1, 46/2, 48/1, 48/2, 50, 52, 54, 56Б, 58Б, 60А, 60Б, 60В. Ш. Уәлиханов көшесі: 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2,. С. Торайғыров көшесі: 6/2, 6/3, 6/4, 10/1, 10/2, 11/4. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де). |- | [https://5.astana-bilim.kz/ № 5 гимназия]|| Ж. Тархана, 16|| '''''1965''''' || қазақ, орыс|| || Кравцов көшесі: 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9,. Пушкин көшесі: 1, 2, 2/1, 3/1, 4, 6, 6/1, 7, 9,. А.Жұбанов көшесі: 1, 3, 3/1, 3/2, 4, 5, 6, 9, . Брусиловский көшесі: 1/2, 1/3, 2, 3/1, 3/2, 3/3, 4. Макаренко таркөшесі: 4, 6, 8, 10, Янушкевич көшесі: 1, 1/2, Иманов көшесі: 44, 50/1, Жәнібек Тархан көшесі: 17 |- | № 8 мектеп-лицей || улица Сәкен Сейфуллин,50|| 2017 жылы жабылды?<ref>https://informburo.kz/novosti/v-astane-shkoly-8-zakryli-a-detey-otpravili-po-drugim-uchebnym-zavedeniyam.html</ref>|| қазақ|| || Жангелдин көшесі: 33А-48/5, Әлімжанов көшесі: 45-77,. Қарағанды көшесі: 58/4-137, Толстой көшесі: 1-32, Асанқайғы көшесі: 75/1-146, Уәлиханов көшесі: 22/2-28/6,. С. Жүнісов көшесі: 72-110А, Лермонтов көшесі: 1-28, Абыралы таркөшесі, Жиенқұлов көшесі, Биші Қайың таркөшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де);. Тараз көшесі: 14-20/7, Абай көшесі: 50, 63, 65/2, 65/3, 67, 67/1, 67/2, 69/1, 69/2, 71/1, 73/2, 73/4,. А. Сембинов көшесі: 7, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 12/1-26/1. С. Сейфуллин көшесі: 44/2-61/1А, Күлтөбе таркөшесі: барлық үйлер, Ж. Омаров көшесі: 123-192, Сырдария көшесі: 18-84, Садовая көшесі, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ЖББМ) |- | [https://10mektep-ns.edu.kz/mektep-tarihy/ Жұмабек Тәшенов атындағы № 10 мектеп-гимназия]|| улица Мәлік Ғабдуллин,7|| || қазақ, орыс|| || Республика даңғылы: 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6/1, 6/2, 8, 10, 10/1, 16, 16/1, 18А, 18Б, 18В, Иманов көшесі: 6, 10, 10/1, 10А, 12, Бараев көшесі: 1, 3, 5, 9, 9/1, 13, Ғабдуллин көшесі: 1, 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 6/1, 6А, 6Б, 8Б, 9/1, 9/3, 10А, 10Б, 10/2, 10/3, 11, 12, 12/1, 12/2, 12Б,. Иманбаев көшесі: 1, 3, 5, 5Б, 9В, М. Мәметова көшесі: 11, 13, Ғұмар Қараш көшесі: 36, 38, Рамазан көшесі: 33 |- | № 12 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс улица Қамысты,7|| || қазақ, орыс|| || Көксенгір көшесі: 1, 1А, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 16А, 18, 2, 20, 20А, 21А, 22, 23, 29, 3, 30, 31, 32, 32А, 32Б, 33, 37, 37Б, 40, 40А, 44, 46, 47, 47/1, 49, 5, 50, 6, 61А, 9, 9/2, 5/3, 3/2, 1/1, 1/2, 11, 4, 41, 41А, Ойыл көшесі: 1А, 2, 2А, 3, 5, 6, 9, 9А, 10А, 11, 12, 13, 13/1, 14, 15, 16, 17, 19, 24/А, 25А,. Махат көшесі: 1, 6, 9, 13, 22, 28, 34, 38, 38А,. Шет көшесі: 3, 3/1, 1, 12, Айнатас көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 14, 15, Сандықтас таркөшесі: 2, 4, 5, 7,. Чехоев көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 10, 10А, 10Б, 11, 13, 13А, 14А, 15, 15А, 19, 21, 26, 35, 36, 37, 39, Ырыс таркөшесі: 2, 3, 4, 5, 5А, 6, 6А, 9, 10, 14, 15А, 16, 17, 19, 23, 25, 26, 31, 31А, Дунаевский көшесі: 4, 5, 6, 7, 8, 8/1, 12, 14, 16, 18, 20, Жолымбет көшесі: 3, 4, 6, 8, 10, 10/1, 12, 13, 19,. Мұрадели көшесі: 1, 1/1, 1А, 6, 8, 9, 10, 11, 13, 12, 14,. Бестөбе көшесі: 1, 4, 5, 6, 7, 8, 13, 15, 18, 20, 24, 28, 28А,. Қамысты көшесі: 2, 3, 6, 7, 8, 10, 14, 15, 19, 20, 21, 26, 31/2, 37, 39, 38, 40/1, 40/2, 40/3, 45/2, 45/3, 47, 56, 58, 59, 62, 66, 69, 70, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 89Б, 89В, 89Г, 93, 95, 101, 103, 110, Қайрақты таркөшесі: 1, 2, 3, 4, Хачатурян көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, Аққайың таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 12, 22. Балтақөл тұйығы: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 12, 12А, 24 |- | Төлеген Айбергенов атындағы № 16 орта мектеп || Кенесары,81|| 1979<ref>https://egemen.kz/article/374873-aqyn-tolegen-aybergenov-atyndaghy-mektepke-45-dgyl</ref>|| қазақ, орыс|| || ул. Пушкина 15, 15б, 25, 25/1, 25/3, 31/1, . ул.Янушкевича 9/2, 9/3, 9/4, 10, 14/1. Абай даңғылы, 92/1, 92/2, 92/3, 96; ул.А.Жубанова, 14/1, 14/2, 14/5, 16/1, 17/1, 17/2, 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/5, 21, 21а, 22/2, 23, 24, 25, 25/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 31/1, 54а. . ул.Брусиловского 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, 12/5, 12/5к2, 12/5к3, 12/5к4, 12/6, 13/1, 13/2, 13/3,13/4, 13/5, 13/6, 14/1, 14/2, 14/3, 15/1, 15/2, 15/3а, 15/4, 15/5, 15/7, 18, 18/1, 20, 22, 22а, 26, 28. ул.Циолковского 1, 1/1, 3. пер.Циолковского 4, 6, 6/2, 8, 10, 10/3, 45. ул.Бейсекбаева 11, 14, 14/2, 19, 21, 21/1. ул.Кенесары 83/1, 85, 85/1, 85/3, 85/4, 87, 87/1, 87/2, 87/3, 87/4, 87/5, 87/6, 87/7, 89а, 89/1, 89/2, 89/3к3, 89/5, 89/6, 93; ул.Сембинова, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 20, 24, 24/1, 26, 26/1. ул.С.Сейфуллина, 54/2, 54/3, 54/5, 54/4, 54/6, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 56/4, 56/5, 56/7, 56а, 56/8, 56/9, 65, 65/1, 67, 69, 69/1, 69/2. ул.Егемен Казақстан, 6/1, 6/3, 6/4, 6/5, 8/1, 8/3, 8/4, 11, 12, 13. пр. Абая, 74а, 74/3, 74/4, 74/10, 76, 78, 80/1, 80/2, 87/1, 87/2, 88/1, 88/2, 92/1, 92/2, 92/3, 95, 95/1, 95/2, 96, 98б, 101, 101/1, 101/2. пер.Изобильный 1, 2-1, 2/2, 3, 4, 4-1, 5, 5/2, 6, 6/2, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, ул. Громовой 2, 5, 7, 9, 11; пер.Волгоградский 1,3, 4, 5, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20. пер.Одесский 1, 2/4, 3, 4 к2, 4 к4, 5, 6/1, 6/2, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1. пер.Севастопольский 4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 24/1, 30, 32, 34, 34/3, 36, 36/3, 40; пер.Минский 19, 21а, 21/1, 23, 32.. пер.Чайковский, 1,1а, 1б, 2, 3, 5, 7, 9, 11,13, 19, 21, 23, 25. пер.Лихачева, 56а, 58а, 60а, |- | [https://astana21.edupage.org/? № 21 орта мектеп]|| улица Кошке Кеменгерулы,4|| 1992<ref>https://edu-kz.com/mektep/shkola-21-v-astane</ref>|| орыс|| || Өндіріс көшесі: 1-27, 27-85, 27/1, 25/1, Бейнеу тұйығы. Теректі тұйығы, Сарыадыр тұйығы, Ақбидай көшесі: 11, 13, 14, 15, 29-47, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 18/1, 1-44, 17, 17/1, 17/2, 18, 21, 24, Суриков көшесі, Ақсу-Жабағалы көшесі, Сарытүбек көшесі: 1-33, Мұнайшылар көшесі: 21, 23-39, Матросов көшесі, Бектау көшесі, Көкшетау таркөшесі, Қостанай таркөшесі, Малахов көшесі: 23, 23А, 25, 25А, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39А. (орыс тілінде оқытатын 4 сыныптан бастап № 49 ОМ-те). |- | № 23 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,17|| '''01.01.1966'''<ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr/view?id=000000031</ref>|| қазақ, орыс|| || Ағадыр көшесі: 38Б-52/1, Сарықұм көшесі: 4-18А, Ақсенгір көшесі: 1-15, Өндіріс көшесі: 1/2-4/1, Ақпан таркөшесі, Ақпан тұйығы, Қарағайлы таркөшесі,. Кеншалғын көшесі, Сартүбек көшесі, Үшқоңыр көшесі,. Семенов-Тяньшанский көшесі, Ақжелкен көшесі,. Кербұлақ таркөшесі, Шаған таркөшесі |- | [https://27.astana-bilim.kz/history?lang=kz № 27 мектеп-лицей]|| Таха Хусейн 5/1|| 1984|| қазақ, орыс|| || Тәшенов өткелі: 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 7, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 9, 10. Таха Хусейн көшесі: 1, 2/1, 3, 3/1, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/5, 4/6, 4/7, 4/8, 4/9, 4/10, Тәшенов көшесі: 2, 2А, 2/1, 2/2, 2/3, 6, 7/1, 8, 8А, 8/1, 9/2, 9/3, 10, 10/1, 11/1, 11/2, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 13/2, 14, 15, 17, 17/1, 17А, 19, 23, 23/1. Мақын таркөшесі, Астрахан таркөшесі, Балқаш таркөшесі,. Ақкент таркөшесі, Есіл таркөшесі, Кравцов көшесі: 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 10/6, 12/1, 12/2, 12/4, 14/1.. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 54 МЛ-де):. А. Бараев көшесі: 2, 2/1, 6, 6/1, 8/1, 10, 10/1, 10/2, 10/4, 10/5, 10/6, 12, 14, 14/1, Кравцов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4/1, 6,. Таха Хусейн көшесі: 13, 13/1, 15, 15/1, 15/2, 15/3, 15А, 15/4 |- | [https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1 № 31 мектеп-гимназия]|| Кенесары, 49|| 1976<ref>https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1</ref>|| қазақ, орыс|| || Абай даңғылы: 28, 30, 32, 34, 40А, 41, 42А, 43, 44А, 45/1, 45/2, 46А, 49, 51, 51/2, 53/1, 57/1, 59, 59/1, 61, Отырар көшесі: 2, 2/1, 3, 4/1, 4/2, 4/3, 7, 8/2, 9, 10, 11, Республика даңғылы: 26, 26/1, 28, 30, Луи Пастер көшесі: 69, 73, 91, 93, 95, Кенесары көшесі: 42, 42/1, 44, 45, 46, 47, 50, 51, 54, 57/1, 61, 61/1, 63, Ж. Омаров көшесі: 10, 100, Уәлиханов көшесі: 9, 9/1, 9/2, 13, 15, 19, Иманбаева көшесі: 9, 11, Иманов көшесі: 7, 9, 11, Баянауыл көшесі: 1, 71, Тараз көшесі: 9, 10/3, 11/1, Ғабдуллин көшесі: 16, 17/1, 18, 19, 19/1 |- | [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,23|| 2002|| қазақ|| || Тайбурыл көшесі 9а, 1, 7а, 7б, 13, 13/1, 13а, 15, 15/1, 16, 25, 28, 28а, 24, 30, 34, 34б, 36, 38а,38б, Ағадыр, Игілік, Майтөбе, Ашхабад, Ташкентская, Т.Шонанұлы, ул.Мұнайшылар, Жаңажол, Көк тамыр, Ақсай, Гоголь, Құрманғазы көшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 23 ОМ-те). |- | № 49 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс Переулок Сарыадыр,3|| '''2005''' <ref>https://www.instagram.com/tv/CfGh9HMIPO3/</ref>|| қазақ|| || Саржайлау көшесі: 1-54, Саржайлау тұйығы: 1-12, Тоқтаров көшесі: 1-69, Жетісай көшесі, Крылов көшесі: 1-10, Өзен көшесі: 1-33, Сүгіралы көшесі: 1-30, Үстірт көшесі: 1-14, Қатаркөл көшесі: 1-14, Қатаркөл тұйығы: 1-14, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 45-142, Қ. Кеменгерұлы тұйығы: 13-76, Теңіз тұйығы: 1-17, Шиелі көшесі: 1-36. Сусамыр көшесі: 1-60, Ақкөл көшесі: 1-20, Шыңғырлау көшесі: 1-20, Ынтымақ көшесі: 1-15, Жезкиік көшесі: 1-20. Қызылжар көшесі: 1-23, Төңкеріс көшесі: 1-33, Шортанды көшесі: 1-25, Киелісай көшесі: 1-20, Қамқалы көшесі: 1-22 (39-разъезд), Найзатас көшесі, Шардара көшесі: 1-25, 34-59. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 21 ОМ-де) |- | [https://54sl.edu.kz/kz/ Ақселеу Сейдімбек атындағы   № 54 мектеп-лицей]|| Ш.Иманбаев, 4|| || қазақ|| || Ж. Тархан көшесі: 1/7, 1/8, 1/9, А. Бараев көшесі: 18, 18/1, 18/2, 21, 25, Рамазан көшесі: 67, 70А, 72, 74, 774А, 78, 82А, 84Б, С. Рахымов көшесі: 4, 22. Ш. Уәлиханов көшесі: 1, 3, 3/1, 4/4, 4/5, 4/6, 5, Тараз көшесі: 1/2, 1/3, 1/4, 1/5, Ғұмар Қараш көшесі: 68, 76, 78, 80, 82, 84, 87, 87/1, 91, 93, 95, 97, 99, Ағыбай батыр көшесі: 88, 92, 94, Иманбаев көшесі: 2, 5, 5Б, 7, 7Б, 7Г, 8, 8/1, 8/3. Ғабдуллин көшесі: 12, 12Б, 12/1, 12/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 10 МГ-де);. Иманбаева көшесі: 10, 10А, Иманов көшесі: 16, 17, 18, 18Д, 18/1, 18/2, 26. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 31 МГ-де);. Ш. Уәлиханов көшесі: 5, С. Рахымов көшесі: 36. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-те);. Кравцов көшесі: 1, 1/1, 1/2, Ж. Тархан көшесі: 2/6, 10, Асанқайғы көшесі: 1/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 5 гимназияда) |- | № 55 орта мектеп || Ж.Досмұхамедұлы 2|| || қазақ, орыс|| || Алтынқұм көшесі, Қыранқия таркөшесі: 1-11, Анар көшесі. Қарақұм көшесі, Шағыл көшесі, Әл-Фараби даңғылы: 11, 13/1, 17, 18, 18В, 19, 22, 25А, 26/6, 27/1, 28А, 30/1В, 35/1, 35/2, 47/1, 49, 49/3, 49/5, 53/2, 60, 64/1, 64/4, 68/1,. Сәдуақасов көшесі: 1, 1В, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 12, 13, 13А, 13Б, 14, 16, 17А, 18, 19, Ж. Досмұхамедұлы көшесі: 1Б, 4, 6, 8, 10, 12, Вячеслав көшесі, Сарысу көшесі, Ақжол көшесі, Жетіген көшесі: 35/1А, Угольный таркөшесі: 12А. 497 км: 1, 2, 3, 4 |- | [https://abai87mg.edu.kz/ru Абай Құнанбаев атындағы № 87 мектеп-гимназия]|| улица Амангелді Иманов,37|| 2019<ref>https://kazpravda.kz/n/askar-mamin-otkryl-shkolu-gimnaziyu-no87-imeni-abaya-kunanbaeva-v-nur-sultane/</ref>|| қазақ|| || Кенесары көшесі: 64, 70, 74, 80, 82, Жұбанов көшесі: 10, 10А, 11/3, 11/4, 13/2, 13/3, 13/4, 15/1, Б. Бейсекбаев көшесі: 2, 8/1, 8/2, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2,. Брусиловский көшесі: 5, 6, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 11/1, Макаренко таркөшесі: 1, 4, 6, 8, 10, Мирный таркөшесі, Фестивальный таркөшесі, Дубинин таркөшесі,. Киевский таркөшесі, Төрткүл таркөшесі, Мырзашөл таркөшесі, Радищев таркөшесі, Ломоносов таркөшесі, . Чичерин таркөшесі, Кенесары көшесі: 64, 74, 80, 82, 84. Иманов көшесі: 41, 42, 44, 50/1,. Янушкевич көшесі: 3, 5, 7/2, 7/3, 8, 8/1, 8/2, . Ж. Тархан көшесі: 9, Пушкин көшесі: 13. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-де) |- | № 119 орта мектеп || Аманкелді Иманов көшесі, 27а|| 2025<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/968167</ref>|| || || Кенесары көшесі: 52, 54, 56, 56/1, 56/3, 56/4, 56/5, 56/6, 56/7, 56/8, 56/8А, 56/9, 58, 62, 65, 67/1, 67/2, 67/3, 67/5А, 69, 69А, 73, 73А, 77, 77А, Луи Пастер көшесі: 91, 93, 95, 97, 99, 101, 101А, 115, 117А, 119, 119/1, 121, 123, А. Әлімжанов көшесі: 13, 15, 15-1, 17, Отырар көшесі: 12/2, 14/2, 14/3, 14/9, 15/6, 15/8А, 15/8, 15/10, 15/11, 15/12, 15/13, 15/14, 16/4, 16/8, 16/9, 16/10, 18, Сырдария көшесі: 11, 12, 13, 13А, 14, Б. Бейсекбаев көшесі: 1, 3, 9, 9/3,. Асанқайғы көшесі: 1, 2, 2А, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12, 16, 18, 20/2, 22, 24, 26, 34, 70А, А. Иманов көшесі: 2/1, 2/2, 2/3, 26, 28/3, 28/5, 28/6, 30/2, 30/3, 30/4, 30/5, 30/6, 30/9, 30/10, 30/11, 30/12, 32, 32/1, 32/2, 34, 36, Иманов таркөшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 16А, 17, 19, 21, 23, 25, 26, 27, 29, Ж. Тархан көшесі: 3/2, 3/3, 3/4, 3/5, 3/6, 3/7, 3/8, 3/9, 5, 5А, 5/1, 7, 7/1. А. Сембинов көшесі: 1/1, 1/4, 1/5, 1/6, 1/7, 1/8, 2/1, 2/2, 2/3, 3/1, 3/3, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/4, 7, 10/1, 10/4, Кулибин таркөшесі: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 5/2, 7, Училищный таркөшесі: 3, 7, В. Перов таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, Сейхун таркөшесі: 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 35, 37, 41, Егемен Қазақстан көшесі: 1, 1А, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/7, 2/7А, 2/8, 3, 3/3, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 5, 5/7, 5/9, 5/10, 5/11, Гастелло таркөшесі: 2А, 3, 4, 7, 8, 9, 9А, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 15Б, 16, 17, 19, 21, 23. Ғұмар Қараш көшесі: 88, 90, 94, 94/2, . Баянауыл көшесі: 85А, 85/1, 87, 87А, 88А, 92, 94, 95А, 96, 97А, 98, 99, 99А, 101, 102, 104, 106, 113, 115, 117,. Тараз көшесі: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3/4, 3/7, 5/1, 5/2, 5/2Б, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 6, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 10/1, 10/2, 10/2А, 10/3, 11/1, Мұхамед-Хайдар Дулати көшесі: 74, 76, 78, 78/1, 80, 82, 84, 86, 98, 100, 102, 104, 106, 108, 111, 113, 119, 121, 123, Ш. Уәлиханов көшесі: 8/2, 8/3, 8/4, 10, 10/1, 12, Абай даңғылы: 52/2, 52/4, 54/1, 54/3А, 54/4, 66, 66/1, 66/2 |} == Сарыарқа ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983284?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !Қызмет ету аймағы |- | Талғат Бигелдинов атындағы № 1 мектеп-лицей || Желтоксан, 9 || 1874, 2008<ref>https://www.instagram.com/sh_1_astana_/?hl=ru#:~:text=%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%8C%20%D0%B2%20150%20%D0%BB%D0%B5%D1%82%3A%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5,%D0%B8%D0%BC%D1%8F%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20(2023)%20%E2%9C%A8</ref><ref>https://newtimes.kz/eksklyuziv/182408-ot-prikhodskogo-uchilishcha-do-litseia-150-letniaia-istoriia-shkoly-v-astane</ref> 1989 жаңа екі ғимарат ескі ғимарт орнына салынды | орыс||1874 Бірінші приходское училище, 1992 математика-экономика лицейі №1 |мкр.Самал: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, Республика даңғылы: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 21, 23, 23/1, Ә.Мәмбетов көшесі: 2, 2/1, 4, 6, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 10, 12, 16, 20, Желтоқсан көшесі: 1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3, 3/1, 6, 7, 8, Бұхарбай батыр көшесі: 21, 24, 25, А.Иманов көшесі: 1, 2, 4, Ағыбай батыр көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 5, М.Әуезов көшесі: 1, 2, 4, Ғұмар Қараш көшесі: 3 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар  № 10 МГ-да);''' Жеңіс даңғылы: 2, 4, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 8/1, 10, Кенесары көшесі: 16, 17/1, 19, 21, 22, 23, 24, 27, 29, 30, 43, Бейбітшілік көшесі: 1, 3, 5 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 56 МЛ-де)''' |- | [https://2schoolastana.edu.kz/kz/ Ғафу Қайырбеков атындағы № 2 мектеп-гимназия]|| Сейфуллина, д. 19 || 01.01.1966<ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/kz/school-registr/view?id=000000007</ref>|| қазақ, орыс|| |Абай көшесі: 27, Бейбітшілік көшесі: 23, 27, 29, 31, Жангелдин көшесі: 7, 8/1, 10, 11, 12, 14, 16, 20, 22, Желтоқсан көшесі: 12, 12А, 14, 15, 17, 18, 20/1, 22/1, 22/2, 23, 24/1, 26, 27, 27/1, 28, 29, 30, 30/1, 30/2, 33, 35 Жеңіс даңғылы: 16, 18а, 20, 23, 24, 24/1, 25, 26, 26а, 27/1, 28, Сейфуллин көшесі: 13/1, 22, 23, 24, 25, 26/1 Ж.Омарова көшесі: 53 |- | [https://mektep3-bilim.edu.kz/ru/shkola/o-nas.html № 3 мектеп-гимназия]|| Республики, 35 || 01.01.1941|| қазақ, орыс|| |Республика даңғылы: 25, 27, 29, 33, 34/2, 37, 39, 41/1, 43а, Абай даңғылы: 35, 37, Ж.Омаров көшесі: 64, Сейфуллин көшесі: 27/2, 29, 33, 34а, 34б, 35, М.Әуезов көшесі: 12/1, 15, 15/1, 16, 16/1, 17, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, Жангелдин көшесі: 21, 26, 30, 32, А.Мәмбетов көшесі: 5, 5/1, 30, Бейбітшілік көшесі: 16/1, 20, 20а, 22, 24, 26, 28, Кенесары көшесі: 43 |- | [https://gim6ast.edu.kz/kz/about № 6 гимназия]|| Бөгенбай даңғылы, 47/1 || || орыс||1990 жыл средней школы №7 1991 год - средняя школа №7 реорганизована в школу-гимназию №7 2001 Акмолинская школа-гимназия №7 переименована в "Гимназию №6" 2007 №6 переименована в "Гимназию №6 имени Юрия Гурова 2008 год - произошло обрушение здания гимназии №6 им. Ю.Гурова по адресу Ауэзова 31 Коллектив учащихся и учеников был переведен в здание бывшего лицея №9 по адресу Сарыарка 20. |Жеңіс даңғылы: 34, Желтоқсан көшесі: 37, 37/1, 38/1, 40, 47, 49, 49/1, М.Әуезов көшесі: 29, 32, 32/1, 35, Бейбітшілік көшесі: 30, 32, 33, 34, 34/1, 35, 36, Республика даңғылы: 47, 49, Бөгенбай батыр даңғылы: 37, 39, 43/1, 43/2, 48, 50, 50/1, 52, Ы. Дүкенұлы көшесі: 1, 1а, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 13 '''(қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 62 МЛ-де);''' Желтоқсан көшесі: 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, Бөгенбай батыр даңғылы: 36, 36а ('''қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 2 МГ-да)''' |- | Ғали Орманов атындағы № 7 мектеп-гимназия || Бөгенбай Батыр даңғылы, 57 || 1990<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1625</ref>|| қазақ, орыс|| |Республика даңғылы: 46, 48, 48/1, Бөгенбай батыр даңғылы: 53, 54, 54а, 55, 55/1, 56, 59, 61, 61а, 63, 65, 67, 67/1, 77/4, 81, Ш. Айманов көшесі: 9, 11, 16, 16/1, 18, 20, 22/1, Ы. Дүкенұлы көшесі: 15/1, 15/2, 16, 16/1, 17, 21, 21/1, 26, 28, 28/1, 30, 31/5, 32/1, 34, 34/1, 36, 37/1, 37/2, 37/3, 38, 38/1, Ш. Уәлиханов көшесі: 27, 27/1 '''Орыс тілінде оқытатын сыныптар:''' Ж. Аймауытов көшесі: 8/2, 8/4, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 10/1, 10/2, 10/3, 7/3, 7/4, 7/5, 8/5, 9/8, 9/9, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, С. Рақымов көшесі: 109, 110, 111, 113, 113а, 113б, 115, 115/а, 115б, 117, 117а, 119, 119а, 123, А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27а, 27/3, 29, 29/1, 29/3, 29/4, 29/5, 29/6, 31, 31/1, 31/2, 31/3, 31/4, 31/5, 93, 93/1, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/4, 27/6, 27/5, 27/7, 27/8 Павлов көшесі: 21, 29, 31, 33, 34, 35, 35/1, 35/2, 37, 38, 38а, 40, 42, С.Жүнісов көшесі: 7, 7/1, 16а, 20а, 22/2, 19а, 27, 29, 30, 30б, 32, 32а, 32/1б, 33, 34, 34б, 35, 36, 37, 41, 43, 43а, 44, 45а, 46а, 46/1, 47, 48/1, 49, 50, 52, 54, 58б, 60 б, 7д (барлық үйлер) |- | [https://zerde.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 9 Зерде мамандандырылған мектебі]|| Сарыарка, 20 || 2005 || қазақ, орыс|| | |- | Өзбекәлі Жәнібеков атындағы № 11 мектеп-лицей || Абая, 6 || || қазақ, орыс|| |Сарыарқа даңғылы: 11, 14, 16, 18, Кенесары көшесі: 1, 9, 13, 17/1, Күмісбеков көшесі: 1, 2, 4, Абай даңғылы: 8, 10, 10/1, 10/2, 18, Бигелдинов көшесі: 5, 7, 8, 9, 9а, 9/1, 10, 11, Айпара көшесі: 16, 17, Талшын көшесі: 13 |- | № 12 балабақша-бастауыш мектеп кешені || Қамысты, 7 || || || | |- | [https://13.astana-bilim.kz/pasport?lang=ru № 13 орта мектеп]|| «Промышленный, Шалкөде 5 || 1982|| || | |- | [https://14.astana-bilim.kz/ № 14 мектеп-гимназия]|| Московская, 23 || 1974<ref>[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.]</ref>|| қазақ, орыс|| |Ә.Молдағұлова көшесі: 4а-24/1, Жеңіс даңғылы: 50, 52, 54, 56, 57, 59, 61, 63, 65, 67, 69, 71, 71/1, 71/2, 73, 75, 75/1, 75/2, 77, 79/1, Карауыл көшесі, Хмельницкий көшесі, Затаевич көшесі, Мыңарал көшесі (барлық үйлер), Майқұтов көшесі, Маралды көшесі, Найзақара көшесі (барлық үйлер), Берел көшесі: 11/4-тен бастап соңына дейін, Бекетай көшесі: 7/2-ден бастап соңына дейін, Потанин көшесі (барлық үйлер), Керегетас көшесі, Дальний таркөшесі, Сеченов көшесі, Сарыбұлақ көшесі: 15а, 36, 38, 40, 42, 44, 44/3, 46, 48, 50, Мәскеу көшесі: 13/1, 13/3, 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, 15/5, 17/1, 21/4, 27, 29, 31 |- | [https://astana-lizei15.edu.kz/ru/istoriya-shkoly/ № 15 мектеп-лицей]|| Сарыарка, 48/1, немес Сарыарка 20 | 1956, жаңа ғимарат 1963<ref>https://www.instagram.com/school15.astana/</ref> | қазақ, орыс|| средней школы имени А. Матросова |Мәскеу көшесі: 24, 26/1, 30/1, 32, А.Ділманов көшесі: 22/1, Сарыарқа даңғылы: 46, 48, 48/2, 48/3, 50, Бестерек көшесі: 3, 3а, 18, 21, 32, Жеңіс даңғылы: 37, 37/1, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 43/2, 43/3, 43/4, 45, 45/1, 45/2, 45/3, 49, 49/1, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 55, Бөгенбай батыр даңғылы: 31, 33, 35 |- | [https://18.astana-bilim.kz/historia?lang=ru № 18 орта мектеп]|| Бөгенбай Батыр, 17 || '''1981''' || қазақ, орыс|| |Мәскеу көшесі: 4, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2, 13, 14/3, 16/2, 16/3, 18, 18/1, 18/2, 18/2а, 18/3, 20, 20/1, 20/2 Сарыбұлақ көшесі: 4а, 6, 8, 10, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 28а, 30, 34, Берел көшесі: 1-31, Бекетай көшесі: 1/4-6/4, Разинның 1-ші және 2-ші таркөшелері, Загородный таркөшесі, Шидерты таркөшесі, Домбыралы көшесі, С.Разин көшесі, Бестерек көшесі Жамбыл көшесі: 31, 32, 34, 34а, 36, 36а, 36в, 36/1, 38, 40, 40/1, 42, 44, 45, 45а, 46, 48, 55, 57, 59, 58, 69, 71, 75/1, 75/2, 77, 79, 81-2/1, 83, Сарыарқа даңғылы: 32, 35, 35/1, 35/2, 35/3, 36/1, 38, 42, 39, 41, 43, Бөгенбай батыр даңғылы: 3в, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/6, 7, 7/1, 21, 21а, 23/1, 24/1, 24/2, 28, 30, 32, 32/1, 34, А.Жангелдин көшесі: 1а, 3, Щорс көшесі: барлық үйлер. |- | № 19 орта мектеп || Тамшалы, 32 ??? || || қазақ, орыс|| |Герцен көшесі, Беляков көшесі, Күршім көшесі, Әулие ата көшесі: 1-64/1, /2, /3, 65-81, Шубин көшесі, Дулатов көшесі: 176, 177, 178, 180, 182, 184, Атакент көшесі, Карбышева көшесі: 1-28/1, Жалаулы көшесі,Ойжайлау көшесі: 1-20, Кентау көшесі, Ақшағыл көшесі, Ынталы көшесі, Кеншілер көшесі, Тасқұдық көшесі, Ұялы көшесі, Жосалы көшесі, Жерұйық көшесі: 1-13б, Жуков көшесі: 1-20, 49-77, Придорожный көшесі, Шілікті көшесі, Төлебаев көшесі, Бесшатыр көшесі, Тамшалы көшесі, Жароков көшесі, Медеу көшесі: 46-65, 46-111/1, Оқжетпес көшесі (Герценге, Шубинге дейін), Елек өткелі: 1, 1/3, 2/1, 6, 6/1, 8, 10, 12, 12/1, 12/2, 13, 14, 14а, 15, 16, 17, 17/1, 18, 19, 19а, 19/1, 25, Р.Дүйсенбаев көшесі: 2-72, 22-ші көше: 2, 49-шы көше: 3-14, Күршім өткелі: 3-13, Ш.Бөкеева көшесі: 11-42/1б Көктөрек көшесі: 1-41, Орда көшесі: 1-17/1 |- | [https://20mektep.ucoz.com/index/0-2 '''Ш.Айманов''' '''атындағы''' № 20 орта мектеп]|| Қарталы, 62 || 1960<ref>https://20mektep.ucoz.com/index/0-2</ref>|| қазақ, орыс|| |Чехов таркөшесі, А.Чехов көшесі: 2-57, Мұзтау көшесі Ш.Бейсекова көшесі: 7/1-13/9, С.Қожахметов көшесі, Ақан сері көшесі: 1-10, Алқатерек таркөшесі, М.Жәлел көшесі (жұп сандар) '''(қазақ тілінде оқытатын 11 сыныптар № 58 МГ-да);''' М.Дулатов көшесі (тақ сандар), Оғыланды көшесі, Абат-Байтақ көшесі, Оқжетпес көшесі: 2-86, К.Байсейітова көшесі: 33-90, Қарталы көшесі: 25-86, Құрақты өткелі: 3-22, Суворов көшесі: 22-44 '''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 61 МЛ);''' В.Бартольд көшесі, Шыршық таркөшесі, Қашаған көшесі, Сүмбе таркөшесі: 2-24, Тайсойған көшесі, Қоянды таркөшесі, Орда көшесі (тақ сандар) Қырыққыз таркөшесі, Қырат таркөшесі, Қараой таркөшесі, Мартылоги көшесі '''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 19 ЖББМ-де).''' |- | valign="top" |'''[https://25.astana-bilim.kz/about?lang=ru № 25 жалпы білім беретін мектеп]''' |Ы.Алтынсарин 9 (улице Тимирязева, 17.) |'''1965''' |қазақ, орыс |'''Средняя школа № 25 имени Победы''' | valign="top" |Жеңіс даңғылы: 66, 70, 72, Біржан сал көшесі: 2, 6 ,8, Ә. Молдағұлова көшесі: 27а, 29, 29а, 29б, 29г, 33, 37, 37/1, 39, Бейбітшілік көшесі: 75, 77, 77а, 79, Алтынемел көшесі: 1, 3, 5, 7, 8, Ы.Алтынсарин көшесі: 6, 6/1, 7, 7/2, 8, 10, 14, И.Құтпанұлы: 3-32,33, 33/1, І.Есенберлин көшесі: 11, 11/1, 12, 13, 13/1, 14, 15, 15/1, 16,16/1, 18, 19, 20, 20/1, 21, 21/2, 22, 23, 23/1, 24, 26, 27/1, 28, 29, 30, 32, 38; Гете көшесі: 10, 22/1. ('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 46 МЛ-де'''): Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39 |- | valign="top" |'''[https://www.26astana-mektep.edu.kz/kz/o-shkole#:~:text=%D0%92%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%20%D0%93%D0%A3%20%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81,%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%B8%2C%2024. № 26 мектеп-гимназия]''' |Конституция 24 |2016 жаңа мәртебе <ref>https://www.inform.kz/ru/aset-isekeshev-otkryl-novuyu-stolichnuyu-shkolu-na-meste-avariynoy_a2943919</ref> |қазақ, орыс | | valign="top" |Конституция көшесі: 18, 20, 20/2, 22, Қарасай батыр көшесі: 20, 22, 22/1, 22а, 22б, 22в, 22г, 24/1, 24/2, 26, 26/2, 29, 31. К.Байсейітова көшесі: 2, 4. Қарталы көшесі: 3а, 3/1, 5/1, |- | [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Тайбурыл, 23 || 2002 || || | |- | [https://35.astana-bilim.kz/about?lang=kz Нәзір Төреқұлов атындағы № 35 мектеп-лицей]|| Абая 9/1 || 1991|| қазақ, орыс|| |Абай даңғылы: 1, 1/1, 1/2, 3, 3/3, 3/4, 3/5, 5, 5/1, 9, 11, 11/1, 15/1, 18, 21; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 8, Сейфуллин көшесі: 1, 2, 2в, 2/2, 3, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 6/1, 7,  8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 13/1, 14, 14/2, 14/3, 14/4, 18, 18/1, 18/2, 18/4, 18/5, 20, 23, Челюскинцев көшесі: 71, 73, 73а,75, 77, 79, 83/2, 84, 90, 94;  Ж.Омаров көшесі: 16, 18, 19а, 20, 20 б, 22, 24, 25, 27, 47А, Талшын көшесі: 14, 18, 41, 41а, Сарыарқа даңғылы: 15, 17, 19,  22/1, 24, 26/1, 28, Жеңіс даңғылы: 17, 17а, 17б, 17в, 19, 21, 23, 25, 27/1, 31, Ә.Жангелдин көшесі: 4, 6; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 9, 9/1, 9/2;   |- | [https://36mektep.edu.kz/# № 36 орта мектеп]|| Қарасай батыр, 7 || 1936 || орыс||В 1936 году в Акмолинске построено двухэтажное здание школы, получившее номер 30, который она носила до 1958 года. В 1958 году школе присвоили №63, В 1977 году школе дали №107, В 1997 году она получила №36. В 1968 году к школе пристроили помещение, её площадь увеличилась вдвое.<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1682</ref> |Қарасай батыр көшесі: 2в, 6, 15, 16, 25, 25/1, Конституция көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 24/1, 26/1, Бұланты көшесі: 3, 4, 5, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, М.Дулатов көшесі:  2, 2а, 4, 4а, 6, 14, 18/2, 18а, 20, 22, 22/2, 24, 24/2; Жартас көшесі: 1, 2, 3/4, 7;  Ш.Бейсекова көшесі: 15/2, 15/2а, 15/3, 15/4, 15/5, 15/6, 15/7, 15/8, 15/9, 17/1, Гагарин көшесі,  Баркытбел таркөшесі, 28, С.Мұхамеджанов көшесі: 1-43, Абат-байтақ көшесі: 2-10/1, Ұланбел көшесі: 1-7, Есенберлин көшесі: 1, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 8, Біржан сал көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, ул.Гете 1, 1/1а, 3, 4, 4 а, А.Диваев көшесі, К.Байсейітова көшесі: 3, Ақбұғы көшесі 1-8/1, Үшқара (барлық үйлер), Шынтас таркөшесі, 8а ('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 61 МЛ-де''') |- |''<u>[https://39.edu.kz/ № 39 кешкі (ауысымды) мектеп]</u>'' |''<u>Ә.Молдағұлқызы, 22</u>'' |2000? |''<u>қазақ, орыс</u>'' |2000 жылы «№ 1 кешкі мектеп»КМҚК «№ 39 кешкі (ауысымды) мектеп» КММ болып қайта құрылды. | |- | [https://40.astana-bilim.kz/all?lang=kz Әлкей Марғұлан атындағы № 40 мектеп-лицей]|| Көктал кенті, Д.Бабатайұлы, 24 || 1997|| қазақ||«Ишим Астана» АҚ ''№ 1 толық емес орта мектеп'' ''1997 жылдан'' «Көктал орта мектебі» 1998 бастап |Ж.м. Көктал 1 мекенжайлары: Актау көшесі: 1-13, Көкжиек көшесі: 1-6, Байқоныр көшесі: 1-58, Өркен көшесі: 1-18, Жетісу көшесі: 1-19, Болашақ көшесі: 13-120, Күлтұма көшесі: 1-29, Таңжарық көшесі: 1-30, Жаңақоныс көшесі: 1-70, 70а, Ақтубек таркөшесі: 1-11 Мойнақ көшесі: 1-14, Жаркөл көшесі: 1-28, Нұра көшесі: 1-7, Сүйінбай ақын көшесі: 1-70, Жұмбақтас көшесі: 1-8, Шымбұлақ көшесі: 1-10, Көктөбе көшесі: 1-7, Келешек көшесі: 1-10, Береке көшесі: 1-10, Талас көшесі: 1-13, Тайтөбе көшесі: 1-19, Гагарин көшесі: 1-9 Бидайық көшесі: 1-14, Жаяу Мұса көшесі: 1-47, Шортанбай ақын көшесі: 1-26, Естай көшесі: 1-48, Базарлық көшесі: 1-18, Ақтолқын көшесі: 1-12, Бастаңғы көшесі: 1-8, Бақтыбай ақын көшесі: 1-4/1, Көкжиек көшесі: 1-18, Аққорған көшесі: 1-10, Кербез, Перне көшелері, Абайдың 150 жылдығы көшесі: 1-22/1, Басықара, Мөңкеұлы, Сұлама көшелері, Изенді, Сонар көшелері, Ақыт Үрімжіұлы, Сырғалы, Күршім көшелері, Бәсіре, Батығай көшелері, Майлыкожа ақын, Шөже ақын көшелері, Найзақоңыр, Сәйгүлік көшелері, С-191, С-192 көшелері, Школьная, Новая көшелері, Алмалық көшесі, Нарын көшесі: 14-28, Сұлукөл көшесі: 15-35, Еңлік-Кебек, Ақ қайың көшелері, Нұрбесік, Ардагерлер көшелері: 15-38, Дайрабай таркөшесі, Сұлукөл көшесі: 8, 14, 14/1, Шұғыла көшесі: 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 7, 8/1, 9, 10, 14а, 17, 18б Титов көшесі: 4/1, 15-29, Қайыңды көшесі: 20-46 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 41 ЖББМ)''' |- | № 41 орта мектеп || Көктал кенті, Ардагерлер, 1а || 05.01.1970|| орыс|| |Ардагерлер көшесі: 1-12, 12а-31, 32-38, Ақтау көшесі: 1, 3, 4, 5, 7, Д. Бабатайұлы көшесі: 1-29, Аққорған көшесі, Новостройка көшесі, Сұлукөл көшесі: 3, 5, 7, 7/1, 7/2, 9, 11, 13, Шыңғыстау көшесі: 1-17, Болашақ көшесі: 1, 1в, 2, 2/2, 2а, 3-11, 13-120, Шұғыла көшесі: 1/1, 1/2, 2/1, 2/2, 2, 3, 3/2, 4/1, 4/2, 5, 6/1, 6/2, 7, 7/1, 7/2, 9/3, 9/4, 10/1, 10/2, 11-13/2, Көкжиек көшесі: 1/1, 1/2, 3/2, 5/3, 5/4, 5/5, 2/6, 2/7, 2/8, Титов көшесі: 2, 2а, 3-14, Қайыңды көшесі: 1-14а, 16, 18, 18/1, 18/2, Алмалық көшесі: 2, 3, 4, Нарын көшесі: 1-12, 14-18, 12-1 көшесі: 4, 6, 8, 10, 12, '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар''' '''№ 40 МЛ)''' |- | [https://komplex46.edu.kz/# № 46 балабақша-мектеп-гимназия кешені]|| А. Молдағұлов, 35 || 1994 || орыс||Немецкий гуманитарный образовательный комплекс |Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39 '''(қазақ тілінде оқытатын 5-11 сыныптар''' '''№ 25 ЖББМ-ке)''' |- | № 47 балабақша-мектеп-гимназия кешені || С.Сейфуллин, 21 || 1996 <ref>https://astanakids.kz/catalog/astana/gosudarstvennye-detskie-sady/42-gkkp-kgu-kompleks-detskiy-sad-shkola-gimnaziya-47</ref>|| орыс|| | Қазақстан Республикасы және Орта Азиядағы украин тілі мен әдебиетін оқытатын жалғыз оқу орны.<ref>http://www.kompleks-47.edu.kz/kz/biz-turaly.html</ref> |- | Қошке Кемеңгерұлы атындағы № 49 орта мектеп || Өндіріс, Сарыадыр, 3. || 2005<ref>https://www.instagram.com/reel/CfGh9HMIPO3/</ref>|| || | |- | [https://sh56.edu.kz/ru Шәкәрім атындағы № 56 мектеп-лицей]|| Челюскинцев 29/1, Улица Тарас Шевченко 3?<ref>https://sh56.edu.kz/ru</ref>|| 2006<ref>https://www.sh56.edu.kz/ru/o-nas-292216</ref>|| қазақ|| |Кенесары көшесі: 4, 4а, 4б, 6, 8, Шығанақ көшесі: 1, 1/1, 3, Т.Шевченко көшесі: 4, 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 10/4, Сарыарқа даңғылы: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 7/9,  Челюскинцев көшесі: 1, 5, Косыгин көшесі: 14, Тұран даңғылы: 3, 3в, 3д, 3/1, 3/2, 3/3, 3/4, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 5/7, 5/8, 5/9 «Газ аппаратурасы» т.а. үйлері, '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 11 МЛ);''' Сарыарқа даңғылы: 8, 8/1, Жеңіс даңғылы: 1, 3, 5, 5/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №1 МЛ).''' |- | [https://58bilim.edu.kz/mektep-tarikhi/ Ілияс Жансүгіров атындағы№ 58 мектеп-гимназия]|| Акан сері, 22 || '''2007-2008'''|| қазақ|| |Талапкерская көшесі, Атбасарская көшесі, Рауан таркөшесі, Қарталы көшесі: 5, 6, 8, 21/1, 95-150 А.Чехов көшесі: 56-68а, Сүмбе таркөшесі: 15-36б М.Жалел көшесі: 47, 73-85, Ақан сері көшесі: 16, 18, 24, 24/1, 32, 40/8, 47/1, 59/1, К.Байсейітова көшесі: 92-126, Жарсуат таркөшесі, Маралсой таркөшесі, Коғалы таркөшесі, Желдірме таркөшесі, Асаукөк таркөшесі, Д.Карбышев көшесі: 8/2, Фахд бен Абдулл Азиз көшесі, С.Мұхамеджанов көшесі: 44-110, Ш.Бейсекова көшесі: 3/1-5/10, Шақпақ көшесі (барлық үйлер) ('''орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 20 ЖББМ'''); Н.Тілендиев даңғылы: 16/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 18 ЖББМ);''' |- | № 60 мектеп-лицей || Кубрина, 21/1 || 2008 <ref>[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB.]</ref>|| қазақ, орыс|| |Кубрин көшесі: 2/1, 20/1, 22/1, 23/1, Боталы көшесі: 26, 26/1, 26/2, 26/3, 26/4, 26а, 26б, Абай таркөшесі: 2, 3, 4, 5/1, 5а, Абай даңғылы: 4а, Сарыарқа даңғылы: 29, 29/1, 31, 31/2, Күмісбеков көшесі: 9, 9/1, 9/2, 9а, 11, 12/2, 12/5, Б.Соқпақбаев көшесі: 1, 3, 4, 5, 6, Щорс көшесі: 12/2 |- | [https://61astana-bilim.edu.kz/%d0%b1%d1%96%d0%b7-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ Қаныш Сәтбаев атындағы № 61 орта мектеп]|| Қарталы улица Конституция,33?? | '''2008''' || қазақ|| |Қызылсу көшесі: 33-51, Аспара көшесі, Медеу көшесі: 10/1-31/3, 32-65, Өрнек көшесі, Қарталы көшесі: 1/1, 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 18, 18/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 8 март көшесі, Конституция көшесі: 21, 23, 25, 27, Ш.Бөкеева көшесі: 1-38/9, 40, Қазығұрт көшесі, Саққорған көшесі, Құрақты көшесі: 1-12, Карталинский таркөшесі, Суворов көшесі: 12, 14, 16 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 26 МГ);''' К.Байсейітова көшесі: 7, 8, 10, 10/1, 11, 13/1-27/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 36 ЖББМ);''' М.Дулатов көшесі: 54-64, Жидебай көшесі, Юбилейная көшесі, Жалын көшесі: 28-51, Медеу 32-65, Қарталы 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 20 ЖББМ).''' |- | [https://licei62.edu.kz/ru/o-shkole/nasha-istoriya № 62 мектеп-лицей]|| Московская, 41 || 23.01.2009 || қазақ, орыс|| |М.Әуезов көшесі: 38/1, 39, 41/1, 41, 42, 42а, 43/1, 44, 45, 45/1, 47, 48, 50, 52а, 54, 55, 55/2, 56, 57, 57а, 57/1, 57/2, 57/3, 59, Бейбітшілік көшесі: 40, 42, 42а, 44, 44а, 45, 47, 48, 49/1, 50, 52, 54, 55, 56, 58, 61, 63, 65, 67, 69, 71 (59-жатақхана), Республика даңғылы: 55, 57, 61, 71, 71/1, Ә.Молдағұлова көшесі: 30, 32, 34, 36, Желтоқсан көшесі: 48/1, Мәскеу көшесі: 38а, 38/1, Шеркала таркөшесі: 1-12/2, академик Скрябин бульвары: 6, Орлықөл көшесі: 15/2 |- |'''[https://65.astana-bilim.kz/ Мағжан Жұмабаев атындағы № 65 мектеп-гимназия]''' |улица Шәймерден Қосшығұлұлы,18/1 |2010 |қазақ, орыс | |Б.Соқпақбаев көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 14/4, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1, 18/2, 18/3, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 14, 16, 18, 1-ші Алматы көшесі (барлық үйлер), Е.Серкебаев көшесі: 3/1-12/7, С-303 көше: 2-2/5, Н.Тілендиев даңғылы, 1/2 |- | [https://67gymnasium.edu.kz/kz/o-shkole Ілияс Есенберлин атындағы № 67 гимназия]|| 188, 23/1 улица Шәймерден Қосшығұлұлы,23/1 || '''''2011''''' || қазақ|| |Б.Соқпақбаев көшесі: 20, 20/1, 20/2, 20/3, 20/4, 20/5, 21, 21/1, 23, 23/1, 23/2, 23/3, 25, 25/1, 25/2, 27, 27/1, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 20, 20/1, 21, 21/1, 22, 22а, 22б, 22/1, 22/2, 23, 23/2, 24а, 24/1, 24/2, 24/3, 24/4, 25, 25/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 65 МГ);''' Е.Серкебаев көшесі: 33, 33/1, 33/2, 33/3, 33/4 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 80 МГ)''' |- | [https://68gymnaziya.edu.kz/ Міржақып Дулатұлы атындағы № 68 мектеп-гимназия]|| Көктал, Құсмұрын, 2 || 01.01.2011|| қазақ|| |Ақмола көшесі: 1-57, Ақтөбе 1-12, Ақсуат 1-21, Арқалық 1-66, Айыртау 1-4, Балқаш, Жезді 1-15, Зайсан 1-36, Құланөтпес 1-14, Кима 1-7, Қарасу 1-30, Қайнар 1-41, Кендала, Мойылды 1-30, Мыңжылқы 1-4, Моншақты 1-39, Тастық 1-22, Сарыөзен 1-27, Саумалкөл 1-4, 10, Сарыағаш, Ұлытау 1/1-29/1, Актөбе, Ақсу, Ақсуат, Арқалық, Айыртау, Балқаш, Жезді, Зайсан, Құланөтпес, Кима, Қарасу, Қайнар, Кендала, Мойылды, Мыңжылқы, Моншақты, Тастық, Сарыөзен, Саумалкөл, Сарыағаш, Ұлытау '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №41 ЖББМ).''' |- | [https://school80astana.edu.kz/ru Сәкен Сейфуллин атындағы № 80 мектеп-гимназия]|| 188, 17/2, улица Шәймерден Қосшығұлұлы,17/2 || || қазақ, орыс|| |Ш.Қосшығұлұлы көшесі 3/1, 3/2, 4, 6, 6/1, 7, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 13/1, 13/2, 13/4, 13/5, 13/6, 17, 17/1, 17/3, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, Жамбыл көшесі 8, 8/1, 8/2, 10, 15а, Е.Серкебаев көшесі 19/1, 21, 21а, 25, 31, Е-882 көшесі 3а, 5, 7, 15, 15а, Б.Соқпақбаев көшесі 10. |- | valign="top" |'''№ 105 жалпы білім беретін мектеп''' |Құсмұрын 2 |2024 | | |Ұлытау көшесі 44, 50, 50а, 50б, 50/1, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 51, 52, Қызбел көшесі, Бостандық көшесі, Ордабасы көшесі, Жарқайың көшесі, Ордабасы көшесі, Маятас көшесі, Баршын-Ұлытау көшесі, Наурыз-Ұлытау көшесі, Ақсу көшесі, Тарбағатай көшесі, Шаңтөбе көшесі, Торғай көшесі, Наурыз көшесі 54, Айдарлы көшесі, Шаңтөбе көшесі 11, 11/1, Тлендиев даңғылы 36, 38, 40, 42, 44, 44/1, 44а, 44/2, 46, 48, 50, 50/1, 50/2, 52, 52/2 '''(орыс тілінде оқытатын 6-11 сыныптар № 41 ЖББМ-те).''' |- | valign="top" |'''[https://106mektep.edu.kz/ № 106 жалпы білім беретін мектеп]''' |Бейбарыс Сұлтан, 15 |2024 | | |Қараменде би Шақаұлы көшесі 1, 3, 3/1, 3/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 11/1, 64, Бейбарыс Сұлтан көшесі 5, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 7, 9, 11, 12/1, 12/2, 12/3, 13, 13/1, 14, 23, 25, 25/1, 25а, 25/2, 25/3, 25/4, 27, 31, Е.Серкебаев көшесі 41, 43, 45, 47, Тлендиев даңғылы 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, Ч.Айтматов көшесі 77, 77/1, 77/2, 77/3, 77/4, 77/6, 77/7, 77/8, 77/9, 77/10, 77/11, 79, 79/1, Жайылма көшесі, Ж.Сейдалин көшесі, Бозбиік көшесі, Ақбөкен көшесі, Қызылкеніш көшесі, Сүйінбай ақын көшесі, "Мирный дом" тұрғын үй кешені, «Зеленая роща 1» СТ, «Зеленая роща 2» СТ, «Полянка» ПК, А.Тұрлыбаев көшесі 1-39, 150 жыл Абай көшесі 23-66, Арықты көшесі 4-28, Ж.Ақпаев көшесі 2-34, Қаражорға көшесі 1-13, Дәулеткерей көшесі 7, 8, 10, 11, 13, 15. |- | valign="top" |[https://bilnurqyz.edupage.org/ Лицей-интернат "Білім-инновация" для одаренных девочек] |Бердібек Соқпақбаев (ул 187) көшесі, 17 |2003<ref>https://bilnurqyz.edu.kz/ru/ru-about-us/</ref> |қазақ, орыс |Казахско-турецкий лицей-интернат для девочек. ГУ «Казахско-турецкий лицей-интернат для одарённых девочек» города Астана | |} == Сарайшық ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983291?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | № 13 жалпы білім беретін мектеп || Жилой массив Промышленный улица Шалкөде,5|| 1962 <ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1637</ref>|| қазақ, орыс|| || Шарбақты көшесі, 1-46, Көкарал көшесі, 1-44а, Бәйшешек көшесі, 1-80, Көкжелек көшесі, 1-52, Қапал батыр көшесі, 1-12, Балуан Шолақ көшесі, Шалқоде көшесі, 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, «Айсу» қонақ үйі, Атамұра көшесі, 1-36, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 1-37 («Шебсклад»), А-123 көшесі, 7-үй, (7-11 қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 57 ОМ-те) |- | [https://42.astana-bilim.kz/the_histony_of_the_scool?lang=kz № 42 жалпы білім беретін мектеп]||ЖМ Күйгенжар Жанатұрмыс 6/2 | 1992, жаңа ғимарат 2012|| қазақ|| || «Күйгенжар» т.а., |- | № 43 мектеп-қосымша білім беру орталығы || ЖМ «Мичурино», Алаколь, 18|| || қазақ, орыс|| 2000 дейін Мичуринская '''средняя школа'''<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1697</ref>|| «Мичурино» т.а. |- | [https://44.astana-bilim.kz/passpoutschool?lang=ru Рақымжан Қошқарбаев атындағы № 44 жалпы білім беретін мектеп]||ж/м: Интернациональный, Нурлыжол 8 | 1972, пристройка 2024|| қазақ, орыс|| || «Интернациональный» т.а. |- | [https://57-astana.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b8%d1%85%d1%8b/ Мәшһүр Жүсіп атындағы № 57 жалпы білім беретін мектеп]|| Промышленный, Шарбакты 46|| 2007|| қазақ|| || Атамұра көшесі, 1-36, Шалқоде көшесі, 1, 1/2, 2, 2б, 2/1, 9, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, 105, 107, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 2-16/3 («Шебсклад», «Силикатчик»), Құлагер көшесі, 12/6, М.Толебаева көшесі, 25, Сарын көшесі, 1-82, Н.Ахметбеков көшесі, 1-48, Масаты көшесі, 1-62, Тайқазан көшесі, 1-60, Бұлбұл көшесі, 1-35, Сүтбұлақ көшесі, 1-10, А-98 көшесі, Мәшһүр Жүсіп көшесі, 13, 15, Бозінген көшесі, Енесай көшесі, Шалкөде көшесі, 1, 2, 2б, 3, А-123 көшесі, 7, 8 (ТК «Nur Ali Apartments»), А-91 көшесі, 17, А.Бөлекбаев көшесі, 22, Қордай көшесі, 97, 99, 100, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №13 ОМ-те), |- | [https://www.72bilim-ns.edu.kz/ru/o-nas/passport-school.html № 72 мектеп-лицей]|| А.Байтұрсынов, 25|| 2014|| қазақ, орыс|| || А. Байтұрсынұлы көшесі, 2, 12, 12/1, 17, 17/1, 17/2, 19, 23 блок А, 23 блок Б, 23/1 блок В, 23/2 блок Г, 27, 29а, 29б, 29/2, 31, 31а, Қ. Қуанышбаев көшесі, 14, 15, 15 блок А, 15 блок Б, Қ. Аманжолов көшесі, 32, 32/1, Р. Қошқарбаев көшесі, 13, 15. 26а, 26б, 28, 32 блок К, 32 блок Л, 32/2 блок Е, 32/3 блок И, 32/4 блок Д, 34, 36, С. Нұрмағамбетов көшесі, 29, 31, 31а |- | [https://73.astana-bilim.kz/mekteptolkyzhaty?lang=kz № 73 мектеп-лицей]|| А191, 2|| 2014<ref>https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163</ref>|| қазақ|| || Ж. Нәжімеденов көшесі, 12, 14, 14/1, 16, 16а, 16б, 16е, 20, К. Аманжолов көшесі, 20, 22, 22а, 24,, Ш. Қалдаяқов көшесі, 12, 15, 15/1, 17, 19, 19/1, 21, 21/1, 21/2, Депутаттық қалашық (К. Бекхожин, А. Байжанбаев, Ү. Құлымбетов, Аманжолов, Б. Қарашаұлы, М. Сағдиев, Қ. Оразалин, А.-23, А-24, Б. Әшімов, Қ. Мырзабеков көшелері), (орыс тілінде оқытатын сыныптар №113 ОМ-те);, Тәуелсіздік даңғылы, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 58, Райымбек батыр көшесі, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 91 МГ-ға) |- | Мұқағали Мақатаев атындағы № 74 мектеп-гимназия || Т. Жүргенов 29|| 01.09.2014|| қазақ|| || Қошқарбаев көшесі, 23, 25, 27, 27/1, 27/2, 29, 31, 37, 40, 40/1, 42, 44, 46, 46/1, 46/2, 48, 50, 50/1, 54а, 56, Қордай көшесі, 79, 79а, К. Әзірбаев көшесі, 2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 8, 10, 12, 47, Т. Жүргенов көшесі, 34, Айнакөл көшесі, 62, 62/1, 66 , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, К. Әзірбаев көшесі, 37/1, А. Бөлекпаев көшесі, 9, 9/1, 13, 14, 15, 16, Т. Жүргенов көшесі, 27, 27/1, Байтұрсынұлы көшесі, 39, 39/1, 39/2, 39/3, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №83 МГ-да) |- | [https://83.astana-bilim.kz/about_school?lang=kz Ыбырай Алтынсарин атындағы № 83 мектеп-гимназия]|| А.Байтұрсынов, 35|| ''2016'' || қазақ, орыс|| || Байтұрсынұлы көшесі, 33, 33/1, 37, М. Жұмабаев көшесі, 39, К. Әзірбаев көшесі, 14, 14/1, 16, 20, А. Бөлекпаев көшесі, 1, 3, 4, 8, 10, 10/1, 12, Қошқарбаев көшесі, 40, 40/1 |- | Мұхтар Әуезов атындағы № 86 мектеп-гимназия || Аманжол Бөлекбай 20|| 2018?<ref>https://enbek.kz/ru/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B5/260696</ref>|| қазақ|| || Х. Доспанова көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, Т. Жүргенов көшесі: 26 (1, 2, 3-блоктар), 28, 28/1, 30, 32, А. Бөлекпаев көшесі: 17, 19, А. Байтұрсынұлы көшесі: 41 (1, 2, 3-блоктар), 43, 43 (1-блок), 43/2, 43/3, 43/4, А-75 көшесі: 2 (1, 2, 3, 4-блоктар) , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 83 МГ-да);, Қошқарбаев көшесі: 60, Орхон көшесі: 16, Қордай көшесі: 74, 76, 81, 82, 82а, 83, 85, 87, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, А. Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14а, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/3, 18, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те). |- | № 91 мектеп-гимназия || Храпатый, 10|| 2021<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/262086?lang=ru</ref>|| қазақ, орыс|| || Ш. Қалдаяқов көшесі 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 6,, А. Тыныбаев көшесі 2, 4, 5, 6, 6/1, 7, А-32 көшесі 1, 1/1, 3, 5, Панфилов көшесі 1, 1/2, 2, 3/1, 5, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, А. Храпатый көшесі 3, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 12, 13, 14, 15, 15/1, 17, 17/1, 19, 21, 21/1, 21/2, 23, 25, 25/1, 25/2 |- | [https://93ml.edu.kz/ № 93 мектеп-лицей]|| Ж. Нәжімиденов, 24|| '''2022''' || қазақ|| || Ш.Қалдаяқов көшесі: 23, 23а, 23/1, 23/2, 24, 25, 25а, 26, 26/1, 28, 44, С.Нұрмағамбетов көшесі: 19, 21, 21/1, 23, 23/1, 25, 25/1, 27, 27/1, Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, А.Байтұрсынұлы көшесі: 4/1, 6, 8, 10/2, 10/3, Ж.Нәжімеденов көшесі: 5/1, 6, 26/1, 28, 28/1, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те): |- | [https://astana98mektep.edu.kz/ru/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 98 мектеп-лицей]|| Ж.Нәжмиденов көшесі, 8|| 2018, 2024 | || || Ж. Нәжімеденов көшесі: 2, 4, 4/1, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4; Ш. Қалдаяқов көшесі:,1, 3, 11, 13, Қ. Аманжолов көшесі, 26/1, 26/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 9/1, 9/2, 9/3, 11а. |- | № 102 жалпы білім беретін мектеп || Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 7|| 2024|| || || А.Байтұрсынұлы көшесі, 1, 3, 5, 9, Р.Қошқарбаев көшесі, 2, 8, 10, 10/1, Қ. Аманжолов көшесі, 28, 28/1, 28/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 11б, 11/1, 11/2, 11/3 |- | [https://www.102mektep.edu.kz/about-us/index.php № 112 жалпы білім беретін мектеп]|| А 102 көшесі, 39|| 2024 || || || А-108 көшесі: 20, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 34, А-130 көшесі: 1, 5, А-105 көшесі: 11, 20, 20/1, 20/2, А-102 көшесі: 4/5, 23, 27, 29, С.Шаймерденов көшесі: 4/2, , М.Төлебаев көшесі: 1, Қапал көшесі: 1/1, «Ақбидай» т.а. А-431 көшесі: 21 |- | № 113 Жайлы жалпы білім беретін мектеп || Шәмші Қалдаяқов көшесі, 38|| 2025|| || || Ш.Калдаяқов көшесі: 27/4, 29, 34, 40, 40/1, 40/2, 44, 51, 55а, 58, 58/1, 58/2, 59а, 60а, 60б, 61, Ж.Нәжімеденов көшесі: 7, 7а, 13, 13/1, 13/2, 15, 17, 19, 27, 29, 29/1, 29/2, 29/3, 31, 33, 34, 34а, 34/1, 34/2, 37, 39, 39/1, 44, 44а, 52а, 54/1, 62, 62 к1, 62 к2, 62 к3, 64, Т.Жүргенов көшесі: 3, 4, 5, 6, 10, 12, 14, 18, 18/2, 19, С.Шаймерденов көшесі: 4/3, А-29 көшесі: 1, 4, 6, 11, 29а, А-42 көшесі: 15, 17, 19, 21, 23, А-52 көшесі: 8, 8/1, Қ.Ахмедияров көшесі: 3, 12, 14, 16, 20, 22, 34, 23-16 көше: 2/2, 2/3, 2/4, 2/7, 2/8, 2/9, 2/11, 2/12, 2/13, 8, 12, 16, Ә.Қайдаров көшесі: 1, 3, 8, А-39 көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, С.Мауленов көшесі: 2, 3, 5, 7, 8, 10, 11, 13, 15, 17, 19, 18, 20, 20/1, 21, 27, 29, 31, 33, 37, О.Бөкей көшесі: 5, 10, Ұ.Қараманов көшесі: 2, 6, 20, Райымбек батыр көшесі: 31, 33, 41, 49, 51, 55, 57, 74, 76, 80, 80/1, 82, 82/1, 84, 86, 88, 94, 96, 98, ТК: «Zurich», «Florence», «Феникс», М.Жұмабаев көшесі, 38, «А-City» ТК, ул.М.Тынышбайұлы, 10, Орыс сыныптары: Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, Ш.Калдаяқов көшесі: 24, 26, 26/1, 28, А.Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/1, 16/3, 18, 20, 20/2, 20а, 36, 36а, 40, 67, С.Шаймерденов көшесі: 1, 8б, 8 |- | [https://baitursynov.binom.edu.kz/ «А.Байтұрсынұлы атындағы Binom school»]|| Промышленный, Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 49а | || || || А-91 көшесі: 12, 14, 16, А.Байтұрсынұлы көшесі: 20, 20а, 20/2,22, 30, 30/1, 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, 36, 36а, 38, 40, 47, 49, 49/1, 51, 53, 53/1, 61, 67, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, 6, А-92 көшесі: уч. 3, 5, С.Шаймерденов көшесі: 1, 2, 3, 5, 8, 8б, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, Малая, Веселая көшелері, , Bilim 1 - ул. Байтурсынова 30, Bilim 2 - ул. Байтурсынова 30/1, Birlik – Байтурсынова, Bailyq - Байтурсынова , Dauletti Qalashyq - Байтурсынова |- |[https://www.haileybury.kz/kz/astana Haileybury Astana] |Улица Ивана Панфилова, 4 |2011 | | |жеке меншік |} == Есіл ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983308?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://www.24mektep.edu.kz/kz/mektep-turaly-794156 Жүсіпбек Аймауытов атындағы № 24 орта мектеп]|| Пригородный, улица Арнасай,127|| || қазақ, орыс|| || Пригородный т.а., «Авиатор» саяжай қоғамы, «Garden Village» коттедж кенті, , Е-761 көшесі, 4а, 4б, 4в, 4г., Е-699 көшесі, 8, 8/1, Арнасай көшесі, 5а, 5б, Сарытоғай көшесі, 3а |- | № 59 мектеп-лицей || Сауран 5/1|| жаңа корпус қосымша 2023<ref>https://kazpravda.kz/n/chetyre-shkoly-otkryli-v-astane/</ref> || қазақ, орыс|| || Сауран көшесі5, 5а, 5б, 5г, 5д, 7, 7а, 7б, 7г, 9, 9а, 9б, 10б, 10в, 12/1, 12/2, 14; Октябрьдің 70-жылдығы көшесі 1а, 3, 6а, 6/1, 8/1, 72, 74, 77; Қабанбай батыр даңғылы, 40, 42, Алматы көшесі, 2, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 9, 11, Ақмешіт көшесі, 1, 5, 5а, 7, 7а, 7б, 7/1 |- | [https://ibschool66.edu.kz/kz/mektep-tarihy-25105451 Дінмұхамед Қонаев № 66 мектеп-лицей]|| Д.Конаев 33/1|| 2011 || қазақ|| || Сарайшық көшесі, 2, 4, 5, 5а, 5б, 5в, 5г, 5е, 5д, 5/1, 6, 7, 7а, 7б, 7/1, 7/2, 7/3, 8, 9, 11, 11/1, 34; Қонаев көшесі, 29, Арай көшесі, 35/1, 35а, 35б; , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 17 МГ-да);, Сарайшық көшесі, 36, 38, 40, , Қонаев көшесі, 12, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 14а, 14б, 14д, 14г, 35, 35/1, Достық көшесі 13, 13/1, 13/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 МЛ-де) |- | [https://75shg-bilim.edu.kz/ № 75 мектеп-гимназия]|| Орынбор 28/1|| '''2014'''<ref>https://75shg-bilim.edu.kz/news/novaja-75-a-shkola</ref>|| қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі, 28, 30, Мәнгілік ел даңғылы, 28, А.Бөкейхан көшесі, 14, 14а, 14б, 14в;, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: , Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғ., 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2., А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15, Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б. |- | [https://www.school-lyceum76.edu.kz/kz № 76 мектеп-лицей]|| Түркістан, 10/1|| 2014<ref>https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163</ref>|| қазақ|| || Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғылы, 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да). |- | [https://77.astana-bilim.kz/m_tolkujat?lang=kz Фариза Оңғарсынова атындағы № 77 мектеп-гимназия]|| Мәңгілік ел, 22/1 || 2015|| қазақ|| || А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15, Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б, , (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да);, Түркістан көшесі, 4, 4а, 4/1, Алматы көшесі,11, 13, Түркістан көшесі, 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі, 62, 62/3,64, 64/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 ОМ). |- | № 82 «Дарын» мамандандырылған мектеп-лицей || Түркістан, 32/1|| 2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4761974-v-astane-otkryt-specializirovannyjj.html</ref>|| қазақ|| || Қазақ тілінде оқытатын бастауыш сыныптар:, Бұқар жырау көшесі, 36, 36а, 36б, 36/1, Ұлы Дала даңғылы, 65/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар «Қадыр Мырза әлі атындағы Binom school);, Жошы хан көшесі, 6, Ұлы Дала даңғылы, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ). |- | [https://sh84.edu.kz/ru Шейх Халифа бен Заид әл-Нахаян атындағы № 84 мектеп-лицей]|| Хусейн бен Талал, 7/1|| || қазақ, орыс|| || Мәңгілік ел даңғылы, 37, 37/1, 37/1 блок 1, 39, 41, 41/2, 41/3, 41/4, 41/5, 42, 45 блок H, блок J, блок G, 47 блок D, блок E, блок F, 48, 49 блок А, блок В, блок С, , Бөкейхан көшесі, 28, 30. Түркістан, 18, 18/1, 20, 20/1, 28, 28/1, 28а, 28/2, 30, 30/1, 32, Бухар жырау көшесі, 19, 28, 28а, 28б, 30, 30/1, Ұлы дала даңғылы, 41, 41а, 41б, 41в, 41/2, 41/4, 41/3, 45, 45/1, 47, 47/1, Г.Алиева көшесі, 2, 4, |- | Шейх Тәмим бен Хамад әл-Тәни атындағы № 85 мектеп-лицей || Қабанбай батыр 56/1   || || қазақ, орыс|| || Ұлы Дала даңғылы: 31, 31/1, 33, 33/1, 35, 37, 39, Қабанбай батыр даңғылы: 49, 49А, 51, 56, 56А, 56Б, Тұран даңғылы: 54, 56, 56/1, 58, 60, Бұқар жырау көшесі: 20, 20А, 20Б, 24, 26, 26/2, Г. Әлиев көшесі: 1, 3 |- | [https://www.88-mektep.edu.kz/kz/informaciya-o-shkole-167847 Қадыр Мырза Әлі атындағы № 88 мектеп-лицей]|| 31 көше '''Е-321 көшесі, 18 ғимарат'''; | 2019|| қазақ, орыс|| || Е-321 көшесі: 22, Е-314 көшесі: 20/1, 22, Таунхаус «Ferdinand», «Gold Land» ТК, Коттеджді кент «Family Village», «Forest Park Village», «Family Town», «Vela village» ТК, Қабанбай батыр даңғылы, 57, 57/2, 59, 59/1, 59/2, 59/3, 59А, 59Б, 75а, Тұран даңғылы, 72, 72 к1, 72 к2, 83/1,89/3, ДО «Черемушки» (Солнечная, Рябиновая, Столичная көшелері), Маймекен көшесі: 2, 4, 6, 6/1, «Яссауи» ТК (Қабанбай батыр көшесі, 63), Е-103 көшесі, 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, Әл Фараби даңғылы, 76 |- | [https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru Дулат Бабатайұлы атындағы № 89 мектеп-лицей]|| Сауран, 5/1 '''Сауран 11.''' | '''2020''' <ref>https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru</ref>|| қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі: 12/1, 14А, 14Б, 14В, 14/2А, 14/2В, 14/2С, 14/2Е, 14/2F, 14/2Д, 16,, Сауран көшесі: 13, 15, 15/3, 15/4, 18, 18/1, 20, Ақмешіт көшесі: 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 13/1, 13/2, 13/3, 17, Қабанбай батыр даңғылы: 46, 46А, 46Б, 46/1, 48, 48/1, 48А, 48Б, 48/5, 48/7, 48/9, Орынбор көшесі: 1 (блок А, блок Б) |- | [https://95school.edu.kz/index.php/ru/ № 95 мектеп-лицей]|| Ұлы-Дала, 73/1|| || қазақ, орыс|| || Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, «Арнау» ТК: 1, 2, 3, 5, 6, 14, Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, 4, Ұлы Дала даңғылы: 73, 75, Әл-Фараби даңғылы: 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Аңырақай көшесі: 1А, Е-767 көшесі: 11,, Е-669 көшесі: 13, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:, Әл-Фараби даңғылы: 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 17, 17/1, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, , Қ. Қайсенов көшесі: 2, Жошы хан көшесі: 6 |- | [https://96mektep-astana.edu.kz/ru/glavnaya/ № 96 мектеп-гимназия]|| Г.Алиев, 10|| 2023 <ref>https://www.zakon.kz/obshestvo/6446939-kak-vyglyadit-shkola-postroennaya-na-izyatye-u-korruptsionerov-dengi.html</ref>|| || || Ұлы Дала даңғылы: 54, 56, 56/1, 56/2, 58, 58/1, Қабанбай батыр даңғылы: 58А, 58А к1, 58Б, 58Б к1, 58Б к2, 58Б к3, 58Б к4, 58Б к5, 58Б к6, 58Б к7, 60А/8, 60А/9, 60А/10, 60А/13, 60А/12, 60А/11, 60А/15, 60А/16, 60А/14, 60А/20, 60А/19, 60А/18, 60А/17, 60А/2, 60А/1, 60А, 60А/6, 60А/5, 60А/4, 60А/3, 60/10, 60/11, 60/12, 60/13, 60/16, 60/15, 60/14, 60, 60/1, 60/2, 60/3, 60/4, 60/5, 60/6, 60/7, 60/8, 60/9, 60/17, 60/18, 60/19, 60/20, 64, Т. Рысқұлов көшесі: 1, 1Б, 1Д, 1/1, 3, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 9, 9а, Г. Алиев көшесі: 10, 10/1, Түркістан көшесі: 34, 34А, 34Б, 34/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 50, 51, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 51/5, 51/6, 52 (блок В1, В2, В3), 53, 54, 54/1, 54/2, 56, 59, 61, Ә. Бөкейхан көшесі: 32, 38, 40, 42, 42/1, Тұран даңғылы: 83/1, Ақмешіт көшесі: 19А, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/6, 19/7, 19/8, 19/9, 19/10, 19/11, 19Б |- | № 99 орта мектеп || Қабанбай батыр даңғылы, 38а|| 01.09.2024<ref>https://liter.kz/pervogo-sentiabria-v-astane-otkrylis-novye-komfortnye-shkoly-1725188582/</ref>|| || || Қабанбай батыр даңғылы: 19 (блок D), 29, 29/1 (блок А, Б), 29/2, 29/4, 34/1, 38/1, 38/2, 38/3, Сығанақ көшесі: 21, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39/1, 41, 48, 48А, 54, 54/1, 58, 58/1, Сауран көшесі: 2, 3, 3/1, 4, 6, Достық көшесі: 1, 1А, 1/2, 5, 5/1, 5/2, 8, 8Б, 8/4, 10, 12, 12/1, Тұран даңғылы: 32/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Түркістан көшесі: 4, 4А, 4/1, Алматы көшесі: 11, 13, Түркістан көшесі: 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі: 62, 62/3, 64, 64/1 |- | № 103 орта мектеп || Мәңгілік Ел даңғылы, 70|| 2024|| || || Е 495 көшесі: 8, Хусейн бен Талал көшесі: 28, 30, 52, Е 496 көшесі: 4, 7, 8, 9, 10, 10/1, 10/2, Мәңгілік Ел даңғылы: 68 блок А1, блок А3, блок В1, блок С1, 72, 72/1, 76, 86, «Аман», «Talmas» ТК |- | № 104 орта мектеп || Жошы хан көшесі, 16|| 2024|| || || Мәңгілік Ел даңғылы: 36, 38, 40, 40А, 40/2,, Қаратөбе көшесі: 1, 3, 5, 6, 6/1, 6/1А, 7/2, 8, 10/1, 14/3, 16, 17, 18, 18/1, 19, 20Б, 21, Ақниет көшесі: 2, 2/1, 4/2, 5, 6, 8, 9, 10, Жиделі көшесі: 3 кв1, 5/1, 6, 7/1, 9Б, 9/1, 9/3, 11/2, 12, 15/1, 17, 18, 20, 20/1, 20/2, 22, 23/1, 23/2, 23/3, 24, 25, 25/1, 26, 27, 27/1, Ақселеу көшесі: 2, 4, 6, 8, 8/2, 8/3, 8/4, 9/1, 11, 15, Үшқопыр көшесі: 1, 1А, 1В, 2, 2/2, 3, 3Б, 3Г, 4, 5, 6, 7/1, 13А, 16, 36, Аққұм көшесі: 1Б, 1Д, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17А, 17/2, 17/3, 19, 20А, 21, 23, 25, 25/1, 25/2, 25/3, , Орынбор көшесі: 13, 22, Ұшқыштар көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 7, 9, 15/1, Орал көшесі: 1/1, 2, 3, 3А, 3Б, 4, 5,, Бағбан көшесі: 1, 2, 8/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 1Д, 40, 42, 42/1, 44, 44/1, 44/2, 44/3, 44/4, 46, Ұлы Дала даңғылы: 51, 53, 53/1, 55, 55/1, 55/2, Әлихан Бөкейхан көшесі: 3Б, 11, 11А, 11/1, 13, 15, 15/1, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 17, 17/1, 18, 19, 20, 21, 21/1, 21/2, 21/4, 21А, 21/3, 21/5, 24, 35, Жошы хан көшесі: 1, 1/1, 1/2, 7, 7/1, 7/2, 12, 12/3, 13, 14/1, 16/1, 17, 20, 23, 27, Бұқар жырау көшесі: 12/3, 23, 25/1 (блок 1, блок 2), 27, 32, 34, 34/2, 44-ші көше: 2А/2 |- | Жайлы № 107 орта мектеп || Қасым Қайсенов көшесі, 4/1|| 2024<ref>https://www.inform.kz/ru/desyat-komfortnih-shkol-otkrili-v-astane-b60912</ref>|| || || Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1, 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, Қ. Қайсенов көшесі: 2, 4, 6, Бұқар жырау көшесі: 40, 42., (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ). |- | Средняя школа № 108 || Е 117 көшесі, 40а|| 2024<ref>https://ru.elordainfo.kz/index.php/novosti-stolicy-ru/komfortnaya-shkola-otkrylas-v-rayone-stolichnogo-zhk-ba-ystan</ref>|| || || Е-117 көшесі: 33, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 45, Е-767 көшесі: 11, Е-669 көшесі: 13, 13А, Аңырақай көшесі: 1А, Е-779 көшесі: 32, 32/1, «Тельман» т.а. |- | Средняя школа № 109 || Е 669 көшесі, 6|| 2025<ref>https://109school.edu.kz/ru/o-shkole/</ref>|| || || Е-669 көшесі: 4, Е-915 көшесі: 15, 17, 19, 21, Е-509 көшесі: 7, 9, 11, Е-511 көшесі: 38, 40 |- | «Қ.Сәтбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Әл-Фараби даңғылы, 40а|| || || || Әл-Фараби даңғылы: 21/1, 23, 25, 27, 27/1, 29, 30, 30/1, 30/3, 30/4, 32, 33, 34, 34/1, 34/2, 34/3, 34/4, 35, 36/2, 38/2, 40/2, 44, 44/1, 46, Ұлы Дала даңғылы: 80, 80/1, 82, 84, 86, 86/1, 88/1 |- | «Қадыр Мырза-әлі атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Әл-Фараби даңғылы, 9/5|| || || || Әл-Фараби даңғылы: 1, 3, 3/2, 5, 7, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 9/2, 11, 11/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 50, 50/1, 50/3, Бұқар жырау көшесі: 31, 31/1, 33, 33А, 33/1, 33/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1Бұқар жырау көшесі: 36, 36А, 36Б, 36/1, 40, 42, Қ. Қайсенов көшесі: 4, 6, Ұлы Дала даңғылы: 65/2 |- | «Ә.Кекілбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Тұрар Рысқұлов көшесі, 20|| || || || Фариза Оңғарсынова көшесі: 6, 6/2, 8, 8/1, 8/2, 10, Т. Рысқұлов көшесі: 16, 16А, 16/2, 18, 18/1, 18/4, 18/5, Хусейн бен Талал көшесі: 39, 39/1, 39/2, 41, 41/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 56, 58, 60, 62, 62/1, 62/2, 62/3, 62/4, Әлихан Бөкейхан көшесі: 25, 25А, 25Б, 25В, 25Г, 27, 27А, 27/1, 27/2, 27/3, 27/3 (блок К2), 27/4, 29, 29/2, 29Б, 44, 46, 48, 52;, Тұрғын үй кешендері:BI Village Deluxe 3, BI Village Deluxe 4, White Hills, Bi Town, Deluxe Town, Коттеджді қалашықтар: Bi Village Comfort-2, Bi Village Comfort-3, Village Comfort-1,, Bi Village, Bi Village Deluxe-2, Bi Village Deluxe |- |[https://astanaboysbil.edupage.org/ Білім-инновация Астана, лицей-интернат] |Тұрар Рысқұлов көшесі, 14 | | | | |- |'''[https://agis.edu.kz/ Международная частная школа «Astana Garden International School»]''' |Улица Алихан Бокейхан, 34 |2017 | | |жеке меншік |- |'''Quantum TECH School''' |Улица Турар Рыскулов, 9/1 |2024 | | |жеке меншік |} == Нұра ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983303?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://17-astana-bilim.edu.kz/ Ақан Құрманов атындағы № 17 мектеп-гимназия]|| Қабанбай батыр, 9/1|| '''2002''' <ref>https://17-astana-bilim.edu.kz/kz/akparat-1222949</ref>|| қазақ, орыс|| || «Шұбар» ықшам ауданы: Қ. Ерімбет көшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 17, 19, 27, 29, 31, 37, 39, 41, 43, 45, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63, С. Мендешев көшесі: 1-63, Х. Досмұхамедұлы көшесі: 2-90, Е. Тайбеков көшесі: 3-96, Алпамыс батыр көшесі: 1-74, Митченко көшесі: 1-46, Н. Оңдасынова көшесі: 1-91, Темірқазық көшесі: 1-85, Қараөткел көшесі: 1-58, 58/1, Ж. Шарденов көшесі: 2-30/1, Айтансық көшесі: 1-12, Күмбел көшесі: 1, 1А-15, Жиембет жырау көшесі: 7-17А, Қарашаш ана көшесі: (барлығы), Арай көшесі: 1, 3, 5, 8А, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 31/1, 32, 34, 35, 35А, 35Б, 36, 38, 40, 42, 44, 48, 54, К. Тұрсынов көшесі: 4/1, 24А, 24/1-24/3, 30/1-30/3, 35, 37, Атасу көшесі: 3, 9, 11, 12, 13, 15, 17, 22, 23, 23А, Балауса көшесі: 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 12, 14 (барлығы), Босаға көшесі: 3-15, Көктем көшесі: 1-16, Толағай көшесі: 1-29, Родниковая көшесі: 1/1, 1, 7, 13, 66, 97, 37, 35, 29, 29/1, 56, 58, 60, 62, 64, Адырна көшесі: 1-25, Космонавттар көшесі: 1-58, Зорге көшесі: 1-7, Мұқанов көшесі: 1-17, Наркескен көшесі: 1, 1/1-27, Көшек батыр көшесі: 7-22, Құлагер көшесі: 1А, 8А, 2А, 12, 13, 14, 15, 19, 54, Құлынды көшесі: 1-18, Қалқаман көшесі: 20А, 6А, 11, 14, 17, 9, 12, 15, 4, 62, 60, 59, Жеке батыр көшесі: 14, 16, 18, 20, 27, 29, 31, 33, 35, 39, 41, 43, 47, 49, 20, 21, Княгинин көшесі: 1-27, Хлудов көшесі: 1-22, Шанин көшесі: 2/7, 15, 19, 21, 25, 27, Меркі көшесі: 1-9, 10, 11, 20, Мақатаев көшесі: 3, 4, 6, 8, 13, 18/1, 21, 23, 25, Маржансу көшесі: 4-30, Тұрғын үй кешендері: «Арай-1», «Арай-2», «Арай-3», «Отырар», Қабанбай батыр даңғылы: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/6, 2/7, 4, 4/2, 5/1, 5/3, 6/2, 6/3, 6/5, 6/6, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/2, 9/3, 9/4, 11, 11/2, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, Тұран даңғылы: 9, 11, 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16/1, 19/1, 22, 22/1, Қ. Мұхамедханов көшесі: 1, 1/1, 1/2 |- | [https://33.edu.kz/%d0%b1%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b-%d0%b1%d0%b5%d1%82/ № 33 жалпы білім беретін мектеп]|| Әміре Қашаубаев көшесі, 28а|| 2025<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/1066274?lang=ru</ref> || || || Көшелер: Айғыржал, Жантай батыр, Қамбар ата, Ойсыл қара, Шопан ата, Есет батыр, Мұхамет-Салық Бабажанов, Салбурын, Ақжайлау, Кейкі батыр, Жайлаукөл, Наурызбай батыр, Ақши, Ботақара, Сырым батыр, Малайсары батыр, Таукент, Мәді көшесі, 12-19 үйлер, Мұрын жырау, Омбы, Бойтұмар,У.Танашев, А.Қастеев, Сыпыра жырау, Шалкиіз жырау, 1-32 үйлер, Жасыбай, Байғозы батыр, Қапшағай, Алтын сақа, Байзақ датқа, Киікті, Ағанас, Ақтамберді жырау, Доспамбет жырау, 12-110 үйлер, Үмбетей жырау, Е-584 көшесі, 108 көше, Е-612 көшесі, Е-614 көшесі, Е-616 көшесі, Е-584 көшесі, Әмір Едіге, Р.Жаманова, У.Халфин, Е-588 көшесі, Н.Хикмет, Е-631 көшесі, Т.Шәмелов, Б.Күлманов, С.Абеев, Г.Байтасов, С.Ерубаев, Н.Байғанин, Бәйтерек, Е-805 көшесі, Е-806 көшесі, Е-807 көшесі, Е-575 көшесі, Е-576 көшесі, Е-816 көшесі, Е-582 көшесі, Ш.Руставели, А.Забикулин, С.Ниязбеков, К.Карбаев, Е-578 көшесі, Х.Есенжанова, Р.Есімжанова, Коттеджді қалашық: «Үркер» |- | № 45 жалпы білім беретін мектеп || Жилой массив Заречное улица Ұшқыштар,8/1|| || қазақ, орыс|| || Қазыбек би көшесі, 35, 35/1, 35/2, 37, 41, 41/1; Төле би көшесі, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 16, 18, 20, 22, 24, 25, 25а, 25/1, 27, 27/1, 35/1, Тұран даңғылы, 57а, 57г, 57/3, 57/4, 57/5, 57/6, 57/7, 59/2 блок В, блок С, 59/3, 65а, 67, 71, Ұлы Дала даңғылы, 25, 27, 27/1, 29, 29/1, 38, 38а, 38/1, 40, Е-54 көше, 5 |- | [https://69.astana-bilim.kz/tarih?lang=kz Кемел Ақышев атындағы № 69 мектеп-гимназия]|| Жилой массив Үркер, Исатай батыр, №141|| 2012-2013|| қазақ, орыс|| || Көшелер: Доспамбет жырау, Бекет ата, Қастек, Кенсай, Қармақшы, Қаракемер, Кумжарган, Белкарагай, Жанқожа батыр, Ақдала, Ақсуйек, Сыпатай батыр, Исатай батыр, Жумабай Шаяхметова, Батыр Баян, Махамбет, Қожаберген жырау, Сырым батыр, Шалкиіз жырау, Үкілі Ыбырай, Латиф Хамиди, Асы, Сексек ата, Қозыкөш, Исатай батыр, Оспан батыр, Миялы, Текес, Мади, Айғыржал, Зеңгі баба, Домбауыл, А.Кашаубаева, Кейкі батыр, Ойсыл қара, Шопан ата, Қамбар ата, Есет батыр, Таукент, Омбы. |- | [https://71.astana-bilim.kz/about_m?lang=kz № 71 мектеп-лицей]|| Проектная 200,  4|| 2013|| қазақ, орыс|| || Ш.Айтматов көшесі, 36, 36/1, 36/2, 36/4, 36/5, 36/6, 36/7; І. Омаров көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1, 21, 21/1; Күлтегін көшесі, 9, 10, 11, 11/1, 11а, 13; Сығанақ көшесі, 1, |- | [https://78astana-bilim.edu.kz/mekteptarihy Смағұл Сәдуақасұлы атындағы № 78 мектеп-гимназия]|| Әзілхан Нұршайықов көшесі (Е 11), 8|| 2014|| қазақ|| || Ә.Нұршайықов көшесі, 6/1, 10, 10 блок1, 10 блок 2, Е-15 көше, 3, 5, 9, 9/1, 9/2, 9а, Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 31, 31а, 31б, 33, 34, 34/1, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, 12, Е-429 көше, 24, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 110 ЖББМ) |- | [https://79.astana-bilim.kz/ № 79 мектеп-лицей]|| ЖМ «Комсомольский», Мақсұт Нәрікбаев көшесі (Е-246), № 3|| 2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html</ref>|| қазақ, орыс|| || Қ.Мұхамедханов көшесі, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 15, 17, 17/1, 19, 21, 21/2, 23, 23а, 25, Е-251 көшесі, 4, 4/1, 4/7, Қорғалжын тас жолы, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 8/1, 8/2, 11, 13/4, 15/1, М.Нәрікбаев көшесі, 4, 5, 6, 6а, 8, 9, 10, 12, 22, Е-489 көшесі, 3 блок 1, 3 блок 2, 4, 5, 6, Әйтеке би көшесі, 15, 16, Домалақ ана көшесі (барлық үйлер), Ақын Сара көшесі, Қарашаш ана көшесі, Баянсұлу көшесі, Тұмар ханым көшесі, Айша бибі көшесі, Ұмай ана көшесі (барлық үйлер), Жұбан ана көшесі (барлық үйлер), Ләйлі-Мәжнүн көшесі (барлық үйлер), Айғаным көшесі (барлық үйлер), Қыз Жібек көшесі (барлық үйлер), Ұлпан таркөшесі, «Қараөткел 1», «Қараөткел 2», «Қараөткел 3» т.а. |- |[https://81aes.edu.kz/ № 81 Astana English School халықаралық мамандандырылған гимназия] |И.Омаров, № 2 ЖМ Батығай |2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html</ref> |қазақ | |жеке меншік? |- | [https://90gimnaziya.edu.kz/ Қайым Мұхамедханов атындағы № 90 гимназия]|| улица Мақсұт Нәрікбаев,3|| 2020 || қазақ|| || Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247 көшесі, Е-248 көшесі, Е-249 көшесі (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 100 ЖББМ); |- | Тұрсынбек Кәкішұлы атындағы № 94 мектеп-лицей, № 94 мектеп-гимназия || Сарыарка??Ш.Бөекеев 50??? (удалена) || || || || Е-584 к. 4, 6, 8, 10, Әмір Едіге к. 1-53, Роза Жаманова к. 5-12/4, 6/1-7/4. Уали Халфин к. 1-49. Е-588 к. 1г -12. Тұрмағамбет Ізтілеуов к. 6-38. Е-631к. Е-612 к. 12-33. Е-616 к. 1/1 а 26/4. Саттар Ерубаев к. 1-34. Тұяқберді Шамелов к. 1-34. Бақтыгерей Құлманов к. 1-62. Уали Халфин к. 1-49. Саят Абеев к. 17-49. Ғазиз Байтасов к.1-30. Назым Хикмет к. 1-82. Е-208 к. 1-49. Е-614 к. 1-49. Е-208 к. 1-49. Е-202 к. Е-204к. Е-205к. Рабиға Есімжанова к. Жаменке абыз к. Ұзак батыр к. Е-610 к. Нияз би к. Әшірбек Сығай к. Шолпан Жандарбекова к. Е-647к. Е-645 к. Е-646 к. Е-108 к. Е-648к. Е-1 к. Е-582 к. Е-575 к. Е-816к. Сабыр Ниязбеков к. Қайреден Карбаев к. Е-578 к. Е-577 к. Е-576 к. Нұрпейіс Байғанин к. Бәйтерек к. Е-805 к. Е-806 к. Е-807 к.Үмбетей жырау к. |- | [https://gymnasiumast97.kdt.kz/?lang=kz № 97 мектеп-гимназия]|| Тұран даңғылы, 42/1|| 2024<ref>https://orda.kz/tri-novye-shkoly-otkryli-v-astane-v-chem-ih-osobennost-381140/</ref>|| || || Тұран даңғылы, 34а, 34б, 34/1а, 36/1, 38/1, 40/1, 40/2, 42, 44б, 44/2, 46а, 46Б, 46/4, 46/5, 46/6, 46Б/1, 46Б/2 Керей-Жәнібек хандар көшесі, 2, 2/1, 5, 6, 8/1, Қабанбай батыр даңғылы, 43 блок А, блок В, 43в, 43г блок Д, 45/3, 45/3 к1, 45/3 к2, 45/3 к3, 45/3 к2, Орынбор көшесі, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12 блок 1, 2, 3 |- | [https://100mektep.edu.kz/ № 100 жалпы білім беретін мектеп]|| Е 535 көшесі, 1|| 2025<ref>https://www.inform.kz/ru/v-astane-otkrilas-shestnadtsataya-komfortnaya-shkola-bef763</ref>|| || || Е-535 көшесі, 2, 4, 6, 6/1, Қорғалжын тас жолы, 28, 30, Е-128 көшесі, 1, 7, 7/1, 7/2, 16а, «Onyx Comfort» ТК, Ш.Айтматов көшесі, 37 блок1, 2, 39 блок 1, 2, 38, 40, 40/1, 40/2, 41, 41/1, 41а, 41б, 41/1, 41/2, 41/3, 46, 53, 59, 60, 60/1, 60/2, 62, 62/1, 62/2, Қорғалжын тас жолы, 20/2, 20Б, Е-181 көшесі, 1, 1/1, 1/2, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 20, 20/1, 20/2, 28, 28а, 28б, Е-249 көшесі, 6, 8, 14, 14/1, 14/2, «Западный» саяжайы, І.Омаров көшесі, 23, 23/1, 25, 27, 27/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, 42/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247, Е-248, Е-249 көшелері |- | [https://mektep101.edu.kz/ № 101 жалпы білім беретін мектеп]|| Төле би көшесі, 57а|| 2024<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/press/news/details/812076</ref>|| || || А.Бектұров көшесі, 1, 1а, 1/1, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, Тұран даңғылы, 37/9, 39, 39а, 39/1, 39/2, 39/3,41а, 41/1, 43, 43а, 43б, 43в, 43/1, 43/3, 43/5, 43/6, 37/9, 39, 39а, Төле би көшесі, 48, 48/1, 50, 52, 55, 57, 59; Е-899 көшесі, 1, 1/1, Сығанақ көшесі, 15, 15/1, 17 (б, п, р, с, н, у, л, ф, д, в, г, к, е), 28, 32, Е-67 көшесі, 6, 8. |- | [https://110mektep.edu.kz/ № 110 жалпы білім беретін мектеп]|| Е 17 көшесі, 4|| 2025|| || || Ж.Молдағалиев көшесі, 2, 2/1, 2/2, 3, 4, 4 к1, 4 к2, 5, 6, 6к1, 6к2, 7, 9, Күлтегін көшесі, корпус 1, корпус 2, 1, 2, 4, 5, Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, М.Мәметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, Е-15 көшесі, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 34/1, Е-15 көшесі, 3, 9, 9а, 9/1, 9/2, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, Ә.Нұршайықов көшесі, 10, 10 блок 1, 10 блок 2 |- | [https://www.111mektep.edu.kz/ № 111 жалпы білім беретін мектеп]|| Төле би көшесі, 32|| 2024|| || || Р.Бағланова көшесі, 2, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, Қазбек би көшесі, 11, 11/1, 11/2, 11а, 11б, 13, 13а, 15, 19, 21, 23, 23/1, Тұран даңғылы, 55, 55е, 55к, 55/4, 55/6, 55/5, 55/7, 55/8, 55/10, 55/11, 55/12, 55/13, 52, 52/1, 52/2, 52/4, 52/5, 52/6, 52/7, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 57/1, Төле би көшесі, 19а, 28/1, 30, 43; Бұқар жырау көшесі, 57/6 |- | «Ы.Алтынсарин атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Төле би көшесі, 42|| 2022<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/419767</ref>|| || || Тұран даңғылы, 45/1, 55/1, 55/2, 55/3, Қазбек би көшесі, 3, 3/1, 3/2, 5а,7, 7а, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 9/3, Р.Бағланова көшесі, 1, 3, 3/1, Төле би көшесі, 40, 44, 44/1, 44/2, А.Бектұров көшесі, 4, 4в, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 7, 9, 11, 11а, 11б, 11/1, 11/2, 17, 17/1, 17/2, 17/3, 19, Төле би көшесі, 46, 51, 53. |- | «А.Бөкейхан атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Шапық Шөкин көшесі, 5|| || || || М.Мәметова көшесі, 13, Е-18 көшесі, 1, 5, Ш.Чокин көшесі, 6, 9, Ж.Молдағалиев көшесі, 10, 13, Е-36 көшесі, 2, 2/1, 4, 6, 9, 9/1, 9/2, 11, Е-15 көше, 16, Е-18 көше, 1-үй; Е-35 көше, 13-үй |- | [https://115-astana.edu.kz/ № 115 жалпы білім беретін мектеп]|| Күлтегін көшесі, 18 стр|| 2025|| || || С.Асфендияров көшесі, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, Сығанақ көшесі, 11, 13, Анет баба көшесі, 1, 3, 5, 7, 7/1, 7/2, А.Сейдімбек көшесі, 7, 7/1, 7/2, Күлтегін көшесі, 14, 15, 17, 19, 19/1, 21, 23, І.Омаров көшесі, 12в, Қ.Мұхамедханов көшесі, 10, 12, 12/3, 16/2, Әйтеке би көшесі, 3 блок А, 3 блок Б, 5, 7, 9, 11, Е-876 көшесі, 2, 4, 6 |- | [https://shkola117.edu.kz/ № 117 жалпы білім беретін мектеп]|| Е-899 көшесі, 8|| 2025|| || || Қ.Мұхамедханов көшесі, 4 блок А, 4 блок В, 4Б блок А, 4Б блок Н, 4а, 4/1, 4/2, 4/3, 4В, 6, 6а, 6Б, 6/1, 8, Төле би көшесі, 54, 61, 63, 65, Анет баба көшесі, 2, 4, 6, 8, 9, 9/1а, 9/1Б, 9/1в, 9/2, 9/3, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 12, 13, 13/1, 13/2, Әйтеке би көшесі, 14, Е-900 көше, 2, 4, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 6, 8, 10; Е-899 көше, 3, 5а, 5/1, 5/1а, 5/3, 10 |- | № 118 жалпы білім беретін мектеп || || 2026, ожидается|| || || Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, 22/1, 24, М. Маметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, 12, Е-15 көше, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Е-36 көше, 5; Ұлы Дала даңғылы, 10 |- |«Дарынды ер балаларға арналған «Білім-инновация» лицей-интернаты» |И.Омаров, 2??? | | | | |- |'''[https://quantum.edu.kz/kk/ Quantum STEM School]''' |Улица Е-899, 2 |2021 | | |жеке меншік |- |'''[https://www.qsi.org/ Международная школа QSI]''' |Улица Умай ана, 8/1​улица Баян сулу, 15 |2005 | | |жеке меншік |- |'''[https://www.alpamys.edu.kz/ Alpamys school]''' |Кабанбай батыр проспект, 49/2 |2018 | | |жеке меншік |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] [[Санат:Астана мектептері]] 82wydecwkm7rxb221lmdv9j9x9eya45 3610607 3610606 2026-05-28T17:33:45Z Kaiyr 3134 /* Есіл ауданы[44] */ 3610607 wikitext text/x-wiki 2026 жылғы дерек бойынша Астанада орналасқан мектептер тізімі.<ref>https://findh.org/939-spisok-obshheobrazovatelnyih-shkol-v-kazahstane.html?region=astana</ref><ref>https://egov.kz/cms/ru/articles/2Fspisok_wkol_rk</ref><ref>https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru</ref><ref>https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru</ref><ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr?map=0&_csrf-frontend=sMkcIBTj96L-AC-a7KTIxiJPXWYSAb51458oM3GbSxL-jW9nRKmGxJRrVu3Y6qawEysFJ11U2yDT0mlbINgJIg%3D%3D&SchoolSearch%5Bsearchtext%5D=&page=NaN</ref><ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/747403?lang=kk</ref> == Алматы ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983329?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://astana22.edupage.org/? № 22 мектеп-гимназия]|| Ж.Жирентаев, 16|| '''1992'''<ref>http://astana-school22.blogspot.com/2013/03/22.html</ref>|| орыс|| || Абылайхан даңғ., 16/1, 18, 20а, 20б, 24, 26, 26/1, 28, 32/1, 32/2, 36, 36 а, М.Жұмабаев көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 5/1, 6, 7/1, 9, 9/1, 9/2, 10,11, (12, 14, 14/1 ЕНУ жатақханасы), 12 а, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1; Жирентаев көшесі 9, 10, 13, 14, 15, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/2, 20/1, 21,22, 22/1; Петров көшесі 17, 19, 19/1, 21/2, 21/3, 23, 23/1, 23/2, 26, 28/1, 30/1, 31/1, 32, 32/1, 32/2, 34; Кажымұқан көшесі 22, 26, 28, 13/1; Күйші Дина көшесі, 31. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 48 МЛ-ге). . Күйші Дина көшесі 22, 22/1, 23, 23/1, 23/2, 24, 25, 25/1, 25/2, 26, 28, 28/1, 30, 30/1; Б.Майлин көшесі, 23, 29, 29/1, 30, 31, Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 51 МГ-ге) |- | [https://28-school.edu.kz/?lang=ru № 28 мектеп-лицей]|| А.Петров, 8 || || қазақ, орыс|| || Қажымұқан көшесі: 2, 4, Тәуелсіздік даңғылы: 4/1, 4/3, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 21, 21/2, 21/4, 21/5, 21/6, 21/9, Петров көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 3, 4, 5, 5/2, 5/3, 7, 7/1, 10, 10/1, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2, 14/3, Күйші Дина көшесі: 1, 1/1, 3/1, 5, 5/1, 7, Еренқабырға көшесі: 10, 14/1, 14/2, 14/3, 14/5, 14/6, 16/1, «Энергетик» т.а.,. Амман көшесі: 21, 21а, 21б, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4 |- | [https://29.astana-bilim.kz/?lang=kz № 29 орта мектеп]|| Жилой массив Железнодорожный, М. Горький, 22|| || қазақ, орыс|| || «Теміржолшылар» т.а.. |- | [https://sh30astana.edu.kz/ru/about/about № 30 мектеп-гимназия]|| А.Петров, 11|| '''1978''' || қазақ, орыс|| || Петров көшесі: 9, 13, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 18/1, 20, 22. Қажымұқан көшесі: 6, 6/1, 8/1, 10/1, . К. Сәтпаев көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 5, 7, 7/1, 9, 9/1, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 11/5, 11Б |- | [https://32.astana-bilim.kz/ № 32 мектеп-гимназия]|| Абылайхан даңғылы, 25/3|| 1988|| қазақ, орыс|| || Абылай хан даңғылы: 17, 17/1, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 23, 25, 25/1, 25/2, 27/1, 27/4, 29/1, 29/2, 33, І. Жансүгіров көшесі: 4/1, 4/3, 4/4, 6/1, 6/2, 8/3, Күйші Дина көшесі: 35, 37, 39, 39/1, Манас көшесі: 3/1, 6, 6/1, 8, 9, 11/1, 11/2, 11/3, 13, 13/1, 13/2 |- | [https://37mektep-ns.edu.kz/?page_id=10276&lang=kk Сырбай Мәуленов атындағы № 37 мектеп-лицей]|| Күйші Дина 44/3|| 1993, 2017 жылы қосымша құрылыс|| қазақ, орыс|| || Күйші Дина көшесі: 36, 36/1, 36/2, 38, 40, 40/1, 42, 42/2, 44, 44А, 44/1, 44/2, 46, 46/1, 46/2, 46/3,. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 28, 30, 30/1, 32, 36/2, 36/3,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 5, 7, 7/1, 9, 11/2, 11/3, 17, 19,. Абылай хан даңғылы: 37, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 45А |- | № 38 мектеп-лицей || Мусрепова 8/2|| 01.01.1999|| қазақ|| || Ғ. Мүсірепов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/2, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 10, 10/2, 10/3, 12, 14, 14/1, Абылай хан даңғылы: 47, 55, 57, 57/1, 57/2, 59, 59/1, 59А, Ғ. Мұстафин көшесі: 1, 1/3, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, 5, 5/1, 7/1, 7/2, 9, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 38, 40, 42, 44, 46, VIP қалашығы, VIP елді мекені . (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ЖББМ-ке);. Ғ. Мүсірепов көшесі: 1, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9,. Абылай хан даңғылы: 49, 49/1, 49/2, 49/3, 51,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6А, 8, 8А, 8/1, 8/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ) |- | Ахмет Байтұрсынұлы атындағы № 48 мектеп-лицей || Жирентаев, 15/2|| 03.01.2003|| қазақ|| || Жирентаев көшесі: 9, 10, 13, 13/1, 14, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/3, 20/1, 21, 22, 22/1, Қажымұқан көшесі: 13/1, 18, 18/2, 22, 26, 28 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ);. Қажымұқан көшесі: 12, 12Б, 12В, 14, 14/1, 16, Қ. Сәтпаев көшесі: 4, 4/1, 4/2, 6, 6/1, 8, 10 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ). |- | Райымбек батыр атындағы № 50 Қазғарыш» мектеп-лицей || ул. Куйши Дина, 6|| || қазақ|| || Б. Майлин көшесі: 3, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 8, 9, 11/1, 13, 14 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Тәуелсіздік даңғылы: 20, 22, 23, 23/1, 24А, 24Б, 25, 25-блок 1, 26, 26/1, 28, Күйші Дина көшесі: 2/1, 2/2, 4, 4а, 4/1, 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 28 МЛ-де);. Қ. Сәтпаев көшесі: 13, 13/3, 15, 17, 17/1, 17/2. Күйші Дина көшесі: 8, 8/1, 8/2, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 15. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ-да). |- | Мұстафа Шоқай атындағы № 51 мектеп-гимназия || Қараөткел, Аманат, 5|| 2005<ref>https://bilimdinews.kz/?p=271822</ref>|| қазақ|| || Аманат көшесі 4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 28, 30, 30/1, 32, 34, 36. Күншуақ көшесі 1, 2, 3, 4, 5/1, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Алтыбақан көшесі 1,5, 7, 9, 10, 10/1, 12, 19, 19/1. Ойтуған көшесі 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 17/1, 17/2, 18, 19. Шашу көшесі 1, 2а, 2б, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Ошақты көшесі 5, 7а, 10, 11, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 19/1, 19а, 20, 21, 23, 24, 24а, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 38, 40, 42, 44. Рудаки көшесі 2, 4, 6а, 10, 10а, 12, 14, 16, 18, 20, 22. Манатау көшесі 2а, 3, 3/1, 4, 5, 5/2, 6, 7, 8, 9, 11/1, 12, 13, 13/1, 15 ,17, 19, 21, 21/1, 23, 25, 27, 27а, 29. Сырымбет көшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 26/2, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 41. Қызылқұм таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12. Бағаналы көшесі 2, 3, 5, 6, 6а, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 23, 25, 26, 29, 30, 31, 32, 34, 35, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44. Көкпар таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22. Б.Момышұлы көшесі 16, 18, 18/1, 18/2, 20, 23, 23/2, 25, 27, 27а. М.Жұмабаев көшесі 17/1, 17/2, 17/3, 19/1, 21/1, 21/2, 21/4. Талғар көшесі 3, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 11 ,13,15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31. Қ.Сәтпаев көшесі 16/1, 16/3, 18, 19, 19/1, 20, 20/1, 20/2, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29/1; Б. Майлин көшесі 20/1, 20/2, 20/3, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29, 29/1, 31. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де);. Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ-да). |- | Бейімбет Майлин атындағы № 52 мектеп-гимназия || Бурабай, 38|| 01.01.2006|| қазақ|| || Қобыланды батыр көшесі: 7, 7А, 7Б, 7В, 7Г, 7Д, 7Е, 7К, 7Л, 7М, 7Н, 4, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 24, 26, 28, 30, 32, 34, 34/1, Дегерес таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7/1, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, Дегелен таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, Ақарыс көшесі: 1, 3, 4, 5, 5/1, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 27, 29, 30, 34, 35, 36, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46/1, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 61/1, Бекарыс көшесі: 1/1, 2, 4, 5, 5/1, 8, 9/1, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 21/1, 22, 23, 24, 27, 28, 29, 30, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 48, 50, 54, Жанарыс көшесі: 1, 2, 3, 6, 7, 7А, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 24, 25, 27, 28, 30, 32, 34, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 46/1, 47, 49, 51/1, . Бұқтырма көшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 9, 10, 11, 11/1, 12, 14, 15, 15/1, 16, 17, 17/1, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27/1, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 40, 40а, 41,42, 43, 45, 46, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 70, 72, 76/1. Ертіс көшесі: 2, 3/1, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 11а, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 14, 15, 16, 16/1, 17/1, 18, 18/2, 20, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 47, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 70. Жайық көшесі: 1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, 12,13,14,14/1,16, 16/1, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 25, 26, 27, 28, 31, 33, 35, 37, 37/1. Бурабай көшесі: 1, 2, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30, 31, 32, 37, 37/1, 39, 41, 42, 43, 45, 46, 48, 52/1, 54, 56. Ыргыз көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 12, 14, 16, 19, 21, 21/1, 23. Есіл көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34/2, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 52а, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 58/1, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72,73, 74, 75, 76,77, 78. Жаркент көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46. ул.Шу: 1, 3, 5, 7, 9, 11, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31, 33, 39, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63а, 67, 69, 71, 73, 75. Ғ.Мұстафин көшесі: 2, 6, 6/1, 8, 10, 10а, 14, 18, 20, 26, 26б, 32, 32/1, 34, 36, 42, 54, 56, 60/1, 62, 64, 66а. Сілеті көшесі: 3, 4, 4а, 5, 6, 6/1, 7, 8, 9, 12,14, 15, 16, 18, 20, 22, 24, 28. Қозыбасы көшесі: 1, 3, 9, 13, 15, 19, 21, 23, 25, 27, 29. Ұ.Субханбердин көшесі: 14,18. Хантау көшесі: 2, 8, 10, 10а. Ш.Құдайбердіұлы даңғылы, 58. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да) |- | Бауыржан Момышұлы атындағы № 53 мектеп-лицей || Жилой массив Юго-Восток (правая сторона) . Қаркабат, 17|| 01.01.2006|| қазақ, орыс|| || Талғар көшесі 1,2,3-19 (тақ), Көкпар (барлығы), Зеренді 1-41 (барлығы), Көкорай 1-22 (барлығы), 23-41 (тақ), Қалба 2, 10-20 (тақ), Жанкент 71-157 (тақ), 96-204 (жұп), Құндызды 1-14 (барлығы), Қарқабат 1, 1/1, 3, 7, 9, 11, 13, 13/1, 17, Жайдарман таркөшесі 2-12, 12а (тақ), 3, Ақберен 1,3,5,7, Нұрлы 1-14 (барлығы), Келес таркөшесі (1-19 тақ), Ақсу-Аюлы 1-40 (барлығы), Қосалқа, Кемел 2-18 (жұп), Аксұңқар 2-19 (барлығы), Балқантау 110-126 (жұп), 180-нен жұп, 187-213 (тақ), Ақыртас 25-35 (тақ), Б.Момышұлы 4, 4/1, 6/1, 6/2, 6/3, 8/1, 10, 10/1, 10/2,12,14 (жұп), Қ.Сәтпаев көшесі 22-26/11 (жұп), 31, Берен көшесі 1-22; Шырайлы таркөшесі 1-13; Сайрам таркөшесі 1, 3, 7, 9, 11 (барлығы); Кеген көшесі 1-12; Мерей таркөшесі, 2-12 (жұп); Керуен таркөшесі; Жаңаөзен таркөшесі 2-12, Аршын көшесі, 1-14, 14 а, 14 б; Қ.Сәтпаев көшесі, 33 |- | [https://63.astana-bilim.kz/pasport?lang=kz № 63 мектеп-гимназия]|| жилой масив «Юго- Восток»                   (левая сторона) Лепсі 38|| 2010|| қазақ, орыс|| || Есіл, Шу, Лепсі, Іле, Еділ, Қошқарбаев көшесі, 68, 72, 80, 80/1, Астана- Қарағанды тасжолы, 23, 23/2 («Денсаулық Бақыт» ТК) |- | [https://cdn1.kdt.kz/files/sites/1383501720745699/files/%D0%9C%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%95%D0%9F%20%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%AB/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B.pdf?_t=1740043936 № 64 мектеп-лицей]|| ул.Г.Мусрепова 15|| 01.01.2010|| қазақ|| || Қ. Рысқұлбеков көшесі: 16, 16А, 16/1, 16/2, 16/3. Ғ. Мұстафин көшесі: 21, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4, 21/5, 21/6, 21/7, 13/1, 15/1, 15/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17 (1/17), 17 (2/17), 17 (3/17), 17 (2/10), 17 (4/10), 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 22/1, 22/2, . Махтумқұлы көшесі: 3, 3/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 114 ЖББМ-те);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 23, 25/1, 25/2, 25/3, 25/4, 29/1, 31, 31/1, 33. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ-де). |- | [https://70.astana-bilim.kz/mektep-tolkujaty?lang=kz № 70 мектеп-лицей]|| жилой массив Юго-Восток /правая сторона/, Майқайын 1|| 01.01.2012|| қазақ|| || Тәуелсіздік даңғылы: 31/2, 31/3, 31/4, 33, 33/1, 34/1, 34/2, 34/8, 34/9, 34/10, 39, 43, 43/3, 44/5, 45/1, 47а, 47/2, 47/3, 47/4, 49/1, 49/2, 49/4, 49/5, Б. Момышұлы даңғылы: 2/6, 2/7, 2/8, 2/9, 2/10, «Ақбұлақ» т.а.: 2, 3, 4, А. Тоқпанов көшесі: 8, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 8/6, Балталы көшесі: 14-20/1, Арқат таркөшесі: 7/1, Тарлан таркөшесі: 1-19, Шертер көшесі: 1-18, Майқайын көшесі: 1-18. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Б. Момышұлы даңғылы: 7, 9, 11, 13/1, 13/2, 13/3, 13А, 15А, 15/2, 15/3, 17, 17/2, 19, 19/1, 19/2, Тәуелсіздік даңғылы: 38/2. Жайдарман таркөшесі: 1, Арғанаты көшесі: 33-51 (тақ сандар), Балбырауын көшесі: барлық үйлер. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де) |- | № 92 мектеп-лицей<ref>https://92ml.edu.kz/o-shkole</ref>|| Дауылпаз 1/1|| 2021 || қазақ, орыс|| || Б. Момышұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/4А, 2/4Б, Амман көшесі: 2, 2А, 2Б, 4, 6, Дауылпаз көшесі: 7/2, Ақыртас көшесі: 1-21, Балталы көшесі: 2-12, Дауылпаз көшесі: 2-14. Шарль де Голль көшесі: 11, Романтиктер көшесі: 27. Тәуелсіздік даңғылы: 40, 40/3А, 40/4, 40/6, 40/7, 40/8. Балқантау көшесі: 72/1, 74, 76, 78, 80, 84, 86, 88, 90, 90/1, 90/2, 96, 98, 100, 102, 106, 109, 163, 161, 159, 183, 181А, 179, 175, 169, 167, 165, 95, 97, 99, 10/1, 103, 105, 107, 109, 111, 113, 115, 117, 119, 121, 125, 127, 131, 133, 139, 141, 143, 145, 146, 147, Арғанаты көшесі: 1-19, 21, 23, 29, 31. Таскескен көшесі: 1-30, 32, 38, 40, 42, 46, 48, 50, 54, 56, 58, 60, 62, 64, 66, 68, 70, 72, 74, 76, 78, 80, 84. Айнакөл көшесі: 103-163, Кеңгір көшесі: 1-19, 21, 23, 25. Қарасаз көшесі: 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, А.Тоқпанов көшесі, 20, 22 |- | [https://114-astana.edu.kz/ № 114 жалпы білім беретін мектеп]|| Ілияс Жансүгірұлы көшесі, 1|| 2025|| || || Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/1, 2/2, 2/4, 2/6, 2/7, 3, 4, 4/3, 4/4, 5, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 24/1, Манас көшесі: 23/1, 23/5, 23/7, Абылай хан даңғылы: 2, 3, 3/1, 4, 4/2, 5/1, 5/2, 5/3, 5А, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 6/7, 9, 9/1, 9/2, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2;. Орыс тілінде оқытатын сыныптар:. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 21, 22/1, 22/2, Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17/3, 17/4, 17/6, 17-блок 1/10, 17-блок 1/17, 17-блок 2/17, 17-блок 3/17, 17-блок 4/10, 19/1, 19/2, 19/3, Қажымұқан көшесі: 13Б, 15 |- | № 116 жалпы білім беретін мектеп || Юго-Восток (оң жақ), Мұқан Төлебаев көшесі, 3|| 2025|| || || Айнакөл көшесі: 1/1, 2, 3, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 19, 21А, 22А, 23, 27, 28, 29, 29А, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 41, 42/1, 46, 47, 48, 50, 54, 54А, 56, 56/1, 58, 58/1, 60, 63, 65, 67, 69, 71, 73, 75, 77, 79, 81, 83, 85, 87, 89, 91, 93, 95А, 97, 101, 103/1, Арқайым көшесі: 1, 7А, 11, М. Төлебаев көшесі: 4, 5, 5А, 5Б, Орхон көшесі: 2, 2А, 6/1, 8, 8А, 10, 12, 16, 29, 36, 37, 39, 41, 43, 44, 45, 46, 48, 49А, 55, 57, 57/2, 63, 65, 67, 69, 71, 73, Шаттық таркөшесі: 1, 1А, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 20, 20/1, Қызылкөл таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 17, 18, 18/1, Теміртау таркөшесі: 1А, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 18/1, 19, Қызан таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, Сұлутөбе көшесі: 1, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27А, 29, 31, 33, 35, 37, 39, 41, 43, 45, Жалаңтөс көшесі: 2, 4, 6, 10, 10/1, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 22/1, Арал таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, Б. Момышұлы даңғылы: 22/2, 22/4, 22/5, 22/6, 22/7, 22/8, 22/9, 22/12, 24/18, 24/4, 24/5, 28/4, 28/5, 28/7, 28/8, 28/10, 28/12А, 28/15, 28/17, Майдақоңыр көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 20/2, 22, 22А, 24, 24А, 26, 30, 32, 34, 36, 54, 54/1, 56, 58, Бозторғай көшесі: 6, 8, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Ер Тарғын көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 8/1, 9, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 22, 23, 24, 25/1, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 46, 48, 49, 50, 51, Ер Көкше көшесі: 1, 3, 5, 11, 13, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 33, 33/1, 39, 43, 45, 47, 49, Ер Қосай көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 16/1, 22, 24, 26, 34, 36, 40, 42, 44, 46, 48, 50, 52, Р. Қошқарбаев даңғылы: 39, 41, 43, 43/2, 45, 45А, 45Б, 45/1, 54А, 56, 56/1, 60, Қордай көшесі: 2, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 25/1, 26, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36/1, 39а, 40, 41, 43, 44, 45, 46, 49, 51, 52, 53, 54, 57, 58а, 59, 61, 63, 63/1, 65, 67, 69, 70, 71, 71/1, 71/2, 72, 73, 75, 77, 79, Отыкен көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 15, 16, 17, 19, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 36, 44, Құмкент көшесі: 3-58, 60, 62/1, 66, Сартай таркөшесі: 1-16, Сарыағаш таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7, 9, 10, 17, 19, Сарқан көшесі: 2-54, Түлкібас көшесі: 1-58/1, Мойынты көшесі: 1-56, Баянтау көшесі: 1-49, Алмалы өткелі: 3, 5, 7, Бөрілі көшесі: 2-52, Енесай көшесі: 2-16, Ө. Жәнібек көшесі: 42, 45, Жанкент көшесі: 3-86, Масаты көшесі: 1-59, Бесбалық көшесі: 7-18, Ақкөл өткелі: 1-12, Қаратал көшесі: 1-34, Ақшатау өткелі: 1-11/1, Таскескен көшесі: 33-130, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы көшесі: 2-17, Шабыт таркөшесі: 4-6, М. Жұмабаева көшесі: 29/2-34/7А, Балқантау көшесі: 8-93, Бесшалқар көшесі: 2А-18, Обаган көшесі: 4-30, Коныраулы көшесі: 3-9, Абылай хан даңғылы: 52-64 |- |'''[https://nurorda.edu.kz/ Школа-лицей «NURORDA»]''' |Улица Касыма Аманжолова, 34 Юго-Восток (правая сторона) ж/м, |2007 | | |Жеке меншік |- |'''[https://spectrum.edu.kz/ru Spectrum International School]''' |Проспект Ракымжан Кошкарбаев, 11 Юго-Восток (правая сторона) ж/м |2008 | | |Жеке меншік |- |'''[https://riviera.edu.kz/ Riviera International School]''' |Проспект Бауыржан Момышулы, 1/1 | | | |Жеке меншік |- |[https://flagmanschool.edu.kz/ Физико-Технический Лицей Flagman Флагман] |Проспект Шакарим Кудайбердыулы, 22/1, | | | |Жеке меншік |- |[https://miras-astana.kz/ Мирас Международная частная школа] |Улица Куйши Дина, 34 |1999 | | |Жеке меншік |} == Байқоңыр ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983315?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [http://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-tolk-zhaty.html Жамбыл Жабаев атындағы № 4 мектеп-гимназия]|| Ш.Айманова 3 || 1907, 1919 қайта ашылу кеңес өкіметі, 1958 жңағимарат, 2003 жылы 700 орындық қосымша ғимарат салынды<ref>https://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-shezhiresi.html</ref>|| қазақ|| Қазақ-татар медресесі, 1940 жылы Жамбыл атында | С. Торайғыров көшесі: 1, 2, 3, 3/1, 4, 4А, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 4/6А, 4/6Б, 4/7, 4/8, 7/1, 7/2, 7/5, 7/6, 7/7, 36, 93А, 93Б. С. Сейфуллин көшесі: 33, 35, 40, 41, Республика даңғылы: 34/2, Қарағанды көшесі: 21, 21А, 21Б, 23, 25/3, 36, 36/1, 38. С. Рахымов көшесі: 91, Ш. Айманов көшесі: 1/1, 1/2, 1/3. Ж. Аймауытов көшесі: 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 3 МГ-де);. Ж. Аймауытов көшесі: 3/1, 3/4, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 7/3, 7/4, 7/5, 7/6, 8/2, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 9/8, 9/9, 9/10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4, 12/5, 33, 49Б, С. Рахымов көшесі: 115А, 115Б, 117А, 17/1, 123, Қарағанды көшесі: 51, 51/1, 51/2, 53, 55,. А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/5, 27/6, 27/7, 27/8, 27А, 27Б, 40/1, 40/2, 40/3, 40/4, 40/4А, 40/5, 40/7, 40/7А, 40/7Б, 40/8, 25/1, 29/1, 29/2, 29/3, 29/4, 29/5, 41А, 23/3, 30Б, 31/3А, 31/4, 31/5, 31/6, Ш. Айманов көшесі: 5/1, 5/2, 5/3, 5/3К2, 5/6, 5/7, 5/8, 10/1, 10/2, 10/3, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4А, 12/6А, 12/7, 12/5, 12/6, 12/8, 12/8А, 12/8Б, 12/9, 12/10, 12/11, 14/3, 14/4, 14/5, 14/7, 14/11, 14/10, 14/8А, 14/8Б, 14/1, 14/2, 49Б, Республика даңғылы: 38, 40,. Бөгенбай батыр даңғылы: 60/5, 60/6, С. Жүнісов көшесі: 18, 20, 20А, 20А/2, 20Б, 22, 22/2, 28, 29, 30, 31, 31А, 32, 32Б/2, 32Б/3, 33, 33А, 33Б, 34, 34Б, 35, 36, 37, 37А, 39, 41, 42, 43, 43А, 45, 47, 49, 44, 44/3, 44Б, 46В, 46В/2, 45А, 46/1, 46/2, 48/1, 48/2, 50, 52, 54, 56Б, 58Б, 60А, 60Б, 60В. Ш. Уәлиханов көшесі: 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2,. С. Торайғыров көшесі: 6/2, 6/3, 6/4, 10/1, 10/2, 11/4. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де). |- | [https://5.astana-bilim.kz/ № 5 гимназия]|| Ж. Тархана, 16|| '''''1965''''' || қазақ, орыс|| || Кравцов көшесі: 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9,. Пушкин көшесі: 1, 2, 2/1, 3/1, 4, 6, 6/1, 7, 9,. А.Жұбанов көшесі: 1, 3, 3/1, 3/2, 4, 5, 6, 9, . Брусиловский көшесі: 1/2, 1/3, 2, 3/1, 3/2, 3/3, 4. Макаренко таркөшесі: 4, 6, 8, 10, Янушкевич көшесі: 1, 1/2, Иманов көшесі: 44, 50/1, Жәнібек Тархан көшесі: 17 |- | № 8 мектеп-лицей || улица Сәкен Сейфуллин,50|| 2017 жылы жабылды?<ref>https://informburo.kz/novosti/v-astane-shkoly-8-zakryli-a-detey-otpravili-po-drugim-uchebnym-zavedeniyam.html</ref>|| қазақ|| || Жангелдин көшесі: 33А-48/5, Әлімжанов көшесі: 45-77,. Қарағанды көшесі: 58/4-137, Толстой көшесі: 1-32, Асанқайғы көшесі: 75/1-146, Уәлиханов көшесі: 22/2-28/6,. С. Жүнісов көшесі: 72-110А, Лермонтов көшесі: 1-28, Абыралы таркөшесі, Жиенқұлов көшесі, Биші Қайың таркөшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де);. Тараз көшесі: 14-20/7, Абай көшесі: 50, 63, 65/2, 65/3, 67, 67/1, 67/2, 69/1, 69/2, 71/1, 73/2, 73/4,. А. Сембинов көшесі: 7, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 12/1-26/1. С. Сейфуллин көшесі: 44/2-61/1А, Күлтөбе таркөшесі: барлық үйлер, Ж. Омаров көшесі: 123-192, Сырдария көшесі: 18-84, Садовая көшесі, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ЖББМ) |- | [https://10mektep-ns.edu.kz/mektep-tarihy/ Жұмабек Тәшенов атындағы № 10 мектеп-гимназия]|| улица Мәлік Ғабдуллин,7|| || қазақ, орыс|| || Республика даңғылы: 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6/1, 6/2, 8, 10, 10/1, 16, 16/1, 18А, 18Б, 18В, Иманов көшесі: 6, 10, 10/1, 10А, 12, Бараев көшесі: 1, 3, 5, 9, 9/1, 13, Ғабдуллин көшесі: 1, 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 6/1, 6А, 6Б, 8Б, 9/1, 9/3, 10А, 10Б, 10/2, 10/3, 11, 12, 12/1, 12/2, 12Б,. Иманбаев көшесі: 1, 3, 5, 5Б, 9В, М. Мәметова көшесі: 11, 13, Ғұмар Қараш көшесі: 36, 38, Рамазан көшесі: 33 |- | № 12 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс улица Қамысты,7|| || қазақ, орыс|| || Көксенгір көшесі: 1, 1А, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 16А, 18, 2, 20, 20А, 21А, 22, 23, 29, 3, 30, 31, 32, 32А, 32Б, 33, 37, 37Б, 40, 40А, 44, 46, 47, 47/1, 49, 5, 50, 6, 61А, 9, 9/2, 5/3, 3/2, 1/1, 1/2, 11, 4, 41, 41А, Ойыл көшесі: 1А, 2, 2А, 3, 5, 6, 9, 9А, 10А, 11, 12, 13, 13/1, 14, 15, 16, 17, 19, 24/А, 25А,. Махат көшесі: 1, 6, 9, 13, 22, 28, 34, 38, 38А,. Шет көшесі: 3, 3/1, 1, 12, Айнатас көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 14, 15, Сандықтас таркөшесі: 2, 4, 5, 7,. Чехоев көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 10, 10А, 10Б, 11, 13, 13А, 14А, 15, 15А, 19, 21, 26, 35, 36, 37, 39, Ырыс таркөшесі: 2, 3, 4, 5, 5А, 6, 6А, 9, 10, 14, 15А, 16, 17, 19, 23, 25, 26, 31, 31А, Дунаевский көшесі: 4, 5, 6, 7, 8, 8/1, 12, 14, 16, 18, 20, Жолымбет көшесі: 3, 4, 6, 8, 10, 10/1, 12, 13, 19,. Мұрадели көшесі: 1, 1/1, 1А, 6, 8, 9, 10, 11, 13, 12, 14,. Бестөбе көшесі: 1, 4, 5, 6, 7, 8, 13, 15, 18, 20, 24, 28, 28А,. Қамысты көшесі: 2, 3, 6, 7, 8, 10, 14, 15, 19, 20, 21, 26, 31/2, 37, 39, 38, 40/1, 40/2, 40/3, 45/2, 45/3, 47, 56, 58, 59, 62, 66, 69, 70, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 89Б, 89В, 89Г, 93, 95, 101, 103, 110, Қайрақты таркөшесі: 1, 2, 3, 4, Хачатурян көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, Аққайың таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 12, 22. Балтақөл тұйығы: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 12, 12А, 24 |- | Төлеген Айбергенов атындағы № 16 орта мектеп || Кенесары,81|| 1979<ref>https://egemen.kz/article/374873-aqyn-tolegen-aybergenov-atyndaghy-mektepke-45-dgyl</ref>|| қазақ, орыс|| || ул. Пушкина 15, 15б, 25, 25/1, 25/3, 31/1, . ул.Янушкевича 9/2, 9/3, 9/4, 10, 14/1. Абай даңғылы, 92/1, 92/2, 92/3, 96; ул.А.Жубанова, 14/1, 14/2, 14/5, 16/1, 17/1, 17/2, 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/5, 21, 21а, 22/2, 23, 24, 25, 25/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 31/1, 54а. . ул.Брусиловского 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, 12/5, 12/5к2, 12/5к3, 12/5к4, 12/6, 13/1, 13/2, 13/3,13/4, 13/5, 13/6, 14/1, 14/2, 14/3, 15/1, 15/2, 15/3а, 15/4, 15/5, 15/7, 18, 18/1, 20, 22, 22а, 26, 28. ул.Циолковского 1, 1/1, 3. пер.Циолковского 4, 6, 6/2, 8, 10, 10/3, 45. ул.Бейсекбаева 11, 14, 14/2, 19, 21, 21/1. ул.Кенесары 83/1, 85, 85/1, 85/3, 85/4, 87, 87/1, 87/2, 87/3, 87/4, 87/5, 87/6, 87/7, 89а, 89/1, 89/2, 89/3к3, 89/5, 89/6, 93; ул.Сембинова, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 20, 24, 24/1, 26, 26/1. ул.С.Сейфуллина, 54/2, 54/3, 54/5, 54/4, 54/6, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 56/4, 56/5, 56/7, 56а, 56/8, 56/9, 65, 65/1, 67, 69, 69/1, 69/2. ул.Егемен Казақстан, 6/1, 6/3, 6/4, 6/5, 8/1, 8/3, 8/4, 11, 12, 13. пр. Абая, 74а, 74/3, 74/4, 74/10, 76, 78, 80/1, 80/2, 87/1, 87/2, 88/1, 88/2, 92/1, 92/2, 92/3, 95, 95/1, 95/2, 96, 98б, 101, 101/1, 101/2. пер.Изобильный 1, 2-1, 2/2, 3, 4, 4-1, 5, 5/2, 6, 6/2, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, ул. Громовой 2, 5, 7, 9, 11; пер.Волгоградский 1,3, 4, 5, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20. пер.Одесский 1, 2/4, 3, 4 к2, 4 к4, 5, 6/1, 6/2, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1. пер.Севастопольский 4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 24/1, 30, 32, 34, 34/3, 36, 36/3, 40; пер.Минский 19, 21а, 21/1, 23, 32.. пер.Чайковский, 1,1а, 1б, 2, 3, 5, 7, 9, 11,13, 19, 21, 23, 25. пер.Лихачева, 56а, 58а, 60а, |- | [https://astana21.edupage.org/? № 21 орта мектеп]|| улица Кошке Кеменгерулы,4|| 1992<ref>https://edu-kz.com/mektep/shkola-21-v-astane</ref>|| орыс|| || Өндіріс көшесі: 1-27, 27-85, 27/1, 25/1, Бейнеу тұйығы. Теректі тұйығы, Сарыадыр тұйығы, Ақбидай көшесі: 11, 13, 14, 15, 29-47, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 18/1, 1-44, 17, 17/1, 17/2, 18, 21, 24, Суриков көшесі, Ақсу-Жабағалы көшесі, Сарытүбек көшесі: 1-33, Мұнайшылар көшесі: 21, 23-39, Матросов көшесі, Бектау көшесі, Көкшетау таркөшесі, Қостанай таркөшесі, Малахов көшесі: 23, 23А, 25, 25А, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39А. (орыс тілінде оқытатын 4 сыныптан бастап № 49 ОМ-те). |- | № 23 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,17|| '''01.01.1966'''<ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr/view?id=000000031</ref>|| қазақ, орыс|| || Ағадыр көшесі: 38Б-52/1, Сарықұм көшесі: 4-18А, Ақсенгір көшесі: 1-15, Өндіріс көшесі: 1/2-4/1, Ақпан таркөшесі, Ақпан тұйығы, Қарағайлы таркөшесі,. Кеншалғын көшесі, Сартүбек көшесі, Үшқоңыр көшесі,. Семенов-Тяньшанский көшесі, Ақжелкен көшесі,. Кербұлақ таркөшесі, Шаған таркөшесі |- | [https://27.astana-bilim.kz/history?lang=kz № 27 мектеп-лицей]|| Таха Хусейн 5/1|| 1984|| қазақ, орыс|| || Тәшенов өткелі: 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 7, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 9, 10. Таха Хусейн көшесі: 1, 2/1, 3, 3/1, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/5, 4/6, 4/7, 4/8, 4/9, 4/10, Тәшенов көшесі: 2, 2А, 2/1, 2/2, 2/3, 6, 7/1, 8, 8А, 8/1, 9/2, 9/3, 10, 10/1, 11/1, 11/2, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 13/2, 14, 15, 17, 17/1, 17А, 19, 23, 23/1. Мақын таркөшесі, Астрахан таркөшесі, Балқаш таркөшесі,. Ақкент таркөшесі, Есіл таркөшесі, Кравцов көшесі: 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 10/6, 12/1, 12/2, 12/4, 14/1.. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 54 МЛ-де):. А. Бараев көшесі: 2, 2/1, 6, 6/1, 8/1, 10, 10/1, 10/2, 10/4, 10/5, 10/6, 12, 14, 14/1, Кравцов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4/1, 6,. Таха Хусейн көшесі: 13, 13/1, 15, 15/1, 15/2, 15/3, 15А, 15/4 |- | [https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1 № 31 мектеп-гимназия]|| Кенесары, 49|| 1976<ref>https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1</ref>|| қазақ, орыс|| || Абай даңғылы: 28, 30, 32, 34, 40А, 41, 42А, 43, 44А, 45/1, 45/2, 46А, 49, 51, 51/2, 53/1, 57/1, 59, 59/1, 61, Отырар көшесі: 2, 2/1, 3, 4/1, 4/2, 4/3, 7, 8/2, 9, 10, 11, Республика даңғылы: 26, 26/1, 28, 30, Луи Пастер көшесі: 69, 73, 91, 93, 95, Кенесары көшесі: 42, 42/1, 44, 45, 46, 47, 50, 51, 54, 57/1, 61, 61/1, 63, Ж. Омаров көшесі: 10, 100, Уәлиханов көшесі: 9, 9/1, 9/2, 13, 15, 19, Иманбаева көшесі: 9, 11, Иманов көшесі: 7, 9, 11, Баянауыл көшесі: 1, 71, Тараз көшесі: 9, 10/3, 11/1, Ғабдуллин көшесі: 16, 17/1, 18, 19, 19/1 |- | [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,23|| 2002|| қазақ|| || Тайбурыл көшесі 9а, 1, 7а, 7б, 13, 13/1, 13а, 15, 15/1, 16, 25, 28, 28а, 24, 30, 34, 34б, 36, 38а,38б, Ағадыр, Игілік, Майтөбе, Ашхабад, Ташкентская, Т.Шонанұлы, ул.Мұнайшылар, Жаңажол, Көк тамыр, Ақсай, Гоголь, Құрманғазы көшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 23 ОМ-те). |- | № 49 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс Переулок Сарыадыр,3|| '''2005''' <ref>https://www.instagram.com/tv/CfGh9HMIPO3/</ref>|| қазақ|| || Саржайлау көшесі: 1-54, Саржайлау тұйығы: 1-12, Тоқтаров көшесі: 1-69, Жетісай көшесі, Крылов көшесі: 1-10, Өзен көшесі: 1-33, Сүгіралы көшесі: 1-30, Үстірт көшесі: 1-14, Қатаркөл көшесі: 1-14, Қатаркөл тұйығы: 1-14, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 45-142, Қ. Кеменгерұлы тұйығы: 13-76, Теңіз тұйығы: 1-17, Шиелі көшесі: 1-36. Сусамыр көшесі: 1-60, Ақкөл көшесі: 1-20, Шыңғырлау көшесі: 1-20, Ынтымақ көшесі: 1-15, Жезкиік көшесі: 1-20. Қызылжар көшесі: 1-23, Төңкеріс көшесі: 1-33, Шортанды көшесі: 1-25, Киелісай көшесі: 1-20, Қамқалы көшесі: 1-22 (39-разъезд), Найзатас көшесі, Шардара көшесі: 1-25, 34-59. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 21 ОМ-де) |- | [https://54sl.edu.kz/kz/ Ақселеу Сейдімбек атындағы   № 54 мектеп-лицей]|| Ш.Иманбаев, 4|| || қазақ|| || Ж. Тархан көшесі: 1/7, 1/8, 1/9, А. Бараев көшесі: 18, 18/1, 18/2, 21, 25, Рамазан көшесі: 67, 70А, 72, 74, 774А, 78, 82А, 84Б, С. Рахымов көшесі: 4, 22. Ш. Уәлиханов көшесі: 1, 3, 3/1, 4/4, 4/5, 4/6, 5, Тараз көшесі: 1/2, 1/3, 1/4, 1/5, Ғұмар Қараш көшесі: 68, 76, 78, 80, 82, 84, 87, 87/1, 91, 93, 95, 97, 99, Ағыбай батыр көшесі: 88, 92, 94, Иманбаев көшесі: 2, 5, 5Б, 7, 7Б, 7Г, 8, 8/1, 8/3. Ғабдуллин көшесі: 12, 12Б, 12/1, 12/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 10 МГ-де);. Иманбаева көшесі: 10, 10А, Иманов көшесі: 16, 17, 18, 18Д, 18/1, 18/2, 26. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 31 МГ-де);. Ш. Уәлиханов көшесі: 5, С. Рахымов көшесі: 36. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-те);. Кравцов көшесі: 1, 1/1, 1/2, Ж. Тархан көшесі: 2/6, 10, Асанқайғы көшесі: 1/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 5 гимназияда) |- | № 55 орта мектеп || Ж.Досмұхамедұлы 2|| || қазақ, орыс|| || Алтынқұм көшесі, Қыранқия таркөшесі: 1-11, Анар көшесі. Қарақұм көшесі, Шағыл көшесі, Әл-Фараби даңғылы: 11, 13/1, 17, 18, 18В, 19, 22, 25А, 26/6, 27/1, 28А, 30/1В, 35/1, 35/2, 47/1, 49, 49/3, 49/5, 53/2, 60, 64/1, 64/4, 68/1,. Сәдуақасов көшесі: 1, 1В, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 12, 13, 13А, 13Б, 14, 16, 17А, 18, 19, Ж. Досмұхамедұлы көшесі: 1Б, 4, 6, 8, 10, 12, Вячеслав көшесі, Сарысу көшесі, Ақжол көшесі, Жетіген көшесі: 35/1А, Угольный таркөшесі: 12А. 497 км: 1, 2, 3, 4 |- | [https://abai87mg.edu.kz/ru Абай Құнанбаев атындағы № 87 мектеп-гимназия]|| улица Амангелді Иманов,37|| 2019<ref>https://kazpravda.kz/n/askar-mamin-otkryl-shkolu-gimnaziyu-no87-imeni-abaya-kunanbaeva-v-nur-sultane/</ref>|| қазақ|| || Кенесары көшесі: 64, 70, 74, 80, 82, Жұбанов көшесі: 10, 10А, 11/3, 11/4, 13/2, 13/3, 13/4, 15/1, Б. Бейсекбаев көшесі: 2, 8/1, 8/2, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2,. Брусиловский көшесі: 5, 6, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 11/1, Макаренко таркөшесі: 1, 4, 6, 8, 10, Мирный таркөшесі, Фестивальный таркөшесі, Дубинин таркөшесі,. Киевский таркөшесі, Төрткүл таркөшесі, Мырзашөл таркөшесі, Радищев таркөшесі, Ломоносов таркөшесі, . Чичерин таркөшесі, Кенесары көшесі: 64, 74, 80, 82, 84. Иманов көшесі: 41, 42, 44, 50/1,. Янушкевич көшесі: 3, 5, 7/2, 7/3, 8, 8/1, 8/2, . Ж. Тархан көшесі: 9, Пушкин көшесі: 13. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-де) |- | № 119 орта мектеп || Аманкелді Иманов көшесі, 27а|| 2025<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/968167</ref>|| || || Кенесары көшесі: 52, 54, 56, 56/1, 56/3, 56/4, 56/5, 56/6, 56/7, 56/8, 56/8А, 56/9, 58, 62, 65, 67/1, 67/2, 67/3, 67/5А, 69, 69А, 73, 73А, 77, 77А, Луи Пастер көшесі: 91, 93, 95, 97, 99, 101, 101А, 115, 117А, 119, 119/1, 121, 123, А. Әлімжанов көшесі: 13, 15, 15-1, 17, Отырар көшесі: 12/2, 14/2, 14/3, 14/9, 15/6, 15/8А, 15/8, 15/10, 15/11, 15/12, 15/13, 15/14, 16/4, 16/8, 16/9, 16/10, 18, Сырдария көшесі: 11, 12, 13, 13А, 14, Б. Бейсекбаев көшесі: 1, 3, 9, 9/3,. Асанқайғы көшесі: 1, 2, 2А, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12, 16, 18, 20/2, 22, 24, 26, 34, 70А, А. Иманов көшесі: 2/1, 2/2, 2/3, 26, 28/3, 28/5, 28/6, 30/2, 30/3, 30/4, 30/5, 30/6, 30/9, 30/10, 30/11, 30/12, 32, 32/1, 32/2, 34, 36, Иманов таркөшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 16А, 17, 19, 21, 23, 25, 26, 27, 29, Ж. Тархан көшесі: 3/2, 3/3, 3/4, 3/5, 3/6, 3/7, 3/8, 3/9, 5, 5А, 5/1, 7, 7/1. А. Сембинов көшесі: 1/1, 1/4, 1/5, 1/6, 1/7, 1/8, 2/1, 2/2, 2/3, 3/1, 3/3, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/4, 7, 10/1, 10/4, Кулибин таркөшесі: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 5/2, 7, Училищный таркөшесі: 3, 7, В. Перов таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, Сейхун таркөшесі: 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 35, 37, 41, Егемен Қазақстан көшесі: 1, 1А, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/7, 2/7А, 2/8, 3, 3/3, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 5, 5/7, 5/9, 5/10, 5/11, Гастелло таркөшесі: 2А, 3, 4, 7, 8, 9, 9А, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 15Б, 16, 17, 19, 21, 23. Ғұмар Қараш көшесі: 88, 90, 94, 94/2, . Баянауыл көшесі: 85А, 85/1, 87, 87А, 88А, 92, 94, 95А, 96, 97А, 98, 99, 99А, 101, 102, 104, 106, 113, 115, 117,. Тараз көшесі: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3/4, 3/7, 5/1, 5/2, 5/2Б, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 6, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 10/1, 10/2, 10/2А, 10/3, 11/1, Мұхамед-Хайдар Дулати көшесі: 74, 76, 78, 78/1, 80, 82, 84, 86, 98, 100, 102, 104, 106, 108, 111, 113, 119, 121, 123, Ш. Уәлиханов көшесі: 8/2, 8/3, 8/4, 10, 10/1, 12, Абай даңғылы: 52/2, 52/4, 54/1, 54/3А, 54/4, 66, 66/1, 66/2 |} == Сарыарқа ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983284?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !Қызмет ету аймағы |- | Талғат Бигелдинов атындағы № 1 мектеп-лицей || Желтоксан, 9 || 1874, 2008<ref>https://www.instagram.com/sh_1_astana_/?hl=ru#:~:text=%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%8C%20%D0%B2%20150%20%D0%BB%D0%B5%D1%82%3A%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5,%D0%B8%D0%BC%D1%8F%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20(2023)%20%E2%9C%A8</ref><ref>https://newtimes.kz/eksklyuziv/182408-ot-prikhodskogo-uchilishcha-do-litseia-150-letniaia-istoriia-shkoly-v-astane</ref> 1989 жаңа екі ғимарат ескі ғимарт орнына салынды | орыс||1874 Бірінші приходское училище, 1992 математика-экономика лицейі №1 |мкр.Самал: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, Республика даңғылы: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 21, 23, 23/1, Ә.Мәмбетов көшесі: 2, 2/1, 4, 6, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 10, 12, 16, 20, Желтоқсан көшесі: 1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3, 3/1, 6, 7, 8, Бұхарбай батыр көшесі: 21, 24, 25, А.Иманов көшесі: 1, 2, 4, Ағыбай батыр көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 5, М.Әуезов көшесі: 1, 2, 4, Ғұмар Қараш көшесі: 3 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар  № 10 МГ-да);''' Жеңіс даңғылы: 2, 4, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 8/1, 10, Кенесары көшесі: 16, 17/1, 19, 21, 22, 23, 24, 27, 29, 30, 43, Бейбітшілік көшесі: 1, 3, 5 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 56 МЛ-де)''' |- | [https://2schoolastana.edu.kz/kz/ Ғафу Қайырбеков атындағы № 2 мектеп-гимназия]|| Сейфуллина, д. 19 || 01.01.1966<ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/kz/school-registr/view?id=000000007</ref>|| қазақ, орыс|| |Абай көшесі: 27, Бейбітшілік көшесі: 23, 27, 29, 31, Жангелдин көшесі: 7, 8/1, 10, 11, 12, 14, 16, 20, 22, Желтоқсан көшесі: 12, 12А, 14, 15, 17, 18, 20/1, 22/1, 22/2, 23, 24/1, 26, 27, 27/1, 28, 29, 30, 30/1, 30/2, 33, 35 Жеңіс даңғылы: 16, 18а, 20, 23, 24, 24/1, 25, 26, 26а, 27/1, 28, Сейфуллин көшесі: 13/1, 22, 23, 24, 25, 26/1 Ж.Омарова көшесі: 53 |- | [https://mektep3-bilim.edu.kz/ru/shkola/o-nas.html № 3 мектеп-гимназия]|| Республики, 35 || 01.01.1941|| қазақ, орыс|| |Республика даңғылы: 25, 27, 29, 33, 34/2, 37, 39, 41/1, 43а, Абай даңғылы: 35, 37, Ж.Омаров көшесі: 64, Сейфуллин көшесі: 27/2, 29, 33, 34а, 34б, 35, М.Әуезов көшесі: 12/1, 15, 15/1, 16, 16/1, 17, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, Жангелдин көшесі: 21, 26, 30, 32, А.Мәмбетов көшесі: 5, 5/1, 30, Бейбітшілік көшесі: 16/1, 20, 20а, 22, 24, 26, 28, Кенесары көшесі: 43 |- | [https://gim6ast.edu.kz/kz/about № 6 гимназия]|| Бөгенбай даңғылы, 47/1 || || орыс||1990 жыл средней школы №7 1991 год - средняя школа №7 реорганизована в школу-гимназию №7 2001 Акмолинская школа-гимназия №7 переименована в "Гимназию №6" 2007 №6 переименована в "Гимназию №6 имени Юрия Гурова 2008 год - произошло обрушение здания гимназии №6 им. Ю.Гурова по адресу Ауэзова 31 Коллектив учащихся и учеников был переведен в здание бывшего лицея №9 по адресу Сарыарка 20. |Жеңіс даңғылы: 34, Желтоқсан көшесі: 37, 37/1, 38/1, 40, 47, 49, 49/1, М.Әуезов көшесі: 29, 32, 32/1, 35, Бейбітшілік көшесі: 30, 32, 33, 34, 34/1, 35, 36, Республика даңғылы: 47, 49, Бөгенбай батыр даңғылы: 37, 39, 43/1, 43/2, 48, 50, 50/1, 52, Ы. Дүкенұлы көшесі: 1, 1а, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 13 '''(қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 62 МЛ-де);''' Желтоқсан көшесі: 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, Бөгенбай батыр даңғылы: 36, 36а ('''қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 2 МГ-да)''' |- | Ғали Орманов атындағы № 7 мектеп-гимназия || Бөгенбай Батыр даңғылы, 57 || 1990<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1625</ref>|| қазақ, орыс|| |Республика даңғылы: 46, 48, 48/1, Бөгенбай батыр даңғылы: 53, 54, 54а, 55, 55/1, 56, 59, 61, 61а, 63, 65, 67, 67/1, 77/4, 81, Ш. Айманов көшесі: 9, 11, 16, 16/1, 18, 20, 22/1, Ы. Дүкенұлы көшесі: 15/1, 15/2, 16, 16/1, 17, 21, 21/1, 26, 28, 28/1, 30, 31/5, 32/1, 34, 34/1, 36, 37/1, 37/2, 37/3, 38, 38/1, Ш. Уәлиханов көшесі: 27, 27/1 '''Орыс тілінде оқытатын сыныптар:''' Ж. Аймауытов көшесі: 8/2, 8/4, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 10/1, 10/2, 10/3, 7/3, 7/4, 7/5, 8/5, 9/8, 9/9, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, С. Рақымов көшесі: 109, 110, 111, 113, 113а, 113б, 115, 115/а, 115б, 117, 117а, 119, 119а, 123, А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27а, 27/3, 29, 29/1, 29/3, 29/4, 29/5, 29/6, 31, 31/1, 31/2, 31/3, 31/4, 31/5, 93, 93/1, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/4, 27/6, 27/5, 27/7, 27/8 Павлов көшесі: 21, 29, 31, 33, 34, 35, 35/1, 35/2, 37, 38, 38а, 40, 42, С.Жүнісов көшесі: 7, 7/1, 16а, 20а, 22/2, 19а, 27, 29, 30, 30б, 32, 32а, 32/1б, 33, 34, 34б, 35, 36, 37, 41, 43, 43а, 44, 45а, 46а, 46/1, 47, 48/1, 49, 50, 52, 54, 58б, 60 б, 7д (барлық үйлер) |- | [https://zerde.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 9 Зерде мамандандырылған мектебі]|| Сарыарка, 20 || 2005 || қазақ, орыс|| | |- | Өзбекәлі Жәнібеков атындағы № 11 мектеп-лицей || Абая, 6 || || қазақ, орыс|| |Сарыарқа даңғылы: 11, 14, 16, 18, Кенесары көшесі: 1, 9, 13, 17/1, Күмісбеков көшесі: 1, 2, 4, Абай даңғылы: 8, 10, 10/1, 10/2, 18, Бигелдинов көшесі: 5, 7, 8, 9, 9а, 9/1, 10, 11, Айпара көшесі: 16, 17, Талшын көшесі: 13 |- | № 12 балабақша-бастауыш мектеп кешені || Қамысты, 7 || || || | |- | [https://13.astana-bilim.kz/pasport?lang=ru № 13 орта мектеп]|| «Промышленный, Шалкөде 5 || 1982|| || | |- | [https://14.astana-bilim.kz/ № 14 мектеп-гимназия]|| Московская, 23 || 1974<ref>[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.]</ref>|| қазақ, орыс|| |Ә.Молдағұлова көшесі: 4а-24/1, Жеңіс даңғылы: 50, 52, 54, 56, 57, 59, 61, 63, 65, 67, 69, 71, 71/1, 71/2, 73, 75, 75/1, 75/2, 77, 79/1, Карауыл көшесі, Хмельницкий көшесі, Затаевич көшесі, Мыңарал көшесі (барлық үйлер), Майқұтов көшесі, Маралды көшесі, Найзақара көшесі (барлық үйлер), Берел көшесі: 11/4-тен бастап соңына дейін, Бекетай көшесі: 7/2-ден бастап соңына дейін, Потанин көшесі (барлық үйлер), Керегетас көшесі, Дальний таркөшесі, Сеченов көшесі, Сарыбұлақ көшесі: 15а, 36, 38, 40, 42, 44, 44/3, 46, 48, 50, Мәскеу көшесі: 13/1, 13/3, 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, 15/5, 17/1, 21/4, 27, 29, 31 |- | [https://astana-lizei15.edu.kz/ru/istoriya-shkoly/ № 15 мектеп-лицей]|| Сарыарка, 48/1, немес Сарыарка 20 | 1956, жаңа ғимарат 1963<ref>https://www.instagram.com/school15.astana/</ref> | қазақ, орыс|| средней школы имени А. Матросова |Мәскеу көшесі: 24, 26/1, 30/1, 32, А.Ділманов көшесі: 22/1, Сарыарқа даңғылы: 46, 48, 48/2, 48/3, 50, Бестерек көшесі: 3, 3а, 18, 21, 32, Жеңіс даңғылы: 37, 37/1, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 43/2, 43/3, 43/4, 45, 45/1, 45/2, 45/3, 49, 49/1, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 55, Бөгенбай батыр даңғылы: 31, 33, 35 |- | [https://18.astana-bilim.kz/historia?lang=ru № 18 орта мектеп]|| Бөгенбай Батыр, 17 || '''1981''' || қазақ, орыс|| |Мәскеу көшесі: 4, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2, 13, 14/3, 16/2, 16/3, 18, 18/1, 18/2, 18/2а, 18/3, 20, 20/1, 20/2 Сарыбұлақ көшесі: 4а, 6, 8, 10, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 28а, 30, 34, Берел көшесі: 1-31, Бекетай көшесі: 1/4-6/4, Разинның 1-ші және 2-ші таркөшелері, Загородный таркөшесі, Шидерты таркөшесі, Домбыралы көшесі, С.Разин көшесі, Бестерек көшесі Жамбыл көшесі: 31, 32, 34, 34а, 36, 36а, 36в, 36/1, 38, 40, 40/1, 42, 44, 45, 45а, 46, 48, 55, 57, 59, 58, 69, 71, 75/1, 75/2, 77, 79, 81-2/1, 83, Сарыарқа даңғылы: 32, 35, 35/1, 35/2, 35/3, 36/1, 38, 42, 39, 41, 43, Бөгенбай батыр даңғылы: 3в, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/6, 7, 7/1, 21, 21а, 23/1, 24/1, 24/2, 28, 30, 32, 32/1, 34, А.Жангелдин көшесі: 1а, 3, Щорс көшесі: барлық үйлер. |- | № 19 орта мектеп || Тамшалы, 32 ??? || || қазақ, орыс|| |Герцен көшесі, Беляков көшесі, Күршім көшесі, Әулие ата көшесі: 1-64/1, /2, /3, 65-81, Шубин көшесі, Дулатов көшесі: 176, 177, 178, 180, 182, 184, Атакент көшесі, Карбышева көшесі: 1-28/1, Жалаулы көшесі,Ойжайлау көшесі: 1-20, Кентау көшесі, Ақшағыл көшесі, Ынталы көшесі, Кеншілер көшесі, Тасқұдық көшесі, Ұялы көшесі, Жосалы көшесі, Жерұйық көшесі: 1-13б, Жуков көшесі: 1-20, 49-77, Придорожный көшесі, Шілікті көшесі, Төлебаев көшесі, Бесшатыр көшесі, Тамшалы көшесі, Жароков көшесі, Медеу көшесі: 46-65, 46-111/1, Оқжетпес көшесі (Герценге, Шубинге дейін), Елек өткелі: 1, 1/3, 2/1, 6, 6/1, 8, 10, 12, 12/1, 12/2, 13, 14, 14а, 15, 16, 17, 17/1, 18, 19, 19а, 19/1, 25, Р.Дүйсенбаев көшесі: 2-72, 22-ші көше: 2, 49-шы көше: 3-14, Күршім өткелі: 3-13, Ш.Бөкеева көшесі: 11-42/1б Көктөрек көшесі: 1-41, Орда көшесі: 1-17/1 |- | [https://20mektep.ucoz.com/index/0-2 '''Ш.Айманов''' '''атындағы''' № 20 орта мектеп]|| Қарталы, 62 || 1960<ref>https://20mektep.ucoz.com/index/0-2</ref>|| қазақ, орыс|| |Чехов таркөшесі, А.Чехов көшесі: 2-57, Мұзтау көшесі Ш.Бейсекова көшесі: 7/1-13/9, С.Қожахметов көшесі, Ақан сері көшесі: 1-10, Алқатерек таркөшесі, М.Жәлел көшесі (жұп сандар) '''(қазақ тілінде оқытатын 11 сыныптар № 58 МГ-да);''' М.Дулатов көшесі (тақ сандар), Оғыланды көшесі, Абат-Байтақ көшесі, Оқжетпес көшесі: 2-86, К.Байсейітова көшесі: 33-90, Қарталы көшесі: 25-86, Құрақты өткелі: 3-22, Суворов көшесі: 22-44 '''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 61 МЛ);''' В.Бартольд көшесі, Шыршық таркөшесі, Қашаған көшесі, Сүмбе таркөшесі: 2-24, Тайсойған көшесі, Қоянды таркөшесі, Орда көшесі (тақ сандар) Қырыққыз таркөшесі, Қырат таркөшесі, Қараой таркөшесі, Мартылоги көшесі '''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 19 ЖББМ-де).''' |- | valign="top" |'''[https://25.astana-bilim.kz/about?lang=ru № 25 жалпы білім беретін мектеп]''' |Ы.Алтынсарин 9 (улице Тимирязева, 17.) |'''1965''' |қазақ, орыс |'''Средняя школа № 25 имени Победы''' | valign="top" |Жеңіс даңғылы: 66, 70, 72, Біржан сал көшесі: 2, 6 ,8, Ә. Молдағұлова көшесі: 27а, 29, 29а, 29б, 29г, 33, 37, 37/1, 39, Бейбітшілік көшесі: 75, 77, 77а, 79, Алтынемел көшесі: 1, 3, 5, 7, 8, Ы.Алтынсарин көшесі: 6, 6/1, 7, 7/2, 8, 10, 14, И.Құтпанұлы: 3-32,33, 33/1, І.Есенберлин көшесі: 11, 11/1, 12, 13, 13/1, 14, 15, 15/1, 16,16/1, 18, 19, 20, 20/1, 21, 21/2, 22, 23, 23/1, 24, 26, 27/1, 28, 29, 30, 32, 38; Гете көшесі: 10, 22/1. ('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 46 МЛ-де'''): Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39 |- | valign="top" |'''[https://www.26astana-mektep.edu.kz/kz/o-shkole#:~:text=%D0%92%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%20%D0%93%D0%A3%20%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81,%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%B8%2C%2024. № 26 мектеп-гимназия]''' |Конституция 24 |2016 жаңа мәртебе <ref>https://www.inform.kz/ru/aset-isekeshev-otkryl-novuyu-stolichnuyu-shkolu-na-meste-avariynoy_a2943919</ref> |қазақ, орыс | | valign="top" |Конституция көшесі: 18, 20, 20/2, 22, Қарасай батыр көшесі: 20, 22, 22/1, 22а, 22б, 22в, 22г, 24/1, 24/2, 26, 26/2, 29, 31. К.Байсейітова көшесі: 2, 4. Қарталы көшесі: 3а, 3/1, 5/1, |- | [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Тайбурыл, 23 || 2002 || || | |- | [https://35.astana-bilim.kz/about?lang=kz Нәзір Төреқұлов атындағы № 35 мектеп-лицей]|| Абая 9/1 || 1991|| қазақ, орыс|| |Абай даңғылы: 1, 1/1, 1/2, 3, 3/3, 3/4, 3/5, 5, 5/1, 9, 11, 11/1, 15/1, 18, 21; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 8, Сейфуллин көшесі: 1, 2, 2в, 2/2, 3, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 6/1, 7,  8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 13/1, 14, 14/2, 14/3, 14/4, 18, 18/1, 18/2, 18/4, 18/5, 20, 23, Челюскинцев көшесі: 71, 73, 73а,75, 77, 79, 83/2, 84, 90, 94;  Ж.Омаров көшесі: 16, 18, 19а, 20, 20 б, 22, 24, 25, 27, 47А, Талшын көшесі: 14, 18, 41, 41а, Сарыарқа даңғылы: 15, 17, 19,  22/1, 24, 26/1, 28, Жеңіс даңғылы: 17, 17а, 17б, 17в, 19, 21, 23, 25, 27/1, 31, Ә.Жангелдин көшесі: 4, 6; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 9, 9/1, 9/2;   |- | [https://36mektep.edu.kz/# № 36 орта мектеп]|| Қарасай батыр, 7 || 1936 || орыс||В 1936 году в Акмолинске построено двухэтажное здание школы, получившее номер 30, который она носила до 1958 года. В 1958 году школе присвоили №63, В 1977 году школе дали №107, В 1997 году она получила №36. В 1968 году к школе пристроили помещение, её площадь увеличилась вдвое.<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1682</ref> |Қарасай батыр көшесі: 2в, 6, 15, 16, 25, 25/1, Конституция көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 24/1, 26/1, Бұланты көшесі: 3, 4, 5, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, М.Дулатов көшесі:  2, 2а, 4, 4а, 6, 14, 18/2, 18а, 20, 22, 22/2, 24, 24/2; Жартас көшесі: 1, 2, 3/4, 7;  Ш.Бейсекова көшесі: 15/2, 15/2а, 15/3, 15/4, 15/5, 15/6, 15/7, 15/8, 15/9, 17/1, Гагарин көшесі,  Баркытбел таркөшесі, 28, С.Мұхамеджанов көшесі: 1-43, Абат-байтақ көшесі: 2-10/1, Ұланбел көшесі: 1-7, Есенберлин көшесі: 1, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 8, Біржан сал көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, ул.Гете 1, 1/1а, 3, 4, 4 а, А.Диваев көшесі, К.Байсейітова көшесі: 3, Ақбұғы көшесі 1-8/1, Үшқара (барлық үйлер), Шынтас таркөшесі, 8а ('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 61 МЛ-де''') |- |''<u>[https://39.edu.kz/ № 39 кешкі (ауысымды) мектеп]</u>'' |''<u>Ә.Молдағұлқызы, 22</u>'' |2000? |''<u>қазақ, орыс</u>'' |2000 жылы «№ 1 кешкі мектеп»КМҚК «№ 39 кешкі (ауысымды) мектеп» КММ болып қайта құрылды. | |- | [https://40.astana-bilim.kz/all?lang=kz Әлкей Марғұлан атындағы № 40 мектеп-лицей]|| Көктал кенті, Д.Бабатайұлы, 24 || 1997|| қазақ||«Ишим Астана» АҚ ''№ 1 толық емес орта мектеп'' ''1997 жылдан'' «Көктал орта мектебі» 1998 бастап |Ж.м. Көктал 1 мекенжайлары: Актау көшесі: 1-13, Көкжиек көшесі: 1-6, Байқоныр көшесі: 1-58, Өркен көшесі: 1-18, Жетісу көшесі: 1-19, Болашақ көшесі: 13-120, Күлтұма көшесі: 1-29, Таңжарық көшесі: 1-30, Жаңақоныс көшесі: 1-70, 70а, Ақтубек таркөшесі: 1-11 Мойнақ көшесі: 1-14, Жаркөл көшесі: 1-28, Нұра көшесі: 1-7, Сүйінбай ақын көшесі: 1-70, Жұмбақтас көшесі: 1-8, Шымбұлақ көшесі: 1-10, Көктөбе көшесі: 1-7, Келешек көшесі: 1-10, Береке көшесі: 1-10, Талас көшесі: 1-13, Тайтөбе көшесі: 1-19, Гагарин көшесі: 1-9 Бидайық көшесі: 1-14, Жаяу Мұса көшесі: 1-47, Шортанбай ақын көшесі: 1-26, Естай көшесі: 1-48, Базарлық көшесі: 1-18, Ақтолқын көшесі: 1-12, Бастаңғы көшесі: 1-8, Бақтыбай ақын көшесі: 1-4/1, Көкжиек көшесі: 1-18, Аққорған көшесі: 1-10, Кербез, Перне көшелері, Абайдың 150 жылдығы көшесі: 1-22/1, Басықара, Мөңкеұлы, Сұлама көшелері, Изенді, Сонар көшелері, Ақыт Үрімжіұлы, Сырғалы, Күршім көшелері, Бәсіре, Батығай көшелері, Майлыкожа ақын, Шөже ақын көшелері, Найзақоңыр, Сәйгүлік көшелері, С-191, С-192 көшелері, Школьная, Новая көшелері, Алмалық көшесі, Нарын көшесі: 14-28, Сұлукөл көшесі: 15-35, Еңлік-Кебек, Ақ қайың көшелері, Нұрбесік, Ардагерлер көшелері: 15-38, Дайрабай таркөшесі, Сұлукөл көшесі: 8, 14, 14/1, Шұғыла көшесі: 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 7, 8/1, 9, 10, 14а, 17, 18б Титов көшесі: 4/1, 15-29, Қайыңды көшесі: 20-46 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 41 ЖББМ)''' |- | № 41 орта мектеп || Көктал кенті, Ардагерлер, 1а || 05.01.1970|| орыс|| |Ардагерлер көшесі: 1-12, 12а-31, 32-38, Ақтау көшесі: 1, 3, 4, 5, 7, Д. Бабатайұлы көшесі: 1-29, Аққорған көшесі, Новостройка көшесі, Сұлукөл көшесі: 3, 5, 7, 7/1, 7/2, 9, 11, 13, Шыңғыстау көшесі: 1-17, Болашақ көшесі: 1, 1в, 2, 2/2, 2а, 3-11, 13-120, Шұғыла көшесі: 1/1, 1/2, 2/1, 2/2, 2, 3, 3/2, 4/1, 4/2, 5, 6/1, 6/2, 7, 7/1, 7/2, 9/3, 9/4, 10/1, 10/2, 11-13/2, Көкжиек көшесі: 1/1, 1/2, 3/2, 5/3, 5/4, 5/5, 2/6, 2/7, 2/8, Титов көшесі: 2, 2а, 3-14, Қайыңды көшесі: 1-14а, 16, 18, 18/1, 18/2, Алмалық көшесі: 2, 3, 4, Нарын көшесі: 1-12, 14-18, 12-1 көшесі: 4, 6, 8, 10, 12, '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар''' '''№ 40 МЛ)''' |- | [https://komplex46.edu.kz/# № 46 балабақша-мектеп-гимназия кешені]|| А. Молдағұлов, 35 || 1994 || орыс||Немецкий гуманитарный образовательный комплекс |Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39 '''(қазақ тілінде оқытатын 5-11 сыныптар''' '''№ 25 ЖББМ-ке)''' |- | № 47 балабақша-мектеп-гимназия кешені || С.Сейфуллин, 21 || 1996 <ref>https://astanakids.kz/catalog/astana/gosudarstvennye-detskie-sady/42-gkkp-kgu-kompleks-detskiy-sad-shkola-gimnaziya-47</ref>|| орыс|| | Қазақстан Республикасы және Орта Азиядағы украин тілі мен әдебиетін оқытатын жалғыз оқу орны.<ref>http://www.kompleks-47.edu.kz/kz/biz-turaly.html</ref> |- | Қошке Кемеңгерұлы атындағы № 49 орта мектеп || Өндіріс, Сарыадыр, 3. || 2005<ref>https://www.instagram.com/reel/CfGh9HMIPO3/</ref>|| || | |- | [https://sh56.edu.kz/ru Шәкәрім атындағы № 56 мектеп-лицей]|| Челюскинцев 29/1, Улица Тарас Шевченко 3?<ref>https://sh56.edu.kz/ru</ref>|| 2006<ref>https://www.sh56.edu.kz/ru/o-nas-292216</ref>|| қазақ|| |Кенесары көшесі: 4, 4а, 4б, 6, 8, Шығанақ көшесі: 1, 1/1, 3, Т.Шевченко көшесі: 4, 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 10/4, Сарыарқа даңғылы: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 7/9,  Челюскинцев көшесі: 1, 5, Косыгин көшесі: 14, Тұран даңғылы: 3, 3в, 3д, 3/1, 3/2, 3/3, 3/4, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 5/7, 5/8, 5/9 «Газ аппаратурасы» т.а. үйлері, '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 11 МЛ);''' Сарыарқа даңғылы: 8, 8/1, Жеңіс даңғылы: 1, 3, 5, 5/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №1 МЛ).''' |- | [https://58bilim.edu.kz/mektep-tarikhi/ Ілияс Жансүгіров атындағы№ 58 мектеп-гимназия]|| Акан сері, 22 || '''2007-2008'''|| қазақ|| |Талапкерская көшесі, Атбасарская көшесі, Рауан таркөшесі, Қарталы көшесі: 5, 6, 8, 21/1, 95-150 А.Чехов көшесі: 56-68а, Сүмбе таркөшесі: 15-36б М.Жалел көшесі: 47, 73-85, Ақан сері көшесі: 16, 18, 24, 24/1, 32, 40/8, 47/1, 59/1, К.Байсейітова көшесі: 92-126, Жарсуат таркөшесі, Маралсой таркөшесі, Коғалы таркөшесі, Желдірме таркөшесі, Асаукөк таркөшесі, Д.Карбышев көшесі: 8/2, Фахд бен Абдулл Азиз көшесі, С.Мұхамеджанов көшесі: 44-110, Ш.Бейсекова көшесі: 3/1-5/10, Шақпақ көшесі (барлық үйлер) ('''орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 20 ЖББМ'''); Н.Тілендиев даңғылы: 16/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 18 ЖББМ);''' |- | № 60 мектеп-лицей || Кубрина, 21/1 || 2008 <ref>[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB.]</ref>|| қазақ, орыс|| |Кубрин көшесі: 2/1, 20/1, 22/1, 23/1, Боталы көшесі: 26, 26/1, 26/2, 26/3, 26/4, 26а, 26б, Абай таркөшесі: 2, 3, 4, 5/1, 5а, Абай даңғылы: 4а, Сарыарқа даңғылы: 29, 29/1, 31, 31/2, Күмісбеков көшесі: 9, 9/1, 9/2, 9а, 11, 12/2, 12/5, Б.Соқпақбаев көшесі: 1, 3, 4, 5, 6, Щорс көшесі: 12/2 |- | [https://61astana-bilim.edu.kz/%d0%b1%d1%96%d0%b7-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ Қаныш Сәтбаев атындағы № 61 орта мектеп]|| Қарталы улица Конституция,33?? | '''2008''' || қазақ|| |Қызылсу көшесі: 33-51, Аспара көшесі, Медеу көшесі: 10/1-31/3, 32-65, Өрнек көшесі, Қарталы көшесі: 1/1, 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 18, 18/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 8 март көшесі, Конституция көшесі: 21, 23, 25, 27, Ш.Бөкеева көшесі: 1-38/9, 40, Қазығұрт көшесі, Саққорған көшесі, Құрақты көшесі: 1-12, Карталинский таркөшесі, Суворов көшесі: 12, 14, 16 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 26 МГ);''' К.Байсейітова көшесі: 7, 8, 10, 10/1, 11, 13/1-27/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 36 ЖББМ);''' М.Дулатов көшесі: 54-64, Жидебай көшесі, Юбилейная көшесі, Жалын көшесі: 28-51, Медеу 32-65, Қарталы 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 20 ЖББМ).''' |- | [https://licei62.edu.kz/ru/o-shkole/nasha-istoriya № 62 мектеп-лицей]|| Московская, 41 || 23.01.2009 || қазақ, орыс|| |М.Әуезов көшесі: 38/1, 39, 41/1, 41, 42, 42а, 43/1, 44, 45, 45/1, 47, 48, 50, 52а, 54, 55, 55/2, 56, 57, 57а, 57/1, 57/2, 57/3, 59, Бейбітшілік көшесі: 40, 42, 42а, 44, 44а, 45, 47, 48, 49/1, 50, 52, 54, 55, 56, 58, 61, 63, 65, 67, 69, 71 (59-жатақхана), Республика даңғылы: 55, 57, 61, 71, 71/1, Ә.Молдағұлова көшесі: 30, 32, 34, 36, Желтоқсан көшесі: 48/1, Мәскеу көшесі: 38а, 38/1, Шеркала таркөшесі: 1-12/2, академик Скрябин бульвары: 6, Орлықөл көшесі: 15/2 |- |'''[https://65.astana-bilim.kz/ Мағжан Жұмабаев атындағы № 65 мектеп-гимназия]''' |улица Шәймерден Қосшығұлұлы,18/1 |2010 |қазақ, орыс | |Б.Соқпақбаев көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 14/4, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1, 18/2, 18/3, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 14, 16, 18, 1-ші Алматы көшесі (барлық үйлер), Е.Серкебаев көшесі: 3/1-12/7, С-303 көше: 2-2/5, Н.Тілендиев даңғылы, 1/2 |- | [https://67gymnasium.edu.kz/kz/o-shkole Ілияс Есенберлин атындағы № 67 гимназия]|| 188, 23/1 улица Шәймерден Қосшығұлұлы,23/1 || '''''2011''''' || қазақ|| |Б.Соқпақбаев көшесі: 20, 20/1, 20/2, 20/3, 20/4, 20/5, 21, 21/1, 23, 23/1, 23/2, 23/3, 25, 25/1, 25/2, 27, 27/1, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 20, 20/1, 21, 21/1, 22, 22а, 22б, 22/1, 22/2, 23, 23/2, 24а, 24/1, 24/2, 24/3, 24/4, 25, 25/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 65 МГ);''' Е.Серкебаев көшесі: 33, 33/1, 33/2, 33/3, 33/4 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 80 МГ)''' |- | [https://68gymnaziya.edu.kz/ Міржақып Дулатұлы атындағы № 68 мектеп-гимназия]|| Көктал, Құсмұрын, 2 || 01.01.2011|| қазақ|| |Ақмола көшесі: 1-57, Ақтөбе 1-12, Ақсуат 1-21, Арқалық 1-66, Айыртау 1-4, Балқаш, Жезді 1-15, Зайсан 1-36, Құланөтпес 1-14, Кима 1-7, Қарасу 1-30, Қайнар 1-41, Кендала, Мойылды 1-30, Мыңжылқы 1-4, Моншақты 1-39, Тастық 1-22, Сарыөзен 1-27, Саумалкөл 1-4, 10, Сарыағаш, Ұлытау 1/1-29/1, Актөбе, Ақсу, Ақсуат, Арқалық, Айыртау, Балқаш, Жезді, Зайсан, Құланөтпес, Кима, Қарасу, Қайнар, Кендала, Мойылды, Мыңжылқы, Моншақты, Тастық, Сарыөзен, Саумалкөл, Сарыағаш, Ұлытау '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №41 ЖББМ).''' |- | [https://school80astana.edu.kz/ru Сәкен Сейфуллин атындағы № 80 мектеп-гимназия]|| 188, 17/2, улица Шәймерден Қосшығұлұлы,17/2 || || қазақ, орыс|| |Ш.Қосшығұлұлы көшесі 3/1, 3/2, 4, 6, 6/1, 7, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 13/1, 13/2, 13/4, 13/5, 13/6, 17, 17/1, 17/3, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, Жамбыл көшесі 8, 8/1, 8/2, 10, 15а, Е.Серкебаев көшесі 19/1, 21, 21а, 25, 31, Е-882 көшесі 3а, 5, 7, 15, 15а, Б.Соқпақбаев көшесі 10. |- | valign="top" |'''№ 105 жалпы білім беретін мектеп''' |Құсмұрын 2 |2024 | | |Ұлытау көшесі 44, 50, 50а, 50б, 50/1, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 51, 52, Қызбел көшесі, Бостандық көшесі, Ордабасы көшесі, Жарқайың көшесі, Ордабасы көшесі, Маятас көшесі, Баршын-Ұлытау көшесі, Наурыз-Ұлытау көшесі, Ақсу көшесі, Тарбағатай көшесі, Шаңтөбе көшесі, Торғай көшесі, Наурыз көшесі 54, Айдарлы көшесі, Шаңтөбе көшесі 11, 11/1, Тлендиев даңғылы 36, 38, 40, 42, 44, 44/1, 44а, 44/2, 46, 48, 50, 50/1, 50/2, 52, 52/2 '''(орыс тілінде оқытатын 6-11 сыныптар № 41 ЖББМ-те).''' |- | valign="top" |'''[https://106mektep.edu.kz/ № 106 жалпы білім беретін мектеп]''' |Бейбарыс Сұлтан, 15 |2024 | | |Қараменде би Шақаұлы көшесі 1, 3, 3/1, 3/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 11/1, 64, Бейбарыс Сұлтан көшесі 5, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 7, 9, 11, 12/1, 12/2, 12/3, 13, 13/1, 14, 23, 25, 25/1, 25а, 25/2, 25/3, 25/4, 27, 31, Е.Серкебаев көшесі 41, 43, 45, 47, Тлендиев даңғылы 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, Ч.Айтматов көшесі 77, 77/1, 77/2, 77/3, 77/4, 77/6, 77/7, 77/8, 77/9, 77/10, 77/11, 79, 79/1, Жайылма көшесі, Ж.Сейдалин көшесі, Бозбиік көшесі, Ақбөкен көшесі, Қызылкеніш көшесі, Сүйінбай ақын көшесі, "Мирный дом" тұрғын үй кешені, «Зеленая роща 1» СТ, «Зеленая роща 2» СТ, «Полянка» ПК, А.Тұрлыбаев көшесі 1-39, 150 жыл Абай көшесі 23-66, Арықты көшесі 4-28, Ж.Ақпаев көшесі 2-34, Қаражорға көшесі 1-13, Дәулеткерей көшесі 7, 8, 10, 11, 13, 15. |- | valign="top" |[https://bilnurqyz.edupage.org/ Лицей-интернат "Білім-инновация" для одаренных девочек] |Бердібек Соқпақбаев (ул 187) көшесі, 17 |2003<ref>https://bilnurqyz.edu.kz/ru/ru-about-us/</ref> |қазақ, орыс |Казахско-турецкий лицей-интернат для девочек. ГУ «Казахско-турецкий лицей-интернат для одарённых девочек» города Астана | |} == Сарайшық ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983291?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | № 13 жалпы білім беретін мектеп || Жилой массив Промышленный улица Шалкөде,5|| 1962 <ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1637</ref>|| қазақ, орыс|| || Шарбақты көшесі, 1-46, Көкарал көшесі, 1-44а, Бәйшешек көшесі, 1-80, Көкжелек көшесі, 1-52, Қапал батыр көшесі, 1-12, Балуан Шолақ көшесі, Шалқоде көшесі, 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, «Айсу» қонақ үйі, Атамұра көшесі, 1-36, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 1-37 («Шебсклад»), А-123 көшесі, 7-үй, (7-11 қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 57 ОМ-те) |- | [https://42.astana-bilim.kz/the_histony_of_the_scool?lang=kz № 42 жалпы білім беретін мектеп]||ЖМ Күйгенжар Жанатұрмыс 6/2 | 1992, жаңа ғимарат 2012|| қазақ|| || «Күйгенжар» т.а., |- | № 43 мектеп-қосымша білім беру орталығы || ЖМ «Мичурино», Алаколь, 18|| || қазақ, орыс|| 2000 дейін Мичуринская '''средняя школа'''<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1697</ref>|| «Мичурино» т.а. |- | [https://44.astana-bilim.kz/passpoutschool?lang=ru Рақымжан Қошқарбаев атындағы № 44 жалпы білім беретін мектеп]||ж/м: Интернациональный, Нурлыжол 8 | 1972, пристройка 2024|| қазақ, орыс|| || «Интернациональный» т.а. |- | [https://57-astana.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b8%d1%85%d1%8b/ Мәшһүр Жүсіп атындағы № 57 жалпы білім беретін мектеп]|| Промышленный, Шарбакты 46|| 2007|| қазақ|| || Атамұра көшесі, 1-36, Шалқоде көшесі, 1, 1/2, 2, 2б, 2/1, 9, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, 105, 107, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 2-16/3 («Шебсклад», «Силикатчик»), Құлагер көшесі, 12/6, М.Толебаева көшесі, 25, Сарын көшесі, 1-82, Н.Ахметбеков көшесі, 1-48, Масаты көшесі, 1-62, Тайқазан көшесі, 1-60, Бұлбұл көшесі, 1-35, Сүтбұлақ көшесі, 1-10, А-98 көшесі, Мәшһүр Жүсіп көшесі, 13, 15, Бозінген көшесі, Енесай көшесі, Шалкөде көшесі, 1, 2, 2б, 3, А-123 көшесі, 7, 8 (ТК «Nur Ali Apartments»), А-91 көшесі, 17, А.Бөлекбаев көшесі, 22, Қордай көшесі, 97, 99, 100, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №13 ОМ-те), |- | [https://www.72bilim-ns.edu.kz/ru/o-nas/passport-school.html № 72 мектеп-лицей]|| А.Байтұрсынов, 25|| 2014|| қазақ, орыс|| || А. Байтұрсынұлы көшесі, 2, 12, 12/1, 17, 17/1, 17/2, 19, 23 блок А, 23 блок Б, 23/1 блок В, 23/2 блок Г, 27, 29а, 29б, 29/2, 31, 31а, Қ. Қуанышбаев көшесі, 14, 15, 15 блок А, 15 блок Б, Қ. Аманжолов көшесі, 32, 32/1, Р. Қошқарбаев көшесі, 13, 15. 26а, 26б, 28, 32 блок К, 32 блок Л, 32/2 блок Е, 32/3 блок И, 32/4 блок Д, 34, 36, С. Нұрмағамбетов көшесі, 29, 31, 31а |- | [https://73.astana-bilim.kz/mekteptolkyzhaty?lang=kz № 73 мектеп-лицей]|| А191, 2|| 2014<ref>https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163</ref>|| қазақ|| || Ж. Нәжімеденов көшесі, 12, 14, 14/1, 16, 16а, 16б, 16е, 20, К. Аманжолов көшесі, 20, 22, 22а, 24,, Ш. Қалдаяқов көшесі, 12, 15, 15/1, 17, 19, 19/1, 21, 21/1, 21/2, Депутаттық қалашық (К. Бекхожин, А. Байжанбаев, Ү. Құлымбетов, Аманжолов, Б. Қарашаұлы, М. Сағдиев, Қ. Оразалин, А.-23, А-24, Б. Әшімов, Қ. Мырзабеков көшелері), (орыс тілінде оқытатын сыныптар №113 ОМ-те);, Тәуелсіздік даңғылы, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 58, Райымбек батыр көшесі, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 91 МГ-ға) |- | Мұқағали Мақатаев атындағы № 74 мектеп-гимназия || Т. Жүргенов 29|| 01.09.2014|| қазақ|| || Қошқарбаев көшесі, 23, 25, 27, 27/1, 27/2, 29, 31, 37, 40, 40/1, 42, 44, 46, 46/1, 46/2, 48, 50, 50/1, 54а, 56, Қордай көшесі, 79, 79а, К. Әзірбаев көшесі, 2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 8, 10, 12, 47, Т. Жүргенов көшесі, 34, Айнакөл көшесі, 62, 62/1, 66 , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, К. Әзірбаев көшесі, 37/1, А. Бөлекпаев көшесі, 9, 9/1, 13, 14, 15, 16, Т. Жүргенов көшесі, 27, 27/1, Байтұрсынұлы көшесі, 39, 39/1, 39/2, 39/3, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №83 МГ-да) |- | [https://83.astana-bilim.kz/about_school?lang=kz Ыбырай Алтынсарин атындағы № 83 мектеп-гимназия]|| А.Байтұрсынов, 35|| ''2016'' || қазақ, орыс|| || Байтұрсынұлы көшесі, 33, 33/1, 37, М. Жұмабаев көшесі, 39, К. Әзірбаев көшесі, 14, 14/1, 16, 20, А. Бөлекпаев көшесі, 1, 3, 4, 8, 10, 10/1, 12, Қошқарбаев көшесі, 40, 40/1 |- | Мұхтар Әуезов атындағы № 86 мектеп-гимназия || Аманжол Бөлекбай 20|| 2018?<ref>https://enbek.kz/ru/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B5/260696</ref>|| қазақ|| || Х. Доспанова көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, Т. Жүргенов көшесі: 26 (1, 2, 3-блоктар), 28, 28/1, 30, 32, А. Бөлекпаев көшесі: 17, 19, А. Байтұрсынұлы көшесі: 41 (1, 2, 3-блоктар), 43, 43 (1-блок), 43/2, 43/3, 43/4, А-75 көшесі: 2 (1, 2, 3, 4-блоктар) , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 83 МГ-да);, Қошқарбаев көшесі: 60, Орхон көшесі: 16, Қордай көшесі: 74, 76, 81, 82, 82а, 83, 85, 87, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, А. Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14а, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/3, 18, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те). |- | № 91 мектеп-гимназия || Храпатый, 10|| 2021<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/262086?lang=ru</ref>|| қазақ, орыс|| || Ш. Қалдаяқов көшесі 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 6,, А. Тыныбаев көшесі 2, 4, 5, 6, 6/1, 7, А-32 көшесі 1, 1/1, 3, 5, Панфилов көшесі 1, 1/2, 2, 3/1, 5, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, А. Храпатый көшесі 3, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 12, 13, 14, 15, 15/1, 17, 17/1, 19, 21, 21/1, 21/2, 23, 25, 25/1, 25/2 |- | [https://93ml.edu.kz/ № 93 мектеп-лицей]|| Ж. Нәжімиденов, 24|| '''2022''' || қазақ|| || Ш.Қалдаяқов көшесі: 23, 23а, 23/1, 23/2, 24, 25, 25а, 26, 26/1, 28, 44, С.Нұрмағамбетов көшесі: 19, 21, 21/1, 23, 23/1, 25, 25/1, 27, 27/1, Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, А.Байтұрсынұлы көшесі: 4/1, 6, 8, 10/2, 10/3, Ж.Нәжімеденов көшесі: 5/1, 6, 26/1, 28, 28/1, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те): |- | [https://astana98mektep.edu.kz/ru/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 98 мектеп-лицей]|| Ж.Нәжмиденов көшесі, 8|| 2018, 2024 | || || Ж. Нәжімеденов көшесі: 2, 4, 4/1, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4; Ш. Қалдаяқов көшесі:,1, 3, 11, 13, Қ. Аманжолов көшесі, 26/1, 26/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 9/1, 9/2, 9/3, 11а. |- | № 102 жалпы білім беретін мектеп || Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 7|| 2024|| || || А.Байтұрсынұлы көшесі, 1, 3, 5, 9, Р.Қошқарбаев көшесі, 2, 8, 10, 10/1, Қ. Аманжолов көшесі, 28, 28/1, 28/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 11б, 11/1, 11/2, 11/3 |- | [https://www.102mektep.edu.kz/about-us/index.php № 112 жалпы білім беретін мектеп]|| А 102 көшесі, 39|| 2024 || || || А-108 көшесі: 20, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 34, А-130 көшесі: 1, 5, А-105 көшесі: 11, 20, 20/1, 20/2, А-102 көшесі: 4/5, 23, 27, 29, С.Шаймерденов көшесі: 4/2, , М.Төлебаев көшесі: 1, Қапал көшесі: 1/1, «Ақбидай» т.а. А-431 көшесі: 21 |- | № 113 Жайлы жалпы білім беретін мектеп || Шәмші Қалдаяқов көшесі, 38|| 2025|| || || Ш.Калдаяқов көшесі: 27/4, 29, 34, 40, 40/1, 40/2, 44, 51, 55а, 58, 58/1, 58/2, 59а, 60а, 60б, 61, Ж.Нәжімеденов көшесі: 7, 7а, 13, 13/1, 13/2, 15, 17, 19, 27, 29, 29/1, 29/2, 29/3, 31, 33, 34, 34а, 34/1, 34/2, 37, 39, 39/1, 44, 44а, 52а, 54/1, 62, 62 к1, 62 к2, 62 к3, 64, Т.Жүргенов көшесі: 3, 4, 5, 6, 10, 12, 14, 18, 18/2, 19, С.Шаймерденов көшесі: 4/3, А-29 көшесі: 1, 4, 6, 11, 29а, А-42 көшесі: 15, 17, 19, 21, 23, А-52 көшесі: 8, 8/1, Қ.Ахмедияров көшесі: 3, 12, 14, 16, 20, 22, 34, 23-16 көше: 2/2, 2/3, 2/4, 2/7, 2/8, 2/9, 2/11, 2/12, 2/13, 8, 12, 16, Ә.Қайдаров көшесі: 1, 3, 8, А-39 көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, С.Мауленов көшесі: 2, 3, 5, 7, 8, 10, 11, 13, 15, 17, 19, 18, 20, 20/1, 21, 27, 29, 31, 33, 37, О.Бөкей көшесі: 5, 10, Ұ.Қараманов көшесі: 2, 6, 20, Райымбек батыр көшесі: 31, 33, 41, 49, 51, 55, 57, 74, 76, 80, 80/1, 82, 82/1, 84, 86, 88, 94, 96, 98, ТК: «Zurich», «Florence», «Феникс», М.Жұмабаев көшесі, 38, «А-City» ТК, ул.М.Тынышбайұлы, 10, Орыс сыныптары: Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, Ш.Калдаяқов көшесі: 24, 26, 26/1, 28, А.Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/1, 16/3, 18, 20, 20/2, 20а, 36, 36а, 40, 67, С.Шаймерденов көшесі: 1, 8б, 8 |- | [https://baitursynov.binom.edu.kz/ «А.Байтұрсынұлы атындағы Binom school»]|| Промышленный, Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 49а | || || || А-91 көшесі: 12, 14, 16, А.Байтұрсынұлы көшесі: 20, 20а, 20/2,22, 30, 30/1, 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, 36, 36а, 38, 40, 47, 49, 49/1, 51, 53, 53/1, 61, 67, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, 6, А-92 көшесі: уч. 3, 5, С.Шаймерденов көшесі: 1, 2, 3, 5, 8, 8б, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, Малая, Веселая көшелері, , Bilim 1 - ул. Байтурсынова 30, Bilim 2 - ул. Байтурсынова 30/1, Birlik – Байтурсынова, Bailyq - Байтурсынова , Dauletti Qalashyq - Байтурсынова |- |[https://www.haileybury.kz/kz/astana Haileybury Astana] |Улица Ивана Панфилова, 4 |2011 | | |жеке меншік |} == Есіл ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983308?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://www.24mektep.edu.kz/kz/mektep-turaly-794156 Жүсіпбек Аймауытов атындағы № 24 орта мектеп]|| Пригородный, улица Арнасай,127|| || қазақ, орыс|| || Пригородный т.а., «Авиатор» саяжай қоғамы, «Garden Village» коттедж кенті, , Е-761 көшесі, 4а, 4б, 4в, 4г., Е-699 көшесі, 8, 8/1, Арнасай көшесі, 5а, 5б, Сарытоғай көшесі, 3а |- | № 59 мектеп-лицей || Сауран 5/1|| жаңа корпус қосымша 2023<ref>https://kazpravda.kz/n/chetyre-shkoly-otkryli-v-astane/</ref> || қазақ, орыс|| || Сауран көшесі5, 5а, 5б, 5г, 5д, 7, 7а, 7б, 7г, 9, 9а, 9б, 10б, 10в, 12/1, 12/2, 14; Октябрьдің 70-жылдығы көшесі 1а, 3, 6а, 6/1, 8/1, 72, 74, 77; Қабанбай батыр даңғылы, 40, 42, Алматы көшесі, 2, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 9, 11, Ақмешіт көшесі, 1, 5, 5а, 7, 7а, 7б, 7/1 |- | [https://ibschool66.edu.kz/kz/mektep-tarihy-25105451 Дінмұхамед Қонаев № 66 мектеп-лицей]|| Д.Конаев 33/1|| 2011 || қазақ|| || Сарайшық көшесі, 2, 4, 5, 5а, 5б, 5в, 5г, 5е, 5д, 5/1, 6, 7, 7а, 7б, 7/1, 7/2, 7/3, 8, 9, 11, 11/1, 34; Қонаев көшесі, 29, Арай көшесі, 35/1, 35а, 35б; , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 17 МГ-да);, Сарайшық көшесі, 36, 38, 40, , Қонаев көшесі, 12, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 14а, 14б, 14д, 14г, 35, 35/1, Достық көшесі 13, 13/1, 13/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 МЛ-де) |- | [https://75shg-bilim.edu.kz/ № 75 мектеп-гимназия]|| Орынбор 28/1|| '''2014'''<ref>https://75shg-bilim.edu.kz/news/novaja-75-a-shkola</ref>|| қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі, 28, 30, Мәнгілік ел даңғылы, 28, А.Бөкейхан көшесі, 14, 14а, 14б, 14в;, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: , Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғ., 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2., А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15, Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б. |- | [https://www.school-lyceum76.edu.kz/kz № 76 мектеп-лицей]|| Түркістан, 10/1|| 2014<ref>https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163</ref>|| қазақ|| || Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғылы, 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да). |- | [https://77.astana-bilim.kz/m_tolkujat?lang=kz Фариза Оңғарсынова атындағы № 77 мектеп-гимназия]|| Мәңгілік ел, 22/1 || 2015|| қазақ|| || А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15, Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б, , (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да);, Түркістан көшесі, 4, 4а, 4/1, Алматы көшесі,11, 13, Түркістан көшесі, 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі, 62, 62/3,64, 64/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 ОМ). |- | № 82 «Дарын» мамандандырылған мектеп-лицей || Түркістан, 32/1|| 2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4761974-v-astane-otkryt-specializirovannyjj.html</ref>|| қазақ|| || Қазақ тілінде оқытатын бастауыш сыныптар:, Бұқар жырау көшесі, 36, 36а, 36б, 36/1, Ұлы Дала даңғылы, 65/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар «Қадыр Мырза әлі атындағы Binom school);, Жошы хан көшесі, 6, Ұлы Дала даңғылы, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ). |- | [https://sh84.edu.kz/ru Шейх Халифа бен Заид әл-Нахаян атындағы № 84 мектеп-лицей]|| Хусейн бен Талал, 7/1|| || қазақ, орыс|| || Мәңгілік ел даңғылы, 37, 37/1, 37/1 блок 1, 39, 41, 41/2, 41/3, 41/4, 41/5, 42, 45 блок H, блок J, блок G, 47 блок D, блок E, блок F, 48, 49 блок А, блок В, блок С, , Бөкейхан көшесі, 28, 30. Түркістан, 18, 18/1, 20, 20/1, 28, 28/1, 28а, 28/2, 30, 30/1, 32, Бухар жырау көшесі, 19, 28, 28а, 28б, 30, 30/1, Ұлы дала даңғылы, 41, 41а, 41б, 41в, 41/2, 41/4, 41/3, 45, 45/1, 47, 47/1, Г.Алиева көшесі, 2, 4, |- | Шейх Тәмим бен Хамад әл-Тәни атындағы № 85 мектеп-лицей || Қабанбай батыр 56/1   || || қазақ, орыс|| || Ұлы Дала даңғылы: 31, 31/1, 33, 33/1, 35, 37, 39, Қабанбай батыр даңғылы: 49, 49А, 51, 56, 56А, 56Б, Тұран даңғылы: 54, 56, 56/1, 58, 60, Бұқар жырау көшесі: 20, 20А, 20Б, 24, 26, 26/2, Г. Әлиев көшесі: 1, 3 |- | [https://www.88-mektep.edu.kz/kz/informaciya-o-shkole-167847 Қадыр Мырза Әлі атындағы № 88 мектеп-лицей]|| 31 көше '''Е-321 көшесі, 18 ғимарат'''; | 2019|| қазақ, орыс|| || Е-321 көшесі: 22, Е-314 көшесі: 20/1, 22, Таунхаус «Ferdinand», «Gold Land» ТК, Коттеджді кент «Family Village», «Forest Park Village», «Family Town», «Vela village» ТК, Қабанбай батыр даңғылы, 57, 57/2, 59, 59/1, 59/2, 59/3, 59А, 59Б, 75а, Тұран даңғылы, 72, 72 к1, 72 к2, 83/1,89/3, ДО «Черемушки» (Солнечная, Рябиновая, Столичная көшелері), Маймекен көшесі: 2, 4, 6, 6/1, «Яссауи» ТК (Қабанбай батыр көшесі, 63), Е-103 көшесі, 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, Әл Фараби даңғылы, 76 |- | [https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru Дулат Бабатайұлы атындағы № 89 мектеп-лицей]|| Сауран, 5/1 '''Сауран 11.''' | '''2020''' <ref>https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru</ref>|| қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі: 12/1, 14А, 14Б, 14В, 14/2А, 14/2В, 14/2С, 14/2Е, 14/2F, 14/2Д, 16,, Сауран көшесі: 13, 15, 15/3, 15/4, 18, 18/1, 20, Ақмешіт көшесі: 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 13/1, 13/2, 13/3, 17, Қабанбай батыр даңғылы: 46, 46А, 46Б, 46/1, 48, 48/1, 48А, 48Б, 48/5, 48/7, 48/9, Орынбор көшесі: 1 (блок А, блок Б) |- | [https://95school.edu.kz/index.php/ru/ № 95 мектеп-лицей]|| Ұлы-Дала, 73/1|| || қазақ, орыс|| || Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, «Арнау» ТК: 1, 2, 3, 5, 6, 14, Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, 4, Ұлы Дала даңғылы: 73, 75, Әл-Фараби даңғылы: 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Аңырақай көшесі: 1А, Е-767 көшесі: 11,, Е-669 көшесі: 13, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:, Әл-Фараби даңғылы: 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 17, 17/1, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, , Қ. Қайсенов көшесі: 2, Жошы хан көшесі: 6 |- | [https://96mektep-astana.edu.kz/ru/glavnaya/ № 96 мектеп-гимназия]|| Г.Алиев, 10|| 2023 <ref>https://www.zakon.kz/obshestvo/6446939-kak-vyglyadit-shkola-postroennaya-na-izyatye-u-korruptsionerov-dengi.html</ref>|| || || Ұлы Дала даңғылы: 54, 56, 56/1, 56/2, 58, 58/1, Қабанбай батыр даңғылы: 58А, 58А к1, 58Б, 58Б к1, 58Б к2, 58Б к3, 58Б к4, 58Б к5, 58Б к6, 58Б к7, 60А/8, 60А/9, 60А/10, 60А/13, 60А/12, 60А/11, 60А/15, 60А/16, 60А/14, 60А/20, 60А/19, 60А/18, 60А/17, 60А/2, 60А/1, 60А, 60А/6, 60А/5, 60А/4, 60А/3, 60/10, 60/11, 60/12, 60/13, 60/16, 60/15, 60/14, 60, 60/1, 60/2, 60/3, 60/4, 60/5, 60/6, 60/7, 60/8, 60/9, 60/17, 60/18, 60/19, 60/20, 64, Т. Рысқұлов көшесі: 1, 1Б, 1Д, 1/1, 3, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 9, 9а, Г. Алиев көшесі: 10, 10/1, Түркістан көшесі: 34, 34А, 34Б, 34/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 50, 51, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 51/5, 51/6, 52 (блок В1, В2, В3), 53, 54, 54/1, 54/2, 56, 59, 61, Ә. Бөкейхан көшесі: 32, 38, 40, 42, 42/1, Тұран даңғылы: 83/1, Ақмешіт көшесі: 19А, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/6, 19/7, 19/8, 19/9, 19/10, 19/11, 19Б |- | № 99 орта мектеп || Қабанбай батыр даңғылы, 38а|| 01.09.2024<ref>https://liter.kz/pervogo-sentiabria-v-astane-otkrylis-novye-komfortnye-shkoly-1725188582/</ref>|| || || Қабанбай батыр даңғылы: 19 (блок D), 29, 29/1 (блок А, Б), 29/2, 29/4, 34/1, 38/1, 38/2, 38/3, Сығанақ көшесі: 21, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39/1, 41, 48, 48А, 54, 54/1, 58, 58/1, Сауран көшесі: 2, 3, 3/1, 4, 6, Достық көшесі: 1, 1А, 1/2, 5, 5/1, 5/2, 8, 8Б, 8/4, 10, 12, 12/1, Тұран даңғылы: 32/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Түркістан көшесі: 4, 4А, 4/1, Алматы көшесі: 11, 13, Түркістан көшесі: 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі: 62, 62/3, 64, 64/1 |- | № 103 орта мектеп || Мәңгілік Ел даңғылы, 70|| 2024|| || || Е 495 көшесі: 8, Хусейн бен Талал көшесі: 28, 30, 52, Е 496 көшесі: 4, 7, 8, 9, 10, 10/1, 10/2, Мәңгілік Ел даңғылы: 68 блок А1, блок А3, блок В1, блок С1, 72, 72/1, 76, 86, «Аман», «Talmas» ТК |- | № 104 орта мектеп || Жошы хан көшесі, 16|| 2024|| || || Мәңгілік Ел даңғылы: 36, 38, 40, 40А, 40/2,, Қаратөбе көшесі: 1, 3, 5, 6, 6/1, 6/1А, 7/2, 8, 10/1, 14/3, 16, 17, 18, 18/1, 19, 20Б, 21, Ақниет көшесі: 2, 2/1, 4/2, 5, 6, 8, 9, 10, Жиделі көшесі: 3 кв1, 5/1, 6, 7/1, 9Б, 9/1, 9/3, 11/2, 12, 15/1, 17, 18, 20, 20/1, 20/2, 22, 23/1, 23/2, 23/3, 24, 25, 25/1, 26, 27, 27/1, Ақселеу көшесі: 2, 4, 6, 8, 8/2, 8/3, 8/4, 9/1, 11, 15, Үшқопыр көшесі: 1, 1А, 1В, 2, 2/2, 3, 3Б, 3Г, 4, 5, 6, 7/1, 13А, 16, 36, Аққұм көшесі: 1Б, 1Д, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17А, 17/2, 17/3, 19, 20А, 21, 23, 25, 25/1, 25/2, 25/3, , Орынбор көшесі: 13, 22, Ұшқыштар көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 7, 9, 15/1, Орал көшесі: 1/1, 2, 3, 3А, 3Б, 4, 5,, Бағбан көшесі: 1, 2, 8/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 1Д, 40, 42, 42/1, 44, 44/1, 44/2, 44/3, 44/4, 46, Ұлы Дала даңғылы: 51, 53, 53/1, 55, 55/1, 55/2, Әлихан Бөкейхан көшесі: 3Б, 11, 11А, 11/1, 13, 15, 15/1, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 17, 17/1, 18, 19, 20, 21, 21/1, 21/2, 21/4, 21А, 21/3, 21/5, 24, 35, Жошы хан көшесі: 1, 1/1, 1/2, 7, 7/1, 7/2, 12, 12/3, 13, 14/1, 16/1, 17, 20, 23, 27, Бұқар жырау көшесі: 12/3, 23, 25/1 (блок 1, блок 2), 27, 32, 34, 34/2, 44-ші көше: 2А/2 |- | Жайлы № 107 орта мектеп || Қасым Қайсенов көшесі, 4/1|| 2024<ref>https://www.inform.kz/ru/desyat-komfortnih-shkol-otkrili-v-astane-b60912</ref>|| || || Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1, 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, Қ. Қайсенов көшесі: 2, 4, 6, Бұқар жырау көшесі: 40, 42., (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ). |- | Средняя школа № 108 || Е 117 көшесі, 40а|| 2024<ref>https://ru.elordainfo.kz/index.php/novosti-stolicy-ru/komfortnaya-shkola-otkrylas-v-rayone-stolichnogo-zhk-ba-ystan</ref>|| || || Е-117 көшесі: 33, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 45, Е-767 көшесі: 11, Е-669 көшесі: 13, 13А, Аңырақай көшесі: 1А, Е-779 көшесі: 32, 32/1, «Тельман» т.а. |- | Средняя школа № 109 || Е 669 көшесі, 6|| 2025<ref>https://109school.edu.kz/ru/o-shkole/</ref>|| || || Е-669 көшесі: 4, Е-915 көшесі: 15, 17, 19, 21, Е-509 көшесі: 7, 9, 11, Е-511 көшесі: 38, 40 |- | «Қ.Сәтбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Әл-Фараби даңғылы, 40а|| || || || Әл-Фараби даңғылы: 21/1, 23, 25, 27, 27/1, 29, 30, 30/1, 30/3, 30/4, 32, 33, 34, 34/1, 34/2, 34/3, 34/4, 35, 36/2, 38/2, 40/2, 44, 44/1, 46, Ұлы Дала даңғылы: 80, 80/1, 82, 84, 86, 86/1, 88/1 |- | «Қадыр Мырза-әлі атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Әл-Фараби даңғылы, 9/5|| || || || Әл-Фараби даңғылы: 1, 3, 3/2, 5, 7, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 9/2, 11, 11/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 50, 50/1, 50/3, Бұқар жырау көшесі: 31, 31/1, 33, 33А, 33/1, 33/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1Бұқар жырау көшесі: 36, 36А, 36Б, 36/1, 40, 42, Қ. Қайсенов көшесі: 4, 6, Ұлы Дала даңғылы: 65/2 |- | «Ә.Кекілбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Тұрар Рысқұлов көшесі, 20|| || || || Фариза Оңғарсынова көшесі: 6, 6/2, 8, 8/1, 8/2, 10, Т. Рысқұлов көшесі: 16, 16А, 16/2, 18, 18/1, 18/4, 18/5, Хусейн бен Талал көшесі: 39, 39/1, 39/2, 41, 41/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 56, 58, 60, 62, 62/1, 62/2, 62/3, 62/4, Әлихан Бөкейхан көшесі: 25, 25А, 25Б, 25В, 25Г, 27, 27А, 27/1, 27/2, 27/3, 27/3 (блок К2), 27/4, 29, 29/2, 29Б, 44, 46, 48, 52;, Тұрғын үй кешендері:BI Village Deluxe 3, BI Village Deluxe 4, White Hills, Bi Town, Deluxe Town, Коттеджді қалашықтар: Bi Village Comfort-2, Bi Village Comfort-3, Village Comfort-1,, Bi Village, Bi Village Deluxe-2, Bi Village Deluxe |- |[https://astanaboysbil.edupage.org/ Білім-инновация Астана, лицей-интернат] |Тұрар Рысқұлов көшесі, 14 | | | | |- |'''[https://agis.edu.kz/ Международная частная школа «Astana Garden International School»]''' |Улица Алихан Бокейхан, 34 |2017 | | |жеке меншік |- |'''[https://quantumtech.edu.kz/ Quantum TECH School]''' |Улица Турар Рыскулов, 9/1 |2024 | | |жеке меншік |- |'''[https://le-astana.kz/ Экономический лицей]''' |ЖК Олимп палас, улица Туркестан, 8/3 |1998 | | |жеке меншік |- |[https://isa.nis.edu.kz/ International Steppe School of Astana] |ул. Туркестан, 32/1 |2013 | | |Жеке меншік |- |[https://astana.fizmat.kz/ Республиканская физико-математическая школа] Астана филиалы |Улица Туркестан, 2/1 |'''2016''' | | | |} == Нұра ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983303?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://17-astana-bilim.edu.kz/ Ақан Құрманов атындағы № 17 мектеп-гимназия]|| Қабанбай батыр, 9/1|| '''2002''' <ref>https://17-astana-bilim.edu.kz/kz/akparat-1222949</ref>|| қазақ, орыс|| || «Шұбар» ықшам ауданы: Қ. Ерімбет көшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 17, 19, 27, 29, 31, 37, 39, 41, 43, 45, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63, С. Мендешев көшесі: 1-63, Х. Досмұхамедұлы көшесі: 2-90, Е. Тайбеков көшесі: 3-96, Алпамыс батыр көшесі: 1-74, Митченко көшесі: 1-46, Н. Оңдасынова көшесі: 1-91, Темірқазық көшесі: 1-85, Қараөткел көшесі: 1-58, 58/1, Ж. Шарденов көшесі: 2-30/1, Айтансық көшесі: 1-12, Күмбел көшесі: 1, 1А-15, Жиембет жырау көшесі: 7-17А, Қарашаш ана көшесі: (барлығы), Арай көшесі: 1, 3, 5, 8А, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 31/1, 32, 34, 35, 35А, 35Б, 36, 38, 40, 42, 44, 48, 54, К. Тұрсынов көшесі: 4/1, 24А, 24/1-24/3, 30/1-30/3, 35, 37, Атасу көшесі: 3, 9, 11, 12, 13, 15, 17, 22, 23, 23А, Балауса көшесі: 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 12, 14 (барлығы), Босаға көшесі: 3-15, Көктем көшесі: 1-16, Толағай көшесі: 1-29, Родниковая көшесі: 1/1, 1, 7, 13, 66, 97, 37, 35, 29, 29/1, 56, 58, 60, 62, 64, Адырна көшесі: 1-25, Космонавттар көшесі: 1-58, Зорге көшесі: 1-7, Мұқанов көшесі: 1-17, Наркескен көшесі: 1, 1/1-27, Көшек батыр көшесі: 7-22, Құлагер көшесі: 1А, 8А, 2А, 12, 13, 14, 15, 19, 54, Құлынды көшесі: 1-18, Қалқаман көшесі: 20А, 6А, 11, 14, 17, 9, 12, 15, 4, 62, 60, 59, Жеке батыр көшесі: 14, 16, 18, 20, 27, 29, 31, 33, 35, 39, 41, 43, 47, 49, 20, 21, Княгинин көшесі: 1-27, Хлудов көшесі: 1-22, Шанин көшесі: 2/7, 15, 19, 21, 25, 27, Меркі көшесі: 1-9, 10, 11, 20, Мақатаев көшесі: 3, 4, 6, 8, 13, 18/1, 21, 23, 25, Маржансу көшесі: 4-30, Тұрғын үй кешендері: «Арай-1», «Арай-2», «Арай-3», «Отырар», Қабанбай батыр даңғылы: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/6, 2/7, 4, 4/2, 5/1, 5/3, 6/2, 6/3, 6/5, 6/6, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/2, 9/3, 9/4, 11, 11/2, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, Тұран даңғылы: 9, 11, 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16/1, 19/1, 22, 22/1, Қ. Мұхамедханов көшесі: 1, 1/1, 1/2 |- | [https://33.edu.kz/%d0%b1%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b-%d0%b1%d0%b5%d1%82/ № 33 жалпы білім беретін мектеп]|| Әміре Қашаубаев көшесі, 28а|| 2025<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/1066274?lang=ru</ref> || || || Көшелер: Айғыржал, Жантай батыр, Қамбар ата, Ойсыл қара, Шопан ата, Есет батыр, Мұхамет-Салық Бабажанов, Салбурын, Ақжайлау, Кейкі батыр, Жайлаукөл, Наурызбай батыр, Ақши, Ботақара, Сырым батыр, Малайсары батыр, Таукент, Мәді көшесі, 12-19 үйлер, Мұрын жырау, Омбы, Бойтұмар,У.Танашев, А.Қастеев, Сыпыра жырау, Шалкиіз жырау, 1-32 үйлер, Жасыбай, Байғозы батыр, Қапшағай, Алтын сақа, Байзақ датқа, Киікті, Ағанас, Ақтамберді жырау, Доспамбет жырау, 12-110 үйлер, Үмбетей жырау, Е-584 көшесі, 108 көше, Е-612 көшесі, Е-614 көшесі, Е-616 көшесі, Е-584 көшесі, Әмір Едіге, Р.Жаманова, У.Халфин, Е-588 көшесі, Н.Хикмет, Е-631 көшесі, Т.Шәмелов, Б.Күлманов, С.Абеев, Г.Байтасов, С.Ерубаев, Н.Байғанин, Бәйтерек, Е-805 көшесі, Е-806 көшесі, Е-807 көшесі, Е-575 көшесі, Е-576 көшесі, Е-816 көшесі, Е-582 көшесі, Ш.Руставели, А.Забикулин, С.Ниязбеков, К.Карбаев, Е-578 көшесі, Х.Есенжанова, Р.Есімжанова, Коттеджді қалашық: «Үркер» |- | № 45 жалпы білім беретін мектеп || Жилой массив Заречное улица Ұшқыштар,8/1|| || қазақ, орыс|| || Қазыбек би көшесі, 35, 35/1, 35/2, 37, 41, 41/1; Төле би көшесі, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 16, 18, 20, 22, 24, 25, 25а, 25/1, 27, 27/1, 35/1, Тұран даңғылы, 57а, 57г, 57/3, 57/4, 57/5, 57/6, 57/7, 59/2 блок В, блок С, 59/3, 65а, 67, 71, Ұлы Дала даңғылы, 25, 27, 27/1, 29, 29/1, 38, 38а, 38/1, 40, Е-54 көше, 5 |- | [https://69.astana-bilim.kz/tarih?lang=kz Кемел Ақышев атындағы № 69 мектеп-гимназия]|| Жилой массив Үркер, Исатай батыр, №141|| 2012-2013|| қазақ, орыс|| || Көшелер: Доспамбет жырау, Бекет ата, Қастек, Кенсай, Қармақшы, Қаракемер, Кумжарган, Белкарагай, Жанқожа батыр, Ақдала, Ақсуйек, Сыпатай батыр, Исатай батыр, Жумабай Шаяхметова, Батыр Баян, Махамбет, Қожаберген жырау, Сырым батыр, Шалкиіз жырау, Үкілі Ыбырай, Латиф Хамиди, Асы, Сексек ата, Қозыкөш, Исатай батыр, Оспан батыр, Миялы, Текес, Мади, Айғыржал, Зеңгі баба, Домбауыл, А.Кашаубаева, Кейкі батыр, Ойсыл қара, Шопан ата, Қамбар ата, Есет батыр, Таукент, Омбы. |- | [https://71.astana-bilim.kz/about_m?lang=kz № 71 мектеп-лицей]|| Проектная 200,  4|| 2013|| қазақ, орыс|| || Ш.Айтматов көшесі, 36, 36/1, 36/2, 36/4, 36/5, 36/6, 36/7; І. Омаров көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1, 21, 21/1; Күлтегін көшесі, 9, 10, 11, 11/1, 11а, 13; Сығанақ көшесі, 1, |- | [https://78astana-bilim.edu.kz/mekteptarihy Смағұл Сәдуақасұлы атындағы № 78 мектеп-гимназия]|| Әзілхан Нұршайықов көшесі (Е 11), 8|| 2014|| қазақ|| || Ә.Нұршайықов көшесі, 6/1, 10, 10 блок1, 10 блок 2, Е-15 көше, 3, 5, 9, 9/1, 9/2, 9а, Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 31, 31а, 31б, 33, 34, 34/1, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, 12, Е-429 көше, 24, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 110 ЖББМ) |- | [https://79.astana-bilim.kz/ № 79 мектеп-лицей]|| ЖМ «Комсомольский», Мақсұт Нәрікбаев көшесі (Е-246), № 3|| 2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html</ref>|| қазақ, орыс|| || Қ.Мұхамедханов көшесі, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 15, 17, 17/1, 19, 21, 21/2, 23, 23а, 25, Е-251 көшесі, 4, 4/1, 4/7, Қорғалжын тас жолы, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 8/1, 8/2, 11, 13/4, 15/1, М.Нәрікбаев көшесі, 4, 5, 6, 6а, 8, 9, 10, 12, 22, Е-489 көшесі, 3 блок 1, 3 блок 2, 4, 5, 6, Әйтеке би көшесі, 15, 16, Домалақ ана көшесі (барлық үйлер), Ақын Сара көшесі, Қарашаш ана көшесі, Баянсұлу көшесі, Тұмар ханым көшесі, Айша бибі көшесі, Ұмай ана көшесі (барлық үйлер), Жұбан ана көшесі (барлық үйлер), Ләйлі-Мәжнүн көшесі (барлық үйлер), Айғаным көшесі (барлық үйлер), Қыз Жібек көшесі (барлық үйлер), Ұлпан таркөшесі, «Қараөткел 1», «Қараөткел 2», «Қараөткел 3» т.а. |- |[https://81aes.edu.kz/ № 81 Astana English School халықаралық мамандандырылған гимназия] |И.Омаров, № 2 ЖМ Батығай |2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html</ref> |қазақ | |жеке меншік? |- | [https://90gimnaziya.edu.kz/ Қайым Мұхамедханов атындағы № 90 гимназия]|| улица Мақсұт Нәрікбаев,3|| 2020 || қазақ|| || Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247 көшесі, Е-248 көшесі, Е-249 көшесі (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 100 ЖББМ); |- | Тұрсынбек Кәкішұлы атындағы № 94 мектеп-лицей, № 94 мектеп-гимназия || Сарыарка??Ш.Бөекеев 50??? (удалена) || || || || Е-584 к. 4, 6, 8, 10, Әмір Едіге к. 1-53, Роза Жаманова к. 5-12/4, 6/1-7/4. Уали Халфин к. 1-49. Е-588 к. 1г -12. Тұрмағамбет Ізтілеуов к. 6-38. Е-631к. Е-612 к. 12-33. Е-616 к. 1/1 а 26/4. Саттар Ерубаев к. 1-34. Тұяқберді Шамелов к. 1-34. Бақтыгерей Құлманов к. 1-62. Уали Халфин к. 1-49. Саят Абеев к. 17-49. Ғазиз Байтасов к.1-30. Назым Хикмет к. 1-82. Е-208 к. 1-49. Е-614 к. 1-49. Е-208 к. 1-49. Е-202 к. Е-204к. Е-205к. Рабиға Есімжанова к. Жаменке абыз к. Ұзак батыр к. Е-610 к. Нияз би к. Әшірбек Сығай к. Шолпан Жандарбекова к. Е-647к. Е-645 к. Е-646 к. Е-108 к. Е-648к. Е-1 к. Е-582 к. Е-575 к. Е-816к. Сабыр Ниязбеков к. Қайреден Карбаев к. Е-578 к. Е-577 к. Е-576 к. Нұрпейіс Байғанин к. Бәйтерек к. Е-805 к. Е-806 к. Е-807 к.Үмбетей жырау к. |- | [https://gymnasiumast97.kdt.kz/?lang=kz № 97 мектеп-гимназия]|| Тұран даңғылы, 42/1|| 2024<ref>https://orda.kz/tri-novye-shkoly-otkryli-v-astane-v-chem-ih-osobennost-381140/</ref>|| || || Тұран даңғылы, 34а, 34б, 34/1а, 36/1, 38/1, 40/1, 40/2, 42, 44б, 44/2, 46а, 46Б, 46/4, 46/5, 46/6, 46Б/1, 46Б/2 Керей-Жәнібек хандар көшесі, 2, 2/1, 5, 6, 8/1, Қабанбай батыр даңғылы, 43 блок А, блок В, 43в, 43г блок Д, 45/3, 45/3 к1, 45/3 к2, 45/3 к3, 45/3 к2, Орынбор көшесі, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12 блок 1, 2, 3 |- | [https://100mektep.edu.kz/ № 100 жалпы білім беретін мектеп]|| Е 535 көшесі, 1|| 2025<ref>https://www.inform.kz/ru/v-astane-otkrilas-shestnadtsataya-komfortnaya-shkola-bef763</ref>|| || || Е-535 көшесі, 2, 4, 6, 6/1, Қорғалжын тас жолы, 28, 30, Е-128 көшесі, 1, 7, 7/1, 7/2, 16а, «Onyx Comfort» ТК, Ш.Айтматов көшесі, 37 блок1, 2, 39 блок 1, 2, 38, 40, 40/1, 40/2, 41, 41/1, 41а, 41б, 41/1, 41/2, 41/3, 46, 53, 59, 60, 60/1, 60/2, 62, 62/1, 62/2, Қорғалжын тас жолы, 20/2, 20Б, Е-181 көшесі, 1, 1/1, 1/2, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 20, 20/1, 20/2, 28, 28а, 28б, Е-249 көшесі, 6, 8, 14, 14/1, 14/2, «Западный» саяжайы, І.Омаров көшесі, 23, 23/1, 25, 27, 27/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, 42/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247, Е-248, Е-249 көшелері |- | [https://mektep101.edu.kz/ № 101 жалпы білім беретін мектеп]|| Төле би көшесі, 57а|| 2024<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/press/news/details/812076</ref>|| || || А.Бектұров көшесі, 1, 1а, 1/1, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, Тұран даңғылы, 37/9, 39, 39а, 39/1, 39/2, 39/3,41а, 41/1, 43, 43а, 43б, 43в, 43/1, 43/3, 43/5, 43/6, 37/9, 39, 39а, Төле би көшесі, 48, 48/1, 50, 52, 55, 57, 59; Е-899 көшесі, 1, 1/1, Сығанақ көшесі, 15, 15/1, 17 (б, п, р, с, н, у, л, ф, д, в, г, к, е), 28, 32, Е-67 көшесі, 6, 8. |- | [https://110mektep.edu.kz/ № 110 жалпы білім беретін мектеп]|| Е 17 көшесі, 4|| 2025|| || || Ж.Молдағалиев көшесі, 2, 2/1, 2/2, 3, 4, 4 к1, 4 к2, 5, 6, 6к1, 6к2, 7, 9, Күлтегін көшесі, корпус 1, корпус 2, 1, 2, 4, 5, Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, М.Мәметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, Е-15 көшесі, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 34/1, Е-15 көшесі, 3, 9, 9а, 9/1, 9/2, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, Ә.Нұршайықов көшесі, 10, 10 блок 1, 10 блок 2 |- | [https://www.111mektep.edu.kz/ № 111 жалпы білім беретін мектеп]|| Төле би көшесі, 32|| 2024|| || || Р.Бағланова көшесі, 2, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, Қазбек би көшесі, 11, 11/1, 11/2, 11а, 11б, 13, 13а, 15, 19, 21, 23, 23/1, Тұран даңғылы, 55, 55е, 55к, 55/4, 55/6, 55/5, 55/7, 55/8, 55/10, 55/11, 55/12, 55/13, 52, 52/1, 52/2, 52/4, 52/5, 52/6, 52/7, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 57/1, Төле би көшесі, 19а, 28/1, 30, 43; Бұқар жырау көшесі, 57/6 |- | «Ы.Алтынсарин атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Төле би көшесі, 42|| 2022<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/419767</ref>|| || || Тұран даңғылы, 45/1, 55/1, 55/2, 55/3, Қазбек би көшесі, 3, 3/1, 3/2, 5а,7, 7а, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 9/3, Р.Бағланова көшесі, 1, 3, 3/1, Төле би көшесі, 40, 44, 44/1, 44/2, А.Бектұров көшесі, 4, 4в, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 7, 9, 11, 11а, 11б, 11/1, 11/2, 17, 17/1, 17/2, 17/3, 19, Төле би көшесі, 46, 51, 53. |- | «А.Бөкейхан атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Шапық Шөкин көшесі, 5|| || || || М.Мәметова көшесі, 13, Е-18 көшесі, 1, 5, Ш.Чокин көшесі, 6, 9, Ж.Молдағалиев көшесі, 10, 13, Е-36 көшесі, 2, 2/1, 4, 6, 9, 9/1, 9/2, 11, Е-15 көше, 16, Е-18 көше, 1-үй; Е-35 көше, 13-үй |- | [https://115-astana.edu.kz/ № 115 жалпы білім беретін мектеп]|| Күлтегін көшесі, 18 стр|| 2025|| || || С.Асфендияров көшесі, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, Сығанақ көшесі, 11, 13, Анет баба көшесі, 1, 3, 5, 7, 7/1, 7/2, А.Сейдімбек көшесі, 7, 7/1, 7/2, Күлтегін көшесі, 14, 15, 17, 19, 19/1, 21, 23, І.Омаров көшесі, 12в, Қ.Мұхамедханов көшесі, 10, 12, 12/3, 16/2, Әйтеке би көшесі, 3 блок А, 3 блок Б, 5, 7, 9, 11, Е-876 көшесі, 2, 4, 6 |- | [https://shkola117.edu.kz/ № 117 жалпы білім беретін мектеп]|| Е-899 көшесі, 8|| 2025|| || || Қ.Мұхамедханов көшесі, 4 блок А, 4 блок В, 4Б блок А, 4Б блок Н, 4а, 4/1, 4/2, 4/3, 4В, 6, 6а, 6Б, 6/1, 8, Төле би көшесі, 54, 61, 63, 65, Анет баба көшесі, 2, 4, 6, 8, 9, 9/1а, 9/1Б, 9/1в, 9/2, 9/3, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 12, 13, 13/1, 13/2, Әйтеке би көшесі, 14, Е-900 көше, 2, 4, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 6, 8, 10; Е-899 көше, 3, 5а, 5/1, 5/1а, 5/3, 10 |- | № 118 жалпы білім беретін мектеп || || 2026, ожидается|| || || Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, 22/1, 24, М. Маметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, 12, Е-15 көше, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Е-36 көше, 5; Ұлы Дала даңғылы, 10 |- |«Дарынды ер балаларға арналған «Білім-инновация» лицей-интернаты» |И.Омаров, 2??? | | | | |- |'''[https://quantum.edu.kz/kk/ Quantum STEM School]''' |Улица Е-899, 2 |2021 | | |жеке меншік |- |'''[https://www.qsi.org/ Международная школа QSI]''' |Улица Умай ана, 8/1​улица Баян сулу, 15 |2005 | | |жеке меншік |- |'''[https://www.alpamys.edu.kz/ Alpamys school]''' |Кабанбай батыр проспект, 49/2 |2018 | | |жеке меншік |- |'''Школа Zialy Urpaq''' |​Улица Дулыга, 21/2 | | | |жеке меншік |- |'''[https://neotechschool.kz/ Neotech Digital School]''' |Улица Илияс Омаров, 10 |2021 | | |жеке меншік |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] [[Санат:Астана мектептері]] 0rtsb1quhstv0xi3ue8dfgz06v8gh7f 3610644 3610607 2026-05-28T18:40:50Z Kaiyr 3134 /* Есіл ауданы[44] */ 3610644 wikitext text/x-wiki 2026 жылғы дерек бойынша Астанада орналасқан мектептер тізімі.<ref>https://findh.org/939-spisok-obshheobrazovatelnyih-shkol-v-kazahstane.html?region=astana</ref><ref>https://egov.kz/cms/ru/articles/2Fspisok_wkol_rk</ref><ref>https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru</ref><ref>https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru</ref><ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr?map=0&_csrf-frontend=sMkcIBTj96L-AC-a7KTIxiJPXWYSAb51458oM3GbSxL-jW9nRKmGxJRrVu3Y6qawEysFJ11U2yDT0mlbINgJIg%3D%3D&SchoolSearch%5Bsearchtext%5D=&page=NaN</ref><ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/747403?lang=kk</ref> == Алматы ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983329?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://astana22.edupage.org/? № 22 мектеп-гимназия]|| Ж.Жирентаев, 16|| '''1992'''<ref>http://astana-school22.blogspot.com/2013/03/22.html</ref>|| орыс|| || Абылайхан даңғ., 16/1, 18, 20а, 20б, 24, 26, 26/1, 28, 32/1, 32/2, 36, 36 а, М.Жұмабаев көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 5/1, 6, 7/1, 9, 9/1, 9/2, 10,11, (12, 14, 14/1 ЕНУ жатақханасы), 12 а, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1; Жирентаев көшесі 9, 10, 13, 14, 15, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/2, 20/1, 21,22, 22/1; Петров көшесі 17, 19, 19/1, 21/2, 21/3, 23, 23/1, 23/2, 26, 28/1, 30/1, 31/1, 32, 32/1, 32/2, 34; Кажымұқан көшесі 22, 26, 28, 13/1; Күйші Дина көшесі, 31. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 48 МЛ-ге). . Күйші Дина көшесі 22, 22/1, 23, 23/1, 23/2, 24, 25, 25/1, 25/2, 26, 28, 28/1, 30, 30/1; Б.Майлин көшесі, 23, 29, 29/1, 30, 31, Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 51 МГ-ге) |- | [https://28-school.edu.kz/?lang=ru № 28 мектеп-лицей]|| А.Петров, 8 || || қазақ, орыс|| || Қажымұқан көшесі: 2, 4, Тәуелсіздік даңғылы: 4/1, 4/3, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 21, 21/2, 21/4, 21/5, 21/6, 21/9, Петров көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 3, 4, 5, 5/2, 5/3, 7, 7/1, 10, 10/1, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2, 14/3, Күйші Дина көшесі: 1, 1/1, 3/1, 5, 5/1, 7, Еренқабырға көшесі: 10, 14/1, 14/2, 14/3, 14/5, 14/6, 16/1, «Энергетик» т.а.,. Амман көшесі: 21, 21а, 21б, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4 |- | [https://29.astana-bilim.kz/?lang=kz № 29 орта мектеп]|| Жилой массив Железнодорожный, М. Горький, 22|| || қазақ, орыс|| || «Теміржолшылар» т.а.. |- | [https://sh30astana.edu.kz/ru/about/about № 30 мектеп-гимназия]|| А.Петров, 11|| '''1978''' || қазақ, орыс|| || Петров көшесі: 9, 13, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 18/1, 20, 22. Қажымұқан көшесі: 6, 6/1, 8/1, 10/1, . К. Сәтпаев көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 5, 7, 7/1, 9, 9/1, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 11/5, 11Б |- | [https://32.astana-bilim.kz/ № 32 мектеп-гимназия]|| Абылайхан даңғылы, 25/3|| 1988|| қазақ, орыс|| || Абылай хан даңғылы: 17, 17/1, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 23, 25, 25/1, 25/2, 27/1, 27/4, 29/1, 29/2, 33, І. Жансүгіров көшесі: 4/1, 4/3, 4/4, 6/1, 6/2, 8/3, Күйші Дина көшесі: 35, 37, 39, 39/1, Манас көшесі: 3/1, 6, 6/1, 8, 9, 11/1, 11/2, 11/3, 13, 13/1, 13/2 |- | [https://37mektep-ns.edu.kz/?page_id=10276&lang=kk Сырбай Мәуленов атындағы № 37 мектеп-лицей]|| Күйші Дина 44/3|| 1993, 2017 жылы қосымша құрылыс|| қазақ, орыс|| || Күйші Дина көшесі: 36, 36/1, 36/2, 38, 40, 40/1, 42, 42/2, 44, 44А, 44/1, 44/2, 46, 46/1, 46/2, 46/3,. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 28, 30, 30/1, 32, 36/2, 36/3,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 5, 7, 7/1, 9, 11/2, 11/3, 17, 19,. Абылай хан даңғылы: 37, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 45А |- | № 38 мектеп-лицей || Мусрепова 8/2|| 01.01.1999|| қазақ|| || Ғ. Мүсірепов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/2, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 10, 10/2, 10/3, 12, 14, 14/1, Абылай хан даңғылы: 47, 55, 57, 57/1, 57/2, 59, 59/1, 59А, Ғ. Мұстафин көшесі: 1, 1/3, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, 5, 5/1, 7/1, 7/2, 9, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 38, 40, 42, 44, 46, VIP қалашығы, VIP елді мекені . (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ЖББМ-ке);. Ғ. Мүсірепов көшесі: 1, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9,. Абылай хан даңғылы: 49, 49/1, 49/2, 49/3, 51,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6А, 8, 8А, 8/1, 8/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ) |- | Ахмет Байтұрсынұлы атындағы № 48 мектеп-лицей || Жирентаев, 15/2|| 03.01.2003|| қазақ|| || Жирентаев көшесі: 9, 10, 13, 13/1, 14, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/3, 20/1, 21, 22, 22/1, Қажымұқан көшесі: 13/1, 18, 18/2, 22, 26, 28 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ);. Қажымұқан көшесі: 12, 12Б, 12В, 14, 14/1, 16, Қ. Сәтпаев көшесі: 4, 4/1, 4/2, 6, 6/1, 8, 10 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ). |- | Райымбек батыр атындағы № 50 Қазғарыш» мектеп-лицей || ул. Куйши Дина, 6|| || қазақ|| || Б. Майлин көшесі: 3, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 8, 9, 11/1, 13, 14 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Тәуелсіздік даңғылы: 20, 22, 23, 23/1, 24А, 24Б, 25, 25-блок 1, 26, 26/1, 28, Күйші Дина көшесі: 2/1, 2/2, 4, 4а, 4/1, 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 28 МЛ-де);. Қ. Сәтпаев көшесі: 13, 13/3, 15, 17, 17/1, 17/2. Күйші Дина көшесі: 8, 8/1, 8/2, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 15. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ-да). |- | Мұстафа Шоқай атындағы № 51 мектеп-гимназия || Қараөткел, Аманат, 5|| 2005<ref>https://bilimdinews.kz/?p=271822</ref>|| қазақ|| || Аманат көшесі 4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 28, 30, 30/1, 32, 34, 36. Күншуақ көшесі 1, 2, 3, 4, 5/1, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Алтыбақан көшесі 1,5, 7, 9, 10, 10/1, 12, 19, 19/1. Ойтуған көшесі 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 17/1, 17/2, 18, 19. Шашу көшесі 1, 2а, 2б, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Ошақты көшесі 5, 7а, 10, 11, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 19/1, 19а, 20, 21, 23, 24, 24а, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 38, 40, 42, 44. Рудаки көшесі 2, 4, 6а, 10, 10а, 12, 14, 16, 18, 20, 22. Манатау көшесі 2а, 3, 3/1, 4, 5, 5/2, 6, 7, 8, 9, 11/1, 12, 13, 13/1, 15 ,17, 19, 21, 21/1, 23, 25, 27, 27а, 29. Сырымбет көшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 26/2, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 41. Қызылқұм таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12. Бағаналы көшесі 2, 3, 5, 6, 6а, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 23, 25, 26, 29, 30, 31, 32, 34, 35, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44. Көкпар таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22. Б.Момышұлы көшесі 16, 18, 18/1, 18/2, 20, 23, 23/2, 25, 27, 27а. М.Жұмабаев көшесі 17/1, 17/2, 17/3, 19/1, 21/1, 21/2, 21/4. Талғар көшесі 3, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 11 ,13,15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31. Қ.Сәтпаев көшесі 16/1, 16/3, 18, 19, 19/1, 20, 20/1, 20/2, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29/1; Б. Майлин көшесі 20/1, 20/2, 20/3, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29, 29/1, 31. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де);. Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ-да). |- | Бейімбет Майлин атындағы № 52 мектеп-гимназия || Бурабай, 38|| 01.01.2006|| қазақ|| || Қобыланды батыр көшесі: 7, 7А, 7Б, 7В, 7Г, 7Д, 7Е, 7К, 7Л, 7М, 7Н, 4, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 24, 26, 28, 30, 32, 34, 34/1, Дегерес таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7/1, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, Дегелен таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, Ақарыс көшесі: 1, 3, 4, 5, 5/1, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 27, 29, 30, 34, 35, 36, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46/1, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 61/1, Бекарыс көшесі: 1/1, 2, 4, 5, 5/1, 8, 9/1, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 21/1, 22, 23, 24, 27, 28, 29, 30, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 48, 50, 54, Жанарыс көшесі: 1, 2, 3, 6, 7, 7А, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 24, 25, 27, 28, 30, 32, 34, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 46/1, 47, 49, 51/1, . Бұқтырма көшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 9, 10, 11, 11/1, 12, 14, 15, 15/1, 16, 17, 17/1, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27/1, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 40, 40а, 41,42, 43, 45, 46, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 70, 72, 76/1. Ертіс көшесі: 2, 3/1, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 11а, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 14, 15, 16, 16/1, 17/1, 18, 18/2, 20, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 47, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 70. Жайық көшесі: 1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, 12,13,14,14/1,16, 16/1, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 25, 26, 27, 28, 31, 33, 35, 37, 37/1. Бурабай көшесі: 1, 2, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30, 31, 32, 37, 37/1, 39, 41, 42, 43, 45, 46, 48, 52/1, 54, 56. Ыргыз көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 12, 14, 16, 19, 21, 21/1, 23. Есіл көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34/2, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 52а, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 58/1, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72,73, 74, 75, 76,77, 78. Жаркент көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46. ул.Шу: 1, 3, 5, 7, 9, 11, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31, 33, 39, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63а, 67, 69, 71, 73, 75. Ғ.Мұстафин көшесі: 2, 6, 6/1, 8, 10, 10а, 14, 18, 20, 26, 26б, 32, 32/1, 34, 36, 42, 54, 56, 60/1, 62, 64, 66а. Сілеті көшесі: 3, 4, 4а, 5, 6, 6/1, 7, 8, 9, 12,14, 15, 16, 18, 20, 22, 24, 28. Қозыбасы көшесі: 1, 3, 9, 13, 15, 19, 21, 23, 25, 27, 29. Ұ.Субханбердин көшесі: 14,18. Хантау көшесі: 2, 8, 10, 10а. Ш.Құдайбердіұлы даңғылы, 58. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да) |- | Бауыржан Момышұлы атындағы № 53 мектеп-лицей || Жилой массив Юго-Восток (правая сторона) . Қаркабат, 17|| 01.01.2006|| қазақ, орыс|| || Талғар көшесі 1,2,3-19 (тақ), Көкпар (барлығы), Зеренді 1-41 (барлығы), Көкорай 1-22 (барлығы), 23-41 (тақ), Қалба 2, 10-20 (тақ), Жанкент 71-157 (тақ), 96-204 (жұп), Құндызды 1-14 (барлығы), Қарқабат 1, 1/1, 3, 7, 9, 11, 13, 13/1, 17, Жайдарман таркөшесі 2-12, 12а (тақ), 3, Ақберен 1,3,5,7, Нұрлы 1-14 (барлығы), Келес таркөшесі (1-19 тақ), Ақсу-Аюлы 1-40 (барлығы), Қосалқа, Кемел 2-18 (жұп), Аксұңқар 2-19 (барлығы), Балқантау 110-126 (жұп), 180-нен жұп, 187-213 (тақ), Ақыртас 25-35 (тақ), Б.Момышұлы 4, 4/1, 6/1, 6/2, 6/3, 8/1, 10, 10/1, 10/2,12,14 (жұп), Қ.Сәтпаев көшесі 22-26/11 (жұп), 31, Берен көшесі 1-22; Шырайлы таркөшесі 1-13; Сайрам таркөшесі 1, 3, 7, 9, 11 (барлығы); Кеген көшесі 1-12; Мерей таркөшесі, 2-12 (жұп); Керуен таркөшесі; Жаңаөзен таркөшесі 2-12, Аршын көшесі, 1-14, 14 а, 14 б; Қ.Сәтпаев көшесі, 33 |- | [https://63.astana-bilim.kz/pasport?lang=kz № 63 мектеп-гимназия]|| жилой масив «Юго- Восток»                   (левая сторона) Лепсі 38|| 2010|| қазақ, орыс|| || Есіл, Шу, Лепсі, Іле, Еділ, Қошқарбаев көшесі, 68, 72, 80, 80/1, Астана- Қарағанды тасжолы, 23, 23/2 («Денсаулық Бақыт» ТК) |- | [https://cdn1.kdt.kz/files/sites/1383501720745699/files/%D0%9C%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%95%D0%9F%20%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%AB/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B.pdf?_t=1740043936 № 64 мектеп-лицей]|| ул.Г.Мусрепова 15|| 01.01.2010|| қазақ|| || Қ. Рысқұлбеков көшесі: 16, 16А, 16/1, 16/2, 16/3. Ғ. Мұстафин көшесі: 21, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4, 21/5, 21/6, 21/7, 13/1, 15/1, 15/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17 (1/17), 17 (2/17), 17 (3/17), 17 (2/10), 17 (4/10), 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 22/1, 22/2, . Махтумқұлы көшесі: 3, 3/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 114 ЖББМ-те);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 23, 25/1, 25/2, 25/3, 25/4, 29/1, 31, 31/1, 33. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ-де). |- | [https://70.astana-bilim.kz/mektep-tolkujaty?lang=kz № 70 мектеп-лицей]|| жилой массив Юго-Восток /правая сторона/, Майқайын 1|| 01.01.2012|| қазақ|| || Тәуелсіздік даңғылы: 31/2, 31/3, 31/4, 33, 33/1, 34/1, 34/2, 34/8, 34/9, 34/10, 39, 43, 43/3, 44/5, 45/1, 47а, 47/2, 47/3, 47/4, 49/1, 49/2, 49/4, 49/5, Б. Момышұлы даңғылы: 2/6, 2/7, 2/8, 2/9, 2/10, «Ақбұлақ» т.а.: 2, 3, 4, А. Тоқпанов көшесі: 8, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 8/6, Балталы көшесі: 14-20/1, Арқат таркөшесі: 7/1, Тарлан таркөшесі: 1-19, Шертер көшесі: 1-18, Майқайын көшесі: 1-18. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Б. Момышұлы даңғылы: 7, 9, 11, 13/1, 13/2, 13/3, 13А, 15А, 15/2, 15/3, 17, 17/2, 19, 19/1, 19/2, Тәуелсіздік даңғылы: 38/2. Жайдарман таркөшесі: 1, Арғанаты көшесі: 33-51 (тақ сандар), Балбырауын көшесі: барлық үйлер. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де) |- | № 92 мектеп-лицей<ref>https://92ml.edu.kz/o-shkole</ref>|| Дауылпаз 1/1|| 2021 || қазақ, орыс|| || Б. Момышұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/4А, 2/4Б, Амман көшесі: 2, 2А, 2Б, 4, 6, Дауылпаз көшесі: 7/2, Ақыртас көшесі: 1-21, Балталы көшесі: 2-12, Дауылпаз көшесі: 2-14. Шарль де Голль көшесі: 11, Романтиктер көшесі: 27. Тәуелсіздік даңғылы: 40, 40/3А, 40/4, 40/6, 40/7, 40/8. Балқантау көшесі: 72/1, 74, 76, 78, 80, 84, 86, 88, 90, 90/1, 90/2, 96, 98, 100, 102, 106, 109, 163, 161, 159, 183, 181А, 179, 175, 169, 167, 165, 95, 97, 99, 10/1, 103, 105, 107, 109, 111, 113, 115, 117, 119, 121, 125, 127, 131, 133, 139, 141, 143, 145, 146, 147, Арғанаты көшесі: 1-19, 21, 23, 29, 31. Таскескен көшесі: 1-30, 32, 38, 40, 42, 46, 48, 50, 54, 56, 58, 60, 62, 64, 66, 68, 70, 72, 74, 76, 78, 80, 84. Айнакөл көшесі: 103-163, Кеңгір көшесі: 1-19, 21, 23, 25. Қарасаз көшесі: 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, А.Тоқпанов көшесі, 20, 22 |- | [https://114-astana.edu.kz/ № 114 жалпы білім беретін мектеп]|| Ілияс Жансүгірұлы көшесі, 1|| 2025|| || || Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/1, 2/2, 2/4, 2/6, 2/7, 3, 4, 4/3, 4/4, 5, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 24/1, Манас көшесі: 23/1, 23/5, 23/7, Абылай хан даңғылы: 2, 3, 3/1, 4, 4/2, 5/1, 5/2, 5/3, 5А, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 6/7, 9, 9/1, 9/2, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2;. Орыс тілінде оқытатын сыныптар:. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 21, 22/1, 22/2, Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17/3, 17/4, 17/6, 17-блок 1/10, 17-блок 1/17, 17-блок 2/17, 17-блок 3/17, 17-блок 4/10, 19/1, 19/2, 19/3, Қажымұқан көшесі: 13Б, 15 |- | № 116 жалпы білім беретін мектеп || Юго-Восток (оң жақ), Мұқан Төлебаев көшесі, 3|| 2025|| || || Айнакөл көшесі: 1/1, 2, 3, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 19, 21А, 22А, 23, 27, 28, 29, 29А, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 41, 42/1, 46, 47, 48, 50, 54, 54А, 56, 56/1, 58, 58/1, 60, 63, 65, 67, 69, 71, 73, 75, 77, 79, 81, 83, 85, 87, 89, 91, 93, 95А, 97, 101, 103/1, Арқайым көшесі: 1, 7А, 11, М. Төлебаев көшесі: 4, 5, 5А, 5Б, Орхон көшесі: 2, 2А, 6/1, 8, 8А, 10, 12, 16, 29, 36, 37, 39, 41, 43, 44, 45, 46, 48, 49А, 55, 57, 57/2, 63, 65, 67, 69, 71, 73, Шаттық таркөшесі: 1, 1А, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 20, 20/1, Қызылкөл таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 17, 18, 18/1, Теміртау таркөшесі: 1А, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 18/1, 19, Қызан таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, Сұлутөбе көшесі: 1, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27А, 29, 31, 33, 35, 37, 39, 41, 43, 45, Жалаңтөс көшесі: 2, 4, 6, 10, 10/1, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 22/1, Арал таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, Б. Момышұлы даңғылы: 22/2, 22/4, 22/5, 22/6, 22/7, 22/8, 22/9, 22/12, 24/18, 24/4, 24/5, 28/4, 28/5, 28/7, 28/8, 28/10, 28/12А, 28/15, 28/17, Майдақоңыр көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 20/2, 22, 22А, 24, 24А, 26, 30, 32, 34, 36, 54, 54/1, 56, 58, Бозторғай көшесі: 6, 8, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Ер Тарғын көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 8/1, 9, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 22, 23, 24, 25/1, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 46, 48, 49, 50, 51, Ер Көкше көшесі: 1, 3, 5, 11, 13, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 33, 33/1, 39, 43, 45, 47, 49, Ер Қосай көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 16/1, 22, 24, 26, 34, 36, 40, 42, 44, 46, 48, 50, 52, Р. Қошқарбаев даңғылы: 39, 41, 43, 43/2, 45, 45А, 45Б, 45/1, 54А, 56, 56/1, 60, Қордай көшесі: 2, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 25/1, 26, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36/1, 39а, 40, 41, 43, 44, 45, 46, 49, 51, 52, 53, 54, 57, 58а, 59, 61, 63, 63/1, 65, 67, 69, 70, 71, 71/1, 71/2, 72, 73, 75, 77, 79, Отыкен көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 15, 16, 17, 19, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 36, 44, Құмкент көшесі: 3-58, 60, 62/1, 66, Сартай таркөшесі: 1-16, Сарыағаш таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7, 9, 10, 17, 19, Сарқан көшесі: 2-54, Түлкібас көшесі: 1-58/1, Мойынты көшесі: 1-56, Баянтау көшесі: 1-49, Алмалы өткелі: 3, 5, 7, Бөрілі көшесі: 2-52, Енесай көшесі: 2-16, Ө. Жәнібек көшесі: 42, 45, Жанкент көшесі: 3-86, Масаты көшесі: 1-59, Бесбалық көшесі: 7-18, Ақкөл өткелі: 1-12, Қаратал көшесі: 1-34, Ақшатау өткелі: 1-11/1, Таскескен көшесі: 33-130, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы көшесі: 2-17, Шабыт таркөшесі: 4-6, М. Жұмабаева көшесі: 29/2-34/7А, Балқантау көшесі: 8-93, Бесшалқар көшесі: 2А-18, Обаган көшесі: 4-30, Коныраулы көшесі: 3-9, Абылай хан даңғылы: 52-64 |- |'''[https://nurorda.edu.kz/ Школа-лицей «NURORDA»]''' |Улица Касыма Аманжолова, 34 Юго-Восток (правая сторона) ж/м, |2007 | | |Жеке меншік |- |'''[https://spectrum.edu.kz/ru Spectrum International School]''' |Проспект Ракымжан Кошкарбаев, 11 Юго-Восток (правая сторона) ж/м |2008 | | |Жеке меншік |- |'''[https://riviera.edu.kz/ Riviera International School]''' |Проспект Бауыржан Момышулы, 1/1 | | | |Жеке меншік |- |[https://flagmanschool.edu.kz/ Физико-Технический Лицей Flagman Флагман] |Проспект Шакарим Кудайбердыулы, 22/1, | | | |Жеке меншік |- |[https://miras-astana.kz/ Мирас Международная частная школа] |Улица Куйши Дина, 34 |1999 | | |Жеке меншік |} == Байқоңыр ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983315?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [http://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-tolk-zhaty.html Жамбыл Жабаев атындағы № 4 мектеп-гимназия]|| Ш.Айманова 3 || 1907, 1919 қайта ашылу кеңес өкіметі, 1958 жңағимарат, 2003 жылы 700 орындық қосымша ғимарат салынды<ref>https://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-shezhiresi.html</ref>|| қазақ|| Қазақ-татар медресесі, 1940 жылы Жамбыл атында | С. Торайғыров көшесі: 1, 2, 3, 3/1, 4, 4А, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 4/6А, 4/6Б, 4/7, 4/8, 7/1, 7/2, 7/5, 7/6, 7/7, 36, 93А, 93Б. С. Сейфуллин көшесі: 33, 35, 40, 41, Республика даңғылы: 34/2, Қарағанды көшесі: 21, 21А, 21Б, 23, 25/3, 36, 36/1, 38. С. Рахымов көшесі: 91, Ш. Айманов көшесі: 1/1, 1/2, 1/3. Ж. Аймауытов көшесі: 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 3 МГ-де);. Ж. Аймауытов көшесі: 3/1, 3/4, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 7/3, 7/4, 7/5, 7/6, 8/2, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 9/8, 9/9, 9/10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4, 12/5, 33, 49Б, С. Рахымов көшесі: 115А, 115Б, 117А, 17/1, 123, Қарағанды көшесі: 51, 51/1, 51/2, 53, 55,. А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/5, 27/6, 27/7, 27/8, 27А, 27Б, 40/1, 40/2, 40/3, 40/4, 40/4А, 40/5, 40/7, 40/7А, 40/7Б, 40/8, 25/1, 29/1, 29/2, 29/3, 29/4, 29/5, 41А, 23/3, 30Б, 31/3А, 31/4, 31/5, 31/6, Ш. Айманов көшесі: 5/1, 5/2, 5/3, 5/3К2, 5/6, 5/7, 5/8, 10/1, 10/2, 10/3, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4А, 12/6А, 12/7, 12/5, 12/6, 12/8, 12/8А, 12/8Б, 12/9, 12/10, 12/11, 14/3, 14/4, 14/5, 14/7, 14/11, 14/10, 14/8А, 14/8Б, 14/1, 14/2, 49Б, Республика даңғылы: 38, 40,. Бөгенбай батыр даңғылы: 60/5, 60/6, С. Жүнісов көшесі: 18, 20, 20А, 20А/2, 20Б, 22, 22/2, 28, 29, 30, 31, 31А, 32, 32Б/2, 32Б/3, 33, 33А, 33Б, 34, 34Б, 35, 36, 37, 37А, 39, 41, 42, 43, 43А, 45, 47, 49, 44, 44/3, 44Б, 46В, 46В/2, 45А, 46/1, 46/2, 48/1, 48/2, 50, 52, 54, 56Б, 58Б, 60А, 60Б, 60В. Ш. Уәлиханов көшесі: 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2,. С. Торайғыров көшесі: 6/2, 6/3, 6/4, 10/1, 10/2, 11/4. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де). |- | [https://5.astana-bilim.kz/ № 5 гимназия]|| Ж. Тархана, 16|| '''''1965''''' || қазақ, орыс|| || Кравцов көшесі: 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9,. Пушкин көшесі: 1, 2, 2/1, 3/1, 4, 6, 6/1, 7, 9,. А.Жұбанов көшесі: 1, 3, 3/1, 3/2, 4, 5, 6, 9, . Брусиловский көшесі: 1/2, 1/3, 2, 3/1, 3/2, 3/3, 4. Макаренко таркөшесі: 4, 6, 8, 10, Янушкевич көшесі: 1, 1/2, Иманов көшесі: 44, 50/1, Жәнібек Тархан көшесі: 17 |- | № 8 мектеп-лицей || улица Сәкен Сейфуллин,50|| 2017 жылы жабылды?<ref>https://informburo.kz/novosti/v-astane-shkoly-8-zakryli-a-detey-otpravili-po-drugim-uchebnym-zavedeniyam.html</ref>|| қазақ|| || Жангелдин көшесі: 33А-48/5, Әлімжанов көшесі: 45-77,. Қарағанды көшесі: 58/4-137, Толстой көшесі: 1-32, Асанқайғы көшесі: 75/1-146, Уәлиханов көшесі: 22/2-28/6,. С. Жүнісов көшесі: 72-110А, Лермонтов көшесі: 1-28, Абыралы таркөшесі, Жиенқұлов көшесі, Биші Қайың таркөшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де);. Тараз көшесі: 14-20/7, Абай көшесі: 50, 63, 65/2, 65/3, 67, 67/1, 67/2, 69/1, 69/2, 71/1, 73/2, 73/4,. А. Сембинов көшесі: 7, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 12/1-26/1. С. Сейфуллин көшесі: 44/2-61/1А, Күлтөбе таркөшесі: барлық үйлер, Ж. Омаров көшесі: 123-192, Сырдария көшесі: 18-84, Садовая көшесі, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ЖББМ) |- | [https://10mektep-ns.edu.kz/mektep-tarihy/ Жұмабек Тәшенов атындағы № 10 мектеп-гимназия]|| улица Мәлік Ғабдуллин,7|| || қазақ, орыс|| || Республика даңғылы: 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6/1, 6/2, 8, 10, 10/1, 16, 16/1, 18А, 18Б, 18В, Иманов көшесі: 6, 10, 10/1, 10А, 12, Бараев көшесі: 1, 3, 5, 9, 9/1, 13, Ғабдуллин көшесі: 1, 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 6/1, 6А, 6Б, 8Б, 9/1, 9/3, 10А, 10Б, 10/2, 10/3, 11, 12, 12/1, 12/2, 12Б,. Иманбаев көшесі: 1, 3, 5, 5Б, 9В, М. Мәметова көшесі: 11, 13, Ғұмар Қараш көшесі: 36, 38, Рамазан көшесі: 33 |- | № 12 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс улица Қамысты,7|| || қазақ, орыс|| || Көксенгір көшесі: 1, 1А, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 16А, 18, 2, 20, 20А, 21А, 22, 23, 29, 3, 30, 31, 32, 32А, 32Б, 33, 37, 37Б, 40, 40А, 44, 46, 47, 47/1, 49, 5, 50, 6, 61А, 9, 9/2, 5/3, 3/2, 1/1, 1/2, 11, 4, 41, 41А, Ойыл көшесі: 1А, 2, 2А, 3, 5, 6, 9, 9А, 10А, 11, 12, 13, 13/1, 14, 15, 16, 17, 19, 24/А, 25А,. Махат көшесі: 1, 6, 9, 13, 22, 28, 34, 38, 38А,. Шет көшесі: 3, 3/1, 1, 12, Айнатас көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 14, 15, Сандықтас таркөшесі: 2, 4, 5, 7,. Чехоев көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 10, 10А, 10Б, 11, 13, 13А, 14А, 15, 15А, 19, 21, 26, 35, 36, 37, 39, Ырыс таркөшесі: 2, 3, 4, 5, 5А, 6, 6А, 9, 10, 14, 15А, 16, 17, 19, 23, 25, 26, 31, 31А, Дунаевский көшесі: 4, 5, 6, 7, 8, 8/1, 12, 14, 16, 18, 20, Жолымбет көшесі: 3, 4, 6, 8, 10, 10/1, 12, 13, 19,. Мұрадели көшесі: 1, 1/1, 1А, 6, 8, 9, 10, 11, 13, 12, 14,. Бестөбе көшесі: 1, 4, 5, 6, 7, 8, 13, 15, 18, 20, 24, 28, 28А,. Қамысты көшесі: 2, 3, 6, 7, 8, 10, 14, 15, 19, 20, 21, 26, 31/2, 37, 39, 38, 40/1, 40/2, 40/3, 45/2, 45/3, 47, 56, 58, 59, 62, 66, 69, 70, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 89Б, 89В, 89Г, 93, 95, 101, 103, 110, Қайрақты таркөшесі: 1, 2, 3, 4, Хачатурян көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, Аққайың таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 12, 22. Балтақөл тұйығы: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 12, 12А, 24 |- | Төлеген Айбергенов атындағы № 16 орта мектеп || Кенесары,81|| 1979<ref>https://egemen.kz/article/374873-aqyn-tolegen-aybergenov-atyndaghy-mektepke-45-dgyl</ref>|| қазақ, орыс|| || ул. Пушкина 15, 15б, 25, 25/1, 25/3, 31/1, . ул.Янушкевича 9/2, 9/3, 9/4, 10, 14/1. Абай даңғылы, 92/1, 92/2, 92/3, 96; ул.А.Жубанова, 14/1, 14/2, 14/5, 16/1, 17/1, 17/2, 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/5, 21, 21а, 22/2, 23, 24, 25, 25/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 31/1, 54а. . ул.Брусиловского 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, 12/5, 12/5к2, 12/5к3, 12/5к4, 12/6, 13/1, 13/2, 13/3,13/4, 13/5, 13/6, 14/1, 14/2, 14/3, 15/1, 15/2, 15/3а, 15/4, 15/5, 15/7, 18, 18/1, 20, 22, 22а, 26, 28. ул.Циолковского 1, 1/1, 3. пер.Циолковского 4, 6, 6/2, 8, 10, 10/3, 45. ул.Бейсекбаева 11, 14, 14/2, 19, 21, 21/1. ул.Кенесары 83/1, 85, 85/1, 85/3, 85/4, 87, 87/1, 87/2, 87/3, 87/4, 87/5, 87/6, 87/7, 89а, 89/1, 89/2, 89/3к3, 89/5, 89/6, 93; ул.Сембинова, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 20, 24, 24/1, 26, 26/1. ул.С.Сейфуллина, 54/2, 54/3, 54/5, 54/4, 54/6, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 56/4, 56/5, 56/7, 56а, 56/8, 56/9, 65, 65/1, 67, 69, 69/1, 69/2. ул.Егемен Казақстан, 6/1, 6/3, 6/4, 6/5, 8/1, 8/3, 8/4, 11, 12, 13. пр. Абая, 74а, 74/3, 74/4, 74/10, 76, 78, 80/1, 80/2, 87/1, 87/2, 88/1, 88/2, 92/1, 92/2, 92/3, 95, 95/1, 95/2, 96, 98б, 101, 101/1, 101/2. пер.Изобильный 1, 2-1, 2/2, 3, 4, 4-1, 5, 5/2, 6, 6/2, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, ул. Громовой 2, 5, 7, 9, 11; пер.Волгоградский 1,3, 4, 5, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20. пер.Одесский 1, 2/4, 3, 4 к2, 4 к4, 5, 6/1, 6/2, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1. пер.Севастопольский 4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 24/1, 30, 32, 34, 34/3, 36, 36/3, 40; пер.Минский 19, 21а, 21/1, 23, 32.. пер.Чайковский, 1,1а, 1б, 2, 3, 5, 7, 9, 11,13, 19, 21, 23, 25. пер.Лихачева, 56а, 58а, 60а, |- | [https://astana21.edupage.org/? № 21 орта мектеп]|| улица Кошке Кеменгерулы,4|| 1992<ref>https://edu-kz.com/mektep/shkola-21-v-astane</ref>|| орыс|| || Өндіріс көшесі: 1-27, 27-85, 27/1, 25/1, Бейнеу тұйығы. Теректі тұйығы, Сарыадыр тұйығы, Ақбидай көшесі: 11, 13, 14, 15, 29-47, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 18/1, 1-44, 17, 17/1, 17/2, 18, 21, 24, Суриков көшесі, Ақсу-Жабағалы көшесі, Сарытүбек көшесі: 1-33, Мұнайшылар көшесі: 21, 23-39, Матросов көшесі, Бектау көшесі, Көкшетау таркөшесі, Қостанай таркөшесі, Малахов көшесі: 23, 23А, 25, 25А, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39А. (орыс тілінде оқытатын 4 сыныптан бастап № 49 ОМ-те). |- | № 23 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,17|| '''01.01.1966'''<ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr/view?id=000000031</ref>|| қазақ, орыс|| || Ағадыр көшесі: 38Б-52/1, Сарықұм көшесі: 4-18А, Ақсенгір көшесі: 1-15, Өндіріс көшесі: 1/2-4/1, Ақпан таркөшесі, Ақпан тұйығы, Қарағайлы таркөшесі,. Кеншалғын көшесі, Сартүбек көшесі, Үшқоңыр көшесі,. Семенов-Тяньшанский көшесі, Ақжелкен көшесі,. Кербұлақ таркөшесі, Шаған таркөшесі |- | [https://27.astana-bilim.kz/history?lang=kz № 27 мектеп-лицей]|| Таха Хусейн 5/1|| 1984|| қазақ, орыс|| || Тәшенов өткелі: 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 7, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 9, 10. Таха Хусейн көшесі: 1, 2/1, 3, 3/1, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/5, 4/6, 4/7, 4/8, 4/9, 4/10, Тәшенов көшесі: 2, 2А, 2/1, 2/2, 2/3, 6, 7/1, 8, 8А, 8/1, 9/2, 9/3, 10, 10/1, 11/1, 11/2, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 13/2, 14, 15, 17, 17/1, 17А, 19, 23, 23/1. Мақын таркөшесі, Астрахан таркөшесі, Балқаш таркөшесі,. Ақкент таркөшесі, Есіл таркөшесі, Кравцов көшесі: 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 10/6, 12/1, 12/2, 12/4, 14/1.. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 54 МЛ-де):. А. Бараев көшесі: 2, 2/1, 6, 6/1, 8/1, 10, 10/1, 10/2, 10/4, 10/5, 10/6, 12, 14, 14/1, Кравцов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4/1, 6,. Таха Хусейн көшесі: 13, 13/1, 15, 15/1, 15/2, 15/3, 15А, 15/4 |- | [https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1 № 31 мектеп-гимназия]|| Кенесары, 49|| 1976<ref>https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1</ref>|| қазақ, орыс|| || Абай даңғылы: 28, 30, 32, 34, 40А, 41, 42А, 43, 44А, 45/1, 45/2, 46А, 49, 51, 51/2, 53/1, 57/1, 59, 59/1, 61, Отырар көшесі: 2, 2/1, 3, 4/1, 4/2, 4/3, 7, 8/2, 9, 10, 11, Республика даңғылы: 26, 26/1, 28, 30, Луи Пастер көшесі: 69, 73, 91, 93, 95, Кенесары көшесі: 42, 42/1, 44, 45, 46, 47, 50, 51, 54, 57/1, 61, 61/1, 63, Ж. Омаров көшесі: 10, 100, Уәлиханов көшесі: 9, 9/1, 9/2, 13, 15, 19, Иманбаева көшесі: 9, 11, Иманов көшесі: 7, 9, 11, Баянауыл көшесі: 1, 71, Тараз көшесі: 9, 10/3, 11/1, Ғабдуллин көшесі: 16, 17/1, 18, 19, 19/1 |- | [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,23|| 2002|| қазақ|| || Тайбурыл көшесі 9а, 1, 7а, 7б, 13, 13/1, 13а, 15, 15/1, 16, 25, 28, 28а, 24, 30, 34, 34б, 36, 38а,38б, Ағадыр, Игілік, Майтөбе, Ашхабад, Ташкентская, Т.Шонанұлы, ул.Мұнайшылар, Жаңажол, Көк тамыр, Ақсай, Гоголь, Құрманғазы көшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 23 ОМ-те). |- | № 49 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс Переулок Сарыадыр,3|| '''2005''' <ref>https://www.instagram.com/tv/CfGh9HMIPO3/</ref>|| қазақ|| || Саржайлау көшесі: 1-54, Саржайлау тұйығы: 1-12, Тоқтаров көшесі: 1-69, Жетісай көшесі, Крылов көшесі: 1-10, Өзен көшесі: 1-33, Сүгіралы көшесі: 1-30, Үстірт көшесі: 1-14, Қатаркөл көшесі: 1-14, Қатаркөл тұйығы: 1-14, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 45-142, Қ. Кеменгерұлы тұйығы: 13-76, Теңіз тұйығы: 1-17, Шиелі көшесі: 1-36. Сусамыр көшесі: 1-60, Ақкөл көшесі: 1-20, Шыңғырлау көшесі: 1-20, Ынтымақ көшесі: 1-15, Жезкиік көшесі: 1-20. Қызылжар көшесі: 1-23, Төңкеріс көшесі: 1-33, Шортанды көшесі: 1-25, Киелісай көшесі: 1-20, Қамқалы көшесі: 1-22 (39-разъезд), Найзатас көшесі, Шардара көшесі: 1-25, 34-59. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 21 ОМ-де) |- | [https://54sl.edu.kz/kz/ Ақселеу Сейдімбек атындағы   № 54 мектеп-лицей]|| Ш.Иманбаев, 4|| || қазақ|| || Ж. Тархан көшесі: 1/7, 1/8, 1/9, А. Бараев көшесі: 18, 18/1, 18/2, 21, 25, Рамазан көшесі: 67, 70А, 72, 74, 774А, 78, 82А, 84Б, С. Рахымов көшесі: 4, 22. Ш. Уәлиханов көшесі: 1, 3, 3/1, 4/4, 4/5, 4/6, 5, Тараз көшесі: 1/2, 1/3, 1/4, 1/5, Ғұмар Қараш көшесі: 68, 76, 78, 80, 82, 84, 87, 87/1, 91, 93, 95, 97, 99, Ағыбай батыр көшесі: 88, 92, 94, Иманбаев көшесі: 2, 5, 5Б, 7, 7Б, 7Г, 8, 8/1, 8/3. Ғабдуллин көшесі: 12, 12Б, 12/1, 12/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 10 МГ-де);. Иманбаева көшесі: 10, 10А, Иманов көшесі: 16, 17, 18, 18Д, 18/1, 18/2, 26. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 31 МГ-де);. Ш. Уәлиханов көшесі: 5, С. Рахымов көшесі: 36. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-те);. Кравцов көшесі: 1, 1/1, 1/2, Ж. Тархан көшесі: 2/6, 10, Асанқайғы көшесі: 1/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 5 гимназияда) |- | № 55 орта мектеп || Ж.Досмұхамедұлы 2|| || қазақ, орыс|| || Алтынқұм көшесі, Қыранқия таркөшесі: 1-11, Анар көшесі. Қарақұм көшесі, Шағыл көшесі, Әл-Фараби даңғылы: 11, 13/1, 17, 18, 18В, 19, 22, 25А, 26/6, 27/1, 28А, 30/1В, 35/1, 35/2, 47/1, 49, 49/3, 49/5, 53/2, 60, 64/1, 64/4, 68/1,. Сәдуақасов көшесі: 1, 1В, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 12, 13, 13А, 13Б, 14, 16, 17А, 18, 19, Ж. Досмұхамедұлы көшесі: 1Б, 4, 6, 8, 10, 12, Вячеслав көшесі, Сарысу көшесі, Ақжол көшесі, Жетіген көшесі: 35/1А, Угольный таркөшесі: 12А. 497 км: 1, 2, 3, 4 |- | [https://abai87mg.edu.kz/ru Абай Құнанбаев атындағы № 87 мектеп-гимназия]|| улица Амангелді Иманов,37|| 2019<ref>https://kazpravda.kz/n/askar-mamin-otkryl-shkolu-gimnaziyu-no87-imeni-abaya-kunanbaeva-v-nur-sultane/</ref>|| қазақ|| || Кенесары көшесі: 64, 70, 74, 80, 82, Жұбанов көшесі: 10, 10А, 11/3, 11/4, 13/2, 13/3, 13/4, 15/1, Б. Бейсекбаев көшесі: 2, 8/1, 8/2, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2,. Брусиловский көшесі: 5, 6, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 11/1, Макаренко таркөшесі: 1, 4, 6, 8, 10, Мирный таркөшесі, Фестивальный таркөшесі, Дубинин таркөшесі,. Киевский таркөшесі, Төрткүл таркөшесі, Мырзашөл таркөшесі, Радищев таркөшесі, Ломоносов таркөшесі, . Чичерин таркөшесі, Кенесары көшесі: 64, 74, 80, 82, 84. Иманов көшесі: 41, 42, 44, 50/1,. Янушкевич көшесі: 3, 5, 7/2, 7/3, 8, 8/1, 8/2, . Ж. Тархан көшесі: 9, Пушкин көшесі: 13. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-де) |- | № 119 орта мектеп || Аманкелді Иманов көшесі, 27а|| 2025<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/968167</ref>|| || || Кенесары көшесі: 52, 54, 56, 56/1, 56/3, 56/4, 56/5, 56/6, 56/7, 56/8, 56/8А, 56/9, 58, 62, 65, 67/1, 67/2, 67/3, 67/5А, 69, 69А, 73, 73А, 77, 77А, Луи Пастер көшесі: 91, 93, 95, 97, 99, 101, 101А, 115, 117А, 119, 119/1, 121, 123, А. Әлімжанов көшесі: 13, 15, 15-1, 17, Отырар көшесі: 12/2, 14/2, 14/3, 14/9, 15/6, 15/8А, 15/8, 15/10, 15/11, 15/12, 15/13, 15/14, 16/4, 16/8, 16/9, 16/10, 18, Сырдария көшесі: 11, 12, 13, 13А, 14, Б. Бейсекбаев көшесі: 1, 3, 9, 9/3,. Асанқайғы көшесі: 1, 2, 2А, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12, 16, 18, 20/2, 22, 24, 26, 34, 70А, А. Иманов көшесі: 2/1, 2/2, 2/3, 26, 28/3, 28/5, 28/6, 30/2, 30/3, 30/4, 30/5, 30/6, 30/9, 30/10, 30/11, 30/12, 32, 32/1, 32/2, 34, 36, Иманов таркөшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 16А, 17, 19, 21, 23, 25, 26, 27, 29, Ж. Тархан көшесі: 3/2, 3/3, 3/4, 3/5, 3/6, 3/7, 3/8, 3/9, 5, 5А, 5/1, 7, 7/1. А. Сембинов көшесі: 1/1, 1/4, 1/5, 1/6, 1/7, 1/8, 2/1, 2/2, 2/3, 3/1, 3/3, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/4, 7, 10/1, 10/4, Кулибин таркөшесі: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 5/2, 7, Училищный таркөшесі: 3, 7, В. Перов таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, Сейхун таркөшесі: 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 35, 37, 41, Егемен Қазақстан көшесі: 1, 1А, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/7, 2/7А, 2/8, 3, 3/3, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 5, 5/7, 5/9, 5/10, 5/11, Гастелло таркөшесі: 2А, 3, 4, 7, 8, 9, 9А, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 15Б, 16, 17, 19, 21, 23. Ғұмар Қараш көшесі: 88, 90, 94, 94/2, . Баянауыл көшесі: 85А, 85/1, 87, 87А, 88А, 92, 94, 95А, 96, 97А, 98, 99, 99А, 101, 102, 104, 106, 113, 115, 117,. Тараз көшесі: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3/4, 3/7, 5/1, 5/2, 5/2Б, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 6, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 10/1, 10/2, 10/2А, 10/3, 11/1, Мұхамед-Хайдар Дулати көшесі: 74, 76, 78, 78/1, 80, 82, 84, 86, 98, 100, 102, 104, 106, 108, 111, 113, 119, 121, 123, Ш. Уәлиханов көшесі: 8/2, 8/3, 8/4, 10, 10/1, 12, Абай даңғылы: 52/2, 52/4, 54/1, 54/3А, 54/4, 66, 66/1, 66/2 |} == Сарыарқа ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983284?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !Қызмет ету аймағы |- | Талғат Бигелдинов атындағы № 1 мектеп-лицей || Желтоксан, 9 || 1874, 2008<ref>https://www.instagram.com/sh_1_astana_/?hl=ru#:~:text=%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%8C%20%D0%B2%20150%20%D0%BB%D0%B5%D1%82%3A%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5,%D0%B8%D0%BC%D1%8F%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20(2023)%20%E2%9C%A8</ref><ref>https://newtimes.kz/eksklyuziv/182408-ot-prikhodskogo-uchilishcha-do-litseia-150-letniaia-istoriia-shkoly-v-astane</ref> 1989 жаңа екі ғимарат ескі ғимарт орнына салынды | орыс||1874 Бірінші приходское училище, 1992 математика-экономика лицейі №1 |мкр.Самал: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, Республика даңғылы: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 21, 23, 23/1, Ә.Мәмбетов көшесі: 2, 2/1, 4, 6, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 10, 12, 16, 20, Желтоқсан көшесі: 1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3, 3/1, 6, 7, 8, Бұхарбай батыр көшесі: 21, 24, 25, А.Иманов көшесі: 1, 2, 4, Ағыбай батыр көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 5, М.Әуезов көшесі: 1, 2, 4, Ғұмар Қараш көшесі: 3 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар  № 10 МГ-да);''' Жеңіс даңғылы: 2, 4, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 8/1, 10, Кенесары көшесі: 16, 17/1, 19, 21, 22, 23, 24, 27, 29, 30, 43, Бейбітшілік көшесі: 1, 3, 5 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 56 МЛ-де)''' |- | [https://2schoolastana.edu.kz/kz/ Ғафу Қайырбеков атындағы № 2 мектеп-гимназия]|| Сейфуллина, д. 19 || 01.01.1966<ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/kz/school-registr/view?id=000000007</ref>|| қазақ, орыс|| |Абай көшесі: 27, Бейбітшілік көшесі: 23, 27, 29, 31, Жангелдин көшесі: 7, 8/1, 10, 11, 12, 14, 16, 20, 22, Желтоқсан көшесі: 12, 12А, 14, 15, 17, 18, 20/1, 22/1, 22/2, 23, 24/1, 26, 27, 27/1, 28, 29, 30, 30/1, 30/2, 33, 35 Жеңіс даңғылы: 16, 18а, 20, 23, 24, 24/1, 25, 26, 26а, 27/1, 28, Сейфуллин көшесі: 13/1, 22, 23, 24, 25, 26/1 Ж.Омарова көшесі: 53 |- | [https://mektep3-bilim.edu.kz/ru/shkola/o-nas.html № 3 мектеп-гимназия]|| Республики, 35 || 01.01.1941|| қазақ, орыс|| |Республика даңғылы: 25, 27, 29, 33, 34/2, 37, 39, 41/1, 43а, Абай даңғылы: 35, 37, Ж.Омаров көшесі: 64, Сейфуллин көшесі: 27/2, 29, 33, 34а, 34б, 35, М.Әуезов көшесі: 12/1, 15, 15/1, 16, 16/1, 17, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, Жангелдин көшесі: 21, 26, 30, 32, А.Мәмбетов көшесі: 5, 5/1, 30, Бейбітшілік көшесі: 16/1, 20, 20а, 22, 24, 26, 28, Кенесары көшесі: 43 |- | [https://gim6ast.edu.kz/kz/about № 6 гимназия]|| Бөгенбай даңғылы, 47/1 || || орыс||1990 жыл средней школы №7 1991 год - средняя школа №7 реорганизована в школу-гимназию №7 2001 Акмолинская школа-гимназия №7 переименована в "Гимназию №6" 2007 №6 переименована в "Гимназию №6 имени Юрия Гурова 2008 год - произошло обрушение здания гимназии №6 им. Ю.Гурова по адресу Ауэзова 31 Коллектив учащихся и учеников был переведен в здание бывшего лицея №9 по адресу Сарыарка 20. |Жеңіс даңғылы: 34, Желтоқсан көшесі: 37, 37/1, 38/1, 40, 47, 49, 49/1, М.Әуезов көшесі: 29, 32, 32/1, 35, Бейбітшілік көшесі: 30, 32, 33, 34, 34/1, 35, 36, Республика даңғылы: 47, 49, Бөгенбай батыр даңғылы: 37, 39, 43/1, 43/2, 48, 50, 50/1, 52, Ы. Дүкенұлы көшесі: 1, 1а, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 13 '''(қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 62 МЛ-де);''' Желтоқсан көшесі: 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, Бөгенбай батыр даңғылы: 36, 36а ('''қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 2 МГ-да)''' |- | Ғали Орманов атындағы № 7 мектеп-гимназия || Бөгенбай Батыр даңғылы, 57 || 1990<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1625</ref>|| қазақ, орыс|| |Республика даңғылы: 46, 48, 48/1, Бөгенбай батыр даңғылы: 53, 54, 54а, 55, 55/1, 56, 59, 61, 61а, 63, 65, 67, 67/1, 77/4, 81, Ш. Айманов көшесі: 9, 11, 16, 16/1, 18, 20, 22/1, Ы. Дүкенұлы көшесі: 15/1, 15/2, 16, 16/1, 17, 21, 21/1, 26, 28, 28/1, 30, 31/5, 32/1, 34, 34/1, 36, 37/1, 37/2, 37/3, 38, 38/1, Ш. Уәлиханов көшесі: 27, 27/1 '''Орыс тілінде оқытатын сыныптар:''' Ж. Аймауытов көшесі: 8/2, 8/4, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 10/1, 10/2, 10/3, 7/3, 7/4, 7/5, 8/5, 9/8, 9/9, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, С. Рақымов көшесі: 109, 110, 111, 113, 113а, 113б, 115, 115/а, 115б, 117, 117а, 119, 119а, 123, А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27а, 27/3, 29, 29/1, 29/3, 29/4, 29/5, 29/6, 31, 31/1, 31/2, 31/3, 31/4, 31/5, 93, 93/1, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/4, 27/6, 27/5, 27/7, 27/8 Павлов көшесі: 21, 29, 31, 33, 34, 35, 35/1, 35/2, 37, 38, 38а, 40, 42, С.Жүнісов көшесі: 7, 7/1, 16а, 20а, 22/2, 19а, 27, 29, 30, 30б, 32, 32а, 32/1б, 33, 34, 34б, 35, 36, 37, 41, 43, 43а, 44, 45а, 46а, 46/1, 47, 48/1, 49, 50, 52, 54, 58б, 60 б, 7д (барлық үйлер) |- | [https://zerde.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 9 Зерде мамандандырылған мектебі]|| Сарыарка, 20 || 2005 || қазақ, орыс|| | |- | Өзбекәлі Жәнібеков атындағы № 11 мектеп-лицей || Абая, 6 || || қазақ, орыс|| |Сарыарқа даңғылы: 11, 14, 16, 18, Кенесары көшесі: 1, 9, 13, 17/1, Күмісбеков көшесі: 1, 2, 4, Абай даңғылы: 8, 10, 10/1, 10/2, 18, Бигелдинов көшесі: 5, 7, 8, 9, 9а, 9/1, 10, 11, Айпара көшесі: 16, 17, Талшын көшесі: 13 |- | № 12 балабақша-бастауыш мектеп кешені || Қамысты, 7 || || || | |- | [https://13.astana-bilim.kz/pasport?lang=ru № 13 орта мектеп]|| «Промышленный, Шалкөде 5 || 1982|| || | |- | [https://14.astana-bilim.kz/ № 14 мектеп-гимназия]|| Московская, 23 || 1974<ref>[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.]</ref>|| қазақ, орыс|| |Ә.Молдағұлова көшесі: 4а-24/1, Жеңіс даңғылы: 50, 52, 54, 56, 57, 59, 61, 63, 65, 67, 69, 71, 71/1, 71/2, 73, 75, 75/1, 75/2, 77, 79/1, Карауыл көшесі, Хмельницкий көшесі, Затаевич көшесі, Мыңарал көшесі (барлық үйлер), Майқұтов көшесі, Маралды көшесі, Найзақара көшесі (барлық үйлер), Берел көшесі: 11/4-тен бастап соңына дейін, Бекетай көшесі: 7/2-ден бастап соңына дейін, Потанин көшесі (барлық үйлер), Керегетас көшесі, Дальний таркөшесі, Сеченов көшесі, Сарыбұлақ көшесі: 15а, 36, 38, 40, 42, 44, 44/3, 46, 48, 50, Мәскеу көшесі: 13/1, 13/3, 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, 15/5, 17/1, 21/4, 27, 29, 31 |- | [https://astana-lizei15.edu.kz/ru/istoriya-shkoly/ № 15 мектеп-лицей]|| Сарыарка, 48/1, немес Сарыарка 20 | 1956, жаңа ғимарат 1963<ref>https://www.instagram.com/school15.astana/</ref> | қазақ, орыс|| средней школы имени А. Матросова |Мәскеу көшесі: 24, 26/1, 30/1, 32, А.Ділманов көшесі: 22/1, Сарыарқа даңғылы: 46, 48, 48/2, 48/3, 50, Бестерек көшесі: 3, 3а, 18, 21, 32, Жеңіс даңғылы: 37, 37/1, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 43/2, 43/3, 43/4, 45, 45/1, 45/2, 45/3, 49, 49/1, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 55, Бөгенбай батыр даңғылы: 31, 33, 35 |- | [https://18.astana-bilim.kz/historia?lang=ru № 18 орта мектеп]|| Бөгенбай Батыр, 17 || '''1981''' || қазақ, орыс|| |Мәскеу көшесі: 4, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2, 13, 14/3, 16/2, 16/3, 18, 18/1, 18/2, 18/2а, 18/3, 20, 20/1, 20/2 Сарыбұлақ көшесі: 4а, 6, 8, 10, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 28а, 30, 34, Берел көшесі: 1-31, Бекетай көшесі: 1/4-6/4, Разинның 1-ші және 2-ші таркөшелері, Загородный таркөшесі, Шидерты таркөшесі, Домбыралы көшесі, С.Разин көшесі, Бестерек көшесі Жамбыл көшесі: 31, 32, 34, 34а, 36, 36а, 36в, 36/1, 38, 40, 40/1, 42, 44, 45, 45а, 46, 48, 55, 57, 59, 58, 69, 71, 75/1, 75/2, 77, 79, 81-2/1, 83, Сарыарқа даңғылы: 32, 35, 35/1, 35/2, 35/3, 36/1, 38, 42, 39, 41, 43, Бөгенбай батыр даңғылы: 3в, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/6, 7, 7/1, 21, 21а, 23/1, 24/1, 24/2, 28, 30, 32, 32/1, 34, А.Жангелдин көшесі: 1а, 3, Щорс көшесі: барлық үйлер. |- | № 19 орта мектеп || Тамшалы, 32 ??? || || қазақ, орыс|| |Герцен көшесі, Беляков көшесі, Күршім көшесі, Әулие ата көшесі: 1-64/1, /2, /3, 65-81, Шубин көшесі, Дулатов көшесі: 176, 177, 178, 180, 182, 184, Атакент көшесі, Карбышева көшесі: 1-28/1, Жалаулы көшесі,Ойжайлау көшесі: 1-20, Кентау көшесі, Ақшағыл көшесі, Ынталы көшесі, Кеншілер көшесі, Тасқұдық көшесі, Ұялы көшесі, Жосалы көшесі, Жерұйық көшесі: 1-13б, Жуков көшесі: 1-20, 49-77, Придорожный көшесі, Шілікті көшесі, Төлебаев көшесі, Бесшатыр көшесі, Тамшалы көшесі, Жароков көшесі, Медеу көшесі: 46-65, 46-111/1, Оқжетпес көшесі (Герценге, Шубинге дейін), Елек өткелі: 1, 1/3, 2/1, 6, 6/1, 8, 10, 12, 12/1, 12/2, 13, 14, 14а, 15, 16, 17, 17/1, 18, 19, 19а, 19/1, 25, Р.Дүйсенбаев көшесі: 2-72, 22-ші көше: 2, 49-шы көше: 3-14, Күршім өткелі: 3-13, Ш.Бөкеева көшесі: 11-42/1б Көктөрек көшесі: 1-41, Орда көшесі: 1-17/1 |- | [https://20mektep.ucoz.com/index/0-2 '''Ш.Айманов''' '''атындағы''' № 20 орта мектеп]|| Қарталы, 62 || 1960<ref>https://20mektep.ucoz.com/index/0-2</ref>|| қазақ, орыс|| |Чехов таркөшесі, А.Чехов көшесі: 2-57, Мұзтау көшесі Ш.Бейсекова көшесі: 7/1-13/9, С.Қожахметов көшесі, Ақан сері көшесі: 1-10, Алқатерек таркөшесі, М.Жәлел көшесі (жұп сандар) '''(қазақ тілінде оқытатын 11 сыныптар № 58 МГ-да);''' М.Дулатов көшесі (тақ сандар), Оғыланды көшесі, Абат-Байтақ көшесі, Оқжетпес көшесі: 2-86, К.Байсейітова көшесі: 33-90, Қарталы көшесі: 25-86, Құрақты өткелі: 3-22, Суворов көшесі: 22-44 '''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 61 МЛ);''' В.Бартольд көшесі, Шыршық таркөшесі, Қашаған көшесі, Сүмбе таркөшесі: 2-24, Тайсойған көшесі, Қоянды таркөшесі, Орда көшесі (тақ сандар) Қырыққыз таркөшесі, Қырат таркөшесі, Қараой таркөшесі, Мартылоги көшесі '''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 19 ЖББМ-де).''' |- | valign="top" |'''[https://25.astana-bilim.kz/about?lang=ru № 25 жалпы білім беретін мектеп]''' |Ы.Алтынсарин 9 (улице Тимирязева, 17.) |'''1965''' |қазақ, орыс |'''Средняя школа № 25 имени Победы''' | valign="top" |Жеңіс даңғылы: 66, 70, 72, Біржан сал көшесі: 2, 6 ,8, Ә. Молдағұлова көшесі: 27а, 29, 29а, 29б, 29г, 33, 37, 37/1, 39, Бейбітшілік көшесі: 75, 77, 77а, 79, Алтынемел көшесі: 1, 3, 5, 7, 8, Ы.Алтынсарин көшесі: 6, 6/1, 7, 7/2, 8, 10, 14, И.Құтпанұлы: 3-32,33, 33/1, І.Есенберлин көшесі: 11, 11/1, 12, 13, 13/1, 14, 15, 15/1, 16,16/1, 18, 19, 20, 20/1, 21, 21/2, 22, 23, 23/1, 24, 26, 27/1, 28, 29, 30, 32, 38; Гете көшесі: 10, 22/1. ('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 46 МЛ-де'''): Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39 |- | valign="top" |'''[https://www.26astana-mektep.edu.kz/kz/o-shkole#:~:text=%D0%92%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%20%D0%93%D0%A3%20%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81,%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%B8%2C%2024. № 26 мектеп-гимназия]''' |Конституция 24 |2016 жаңа мәртебе <ref>https://www.inform.kz/ru/aset-isekeshev-otkryl-novuyu-stolichnuyu-shkolu-na-meste-avariynoy_a2943919</ref> |қазақ, орыс | | valign="top" |Конституция көшесі: 18, 20, 20/2, 22, Қарасай батыр көшесі: 20, 22, 22/1, 22а, 22б, 22в, 22г, 24/1, 24/2, 26, 26/2, 29, 31. К.Байсейітова көшесі: 2, 4. Қарталы көшесі: 3а, 3/1, 5/1, |- | [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Тайбурыл, 23 || 2002 || || | |- | [https://35.astana-bilim.kz/about?lang=kz Нәзір Төреқұлов атындағы № 35 мектеп-лицей]|| Абая 9/1 || 1991|| қазақ, орыс|| |Абай даңғылы: 1, 1/1, 1/2, 3, 3/3, 3/4, 3/5, 5, 5/1, 9, 11, 11/1, 15/1, 18, 21; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 8, Сейфуллин көшесі: 1, 2, 2в, 2/2, 3, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 6/1, 7,  8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 13/1, 14, 14/2, 14/3, 14/4, 18, 18/1, 18/2, 18/4, 18/5, 20, 23, Челюскинцев көшесі: 71, 73, 73а,75, 77, 79, 83/2, 84, 90, 94;  Ж.Омаров көшесі: 16, 18, 19а, 20, 20 б, 22, 24, 25, 27, 47А, Талшын көшесі: 14, 18, 41, 41а, Сарыарқа даңғылы: 15, 17, 19,  22/1, 24, 26/1, 28, Жеңіс даңғылы: 17, 17а, 17б, 17в, 19, 21, 23, 25, 27/1, 31, Ә.Жангелдин көшесі: 4, 6; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 9, 9/1, 9/2;   |- | [https://36mektep.edu.kz/# № 36 орта мектеп]|| Қарасай батыр, 7 || 1936 || орыс||В 1936 году в Акмолинске построено двухэтажное здание школы, получившее номер 30, который она носила до 1958 года. В 1958 году школе присвоили №63, В 1977 году школе дали №107, В 1997 году она получила №36. В 1968 году к школе пристроили помещение, её площадь увеличилась вдвое.<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1682</ref> |Қарасай батыр көшесі: 2в, 6, 15, 16, 25, 25/1, Конституция көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 24/1, 26/1, Бұланты көшесі: 3, 4, 5, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, М.Дулатов көшесі:  2, 2а, 4, 4а, 6, 14, 18/2, 18а, 20, 22, 22/2, 24, 24/2; Жартас көшесі: 1, 2, 3/4, 7;  Ш.Бейсекова көшесі: 15/2, 15/2а, 15/3, 15/4, 15/5, 15/6, 15/7, 15/8, 15/9, 17/1, Гагарин көшесі,  Баркытбел таркөшесі, 28, С.Мұхамеджанов көшесі: 1-43, Абат-байтақ көшесі: 2-10/1, Ұланбел көшесі: 1-7, Есенберлин көшесі: 1, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 8, Біржан сал көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, ул.Гете 1, 1/1а, 3, 4, 4 а, А.Диваев көшесі, К.Байсейітова көшесі: 3, Ақбұғы көшесі 1-8/1, Үшқара (барлық үйлер), Шынтас таркөшесі, 8а ('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 61 МЛ-де''') |- |''<u>[https://39.edu.kz/ № 39 кешкі (ауысымды) мектеп]</u>'' |''<u>Ә.Молдағұлқызы, 22</u>'' |2000? |''<u>қазақ, орыс</u>'' |2000 жылы «№ 1 кешкі мектеп»КМҚК «№ 39 кешкі (ауысымды) мектеп» КММ болып қайта құрылды. | |- | [https://40.astana-bilim.kz/all?lang=kz Әлкей Марғұлан атындағы № 40 мектеп-лицей]|| Көктал кенті, Д.Бабатайұлы, 24 || 1997|| қазақ||«Ишим Астана» АҚ ''№ 1 толық емес орта мектеп'' ''1997 жылдан'' «Көктал орта мектебі» 1998 бастап |Ж.м. Көктал 1 мекенжайлары: Актау көшесі: 1-13, Көкжиек көшесі: 1-6, Байқоныр көшесі: 1-58, Өркен көшесі: 1-18, Жетісу көшесі: 1-19, Болашақ көшесі: 13-120, Күлтұма көшесі: 1-29, Таңжарық көшесі: 1-30, Жаңақоныс көшесі: 1-70, 70а, Ақтубек таркөшесі: 1-11 Мойнақ көшесі: 1-14, Жаркөл көшесі: 1-28, Нұра көшесі: 1-7, Сүйінбай ақын көшесі: 1-70, Жұмбақтас көшесі: 1-8, Шымбұлақ көшесі: 1-10, Көктөбе көшесі: 1-7, Келешек көшесі: 1-10, Береке көшесі: 1-10, Талас көшесі: 1-13, Тайтөбе көшесі: 1-19, Гагарин көшесі: 1-9 Бидайық көшесі: 1-14, Жаяу Мұса көшесі: 1-47, Шортанбай ақын көшесі: 1-26, Естай көшесі: 1-48, Базарлық көшесі: 1-18, Ақтолқын көшесі: 1-12, Бастаңғы көшесі: 1-8, Бақтыбай ақын көшесі: 1-4/1, Көкжиек көшесі: 1-18, Аққорған көшесі: 1-10, Кербез, Перне көшелері, Абайдың 150 жылдығы көшесі: 1-22/1, Басықара, Мөңкеұлы, Сұлама көшелері, Изенді, Сонар көшелері, Ақыт Үрімжіұлы, Сырғалы, Күршім көшелері, Бәсіре, Батығай көшелері, Майлыкожа ақын, Шөже ақын көшелері, Найзақоңыр, Сәйгүлік көшелері, С-191, С-192 көшелері, Школьная, Новая көшелері, Алмалық көшесі, Нарын көшесі: 14-28, Сұлукөл көшесі: 15-35, Еңлік-Кебек, Ақ қайың көшелері, Нұрбесік, Ардагерлер көшелері: 15-38, Дайрабай таркөшесі, Сұлукөл көшесі: 8, 14, 14/1, Шұғыла көшесі: 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 7, 8/1, 9, 10, 14а, 17, 18б Титов көшесі: 4/1, 15-29, Қайыңды көшесі: 20-46 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 41 ЖББМ)''' |- | № 41 орта мектеп || Көктал кенті, Ардагерлер, 1а || 05.01.1970|| орыс|| |Ардагерлер көшесі: 1-12, 12а-31, 32-38, Ақтау көшесі: 1, 3, 4, 5, 7, Д. Бабатайұлы көшесі: 1-29, Аққорған көшесі, Новостройка көшесі, Сұлукөл көшесі: 3, 5, 7, 7/1, 7/2, 9, 11, 13, Шыңғыстау көшесі: 1-17, Болашақ көшесі: 1, 1в, 2, 2/2, 2а, 3-11, 13-120, Шұғыла көшесі: 1/1, 1/2, 2/1, 2/2, 2, 3, 3/2, 4/1, 4/2, 5, 6/1, 6/2, 7, 7/1, 7/2, 9/3, 9/4, 10/1, 10/2, 11-13/2, Көкжиек көшесі: 1/1, 1/2, 3/2, 5/3, 5/4, 5/5, 2/6, 2/7, 2/8, Титов көшесі: 2, 2а, 3-14, Қайыңды көшесі: 1-14а, 16, 18, 18/1, 18/2, Алмалық көшесі: 2, 3, 4, Нарын көшесі: 1-12, 14-18, 12-1 көшесі: 4, 6, 8, 10, 12, '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар''' '''№ 40 МЛ)''' |- | [https://komplex46.edu.kz/# № 46 балабақша-мектеп-гимназия кешені]|| А. Молдағұлов, 35 || 1994 || орыс||Немецкий гуманитарный образовательный комплекс |Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39 '''(қазақ тілінде оқытатын 5-11 сыныптар''' '''№ 25 ЖББМ-ке)''' |- | № 47 балабақша-мектеп-гимназия кешені || С.Сейфуллин, 21 || 1996 <ref>https://astanakids.kz/catalog/astana/gosudarstvennye-detskie-sady/42-gkkp-kgu-kompleks-detskiy-sad-shkola-gimnaziya-47</ref>|| орыс|| | Қазақстан Республикасы және Орта Азиядағы украин тілі мен әдебиетін оқытатын жалғыз оқу орны.<ref>http://www.kompleks-47.edu.kz/kz/biz-turaly.html</ref> |- | Қошке Кемеңгерұлы атындағы № 49 орта мектеп || Өндіріс, Сарыадыр, 3. || 2005<ref>https://www.instagram.com/reel/CfGh9HMIPO3/</ref>|| || | |- | [https://sh56.edu.kz/ru Шәкәрім атындағы № 56 мектеп-лицей]|| Челюскинцев 29/1, Улица Тарас Шевченко 3?<ref>https://sh56.edu.kz/ru</ref>|| 2006<ref>https://www.sh56.edu.kz/ru/o-nas-292216</ref>|| қазақ|| |Кенесары көшесі: 4, 4а, 4б, 6, 8, Шығанақ көшесі: 1, 1/1, 3, Т.Шевченко көшесі: 4, 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 10/4, Сарыарқа даңғылы: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 7/9,  Челюскинцев көшесі: 1, 5, Косыгин көшесі: 14, Тұран даңғылы: 3, 3в, 3д, 3/1, 3/2, 3/3, 3/4, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 5/7, 5/8, 5/9 «Газ аппаратурасы» т.а. үйлері, '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 11 МЛ);''' Сарыарқа даңғылы: 8, 8/1, Жеңіс даңғылы: 1, 3, 5, 5/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №1 МЛ).''' |- | [https://58bilim.edu.kz/mektep-tarikhi/ Ілияс Жансүгіров атындағы№ 58 мектеп-гимназия]|| Акан сері, 22 || '''2007-2008'''|| қазақ|| |Талапкерская көшесі, Атбасарская көшесі, Рауан таркөшесі, Қарталы көшесі: 5, 6, 8, 21/1, 95-150 А.Чехов көшесі: 56-68а, Сүмбе таркөшесі: 15-36б М.Жалел көшесі: 47, 73-85, Ақан сері көшесі: 16, 18, 24, 24/1, 32, 40/8, 47/1, 59/1, К.Байсейітова көшесі: 92-126, Жарсуат таркөшесі, Маралсой таркөшесі, Коғалы таркөшесі, Желдірме таркөшесі, Асаукөк таркөшесі, Д.Карбышев көшесі: 8/2, Фахд бен Абдулл Азиз көшесі, С.Мұхамеджанов көшесі: 44-110, Ш.Бейсекова көшесі: 3/1-5/10, Шақпақ көшесі (барлық үйлер) ('''орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 20 ЖББМ'''); Н.Тілендиев даңғылы: 16/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 18 ЖББМ);''' |- | № 60 мектеп-лицей || Кубрина, 21/1 || 2008 <ref>[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB.]</ref>|| қазақ, орыс|| |Кубрин көшесі: 2/1, 20/1, 22/1, 23/1, Боталы көшесі: 26, 26/1, 26/2, 26/3, 26/4, 26а, 26б, Абай таркөшесі: 2, 3, 4, 5/1, 5а, Абай даңғылы: 4а, Сарыарқа даңғылы: 29, 29/1, 31, 31/2, Күмісбеков көшесі: 9, 9/1, 9/2, 9а, 11, 12/2, 12/5, Б.Соқпақбаев көшесі: 1, 3, 4, 5, 6, Щорс көшесі: 12/2 |- | [https://61astana-bilim.edu.kz/%d0%b1%d1%96%d0%b7-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ Қаныш Сәтбаев атындағы № 61 орта мектеп]|| Қарталы улица Конституция,33?? | '''2008''' || қазақ|| |Қызылсу көшесі: 33-51, Аспара көшесі, Медеу көшесі: 10/1-31/3, 32-65, Өрнек көшесі, Қарталы көшесі: 1/1, 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 18, 18/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 8 март көшесі, Конституция көшесі: 21, 23, 25, 27, Ш.Бөкеева көшесі: 1-38/9, 40, Қазығұрт көшесі, Саққорған көшесі, Құрақты көшесі: 1-12, Карталинский таркөшесі, Суворов көшесі: 12, 14, 16 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 26 МГ);''' К.Байсейітова көшесі: 7, 8, 10, 10/1, 11, 13/1-27/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 36 ЖББМ);''' М.Дулатов көшесі: 54-64, Жидебай көшесі, Юбилейная көшесі, Жалын көшесі: 28-51, Медеу 32-65, Қарталы 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 20 ЖББМ).''' |- | [https://licei62.edu.kz/ru/o-shkole/nasha-istoriya № 62 мектеп-лицей]|| Московская, 41 || 23.01.2009 || қазақ, орыс|| |М.Әуезов көшесі: 38/1, 39, 41/1, 41, 42, 42а, 43/1, 44, 45, 45/1, 47, 48, 50, 52а, 54, 55, 55/2, 56, 57, 57а, 57/1, 57/2, 57/3, 59, Бейбітшілік көшесі: 40, 42, 42а, 44, 44а, 45, 47, 48, 49/1, 50, 52, 54, 55, 56, 58, 61, 63, 65, 67, 69, 71 (59-жатақхана), Республика даңғылы: 55, 57, 61, 71, 71/1, Ә.Молдағұлова көшесі: 30, 32, 34, 36, Желтоқсан көшесі: 48/1, Мәскеу көшесі: 38а, 38/1, Шеркала таркөшесі: 1-12/2, академик Скрябин бульвары: 6, Орлықөл көшесі: 15/2 |- |'''[https://65.astana-bilim.kz/ Мағжан Жұмабаев атындағы № 65 мектеп-гимназия]''' |улица Шәймерден Қосшығұлұлы,18/1 |2010 |қазақ, орыс | |Б.Соқпақбаев көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 14/4, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1, 18/2, 18/3, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 14, 16, 18, 1-ші Алматы көшесі (барлық үйлер), Е.Серкебаев көшесі: 3/1-12/7, С-303 көше: 2-2/5, Н.Тілендиев даңғылы, 1/2 |- | [https://67gymnasium.edu.kz/kz/o-shkole Ілияс Есенберлин атындағы № 67 гимназия]|| 188, 23/1 улица Шәймерден Қосшығұлұлы,23/1 || '''''2011''''' || қазақ|| |Б.Соқпақбаев көшесі: 20, 20/1, 20/2, 20/3, 20/4, 20/5, 21, 21/1, 23, 23/1, 23/2, 23/3, 25, 25/1, 25/2, 27, 27/1, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 20, 20/1, 21, 21/1, 22, 22а, 22б, 22/1, 22/2, 23, 23/2, 24а, 24/1, 24/2, 24/3, 24/4, 25, 25/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 65 МГ);''' Е.Серкебаев көшесі: 33, 33/1, 33/2, 33/3, 33/4 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 80 МГ)''' |- | [https://68gymnaziya.edu.kz/ Міржақып Дулатұлы атындағы № 68 мектеп-гимназия]|| Көктал, Құсмұрын, 2 || 01.01.2011|| қазақ|| |Ақмола көшесі: 1-57, Ақтөбе 1-12, Ақсуат 1-21, Арқалық 1-66, Айыртау 1-4, Балқаш, Жезді 1-15, Зайсан 1-36, Құланөтпес 1-14, Кима 1-7, Қарасу 1-30, Қайнар 1-41, Кендала, Мойылды 1-30, Мыңжылқы 1-4, Моншақты 1-39, Тастық 1-22, Сарыөзен 1-27, Саумалкөл 1-4, 10, Сарыағаш, Ұлытау 1/1-29/1, Актөбе, Ақсу, Ақсуат, Арқалық, Айыртау, Балқаш, Жезді, Зайсан, Құланөтпес, Кима, Қарасу, Қайнар, Кендала, Мойылды, Мыңжылқы, Моншақты, Тастық, Сарыөзен, Саумалкөл, Сарыағаш, Ұлытау '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №41 ЖББМ).''' |- | [https://school80astana.edu.kz/ru Сәкен Сейфуллин атындағы № 80 мектеп-гимназия]|| 188, 17/2, улица Шәймерден Қосшығұлұлы,17/2 || || қазақ, орыс|| |Ш.Қосшығұлұлы көшесі 3/1, 3/2, 4, 6, 6/1, 7, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 13/1, 13/2, 13/4, 13/5, 13/6, 17, 17/1, 17/3, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, Жамбыл көшесі 8, 8/1, 8/2, 10, 15а, Е.Серкебаев көшесі 19/1, 21, 21а, 25, 31, Е-882 көшесі 3а, 5, 7, 15, 15а, Б.Соқпақбаев көшесі 10. |- | valign="top" |'''№ 105 жалпы білім беретін мектеп''' |Құсмұрын 2 |2024 | | |Ұлытау көшесі 44, 50, 50а, 50б, 50/1, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 51, 52, Қызбел көшесі, Бостандық көшесі, Ордабасы көшесі, Жарқайың көшесі, Ордабасы көшесі, Маятас көшесі, Баршын-Ұлытау көшесі, Наурыз-Ұлытау көшесі, Ақсу көшесі, Тарбағатай көшесі, Шаңтөбе көшесі, Торғай көшесі, Наурыз көшесі 54, Айдарлы көшесі, Шаңтөбе көшесі 11, 11/1, Тлендиев даңғылы 36, 38, 40, 42, 44, 44/1, 44а, 44/2, 46, 48, 50, 50/1, 50/2, 52, 52/2 '''(орыс тілінде оқытатын 6-11 сыныптар № 41 ЖББМ-те).''' |- | valign="top" |'''[https://106mektep.edu.kz/ № 106 жалпы білім беретін мектеп]''' |Бейбарыс Сұлтан, 15 |2024 | | |Қараменде би Шақаұлы көшесі 1, 3, 3/1, 3/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 11/1, 64, Бейбарыс Сұлтан көшесі 5, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 7, 9, 11, 12/1, 12/2, 12/3, 13, 13/1, 14, 23, 25, 25/1, 25а, 25/2, 25/3, 25/4, 27, 31, Е.Серкебаев көшесі 41, 43, 45, 47, Тлендиев даңғылы 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, Ч.Айтматов көшесі 77, 77/1, 77/2, 77/3, 77/4, 77/6, 77/7, 77/8, 77/9, 77/10, 77/11, 79, 79/1, Жайылма көшесі, Ж.Сейдалин көшесі, Бозбиік көшесі, Ақбөкен көшесі, Қызылкеніш көшесі, Сүйінбай ақын көшесі, "Мирный дом" тұрғын үй кешені, «Зеленая роща 1» СТ, «Зеленая роща 2» СТ, «Полянка» ПК, А.Тұрлыбаев көшесі 1-39, 150 жыл Абай көшесі 23-66, Арықты көшесі 4-28, Ж.Ақпаев көшесі 2-34, Қаражорға көшесі 1-13, Дәулеткерей көшесі 7, 8, 10, 11, 13, 15. |- | valign="top" |[https://bilnurqyz.edupage.org/ Лицей-интернат "Білім-инновация" для одаренных девочек] |Бердібек Соқпақбаев (ул 187) көшесі, 17 |2003<ref>https://bilnurqyz.edu.kz/ru/ru-about-us/</ref> |қазақ, орыс |Казахско-турецкий лицей-интернат для девочек. ГУ «Казахско-турецкий лицей-интернат для одарённых девочек» города Астана | |} == Сарайшық ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983291?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | № 13 жалпы білім беретін мектеп || Жилой массив Промышленный улица Шалкөде,5|| 1962 <ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1637</ref>|| қазақ, орыс|| || Шарбақты көшесі, 1-46, Көкарал көшесі, 1-44а, Бәйшешек көшесі, 1-80, Көкжелек көшесі, 1-52, Қапал батыр көшесі, 1-12, Балуан Шолақ көшесі, Шалқоде көшесі, 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, «Айсу» қонақ үйі, Атамұра көшесі, 1-36, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 1-37 («Шебсклад»), А-123 көшесі, 7-үй, (7-11 қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 57 ОМ-те) |- | [https://42.astana-bilim.kz/the_histony_of_the_scool?lang=kz № 42 жалпы білім беретін мектеп]||ЖМ Күйгенжар Жанатұрмыс 6/2 | 1992, жаңа ғимарат 2012|| қазақ|| || «Күйгенжар» т.а., |- | № 43 мектеп-қосымша білім беру орталығы || ЖМ «Мичурино», Алаколь, 18|| || қазақ, орыс|| 2000 дейін Мичуринская '''средняя школа'''<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1697</ref>|| «Мичурино» т.а. |- | [https://44.astana-bilim.kz/passpoutschool?lang=ru Рақымжан Қошқарбаев атындағы № 44 жалпы білім беретін мектеп]||ж/м: Интернациональный, Нурлыжол 8 | 1972, пристройка 2024|| қазақ, орыс|| || «Интернациональный» т.а. |- | [https://57-astana.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b8%d1%85%d1%8b/ Мәшһүр Жүсіп атындағы № 57 жалпы білім беретін мектеп]|| Промышленный, Шарбакты 46|| 2007|| қазақ|| || Атамұра көшесі, 1-36, Шалқоде көшесі, 1, 1/2, 2, 2б, 2/1, 9, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, 105, 107, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 2-16/3 («Шебсклад», «Силикатчик»), Құлагер көшесі, 12/6, М.Толебаева көшесі, 25, Сарын көшесі, 1-82, Н.Ахметбеков көшесі, 1-48, Масаты көшесі, 1-62, Тайқазан көшесі, 1-60, Бұлбұл көшесі, 1-35, Сүтбұлақ көшесі, 1-10, А-98 көшесі, Мәшһүр Жүсіп көшесі, 13, 15, Бозінген көшесі, Енесай көшесі, Шалкөде көшесі, 1, 2, 2б, 3, А-123 көшесі, 7, 8 (ТК «Nur Ali Apartments»), А-91 көшесі, 17, А.Бөлекбаев көшесі, 22, Қордай көшесі, 97, 99, 100, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №13 ОМ-те), |- | [https://www.72bilim-ns.edu.kz/ru/o-nas/passport-school.html № 72 мектеп-лицей]|| А.Байтұрсынов, 25|| 2014|| қазақ, орыс|| || А. Байтұрсынұлы көшесі, 2, 12, 12/1, 17, 17/1, 17/2, 19, 23 блок А, 23 блок Б, 23/1 блок В, 23/2 блок Г, 27, 29а, 29б, 29/2, 31, 31а, Қ. Қуанышбаев көшесі, 14, 15, 15 блок А, 15 блок Б, Қ. Аманжолов көшесі, 32, 32/1, Р. Қошқарбаев көшесі, 13, 15. 26а, 26б, 28, 32 блок К, 32 блок Л, 32/2 блок Е, 32/3 блок И, 32/4 блок Д, 34, 36, С. Нұрмағамбетов көшесі, 29, 31, 31а |- | [https://73.astana-bilim.kz/mekteptolkyzhaty?lang=kz № 73 мектеп-лицей]|| А191, 2|| 2014<ref>https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163</ref>|| қазақ|| || Ж. Нәжімеденов көшесі, 12, 14, 14/1, 16, 16а, 16б, 16е, 20, К. Аманжолов көшесі, 20, 22, 22а, 24,, Ш. Қалдаяқов көшесі, 12, 15, 15/1, 17, 19, 19/1, 21, 21/1, 21/2, Депутаттық қалашық (К. Бекхожин, А. Байжанбаев, Ү. Құлымбетов, Аманжолов, Б. Қарашаұлы, М. Сағдиев, Қ. Оразалин, А.-23, А-24, Б. Әшімов, Қ. Мырзабеков көшелері), (орыс тілінде оқытатын сыныптар №113 ОМ-те);, Тәуелсіздік даңғылы, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 58, Райымбек батыр көшесі, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 91 МГ-ға) |- | Мұқағали Мақатаев атындағы № 74 мектеп-гимназия || Т. Жүргенов 29|| 01.09.2014|| қазақ|| || Қошқарбаев көшесі, 23, 25, 27, 27/1, 27/2, 29, 31, 37, 40, 40/1, 42, 44, 46, 46/1, 46/2, 48, 50, 50/1, 54а, 56, Қордай көшесі, 79, 79а, К. Әзірбаев көшесі, 2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 8, 10, 12, 47, Т. Жүргенов көшесі, 34, Айнакөл көшесі, 62, 62/1, 66 , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, К. Әзірбаев көшесі, 37/1, А. Бөлекпаев көшесі, 9, 9/1, 13, 14, 15, 16, Т. Жүргенов көшесі, 27, 27/1, Байтұрсынұлы көшесі, 39, 39/1, 39/2, 39/3, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №83 МГ-да) |- | [https://83.astana-bilim.kz/about_school?lang=kz Ыбырай Алтынсарин атындағы № 83 мектеп-гимназия]|| А.Байтұрсынов, 35|| ''2016'' || қазақ, орыс|| || Байтұрсынұлы көшесі, 33, 33/1, 37, М. Жұмабаев көшесі, 39, К. Әзірбаев көшесі, 14, 14/1, 16, 20, А. Бөлекпаев көшесі, 1, 3, 4, 8, 10, 10/1, 12, Қошқарбаев көшесі, 40, 40/1 |- | Мұхтар Әуезов атындағы № 86 мектеп-гимназия || Аманжол Бөлекбай 20|| 2018?<ref>https://enbek.kz/ru/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B5/260696</ref>|| қазақ|| || Х. Доспанова көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, Т. Жүргенов көшесі: 26 (1, 2, 3-блоктар), 28, 28/1, 30, 32, А. Бөлекпаев көшесі: 17, 19, А. Байтұрсынұлы көшесі: 41 (1, 2, 3-блоктар), 43, 43 (1-блок), 43/2, 43/3, 43/4, А-75 көшесі: 2 (1, 2, 3, 4-блоктар) , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 83 МГ-да);, Қошқарбаев көшесі: 60, Орхон көшесі: 16, Қордай көшесі: 74, 76, 81, 82, 82а, 83, 85, 87, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, А. Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14а, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/3, 18, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те). |- | № 91 мектеп-гимназия || Храпатый, 10|| 2021<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/262086?lang=ru</ref>|| қазақ, орыс|| || Ш. Қалдаяқов көшесі 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 6,, А. Тыныбаев көшесі 2, 4, 5, 6, 6/1, 7, А-32 көшесі 1, 1/1, 3, 5, Панфилов көшесі 1, 1/2, 2, 3/1, 5, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, А. Храпатый көшесі 3, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 12, 13, 14, 15, 15/1, 17, 17/1, 19, 21, 21/1, 21/2, 23, 25, 25/1, 25/2 |- | [https://93ml.edu.kz/ № 93 мектеп-лицей]|| Ж. Нәжімиденов, 24|| '''2022''' || қазақ|| || Ш.Қалдаяқов көшесі: 23, 23а, 23/1, 23/2, 24, 25, 25а, 26, 26/1, 28, 44, С.Нұрмағамбетов көшесі: 19, 21, 21/1, 23, 23/1, 25, 25/1, 27, 27/1, Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, А.Байтұрсынұлы көшесі: 4/1, 6, 8, 10/2, 10/3, Ж.Нәжімеденов көшесі: 5/1, 6, 26/1, 28, 28/1, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те): |- | [https://astana98mektep.edu.kz/ru/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 98 мектеп-лицей]|| Ж.Нәжмиденов көшесі, 8|| 2018, 2024 | || || Ж. Нәжімеденов көшесі: 2, 4, 4/1, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4; Ш. Қалдаяқов көшесі:,1, 3, 11, 13, Қ. Аманжолов көшесі, 26/1, 26/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 9/1, 9/2, 9/3, 11а. |- | № 102 жалпы білім беретін мектеп || Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 7|| 2024|| || || А.Байтұрсынұлы көшесі, 1, 3, 5, 9, Р.Қошқарбаев көшесі, 2, 8, 10, 10/1, Қ. Аманжолов көшесі, 28, 28/1, 28/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 11б, 11/1, 11/2, 11/3 |- | [https://www.102mektep.edu.kz/about-us/index.php № 112 жалпы білім беретін мектеп]|| А 102 көшесі, 39|| 2024 || || || А-108 көшесі: 20, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 34, А-130 көшесі: 1, 5, А-105 көшесі: 11, 20, 20/1, 20/2, А-102 көшесі: 4/5, 23, 27, 29, С.Шаймерденов көшесі: 4/2, , М.Төлебаев көшесі: 1, Қапал көшесі: 1/1, «Ақбидай» т.а. А-431 көшесі: 21 |- | № 113 Жайлы жалпы білім беретін мектеп || Шәмші Қалдаяқов көшесі, 38|| 2025|| || || Ш.Калдаяқов көшесі: 27/4, 29, 34, 40, 40/1, 40/2, 44, 51, 55а, 58, 58/1, 58/2, 59а, 60а, 60б, 61, Ж.Нәжімеденов көшесі: 7, 7а, 13, 13/1, 13/2, 15, 17, 19, 27, 29, 29/1, 29/2, 29/3, 31, 33, 34, 34а, 34/1, 34/2, 37, 39, 39/1, 44, 44а, 52а, 54/1, 62, 62 к1, 62 к2, 62 к3, 64, Т.Жүргенов көшесі: 3, 4, 5, 6, 10, 12, 14, 18, 18/2, 19, С.Шаймерденов көшесі: 4/3, А-29 көшесі: 1, 4, 6, 11, 29а, А-42 көшесі: 15, 17, 19, 21, 23, А-52 көшесі: 8, 8/1, Қ.Ахмедияров көшесі: 3, 12, 14, 16, 20, 22, 34, 23-16 көше: 2/2, 2/3, 2/4, 2/7, 2/8, 2/9, 2/11, 2/12, 2/13, 8, 12, 16, Ә.Қайдаров көшесі: 1, 3, 8, А-39 көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, С.Мауленов көшесі: 2, 3, 5, 7, 8, 10, 11, 13, 15, 17, 19, 18, 20, 20/1, 21, 27, 29, 31, 33, 37, О.Бөкей көшесі: 5, 10, Ұ.Қараманов көшесі: 2, 6, 20, Райымбек батыр көшесі: 31, 33, 41, 49, 51, 55, 57, 74, 76, 80, 80/1, 82, 82/1, 84, 86, 88, 94, 96, 98, ТК: «Zurich», «Florence», «Феникс», М.Жұмабаев көшесі, 38, «А-City» ТК, ул.М.Тынышбайұлы, 10, Орыс сыныптары: Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, Ш.Калдаяқов көшесі: 24, 26, 26/1, 28, А.Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/1, 16/3, 18, 20, 20/2, 20а, 36, 36а, 40, 67, С.Шаймерденов көшесі: 1, 8б, 8 |- | [https://baitursynov.binom.edu.kz/ «А.Байтұрсынұлы атындағы Binom school»]|| Промышленный, Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 49а | || || || А-91 көшесі: 12, 14, 16, А.Байтұрсынұлы көшесі: 20, 20а, 20/2,22, 30, 30/1, 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, 36, 36а, 38, 40, 47, 49, 49/1, 51, 53, 53/1, 61, 67, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, 6, А-92 көшесі: уч. 3, 5, С.Шаймерденов көшесі: 1, 2, 3, 5, 8, 8б, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, Малая, Веселая көшелері, , Bilim 1 - ул. Байтурсынова 30, Bilim 2 - ул. Байтурсынова 30/1, Birlik – Байтурсынова, Bailyq - Байтурсынова , Dauletti Qalashyq - Байтурсынова |- |[https://www.haileybury.kz/kz/astana Haileybury Astana] |Улица Ивана Панфилова, 4 |2011 | | |жеке меншік |} == Есіл ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983308?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://www.24mektep.edu.kz/kz/mektep-turaly-794156 Жүсіпбек Аймауытов атындағы № 24 орта мектеп]|| Пригородный, улица Арнасай,127|| || қазақ, орыс|| || Пригородный т.а., «Авиатор» саяжай қоғамы, «Garden Village» коттедж кенті, , Е-761 көшесі, 4а, 4б, 4в, 4г., Е-699 көшесі, 8, 8/1, Арнасай көшесі, 5а, 5б, Сарытоғай көшесі, 3а |- | № 59 мектеп-лицей || Сауран 5/1|| жаңа корпус қосымша 2023<ref>https://kazpravda.kz/n/chetyre-shkoly-otkryli-v-astane/</ref> || қазақ, орыс|| || Сауран көшесі5, 5а, 5б, 5г, 5д, 7, 7а, 7б, 7г, 9, 9а, 9б, 10б, 10в, 12/1, 12/2, 14; Октябрьдің 70-жылдығы көшесі 1а, 3, 6а, 6/1, 8/1, 72, 74, 77; Қабанбай батыр даңғылы, 40, 42, Алматы көшесі, 2, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 9, 11, Ақмешіт көшесі, 1, 5, 5а, 7, 7а, 7б, 7/1 |- | [https://ibschool66.edu.kz/kz/mektep-tarihy-25105451 Дінмұхамед Қонаев № 66 мектеп-лицей]|| Д.Конаев 33/1|| 2011 || қазақ|| || Сарайшық көшесі, 2, 4, 5, 5а, 5б, 5в, 5г, 5е, 5д, 5/1, 6, 7, 7а, 7б, 7/1, 7/2, 7/3, 8, 9, 11, 11/1, 34; Қонаев көшесі, 29, Арай көшесі, 35/1, 35а, 35б; , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 17 МГ-да);, Сарайшық көшесі, 36, 38, 40, , Қонаев көшесі, 12, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 14а, 14б, 14д, 14г, 35, 35/1, Достық көшесі 13, 13/1, 13/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 МЛ-де) |- | [https://75shg-bilim.edu.kz/ № 75 мектеп-гимназия]|| Орынбор 28/1|| '''2014'''<ref>https://75shg-bilim.edu.kz/news/novaja-75-a-shkola</ref>|| қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі, 28, 30, Мәнгілік ел даңғылы, 28, А.Бөкейхан көшесі, 14, 14а, 14б, 14в;, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: , Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғ., 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2., А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15, Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б. |- | [https://www.school-lyceum76.edu.kz/kz № 76 мектеп-лицей]|| Түркістан, 10/1|| 2014<ref>https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163</ref>|| қазақ|| || Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғылы, 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да). |- | [https://77.astana-bilim.kz/m_tolkujat?lang=kz Фариза Оңғарсынова атындағы № 77 мектеп-гимназия]|| Мәңгілік ел, 22/1 || 2015|| қазақ|| || А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15, Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б, , (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да);, Түркістан көшесі, 4, 4а, 4/1, Алматы көшесі,11, 13, Түркістан көшесі, 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі, 62, 62/3,64, 64/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 ОМ). |- | № 82 «Дарын» мамандандырылған мектеп-лицей || Түркістан, 32/1|| 2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4761974-v-astane-otkryt-specializirovannyjj.html</ref>|| қазақ|| || Қазақ тілінде оқытатын бастауыш сыныптар:, Бұқар жырау көшесі, 36, 36а, 36б, 36/1, Ұлы Дала даңғылы, 65/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар «Қадыр Мырза әлі атындағы Binom school);, Жошы хан көшесі, 6, Ұлы Дала даңғылы, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ). |- | [https://sh84.edu.kz/ru Шейх Халифа бен Заид әл-Нахаян атындағы № 84 мектеп-лицей]|| Хусейн бен Талал, 7/1|| || қазақ, орыс|| || Мәңгілік ел даңғылы, 37, 37/1, 37/1 блок 1, 39, 41, 41/2, 41/3, 41/4, 41/5, 42, 45 блок H, блок J, блок G, 47 блок D, блок E, блок F, 48, 49 блок А, блок В, блок С, , Бөкейхан көшесі, 28, 30. Түркістан, 18, 18/1, 20, 20/1, 28, 28/1, 28а, 28/2, 30, 30/1, 32, Бухар жырау көшесі, 19, 28, 28а, 28б, 30, 30/1, Ұлы дала даңғылы, 41, 41а, 41б, 41в, 41/2, 41/4, 41/3, 45, 45/1, 47, 47/1, Г.Алиева көшесі, 2, 4, |- | Шейх Тәмим бен Хамад әл-Тәни атындағы № 85 мектеп-лицей || Қабанбай батыр 56/1   || || қазақ, орыс|| || Ұлы Дала даңғылы: 31, 31/1, 33, 33/1, 35, 37, 39, Қабанбай батыр даңғылы: 49, 49А, 51, 56, 56А, 56Б, Тұран даңғылы: 54, 56, 56/1, 58, 60, Бұқар жырау көшесі: 20, 20А, 20Б, 24, 26, 26/2, Г. Әлиев көшесі: 1, 3 |- | [https://www.88-mektep.edu.kz/kz/informaciya-o-shkole-167847 Қадыр Мырза Әлі атындағы № 88 мектеп-лицей]|| 31 көше '''Е-321 көшесі, 18 ғимарат'''; | 2019|| қазақ, орыс|| || Е-321 көшесі: 22, Е-314 көшесі: 20/1, 22, Таунхаус «Ferdinand», «Gold Land» ТК, Коттеджді кент «Family Village», «Forest Park Village», «Family Town», «Vela village» ТК, Қабанбай батыр даңғылы, 57, 57/2, 59, 59/1, 59/2, 59/3, 59А, 59Б, 75а, Тұран даңғылы, 72, 72 к1, 72 к2, 83/1,89/3, ДО «Черемушки» (Солнечная, Рябиновая, Столичная көшелері), Маймекен көшесі: 2, 4, 6, 6/1, «Яссауи» ТК (Қабанбай батыр көшесі, 63), Е-103 көшесі, 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, Әл Фараби даңғылы, 76 |- | [https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru Дулат Бабатайұлы атындағы № 89 мектеп-лицей]|| Сауран, 5/1 '''Сауран 11.''' | '''2020''' <ref>https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru</ref>|| қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі: 12/1, 14А, 14Б, 14В, 14/2А, 14/2В, 14/2С, 14/2Е, 14/2F, 14/2Д, 16,, Сауран көшесі: 13, 15, 15/3, 15/4, 18, 18/1, 20, Ақмешіт көшесі: 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 13/1, 13/2, 13/3, 17, Қабанбай батыр даңғылы: 46, 46А, 46Б, 46/1, 48, 48/1, 48А, 48Б, 48/5, 48/7, 48/9, Орынбор көшесі: 1 (блок А, блок Б) |- | [https://95school.edu.kz/index.php/ru/ № 95 мектеп-лицей]|| Ұлы-Дала, 73/1|| || қазақ, орыс|| || Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, «Арнау» ТК: 1, 2, 3, 5, 6, 14, Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, 4, Ұлы Дала даңғылы: 73, 75, Әл-Фараби даңғылы: 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Аңырақай көшесі: 1А, Е-767 көшесі: 11,, Е-669 көшесі: 13, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:, Әл-Фараби даңғылы: 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 17, 17/1, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, , Қ. Қайсенов көшесі: 2, Жошы хан көшесі: 6 |- | [https://96mektep-astana.edu.kz/ru/glavnaya/ № 96 мектеп-гимназия]|| Г.Алиев, 10|| 2023 <ref>https://www.zakon.kz/obshestvo/6446939-kak-vyglyadit-shkola-postroennaya-na-izyatye-u-korruptsionerov-dengi.html</ref>|| || || Ұлы Дала даңғылы: 54, 56, 56/1, 56/2, 58, 58/1, Қабанбай батыр даңғылы: 58А, 58А к1, 58Б, 58Б к1, 58Б к2, 58Б к3, 58Б к4, 58Б к5, 58Б к6, 58Б к7, 60А/8, 60А/9, 60А/10, 60А/13, 60А/12, 60А/11, 60А/15, 60А/16, 60А/14, 60А/20, 60А/19, 60А/18, 60А/17, 60А/2, 60А/1, 60А, 60А/6, 60А/5, 60А/4, 60А/3, 60/10, 60/11, 60/12, 60/13, 60/16, 60/15, 60/14, 60, 60/1, 60/2, 60/3, 60/4, 60/5, 60/6, 60/7, 60/8, 60/9, 60/17, 60/18, 60/19, 60/20, 64, Т. Рысқұлов көшесі: 1, 1Б, 1Д, 1/1, 3, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 9, 9а, Г. Алиев көшесі: 10, 10/1, Түркістан көшесі: 34, 34А, 34Б, 34/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 50, 51, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 51/5, 51/6, 52 (блок В1, В2, В3), 53, 54, 54/1, 54/2, 56, 59, 61, Ә. Бөкейхан көшесі: 32, 38, 40, 42, 42/1, Тұран даңғылы: 83/1, Ақмешіт көшесі: 19А, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/6, 19/7, 19/8, 19/9, 19/10, 19/11, 19Б |- | № 99 орта мектеп || Қабанбай батыр даңғылы, 38а|| 01.09.2024<ref>https://liter.kz/pervogo-sentiabria-v-astane-otkrylis-novye-komfortnye-shkoly-1725188582/</ref>|| || || Қабанбай батыр даңғылы: 19 (блок D), 29, 29/1 (блок А, Б), 29/2, 29/4, 34/1, 38/1, 38/2, 38/3, Сығанақ көшесі: 21, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39/1, 41, 48, 48А, 54, 54/1, 58, 58/1, Сауран көшесі: 2, 3, 3/1, 4, 6, Достық көшесі: 1, 1А, 1/2, 5, 5/1, 5/2, 8, 8Б, 8/4, 10, 12, 12/1, Тұран даңғылы: 32/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Түркістан көшесі: 4, 4А, 4/1, Алматы көшесі: 11, 13, Түркістан көшесі: 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі: 62, 62/3, 64, 64/1 |- | № 103 орта мектеп || Мәңгілік Ел даңғылы, 70|| 2024|| || || Е 495 көшесі: 8, Хусейн бен Талал көшесі: 28, 30, 52, Е 496 көшесі: 4, 7, 8, 9, 10, 10/1, 10/2, Мәңгілік Ел даңғылы: 68 блок А1, блок А3, блок В1, блок С1, 72, 72/1, 76, 86, «Аман», «Talmas» ТК |- | № 104 орта мектеп || Жошы хан көшесі, 16|| 2024|| || || Мәңгілік Ел даңғылы: 36, 38, 40, 40А, 40/2,, Қаратөбе көшесі: 1, 3, 5, 6, 6/1, 6/1А, 7/2, 8, 10/1, 14/3, 16, 17, 18, 18/1, 19, 20Б, 21, Ақниет көшесі: 2, 2/1, 4/2, 5, 6, 8, 9, 10, Жиделі көшесі: 3 кв1, 5/1, 6, 7/1, 9Б, 9/1, 9/3, 11/2, 12, 15/1, 17, 18, 20, 20/1, 20/2, 22, 23/1, 23/2, 23/3, 24, 25, 25/1, 26, 27, 27/1, Ақселеу көшесі: 2, 4, 6, 8, 8/2, 8/3, 8/4, 9/1, 11, 15, Үшқопыр көшесі: 1, 1А, 1В, 2, 2/2, 3, 3Б, 3Г, 4, 5, 6, 7/1, 13А, 16, 36, Аққұм көшесі: 1Б, 1Д, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17А, 17/2, 17/3, 19, 20А, 21, 23, 25, 25/1, 25/2, 25/3, , Орынбор көшесі: 13, 22, Ұшқыштар көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 7, 9, 15/1, Орал көшесі: 1/1, 2, 3, 3А, 3Б, 4, 5,, Бағбан көшесі: 1, 2, 8/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 1Д, 40, 42, 42/1, 44, 44/1, 44/2, 44/3, 44/4, 46, Ұлы Дала даңғылы: 51, 53, 53/1, 55, 55/1, 55/2, Әлихан Бөкейхан көшесі: 3Б, 11, 11А, 11/1, 13, 15, 15/1, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 17, 17/1, 18, 19, 20, 21, 21/1, 21/2, 21/4, 21А, 21/3, 21/5, 24, 35, Жошы хан көшесі: 1, 1/1, 1/2, 7, 7/1, 7/2, 12, 12/3, 13, 14/1, 16/1, 17, 20, 23, 27, Бұқар жырау көшесі: 12/3, 23, 25/1 (блок 1, блок 2), 27, 32, 34, 34/2, 44-ші көше: 2А/2 |- | Жайлы № 107 орта мектеп || Қасым Қайсенов көшесі, 4/1|| 2024<ref>https://www.inform.kz/ru/desyat-komfortnih-shkol-otkrili-v-astane-b60912</ref>|| || || Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1, 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, Қ. Қайсенов көшесі: 2, 4, 6, Бұқар жырау көшесі: 40, 42., (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ). |- | Средняя школа № 108 || Е 117 көшесі, 40а|| 2024<ref>https://ru.elordainfo.kz/index.php/novosti-stolicy-ru/komfortnaya-shkola-otkrylas-v-rayone-stolichnogo-zhk-ba-ystan</ref>|| || || Е-117 көшесі: 33, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 45, Е-767 көшесі: 11, Е-669 көшесі: 13, 13А, Аңырақай көшесі: 1А, Е-779 көшесі: 32, 32/1, «Тельман» т.а. |- | Средняя школа № 109 || Е 669 көшесі, 6|| 2025<ref>https://109school.edu.kz/ru/o-shkole/</ref>|| || || Е-669 көшесі: 4, Е-915 көшесі: 15, 17, 19, 21, Е-509 көшесі: 7, 9, 11, Е-511 көшесі: 38, 40 |- | «Қ.Сәтбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Әл-Фараби даңғылы, 40а|| || || || Әл-Фараби даңғылы: 21/1, 23, 25, 27, 27/1, 29, 30, 30/1, 30/3, 30/4, 32, 33, 34, 34/1, 34/2, 34/3, 34/4, 35, 36/2, 38/2, 40/2, 44, 44/1, 46, Ұлы Дала даңғылы: 80, 80/1, 82, 84, 86, 86/1, 88/1 |- | «Қадыр Мырза-әлі атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Әл-Фараби даңғылы, 9/5|| || || || Әл-Фараби даңғылы: 1, 3, 3/2, 5, 7, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 9/2, 11, 11/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 50, 50/1, 50/3, Бұқар жырау көшесі: 31, 31/1, 33, 33А, 33/1, 33/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1Бұқар жырау көшесі: 36, 36А, 36Б, 36/1, 40, 42, Қ. Қайсенов көшесі: 4, 6, Ұлы Дала даңғылы: 65/2 |- | «Ә.Кекілбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Тұрар Рысқұлов көшесі, 20|| 2022<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/novaya-shkola-binom-na-4000-mest-otkryilas-v-stolitse-487215/</ref>|| || || Фариза Оңғарсынова көшесі: 6, 6/2, 8, 8/1, 8/2, 10, Т. Рысқұлов көшесі: 16, 16А, 16/2, 18, 18/1, 18/4, 18/5, Хусейн бен Талал көшесі: 39, 39/1, 39/2, 41, 41/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 56, 58, 60, 62, 62/1, 62/2, 62/3, 62/4, Әлихан Бөкейхан көшесі: 25, 25А, 25Б, 25В, 25Г, 27, 27А, 27/1, 27/2, 27/3, 27/3 (блок К2), 27/4, 29, 29/2, 29Б, 44, 46, 48, 52;, Тұрғын үй кешендері:BI Village Deluxe 3, BI Village Deluxe 4, White Hills, Bi Town, Deluxe Town, Коттеджді қалашықтар: Bi Village Comfort-2, Bi Village Comfort-3, Village Comfort-1,, Bi Village, Bi Village Deluxe-2, Bi Village Deluxe |- |[https://astanaboysbil.edupage.org/ Білім-инновация Астана, лицей-интернат] |Тұрар Рысқұлов көшесі, 14 | | | | |- |'''[https://agis.edu.kz/ Международная частная школа «Astana Garden International School»]''' |Улица Алихан Бокейхан, 34 |2017 | | |жеке меншік |- |'''[https://quantumtech.edu.kz/ Quantum TECH School]''' |Улица Турар Рыскулов, 9/1 |2024 | | |жеке меншік |- |'''[https://le-astana.kz/ Экономический лицей]''' |ЖК Олимп палас, улица Туркестан, 8/3 |1998 | | |жеке меншік |- |[https://isa.nis.edu.kz/ International Steppe School of Astana] |ул. Туркестан, 32/1 |2013 | | |Жеке меншік |- |[https://astana.fizmat.kz/ Республиканская физико-математическая школа] Астана филиалы |Улица Туркестан, 2/1 |'''2016''' | | | |} == Нұра ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983303?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://17-astana-bilim.edu.kz/ Ақан Құрманов атындағы № 17 мектеп-гимназия]|| Қабанбай батыр, 9/1|| '''2002''' <ref>https://17-astana-bilim.edu.kz/kz/akparat-1222949</ref>|| қазақ, орыс|| || «Шұбар» ықшам ауданы: Қ. Ерімбет көшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 17, 19, 27, 29, 31, 37, 39, 41, 43, 45, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63, С. Мендешев көшесі: 1-63, Х. Досмұхамедұлы көшесі: 2-90, Е. Тайбеков көшесі: 3-96, Алпамыс батыр көшесі: 1-74, Митченко көшесі: 1-46, Н. Оңдасынова көшесі: 1-91, Темірқазық көшесі: 1-85, Қараөткел көшесі: 1-58, 58/1, Ж. Шарденов көшесі: 2-30/1, Айтансық көшесі: 1-12, Күмбел көшесі: 1, 1А-15, Жиембет жырау көшесі: 7-17А, Қарашаш ана көшесі: (барлығы), Арай көшесі: 1, 3, 5, 8А, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 31/1, 32, 34, 35, 35А, 35Б, 36, 38, 40, 42, 44, 48, 54, К. Тұрсынов көшесі: 4/1, 24А, 24/1-24/3, 30/1-30/3, 35, 37, Атасу көшесі: 3, 9, 11, 12, 13, 15, 17, 22, 23, 23А, Балауса көшесі: 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 12, 14 (барлығы), Босаға көшесі: 3-15, Көктем көшесі: 1-16, Толағай көшесі: 1-29, Родниковая көшесі: 1/1, 1, 7, 13, 66, 97, 37, 35, 29, 29/1, 56, 58, 60, 62, 64, Адырна көшесі: 1-25, Космонавттар көшесі: 1-58, Зорге көшесі: 1-7, Мұқанов көшесі: 1-17, Наркескен көшесі: 1, 1/1-27, Көшек батыр көшесі: 7-22, Құлагер көшесі: 1А, 8А, 2А, 12, 13, 14, 15, 19, 54, Құлынды көшесі: 1-18, Қалқаман көшесі: 20А, 6А, 11, 14, 17, 9, 12, 15, 4, 62, 60, 59, Жеке батыр көшесі: 14, 16, 18, 20, 27, 29, 31, 33, 35, 39, 41, 43, 47, 49, 20, 21, Княгинин көшесі: 1-27, Хлудов көшесі: 1-22, Шанин көшесі: 2/7, 15, 19, 21, 25, 27, Меркі көшесі: 1-9, 10, 11, 20, Мақатаев көшесі: 3, 4, 6, 8, 13, 18/1, 21, 23, 25, Маржансу көшесі: 4-30, Тұрғын үй кешендері: «Арай-1», «Арай-2», «Арай-3», «Отырар», Қабанбай батыр даңғылы: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/6, 2/7, 4, 4/2, 5/1, 5/3, 6/2, 6/3, 6/5, 6/6, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/2, 9/3, 9/4, 11, 11/2, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, Тұран даңғылы: 9, 11, 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16/1, 19/1, 22, 22/1, Қ. Мұхамедханов көшесі: 1, 1/1, 1/2 |- | [https://33.edu.kz/%d0%b1%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b-%d0%b1%d0%b5%d1%82/ № 33 жалпы білім беретін мектеп]|| Әміре Қашаубаев көшесі, 28а|| 2025<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/1066274?lang=ru</ref> || || || Көшелер: Айғыржал, Жантай батыр, Қамбар ата, Ойсыл қара, Шопан ата, Есет батыр, Мұхамет-Салық Бабажанов, Салбурын, Ақжайлау, Кейкі батыр, Жайлаукөл, Наурызбай батыр, Ақши, Ботақара, Сырым батыр, Малайсары батыр, Таукент, Мәді көшесі, 12-19 үйлер, Мұрын жырау, Омбы, Бойтұмар,У.Танашев, А.Қастеев, Сыпыра жырау, Шалкиіз жырау, 1-32 үйлер, Жасыбай, Байғозы батыр, Қапшағай, Алтын сақа, Байзақ датқа, Киікті, Ағанас, Ақтамберді жырау, Доспамбет жырау, 12-110 үйлер, Үмбетей жырау, Е-584 көшесі, 108 көше, Е-612 көшесі, Е-614 көшесі, Е-616 көшесі, Е-584 көшесі, Әмір Едіге, Р.Жаманова, У.Халфин, Е-588 көшесі, Н.Хикмет, Е-631 көшесі, Т.Шәмелов, Б.Күлманов, С.Абеев, Г.Байтасов, С.Ерубаев, Н.Байғанин, Бәйтерек, Е-805 көшесі, Е-806 көшесі, Е-807 көшесі, Е-575 көшесі, Е-576 көшесі, Е-816 көшесі, Е-582 көшесі, Ш.Руставели, А.Забикулин, С.Ниязбеков, К.Карбаев, Е-578 көшесі, Х.Есенжанова, Р.Есімжанова, Коттеджді қалашық: «Үркер» |- | № 45 жалпы білім беретін мектеп || Жилой массив Заречное улица Ұшқыштар,8/1|| || қазақ, орыс|| || Қазыбек би көшесі, 35, 35/1, 35/2, 37, 41, 41/1; Төле би көшесі, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 16, 18, 20, 22, 24, 25, 25а, 25/1, 27, 27/1, 35/1, Тұран даңғылы, 57а, 57г, 57/3, 57/4, 57/5, 57/6, 57/7, 59/2 блок В, блок С, 59/3, 65а, 67, 71, Ұлы Дала даңғылы, 25, 27, 27/1, 29, 29/1, 38, 38а, 38/1, 40, Е-54 көше, 5 |- | [https://69.astana-bilim.kz/tarih?lang=kz Кемел Ақышев атындағы № 69 мектеп-гимназия]|| Жилой массив Үркер, Исатай батыр, №141|| 2012-2013|| қазақ, орыс|| || Көшелер: Доспамбет жырау, Бекет ата, Қастек, Кенсай, Қармақшы, Қаракемер, Кумжарган, Белкарагай, Жанқожа батыр, Ақдала, Ақсуйек, Сыпатай батыр, Исатай батыр, Жумабай Шаяхметова, Батыр Баян, Махамбет, Қожаберген жырау, Сырым батыр, Шалкиіз жырау, Үкілі Ыбырай, Латиф Хамиди, Асы, Сексек ата, Қозыкөш, Исатай батыр, Оспан батыр, Миялы, Текес, Мади, Айғыржал, Зеңгі баба, Домбауыл, А.Кашаубаева, Кейкі батыр, Ойсыл қара, Шопан ата, Қамбар ата, Есет батыр, Таукент, Омбы. |- | [https://71.astana-bilim.kz/about_m?lang=kz № 71 мектеп-лицей]|| Проектная 200,  4|| 2013|| қазақ, орыс|| || Ш.Айтматов көшесі, 36, 36/1, 36/2, 36/4, 36/5, 36/6, 36/7; І. Омаров көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1, 21, 21/1; Күлтегін көшесі, 9, 10, 11, 11/1, 11а, 13; Сығанақ көшесі, 1, |- | [https://78astana-bilim.edu.kz/mekteptarihy Смағұл Сәдуақасұлы атындағы № 78 мектеп-гимназия]|| Әзілхан Нұршайықов көшесі (Е 11), 8|| 2014|| қазақ|| || Ә.Нұршайықов көшесі, 6/1, 10, 10 блок1, 10 блок 2, Е-15 көше, 3, 5, 9, 9/1, 9/2, 9а, Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 31, 31а, 31б, 33, 34, 34/1, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, 12, Е-429 көше, 24, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 110 ЖББМ) |- | [https://79.astana-bilim.kz/ № 79 мектеп-лицей]|| ЖМ «Комсомольский», Мақсұт Нәрікбаев көшесі (Е-246), № 3|| 2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html</ref>|| қазақ, орыс|| || Қ.Мұхамедханов көшесі, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 15, 17, 17/1, 19, 21, 21/2, 23, 23а, 25, Е-251 көшесі, 4, 4/1, 4/7, Қорғалжын тас жолы, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 8/1, 8/2, 11, 13/4, 15/1, М.Нәрікбаев көшесі, 4, 5, 6, 6а, 8, 9, 10, 12, 22, Е-489 көшесі, 3 блок 1, 3 блок 2, 4, 5, 6, Әйтеке би көшесі, 15, 16, Домалақ ана көшесі (барлық үйлер), Ақын Сара көшесі, Қарашаш ана көшесі, Баянсұлу көшесі, Тұмар ханым көшесі, Айша бибі көшесі, Ұмай ана көшесі (барлық үйлер), Жұбан ана көшесі (барлық үйлер), Ләйлі-Мәжнүн көшесі (барлық үйлер), Айғаным көшесі (барлық үйлер), Қыз Жібек көшесі (барлық үйлер), Ұлпан таркөшесі, «Қараөткел 1», «Қараөткел 2», «Қараөткел 3» т.а. |- |[https://81aes.edu.kz/ № 81 Astana English School халықаралық мамандандырылған гимназия] |И.Омаров, № 2 ЖМ Батығай |2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html</ref> |қазақ | |жеке меншік? |- | [https://90gimnaziya.edu.kz/ Қайым Мұхамедханов атындағы № 90 гимназия]|| улица Мақсұт Нәрікбаев,3|| 2020 || қазақ|| || Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247 көшесі, Е-248 көшесі, Е-249 көшесі (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 100 ЖББМ); |- | Тұрсынбек Кәкішұлы атындағы № 94 мектеп-лицей, № 94 мектеп-гимназия || Сарыарка??Ш.Бөекеев 50??? (удалена) || || || || Е-584 к. 4, 6, 8, 10, Әмір Едіге к. 1-53, Роза Жаманова к. 5-12/4, 6/1-7/4. Уали Халфин к. 1-49. Е-588 к. 1г -12. Тұрмағамбет Ізтілеуов к. 6-38. Е-631к. Е-612 к. 12-33. Е-616 к. 1/1 а 26/4. Саттар Ерубаев к. 1-34. Тұяқберді Шамелов к. 1-34. Бақтыгерей Құлманов к. 1-62. Уали Халфин к. 1-49. Саят Абеев к. 17-49. Ғазиз Байтасов к.1-30. Назым Хикмет к. 1-82. Е-208 к. 1-49. Е-614 к. 1-49. Е-208 к. 1-49. Е-202 к. Е-204к. Е-205к. Рабиға Есімжанова к. Жаменке абыз к. Ұзак батыр к. Е-610 к. Нияз би к. Әшірбек Сығай к. Шолпан Жандарбекова к. Е-647к. Е-645 к. Е-646 к. Е-108 к. Е-648к. Е-1 к. Е-582 к. Е-575 к. Е-816к. Сабыр Ниязбеков к. Қайреден Карбаев к. Е-578 к. Е-577 к. Е-576 к. Нұрпейіс Байғанин к. Бәйтерек к. Е-805 к. Е-806 к. Е-807 к.Үмбетей жырау к. |- | [https://gymnasiumast97.kdt.kz/?lang=kz № 97 мектеп-гимназия]|| Тұран даңғылы, 42/1|| 2024<ref>https://orda.kz/tri-novye-shkoly-otkryli-v-astane-v-chem-ih-osobennost-381140/</ref>|| || || Тұран даңғылы, 34а, 34б, 34/1а, 36/1, 38/1, 40/1, 40/2, 42, 44б, 44/2, 46а, 46Б, 46/4, 46/5, 46/6, 46Б/1, 46Б/2 Керей-Жәнібек хандар көшесі, 2, 2/1, 5, 6, 8/1, Қабанбай батыр даңғылы, 43 блок А, блок В, 43в, 43г блок Д, 45/3, 45/3 к1, 45/3 к2, 45/3 к3, 45/3 к2, Орынбор көшесі, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12 блок 1, 2, 3 |- | [https://100mektep.edu.kz/ № 100 жалпы білім беретін мектеп]|| Е 535 көшесі, 1|| 2025<ref>https://www.inform.kz/ru/v-astane-otkrilas-shestnadtsataya-komfortnaya-shkola-bef763</ref>|| || || Е-535 көшесі, 2, 4, 6, 6/1, Қорғалжын тас жолы, 28, 30, Е-128 көшесі, 1, 7, 7/1, 7/2, 16а, «Onyx Comfort» ТК, Ш.Айтматов көшесі, 37 блок1, 2, 39 блок 1, 2, 38, 40, 40/1, 40/2, 41, 41/1, 41а, 41б, 41/1, 41/2, 41/3, 46, 53, 59, 60, 60/1, 60/2, 62, 62/1, 62/2, Қорғалжын тас жолы, 20/2, 20Б, Е-181 көшесі, 1, 1/1, 1/2, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 20, 20/1, 20/2, 28, 28а, 28б, Е-249 көшесі, 6, 8, 14, 14/1, 14/2, «Западный» саяжайы, І.Омаров көшесі, 23, 23/1, 25, 27, 27/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, 42/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247, Е-248, Е-249 көшелері |- | [https://mektep101.edu.kz/ № 101 жалпы білім беретін мектеп]|| Төле би көшесі, 57а|| 2024<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/press/news/details/812076</ref>|| || || А.Бектұров көшесі, 1, 1а, 1/1, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, Тұран даңғылы, 37/9, 39, 39а, 39/1, 39/2, 39/3,41а, 41/1, 43, 43а, 43б, 43в, 43/1, 43/3, 43/5, 43/6, 37/9, 39, 39а, Төле би көшесі, 48, 48/1, 50, 52, 55, 57, 59; Е-899 көшесі, 1, 1/1, Сығанақ көшесі, 15, 15/1, 17 (б, п, р, с, н, у, л, ф, д, в, г, к, е), 28, 32, Е-67 көшесі, 6, 8. |- | [https://110mektep.edu.kz/ № 110 жалпы білім беретін мектеп]|| Е 17 көшесі, 4|| 2025|| || || Ж.Молдағалиев көшесі, 2, 2/1, 2/2, 3, 4, 4 к1, 4 к2, 5, 6, 6к1, 6к2, 7, 9, Күлтегін көшесі, корпус 1, корпус 2, 1, 2, 4, 5, Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, М.Мәметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, Е-15 көшесі, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 34/1, Е-15 көшесі, 3, 9, 9а, 9/1, 9/2, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, Ә.Нұршайықов көшесі, 10, 10 блок 1, 10 блок 2 |- | [https://www.111mektep.edu.kz/ № 111 жалпы білім беретін мектеп]|| Төле би көшесі, 32|| 2024|| || || Р.Бағланова көшесі, 2, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, Қазбек би көшесі, 11, 11/1, 11/2, 11а, 11б, 13, 13а, 15, 19, 21, 23, 23/1, Тұран даңғылы, 55, 55е, 55к, 55/4, 55/6, 55/5, 55/7, 55/8, 55/10, 55/11, 55/12, 55/13, 52, 52/1, 52/2, 52/4, 52/5, 52/6, 52/7, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 57/1, Төле би көшесі, 19а, 28/1, 30, 43; Бұқар жырау көшесі, 57/6 |- | «Ы.Алтынсарин атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Төле би көшесі, 42|| 2022<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/419767</ref>|| || || Тұран даңғылы, 45/1, 55/1, 55/2, 55/3, Қазбек би көшесі, 3, 3/1, 3/2, 5а,7, 7а, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 9/3, Р.Бағланова көшесі, 1, 3, 3/1, Төле би көшесі, 40, 44, 44/1, 44/2, А.Бектұров көшесі, 4, 4в, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 7, 9, 11, 11а, 11б, 11/1, 11/2, 17, 17/1, 17/2, 17/3, 19, Төле би көшесі, 46, 51, 53. |- | «А.Бөкейхан атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Шапық Шөкин көшесі, 5|| || || || М.Мәметова көшесі, 13, Е-18 көшесі, 1, 5, Ш.Чокин көшесі, 6, 9, Ж.Молдағалиев көшесі, 10, 13, Е-36 көшесі, 2, 2/1, 4, 6, 9, 9/1, 9/2, 11, Е-15 көше, 16, Е-18 көше, 1-үй; Е-35 көше, 13-үй |- | [https://115-astana.edu.kz/ № 115 жалпы білім беретін мектеп]|| Күлтегін көшесі, 18 стр|| 2025|| || || С.Асфендияров көшесі, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, Сығанақ көшесі, 11, 13, Анет баба көшесі, 1, 3, 5, 7, 7/1, 7/2, А.Сейдімбек көшесі, 7, 7/1, 7/2, Күлтегін көшесі, 14, 15, 17, 19, 19/1, 21, 23, І.Омаров көшесі, 12в, Қ.Мұхамедханов көшесі, 10, 12, 12/3, 16/2, Әйтеке би көшесі, 3 блок А, 3 блок Б, 5, 7, 9, 11, Е-876 көшесі, 2, 4, 6 |- | [https://shkola117.edu.kz/ № 117 жалпы білім беретін мектеп]|| Е-899 көшесі, 8|| 2025|| || || Қ.Мұхамедханов көшесі, 4 блок А, 4 блок В, 4Б блок А, 4Б блок Н, 4а, 4/1, 4/2, 4/3, 4В, 6, 6а, 6Б, 6/1, 8, Төле би көшесі, 54, 61, 63, 65, Анет баба көшесі, 2, 4, 6, 8, 9, 9/1а, 9/1Б, 9/1в, 9/2, 9/3, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 12, 13, 13/1, 13/2, Әйтеке би көшесі, 14, Е-900 көше, 2, 4, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 6, 8, 10; Е-899 көше, 3, 5а, 5/1, 5/1а, 5/3, 10 |- | № 118 жалпы білім беретін мектеп || || 2026, ожидается|| || || Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, 22/1, 24, М. Маметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, 12, Е-15 көше, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Е-36 көше, 5; Ұлы Дала даңғылы, 10 |- |«Дарынды ер балаларға арналған «Білім-инновация» лицей-интернаты» |И.Омаров, 2??? | | | | |- |'''[https://quantum.edu.kz/kk/ Quantum STEM School]''' |Улица Е-899, 2 |2021 | | |жеке меншік |- |'''[https://www.qsi.org/ Международная школа QSI]''' |Улица Умай ана, 8/1​улица Баян сулу, 15 |2005 | | |жеке меншік |- |'''[https://www.alpamys.edu.kz/ Alpamys school]''' |Кабанбай батыр проспект, 49/2 |2018 | | |жеке меншік |- |'''Школа Zialy Urpaq''' |​Улица Дулыга, 21/2 | | | |жеке меншік |- |'''[https://neotechschool.kz/ Neotech Digital School]''' |Улица Илияс Омаров, 10 |2021 | | |жеке меншік |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] [[Санат:Астана мектептері]] n3svcavxj7s5he4a27orcr84j1w0sph 3610647 3610644 2026-05-28T18:51:39Z Kaiyr 3134 /* Есіл ауданы[44] */ 3610647 wikitext text/x-wiki 2026 жылғы дерек бойынша Астанада орналасқан мектептер тізімі.<ref>https://findh.org/939-spisok-obshheobrazovatelnyih-shkol-v-kazahstane.html?region=astana</ref><ref>https://egov.kz/cms/ru/articles/2Fspisok_wkol_rk</ref><ref>https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru</ref><ref>https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru</ref><ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr?map=0&_csrf-frontend=sMkcIBTj96L-AC-a7KTIxiJPXWYSAb51458oM3GbSxL-jW9nRKmGxJRrVu3Y6qawEysFJ11U2yDT0mlbINgJIg%3D%3D&SchoolSearch%5Bsearchtext%5D=&page=NaN</ref><ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/747403?lang=kk</ref> == Алматы ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983329?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://astana22.edupage.org/? № 22 мектеп-гимназия]|| Ж.Жирентаев, 16|| '''1992'''<ref>http://astana-school22.blogspot.com/2013/03/22.html</ref>|| орыс|| || Абылайхан даңғ., 16/1, 18, 20а, 20б, 24, 26, 26/1, 28, 32/1, 32/2, 36, 36 а, М.Жұмабаев көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 5/1, 6, 7/1, 9, 9/1, 9/2, 10,11, (12, 14, 14/1 ЕНУ жатақханасы), 12 а, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1; Жирентаев көшесі 9, 10, 13, 14, 15, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/2, 20/1, 21,22, 22/1; Петров көшесі 17, 19, 19/1, 21/2, 21/3, 23, 23/1, 23/2, 26, 28/1, 30/1, 31/1, 32, 32/1, 32/2, 34; Кажымұқан көшесі 22, 26, 28, 13/1; Күйші Дина көшесі, 31. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 48 МЛ-ге). . Күйші Дина көшесі 22, 22/1, 23, 23/1, 23/2, 24, 25, 25/1, 25/2, 26, 28, 28/1, 30, 30/1; Б.Майлин көшесі, 23, 29, 29/1, 30, 31, Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 51 МГ-ге) |- | [https://28-school.edu.kz/?lang=ru № 28 мектеп-лицей]|| А.Петров, 8 || || қазақ, орыс|| || Қажымұқан көшесі: 2, 4, Тәуелсіздік даңғылы: 4/1, 4/3, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 21, 21/2, 21/4, 21/5, 21/6, 21/9, Петров көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 3, 4, 5, 5/2, 5/3, 7, 7/1, 10, 10/1, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2, 14/3, Күйші Дина көшесі: 1, 1/1, 3/1, 5, 5/1, 7, Еренқабырға көшесі: 10, 14/1, 14/2, 14/3, 14/5, 14/6, 16/1, «Энергетик» т.а.,. Амман көшесі: 21, 21а, 21б, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4 |- | [https://29.astana-bilim.kz/?lang=kz № 29 орта мектеп]|| Жилой массив Железнодорожный, М. Горький, 22|| || қазақ, орыс|| || «Теміржолшылар» т.а.. |- | [https://sh30astana.edu.kz/ru/about/about № 30 мектеп-гимназия]|| А.Петров, 11|| '''1978''' || қазақ, орыс|| || Петров көшесі: 9, 13, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 18/1, 20, 22. Қажымұқан көшесі: 6, 6/1, 8/1, 10/1, . К. Сәтпаев көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 5, 7, 7/1, 9, 9/1, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 11/5, 11Б |- | [https://32.astana-bilim.kz/ № 32 мектеп-гимназия]|| Абылайхан даңғылы, 25/3|| 1988|| қазақ, орыс|| || Абылай хан даңғылы: 17, 17/1, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 23, 25, 25/1, 25/2, 27/1, 27/4, 29/1, 29/2, 33, І. Жансүгіров көшесі: 4/1, 4/3, 4/4, 6/1, 6/2, 8/3, Күйші Дина көшесі: 35, 37, 39, 39/1, Манас көшесі: 3/1, 6, 6/1, 8, 9, 11/1, 11/2, 11/3, 13, 13/1, 13/2 |- | [https://37mektep-ns.edu.kz/?page_id=10276&lang=kk Сырбай Мәуленов атындағы № 37 мектеп-лицей]|| Күйші Дина 44/3|| 1993, 2017 жылы қосымша құрылыс|| қазақ, орыс|| || Күйші Дина көшесі: 36, 36/1, 36/2, 38, 40, 40/1, 42, 42/2, 44, 44А, 44/1, 44/2, 46, 46/1, 46/2, 46/3,. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 28, 30, 30/1, 32, 36/2, 36/3,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 5, 7, 7/1, 9, 11/2, 11/3, 17, 19,. Абылай хан даңғылы: 37, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 45А |- | № 38 мектеп-лицей || Мусрепова 8/2|| 01.01.1999|| қазақ|| || Ғ. Мүсірепов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/2, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 10, 10/2, 10/3, 12, 14, 14/1, Абылай хан даңғылы: 47, 55, 57, 57/1, 57/2, 59, 59/1, 59А, Ғ. Мұстафин көшесі: 1, 1/3, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, 5, 5/1, 7/1, 7/2, 9, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 38, 40, 42, 44, 46, VIP қалашығы, VIP елді мекені . (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ЖББМ-ке);. Ғ. Мүсірепов көшесі: 1, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9,. Абылай хан даңғылы: 49, 49/1, 49/2, 49/3, 51,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6А, 8, 8А, 8/1, 8/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ) |- | Ахмет Байтұрсынұлы атындағы № 48 мектеп-лицей || Жирентаев, 15/2|| 03.01.2003|| қазақ|| || Жирентаев көшесі: 9, 10, 13, 13/1, 14, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/3, 20/1, 21, 22, 22/1, Қажымұқан көшесі: 13/1, 18, 18/2, 22, 26, 28 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ);. Қажымұқан көшесі: 12, 12Б, 12В, 14, 14/1, 16, Қ. Сәтпаев көшесі: 4, 4/1, 4/2, 6, 6/1, 8, 10 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ). |- | Райымбек батыр атындағы № 50 Қазғарыш» мектеп-лицей || ул. Куйши Дина, 6|| || қазақ|| || Б. Майлин көшесі: 3, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 8, 9, 11/1, 13, 14 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Тәуелсіздік даңғылы: 20, 22, 23, 23/1, 24А, 24Б, 25, 25-блок 1, 26, 26/1, 28, Күйші Дина көшесі: 2/1, 2/2, 4, 4а, 4/1, 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 28 МЛ-де);. Қ. Сәтпаев көшесі: 13, 13/3, 15, 17, 17/1, 17/2. Күйші Дина көшесі: 8, 8/1, 8/2, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 15. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ-да). |- | Мұстафа Шоқай атындағы № 51 мектеп-гимназия || Қараөткел, Аманат, 5|| 2005<ref>https://bilimdinews.kz/?p=271822</ref>|| қазақ|| || Аманат көшесі 4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 28, 30, 30/1, 32, 34, 36. Күншуақ көшесі 1, 2, 3, 4, 5/1, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Алтыбақан көшесі 1,5, 7, 9, 10, 10/1, 12, 19, 19/1. Ойтуған көшесі 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 17/1, 17/2, 18, 19. Шашу көшесі 1, 2а, 2б, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Ошақты көшесі 5, 7а, 10, 11, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 19/1, 19а, 20, 21, 23, 24, 24а, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 38, 40, 42, 44. Рудаки көшесі 2, 4, 6а, 10, 10а, 12, 14, 16, 18, 20, 22. Манатау көшесі 2а, 3, 3/1, 4, 5, 5/2, 6, 7, 8, 9, 11/1, 12, 13, 13/1, 15 ,17, 19, 21, 21/1, 23, 25, 27, 27а, 29. Сырымбет көшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 26/2, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 41. Қызылқұм таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12. Бағаналы көшесі 2, 3, 5, 6, 6а, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 23, 25, 26, 29, 30, 31, 32, 34, 35, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44. Көкпар таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22. Б.Момышұлы көшесі 16, 18, 18/1, 18/2, 20, 23, 23/2, 25, 27, 27а. М.Жұмабаев көшесі 17/1, 17/2, 17/3, 19/1, 21/1, 21/2, 21/4. Талғар көшесі 3, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 11 ,13,15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31. Қ.Сәтпаев көшесі 16/1, 16/3, 18, 19, 19/1, 20, 20/1, 20/2, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29/1; Б. Майлин көшесі 20/1, 20/2, 20/3, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29, 29/1, 31. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де);. Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ-да). |- | Бейімбет Майлин атындағы № 52 мектеп-гимназия || Бурабай, 38|| 01.01.2006|| қазақ|| || Қобыланды батыр көшесі: 7, 7А, 7Б, 7В, 7Г, 7Д, 7Е, 7К, 7Л, 7М, 7Н, 4, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 24, 26, 28, 30, 32, 34, 34/1, Дегерес таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7/1, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, Дегелен таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, Ақарыс көшесі: 1, 3, 4, 5, 5/1, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 27, 29, 30, 34, 35, 36, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46/1, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 61/1, Бекарыс көшесі: 1/1, 2, 4, 5, 5/1, 8, 9/1, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 21/1, 22, 23, 24, 27, 28, 29, 30, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 48, 50, 54, Жанарыс көшесі: 1, 2, 3, 6, 7, 7А, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 24, 25, 27, 28, 30, 32, 34, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 46/1, 47, 49, 51/1, . Бұқтырма көшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 9, 10, 11, 11/1, 12, 14, 15, 15/1, 16, 17, 17/1, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27/1, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 40, 40а, 41,42, 43, 45, 46, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 70, 72, 76/1. Ертіс көшесі: 2, 3/1, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 11а, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 14, 15, 16, 16/1, 17/1, 18, 18/2, 20, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 47, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 70. Жайық көшесі: 1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, 12,13,14,14/1,16, 16/1, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 25, 26, 27, 28, 31, 33, 35, 37, 37/1. Бурабай көшесі: 1, 2, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30, 31, 32, 37, 37/1, 39, 41, 42, 43, 45, 46, 48, 52/1, 54, 56. Ыргыз көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 12, 14, 16, 19, 21, 21/1, 23. Есіл көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34/2, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 52а, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 58/1, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72,73, 74, 75, 76,77, 78. Жаркент көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46. ул.Шу: 1, 3, 5, 7, 9, 11, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31, 33, 39, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63а, 67, 69, 71, 73, 75. Ғ.Мұстафин көшесі: 2, 6, 6/1, 8, 10, 10а, 14, 18, 20, 26, 26б, 32, 32/1, 34, 36, 42, 54, 56, 60/1, 62, 64, 66а. Сілеті көшесі: 3, 4, 4а, 5, 6, 6/1, 7, 8, 9, 12,14, 15, 16, 18, 20, 22, 24, 28. Қозыбасы көшесі: 1, 3, 9, 13, 15, 19, 21, 23, 25, 27, 29. Ұ.Субханбердин көшесі: 14,18. Хантау көшесі: 2, 8, 10, 10а. Ш.Құдайбердіұлы даңғылы, 58. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да) |- | Бауыржан Момышұлы атындағы № 53 мектеп-лицей || Жилой массив Юго-Восток (правая сторона) . Қаркабат, 17|| 01.01.2006|| қазақ, орыс|| || Талғар көшесі 1,2,3-19 (тақ), Көкпар (барлығы), Зеренді 1-41 (барлығы), Көкорай 1-22 (барлығы), 23-41 (тақ), Қалба 2, 10-20 (тақ), Жанкент 71-157 (тақ), 96-204 (жұп), Құндызды 1-14 (барлығы), Қарқабат 1, 1/1, 3, 7, 9, 11, 13, 13/1, 17, Жайдарман таркөшесі 2-12, 12а (тақ), 3, Ақберен 1,3,5,7, Нұрлы 1-14 (барлығы), Келес таркөшесі (1-19 тақ), Ақсу-Аюлы 1-40 (барлығы), Қосалқа, Кемел 2-18 (жұп), Аксұңқар 2-19 (барлығы), Балқантау 110-126 (жұп), 180-нен жұп, 187-213 (тақ), Ақыртас 25-35 (тақ), Б.Момышұлы 4, 4/1, 6/1, 6/2, 6/3, 8/1, 10, 10/1, 10/2,12,14 (жұп), Қ.Сәтпаев көшесі 22-26/11 (жұп), 31, Берен көшесі 1-22; Шырайлы таркөшесі 1-13; Сайрам таркөшесі 1, 3, 7, 9, 11 (барлығы); Кеген көшесі 1-12; Мерей таркөшесі, 2-12 (жұп); Керуен таркөшесі; Жаңаөзен таркөшесі 2-12, Аршын көшесі, 1-14, 14 а, 14 б; Қ.Сәтпаев көшесі, 33 |- | [https://63.astana-bilim.kz/pasport?lang=kz № 63 мектеп-гимназия]|| жилой масив «Юго- Восток»                   (левая сторона) Лепсі 38|| 2010|| қазақ, орыс|| || Есіл, Шу, Лепсі, Іле, Еділ, Қошқарбаев көшесі, 68, 72, 80, 80/1, Астана- Қарағанды тасжолы, 23, 23/2 («Денсаулық Бақыт» ТК) |- | [https://cdn1.kdt.kz/files/sites/1383501720745699/files/%D0%9C%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%95%D0%9F%20%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%AB/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B.pdf?_t=1740043936 № 64 мектеп-лицей]|| ул.Г.Мусрепова 15|| 01.01.2010|| қазақ|| || Қ. Рысқұлбеков көшесі: 16, 16А, 16/1, 16/2, 16/3. Ғ. Мұстафин көшесі: 21, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4, 21/5, 21/6, 21/7, 13/1, 15/1, 15/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17 (1/17), 17 (2/17), 17 (3/17), 17 (2/10), 17 (4/10), 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 22/1, 22/2, . Махтумқұлы көшесі: 3, 3/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 114 ЖББМ-те);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 23, 25/1, 25/2, 25/3, 25/4, 29/1, 31, 31/1, 33. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ-де). |- | [https://70.astana-bilim.kz/mektep-tolkujaty?lang=kz № 70 мектеп-лицей]|| жилой массив Юго-Восток /правая сторона/, Майқайын 1|| 01.01.2012|| қазақ|| || Тәуелсіздік даңғылы: 31/2, 31/3, 31/4, 33, 33/1, 34/1, 34/2, 34/8, 34/9, 34/10, 39, 43, 43/3, 44/5, 45/1, 47а, 47/2, 47/3, 47/4, 49/1, 49/2, 49/4, 49/5, Б. Момышұлы даңғылы: 2/6, 2/7, 2/8, 2/9, 2/10, «Ақбұлақ» т.а.: 2, 3, 4, А. Тоқпанов көшесі: 8, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 8/6, Балталы көшесі: 14-20/1, Арқат таркөшесі: 7/1, Тарлан таркөшесі: 1-19, Шертер көшесі: 1-18, Майқайын көшесі: 1-18. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Б. Момышұлы даңғылы: 7, 9, 11, 13/1, 13/2, 13/3, 13А, 15А, 15/2, 15/3, 17, 17/2, 19, 19/1, 19/2, Тәуелсіздік даңғылы: 38/2. Жайдарман таркөшесі: 1, Арғанаты көшесі: 33-51 (тақ сандар), Балбырауын көшесі: барлық үйлер. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де) |- | № 92 мектеп-лицей<ref>https://92ml.edu.kz/o-shkole</ref>|| Дауылпаз 1/1|| 2021 || қазақ, орыс|| || Б. Момышұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/4А, 2/4Б, Амман көшесі: 2, 2А, 2Б, 4, 6, Дауылпаз көшесі: 7/2, Ақыртас көшесі: 1-21, Балталы көшесі: 2-12, Дауылпаз көшесі: 2-14. Шарль де Голль көшесі: 11, Романтиктер көшесі: 27. Тәуелсіздік даңғылы: 40, 40/3А, 40/4, 40/6, 40/7, 40/8. Балқантау көшесі: 72/1, 74, 76, 78, 80, 84, 86, 88, 90, 90/1, 90/2, 96, 98, 100, 102, 106, 109, 163, 161, 159, 183, 181А, 179, 175, 169, 167, 165, 95, 97, 99, 10/1, 103, 105, 107, 109, 111, 113, 115, 117, 119, 121, 125, 127, 131, 133, 139, 141, 143, 145, 146, 147, Арғанаты көшесі: 1-19, 21, 23, 29, 31. Таскескен көшесі: 1-30, 32, 38, 40, 42, 46, 48, 50, 54, 56, 58, 60, 62, 64, 66, 68, 70, 72, 74, 76, 78, 80, 84. Айнакөл көшесі: 103-163, Кеңгір көшесі: 1-19, 21, 23, 25. Қарасаз көшесі: 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, А.Тоқпанов көшесі, 20, 22 |- | [https://114-astana.edu.kz/ № 114 жалпы білім беретін мектеп]|| Ілияс Жансүгірұлы көшесі, 1|| 2025|| || || Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/1, 2/2, 2/4, 2/6, 2/7, 3, 4, 4/3, 4/4, 5, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 24/1, Манас көшесі: 23/1, 23/5, 23/7, Абылай хан даңғылы: 2, 3, 3/1, 4, 4/2, 5/1, 5/2, 5/3, 5А, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 6/7, 9, 9/1, 9/2, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2;. Орыс тілінде оқытатын сыныптар:. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 21, 22/1, 22/2, Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17/3, 17/4, 17/6, 17-блок 1/10, 17-блок 1/17, 17-блок 2/17, 17-блок 3/17, 17-блок 4/10, 19/1, 19/2, 19/3, Қажымұқан көшесі: 13Б, 15 |- | № 116 жалпы білім беретін мектеп || Юго-Восток (оң жақ), Мұқан Төлебаев көшесі, 3|| 2025|| || || Айнакөл көшесі: 1/1, 2, 3, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 19, 21А, 22А, 23, 27, 28, 29, 29А, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 41, 42/1, 46, 47, 48, 50, 54, 54А, 56, 56/1, 58, 58/1, 60, 63, 65, 67, 69, 71, 73, 75, 77, 79, 81, 83, 85, 87, 89, 91, 93, 95А, 97, 101, 103/1, Арқайым көшесі: 1, 7А, 11, М. Төлебаев көшесі: 4, 5, 5А, 5Б, Орхон көшесі: 2, 2А, 6/1, 8, 8А, 10, 12, 16, 29, 36, 37, 39, 41, 43, 44, 45, 46, 48, 49А, 55, 57, 57/2, 63, 65, 67, 69, 71, 73, Шаттық таркөшесі: 1, 1А, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 20, 20/1, Қызылкөл таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 17, 18, 18/1, Теміртау таркөшесі: 1А, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 18/1, 19, Қызан таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, Сұлутөбе көшесі: 1, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27А, 29, 31, 33, 35, 37, 39, 41, 43, 45, Жалаңтөс көшесі: 2, 4, 6, 10, 10/1, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 22/1, Арал таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, Б. Момышұлы даңғылы: 22/2, 22/4, 22/5, 22/6, 22/7, 22/8, 22/9, 22/12, 24/18, 24/4, 24/5, 28/4, 28/5, 28/7, 28/8, 28/10, 28/12А, 28/15, 28/17, Майдақоңыр көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 20/2, 22, 22А, 24, 24А, 26, 30, 32, 34, 36, 54, 54/1, 56, 58, Бозторғай көшесі: 6, 8, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Ер Тарғын көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 8/1, 9, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 22, 23, 24, 25/1, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 46, 48, 49, 50, 51, Ер Көкше көшесі: 1, 3, 5, 11, 13, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 33, 33/1, 39, 43, 45, 47, 49, Ер Қосай көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 16/1, 22, 24, 26, 34, 36, 40, 42, 44, 46, 48, 50, 52, Р. Қошқарбаев даңғылы: 39, 41, 43, 43/2, 45, 45А, 45Б, 45/1, 54А, 56, 56/1, 60, Қордай көшесі: 2, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 25/1, 26, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36/1, 39а, 40, 41, 43, 44, 45, 46, 49, 51, 52, 53, 54, 57, 58а, 59, 61, 63, 63/1, 65, 67, 69, 70, 71, 71/1, 71/2, 72, 73, 75, 77, 79, Отыкен көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 15, 16, 17, 19, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 36, 44, Құмкент көшесі: 3-58, 60, 62/1, 66, Сартай таркөшесі: 1-16, Сарыағаш таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7, 9, 10, 17, 19, Сарқан көшесі: 2-54, Түлкібас көшесі: 1-58/1, Мойынты көшесі: 1-56, Баянтау көшесі: 1-49, Алмалы өткелі: 3, 5, 7, Бөрілі көшесі: 2-52, Енесай көшесі: 2-16, Ө. Жәнібек көшесі: 42, 45, Жанкент көшесі: 3-86, Масаты көшесі: 1-59, Бесбалық көшесі: 7-18, Ақкөл өткелі: 1-12, Қаратал көшесі: 1-34, Ақшатау өткелі: 1-11/1, Таскескен көшесі: 33-130, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы көшесі: 2-17, Шабыт таркөшесі: 4-6, М. Жұмабаева көшесі: 29/2-34/7А, Балқантау көшесі: 8-93, Бесшалқар көшесі: 2А-18, Обаган көшесі: 4-30, Коныраулы көшесі: 3-9, Абылай хан даңғылы: 52-64 |- |'''[https://nurorda.edu.kz/ Школа-лицей «NURORDA»]''' |Улица Касыма Аманжолова, 34 Юго-Восток (правая сторона) ж/м, |2007 | | |Жеке меншік |- |'''[https://spectrum.edu.kz/ru Spectrum International School]''' |Проспект Ракымжан Кошкарбаев, 11 Юго-Восток (правая сторона) ж/м |2008 | | |Жеке меншік |- |'''[https://riviera.edu.kz/ Riviera International School]''' |Проспект Бауыржан Момышулы, 1/1 | | | |Жеке меншік |- |[https://flagmanschool.edu.kz/ Физико-Технический Лицей Flagman Флагман] |Проспект Шакарим Кудайбердыулы, 22/1, | | | |Жеке меншік |- |[https://miras-astana.kz/ Мирас Международная частная школа] |Улица Куйши Дина, 34 |1999 | | |Жеке меншік |} == Байқоңыр ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983315?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [http://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-tolk-zhaty.html Жамбыл Жабаев атындағы № 4 мектеп-гимназия]|| Ш.Айманова 3 || 1907, 1919 қайта ашылу кеңес өкіметі, 1958 жңағимарат, 2003 жылы 700 орындық қосымша ғимарат салынды<ref>https://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-shezhiresi.html</ref>|| қазақ|| Қазақ-татар медресесі, 1940 жылы Жамбыл атында | С. Торайғыров көшесі: 1, 2, 3, 3/1, 4, 4А, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 4/6А, 4/6Б, 4/7, 4/8, 7/1, 7/2, 7/5, 7/6, 7/7, 36, 93А, 93Б. С. Сейфуллин көшесі: 33, 35, 40, 41, Республика даңғылы: 34/2, Қарағанды көшесі: 21, 21А, 21Б, 23, 25/3, 36, 36/1, 38. С. Рахымов көшесі: 91, Ш. Айманов көшесі: 1/1, 1/2, 1/3. Ж. Аймауытов көшесі: 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 3 МГ-де);. Ж. Аймауытов көшесі: 3/1, 3/4, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 7/3, 7/4, 7/5, 7/6, 8/2, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 9/8, 9/9, 9/10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4, 12/5, 33, 49Б, С. Рахымов көшесі: 115А, 115Б, 117А, 17/1, 123, Қарағанды көшесі: 51, 51/1, 51/2, 53, 55,. А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/5, 27/6, 27/7, 27/8, 27А, 27Б, 40/1, 40/2, 40/3, 40/4, 40/4А, 40/5, 40/7, 40/7А, 40/7Б, 40/8, 25/1, 29/1, 29/2, 29/3, 29/4, 29/5, 41А, 23/3, 30Б, 31/3А, 31/4, 31/5, 31/6, Ш. Айманов көшесі: 5/1, 5/2, 5/3, 5/3К2, 5/6, 5/7, 5/8, 10/1, 10/2, 10/3, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4А, 12/6А, 12/7, 12/5, 12/6, 12/8, 12/8А, 12/8Б, 12/9, 12/10, 12/11, 14/3, 14/4, 14/5, 14/7, 14/11, 14/10, 14/8А, 14/8Б, 14/1, 14/2, 49Б, Республика даңғылы: 38, 40,. Бөгенбай батыр даңғылы: 60/5, 60/6, С. Жүнісов көшесі: 18, 20, 20А, 20А/2, 20Б, 22, 22/2, 28, 29, 30, 31, 31А, 32, 32Б/2, 32Б/3, 33, 33А, 33Б, 34, 34Б, 35, 36, 37, 37А, 39, 41, 42, 43, 43А, 45, 47, 49, 44, 44/3, 44Б, 46В, 46В/2, 45А, 46/1, 46/2, 48/1, 48/2, 50, 52, 54, 56Б, 58Б, 60А, 60Б, 60В. Ш. Уәлиханов көшесі: 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2,. С. Торайғыров көшесі: 6/2, 6/3, 6/4, 10/1, 10/2, 11/4. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де). |- | [https://5.astana-bilim.kz/ № 5 гимназия]|| Ж. Тархана, 16|| '''''1965''''' || қазақ, орыс|| || Кравцов көшесі: 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9,. Пушкин көшесі: 1, 2, 2/1, 3/1, 4, 6, 6/1, 7, 9,. А.Жұбанов көшесі: 1, 3, 3/1, 3/2, 4, 5, 6, 9, . Брусиловский көшесі: 1/2, 1/3, 2, 3/1, 3/2, 3/3, 4. Макаренко таркөшесі: 4, 6, 8, 10, Янушкевич көшесі: 1, 1/2, Иманов көшесі: 44, 50/1, Жәнібек Тархан көшесі: 17 |- | № 8 мектеп-лицей || улица Сәкен Сейфуллин,50|| 2017 жылы жабылды?<ref>https://informburo.kz/novosti/v-astane-shkoly-8-zakryli-a-detey-otpravili-po-drugim-uchebnym-zavedeniyam.html</ref>|| қазақ|| || Жангелдин көшесі: 33А-48/5, Әлімжанов көшесі: 45-77,. Қарағанды көшесі: 58/4-137, Толстой көшесі: 1-32, Асанқайғы көшесі: 75/1-146, Уәлиханов көшесі: 22/2-28/6,. С. Жүнісов көшесі: 72-110А, Лермонтов көшесі: 1-28, Абыралы таркөшесі, Жиенқұлов көшесі, Биші Қайың таркөшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де);. Тараз көшесі: 14-20/7, Абай көшесі: 50, 63, 65/2, 65/3, 67, 67/1, 67/2, 69/1, 69/2, 71/1, 73/2, 73/4,. А. Сембинов көшесі: 7, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 12/1-26/1. С. Сейфуллин көшесі: 44/2-61/1А, Күлтөбе таркөшесі: барлық үйлер, Ж. Омаров көшесі: 123-192, Сырдария көшесі: 18-84, Садовая көшесі, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ЖББМ) |- | [https://10mektep-ns.edu.kz/mektep-tarihy/ Жұмабек Тәшенов атындағы № 10 мектеп-гимназия]|| улица Мәлік Ғабдуллин,7|| || қазақ, орыс|| || Республика даңғылы: 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6/1, 6/2, 8, 10, 10/1, 16, 16/1, 18А, 18Б, 18В, Иманов көшесі: 6, 10, 10/1, 10А, 12, Бараев көшесі: 1, 3, 5, 9, 9/1, 13, Ғабдуллин көшесі: 1, 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 6/1, 6А, 6Б, 8Б, 9/1, 9/3, 10А, 10Б, 10/2, 10/3, 11, 12, 12/1, 12/2, 12Б,. Иманбаев көшесі: 1, 3, 5, 5Б, 9В, М. Мәметова көшесі: 11, 13, Ғұмар Қараш көшесі: 36, 38, Рамазан көшесі: 33 |- | № 12 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс улица Қамысты,7|| || қазақ, орыс|| || Көксенгір көшесі: 1, 1А, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 16А, 18, 2, 20, 20А, 21А, 22, 23, 29, 3, 30, 31, 32, 32А, 32Б, 33, 37, 37Б, 40, 40А, 44, 46, 47, 47/1, 49, 5, 50, 6, 61А, 9, 9/2, 5/3, 3/2, 1/1, 1/2, 11, 4, 41, 41А, Ойыл көшесі: 1А, 2, 2А, 3, 5, 6, 9, 9А, 10А, 11, 12, 13, 13/1, 14, 15, 16, 17, 19, 24/А, 25А,. Махат көшесі: 1, 6, 9, 13, 22, 28, 34, 38, 38А,. Шет көшесі: 3, 3/1, 1, 12, Айнатас көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 14, 15, Сандықтас таркөшесі: 2, 4, 5, 7,. Чехоев көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 10, 10А, 10Б, 11, 13, 13А, 14А, 15, 15А, 19, 21, 26, 35, 36, 37, 39, Ырыс таркөшесі: 2, 3, 4, 5, 5А, 6, 6А, 9, 10, 14, 15А, 16, 17, 19, 23, 25, 26, 31, 31А, Дунаевский көшесі: 4, 5, 6, 7, 8, 8/1, 12, 14, 16, 18, 20, Жолымбет көшесі: 3, 4, 6, 8, 10, 10/1, 12, 13, 19,. Мұрадели көшесі: 1, 1/1, 1А, 6, 8, 9, 10, 11, 13, 12, 14,. Бестөбе көшесі: 1, 4, 5, 6, 7, 8, 13, 15, 18, 20, 24, 28, 28А,. Қамысты көшесі: 2, 3, 6, 7, 8, 10, 14, 15, 19, 20, 21, 26, 31/2, 37, 39, 38, 40/1, 40/2, 40/3, 45/2, 45/3, 47, 56, 58, 59, 62, 66, 69, 70, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 89Б, 89В, 89Г, 93, 95, 101, 103, 110, Қайрақты таркөшесі: 1, 2, 3, 4, Хачатурян көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, Аққайың таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 12, 22. Балтақөл тұйығы: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 12, 12А, 24 |- | Төлеген Айбергенов атындағы № 16 орта мектеп || Кенесары,81|| 1979<ref>https://egemen.kz/article/374873-aqyn-tolegen-aybergenov-atyndaghy-mektepke-45-dgyl</ref>|| қазақ, орыс|| || ул. Пушкина 15, 15б, 25, 25/1, 25/3, 31/1, . ул.Янушкевича 9/2, 9/3, 9/4, 10, 14/1. Абай даңғылы, 92/1, 92/2, 92/3, 96; ул.А.Жубанова, 14/1, 14/2, 14/5, 16/1, 17/1, 17/2, 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/5, 21, 21а, 22/2, 23, 24, 25, 25/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 31/1, 54а. . ул.Брусиловского 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, 12/5, 12/5к2, 12/5к3, 12/5к4, 12/6, 13/1, 13/2, 13/3,13/4, 13/5, 13/6, 14/1, 14/2, 14/3, 15/1, 15/2, 15/3а, 15/4, 15/5, 15/7, 18, 18/1, 20, 22, 22а, 26, 28. ул.Циолковского 1, 1/1, 3. пер.Циолковского 4, 6, 6/2, 8, 10, 10/3, 45. ул.Бейсекбаева 11, 14, 14/2, 19, 21, 21/1. ул.Кенесары 83/1, 85, 85/1, 85/3, 85/4, 87, 87/1, 87/2, 87/3, 87/4, 87/5, 87/6, 87/7, 89а, 89/1, 89/2, 89/3к3, 89/5, 89/6, 93; ул.Сембинова, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 20, 24, 24/1, 26, 26/1. ул.С.Сейфуллина, 54/2, 54/3, 54/5, 54/4, 54/6, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 56/4, 56/5, 56/7, 56а, 56/8, 56/9, 65, 65/1, 67, 69, 69/1, 69/2. ул.Егемен Казақстан, 6/1, 6/3, 6/4, 6/5, 8/1, 8/3, 8/4, 11, 12, 13. пр. Абая, 74а, 74/3, 74/4, 74/10, 76, 78, 80/1, 80/2, 87/1, 87/2, 88/1, 88/2, 92/1, 92/2, 92/3, 95, 95/1, 95/2, 96, 98б, 101, 101/1, 101/2. пер.Изобильный 1, 2-1, 2/2, 3, 4, 4-1, 5, 5/2, 6, 6/2, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, ул. Громовой 2, 5, 7, 9, 11; пер.Волгоградский 1,3, 4, 5, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20. пер.Одесский 1, 2/4, 3, 4 к2, 4 к4, 5, 6/1, 6/2, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1. пер.Севастопольский 4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 24/1, 30, 32, 34, 34/3, 36, 36/3, 40; пер.Минский 19, 21а, 21/1, 23, 32.. пер.Чайковский, 1,1а, 1б, 2, 3, 5, 7, 9, 11,13, 19, 21, 23, 25. пер.Лихачева, 56а, 58а, 60а, |- | [https://astana21.edupage.org/? № 21 орта мектеп]|| улица Кошке Кеменгерулы,4|| 1992<ref>https://edu-kz.com/mektep/shkola-21-v-astane</ref>|| орыс|| || Өндіріс көшесі: 1-27, 27-85, 27/1, 25/1, Бейнеу тұйығы. Теректі тұйығы, Сарыадыр тұйығы, Ақбидай көшесі: 11, 13, 14, 15, 29-47, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 18/1, 1-44, 17, 17/1, 17/2, 18, 21, 24, Суриков көшесі, Ақсу-Жабағалы көшесі, Сарытүбек көшесі: 1-33, Мұнайшылар көшесі: 21, 23-39, Матросов көшесі, Бектау көшесі, Көкшетау таркөшесі, Қостанай таркөшесі, Малахов көшесі: 23, 23А, 25, 25А, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39А. (орыс тілінде оқытатын 4 сыныптан бастап № 49 ОМ-те). |- | № 23 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,17|| '''01.01.1966'''<ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr/view?id=000000031</ref>|| қазақ, орыс|| || Ағадыр көшесі: 38Б-52/1, Сарықұм көшесі: 4-18А, Ақсенгір көшесі: 1-15, Өндіріс көшесі: 1/2-4/1, Ақпан таркөшесі, Ақпан тұйығы, Қарағайлы таркөшесі,. Кеншалғын көшесі, Сартүбек көшесі, Үшқоңыр көшесі,. Семенов-Тяньшанский көшесі, Ақжелкен көшесі,. Кербұлақ таркөшесі, Шаған таркөшесі |- | [https://27.astana-bilim.kz/history?lang=kz № 27 мектеп-лицей]|| Таха Хусейн 5/1|| 1984|| қазақ, орыс|| || Тәшенов өткелі: 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 7, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 9, 10. Таха Хусейн көшесі: 1, 2/1, 3, 3/1, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/5, 4/6, 4/7, 4/8, 4/9, 4/10, Тәшенов көшесі: 2, 2А, 2/1, 2/2, 2/3, 6, 7/1, 8, 8А, 8/1, 9/2, 9/3, 10, 10/1, 11/1, 11/2, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 13/2, 14, 15, 17, 17/1, 17А, 19, 23, 23/1. Мақын таркөшесі, Астрахан таркөшесі, Балқаш таркөшесі,. Ақкент таркөшесі, Есіл таркөшесі, Кравцов көшесі: 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 10/6, 12/1, 12/2, 12/4, 14/1.. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 54 МЛ-де):. А. Бараев көшесі: 2, 2/1, 6, 6/1, 8/1, 10, 10/1, 10/2, 10/4, 10/5, 10/6, 12, 14, 14/1, Кравцов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4/1, 6,. Таха Хусейн көшесі: 13, 13/1, 15, 15/1, 15/2, 15/3, 15А, 15/4 |- | [https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1 № 31 мектеп-гимназия]|| Кенесары, 49|| 1976<ref>https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1</ref>|| қазақ, орыс|| || Абай даңғылы: 28, 30, 32, 34, 40А, 41, 42А, 43, 44А, 45/1, 45/2, 46А, 49, 51, 51/2, 53/1, 57/1, 59, 59/1, 61, Отырар көшесі: 2, 2/1, 3, 4/1, 4/2, 4/3, 7, 8/2, 9, 10, 11, Республика даңғылы: 26, 26/1, 28, 30, Луи Пастер көшесі: 69, 73, 91, 93, 95, Кенесары көшесі: 42, 42/1, 44, 45, 46, 47, 50, 51, 54, 57/1, 61, 61/1, 63, Ж. Омаров көшесі: 10, 100, Уәлиханов көшесі: 9, 9/1, 9/2, 13, 15, 19, Иманбаева көшесі: 9, 11, Иманов көшесі: 7, 9, 11, Баянауыл көшесі: 1, 71, Тараз көшесі: 9, 10/3, 11/1, Ғабдуллин көшесі: 16, 17/1, 18, 19, 19/1 |- | [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,23|| 2002|| қазақ|| || Тайбурыл көшесі 9а, 1, 7а, 7б, 13, 13/1, 13а, 15, 15/1, 16, 25, 28, 28а, 24, 30, 34, 34б, 36, 38а,38б, Ағадыр, Игілік, Майтөбе, Ашхабад, Ташкентская, Т.Шонанұлы, ул.Мұнайшылар, Жаңажол, Көк тамыр, Ақсай, Гоголь, Құрманғазы көшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 23 ОМ-те). |- | № 49 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс Переулок Сарыадыр,3|| '''2005''' <ref>https://www.instagram.com/tv/CfGh9HMIPO3/</ref>|| қазақ|| || Саржайлау көшесі: 1-54, Саржайлау тұйығы: 1-12, Тоқтаров көшесі: 1-69, Жетісай көшесі, Крылов көшесі: 1-10, Өзен көшесі: 1-33, Сүгіралы көшесі: 1-30, Үстірт көшесі: 1-14, Қатаркөл көшесі: 1-14, Қатаркөл тұйығы: 1-14, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 45-142, Қ. Кеменгерұлы тұйығы: 13-76, Теңіз тұйығы: 1-17, Шиелі көшесі: 1-36. Сусамыр көшесі: 1-60, Ақкөл көшесі: 1-20, Шыңғырлау көшесі: 1-20, Ынтымақ көшесі: 1-15, Жезкиік көшесі: 1-20. Қызылжар көшесі: 1-23, Төңкеріс көшесі: 1-33, Шортанды көшесі: 1-25, Киелісай көшесі: 1-20, Қамқалы көшесі: 1-22 (39-разъезд), Найзатас көшесі, Шардара көшесі: 1-25, 34-59. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 21 ОМ-де) |- | [https://54sl.edu.kz/kz/ Ақселеу Сейдімбек атындағы   № 54 мектеп-лицей]|| Ш.Иманбаев, 4|| || қазақ|| || Ж. Тархан көшесі: 1/7, 1/8, 1/9, А. Бараев көшесі: 18, 18/1, 18/2, 21, 25, Рамазан көшесі: 67, 70А, 72, 74, 774А, 78, 82А, 84Б, С. Рахымов көшесі: 4, 22. Ш. Уәлиханов көшесі: 1, 3, 3/1, 4/4, 4/5, 4/6, 5, Тараз көшесі: 1/2, 1/3, 1/4, 1/5, Ғұмар Қараш көшесі: 68, 76, 78, 80, 82, 84, 87, 87/1, 91, 93, 95, 97, 99, Ағыбай батыр көшесі: 88, 92, 94, Иманбаев көшесі: 2, 5, 5Б, 7, 7Б, 7Г, 8, 8/1, 8/3. Ғабдуллин көшесі: 12, 12Б, 12/1, 12/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 10 МГ-де);. Иманбаева көшесі: 10, 10А, Иманов көшесі: 16, 17, 18, 18Д, 18/1, 18/2, 26. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 31 МГ-де);. Ш. Уәлиханов көшесі: 5, С. Рахымов көшесі: 36. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-те);. Кравцов көшесі: 1, 1/1, 1/2, Ж. Тархан көшесі: 2/6, 10, Асанқайғы көшесі: 1/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 5 гимназияда) |- | № 55 орта мектеп || Ж.Досмұхамедұлы 2|| || қазақ, орыс|| || Алтынқұм көшесі, Қыранқия таркөшесі: 1-11, Анар көшесі. Қарақұм көшесі, Шағыл көшесі, Әл-Фараби даңғылы: 11, 13/1, 17, 18, 18В, 19, 22, 25А, 26/6, 27/1, 28А, 30/1В, 35/1, 35/2, 47/1, 49, 49/3, 49/5, 53/2, 60, 64/1, 64/4, 68/1,. Сәдуақасов көшесі: 1, 1В, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 12, 13, 13А, 13Б, 14, 16, 17А, 18, 19, Ж. Досмұхамедұлы көшесі: 1Б, 4, 6, 8, 10, 12, Вячеслав көшесі, Сарысу көшесі, Ақжол көшесі, Жетіген көшесі: 35/1А, Угольный таркөшесі: 12А. 497 км: 1, 2, 3, 4 |- | [https://abai87mg.edu.kz/ru Абай Құнанбаев атындағы № 87 мектеп-гимназия]|| улица Амангелді Иманов,37|| 2019<ref>https://kazpravda.kz/n/askar-mamin-otkryl-shkolu-gimnaziyu-no87-imeni-abaya-kunanbaeva-v-nur-sultane/</ref>|| қазақ|| || Кенесары көшесі: 64, 70, 74, 80, 82, Жұбанов көшесі: 10, 10А, 11/3, 11/4, 13/2, 13/3, 13/4, 15/1, Б. Бейсекбаев көшесі: 2, 8/1, 8/2, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2,. Брусиловский көшесі: 5, 6, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 11/1, Макаренко таркөшесі: 1, 4, 6, 8, 10, Мирный таркөшесі, Фестивальный таркөшесі, Дубинин таркөшесі,. Киевский таркөшесі, Төрткүл таркөшесі, Мырзашөл таркөшесі, Радищев таркөшесі, Ломоносов таркөшесі, . Чичерин таркөшесі, Кенесары көшесі: 64, 74, 80, 82, 84. Иманов көшесі: 41, 42, 44, 50/1,. Янушкевич көшесі: 3, 5, 7/2, 7/3, 8, 8/1, 8/2, . Ж. Тархан көшесі: 9, Пушкин көшесі: 13. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-де) |- | № 119 орта мектеп || Аманкелді Иманов көшесі, 27а|| 2025<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/968167</ref>|| || || Кенесары көшесі: 52, 54, 56, 56/1, 56/3, 56/4, 56/5, 56/6, 56/7, 56/8, 56/8А, 56/9, 58, 62, 65, 67/1, 67/2, 67/3, 67/5А, 69, 69А, 73, 73А, 77, 77А, Луи Пастер көшесі: 91, 93, 95, 97, 99, 101, 101А, 115, 117А, 119, 119/1, 121, 123, А. Әлімжанов көшесі: 13, 15, 15-1, 17, Отырар көшесі: 12/2, 14/2, 14/3, 14/9, 15/6, 15/8А, 15/8, 15/10, 15/11, 15/12, 15/13, 15/14, 16/4, 16/8, 16/9, 16/10, 18, Сырдария көшесі: 11, 12, 13, 13А, 14, Б. Бейсекбаев көшесі: 1, 3, 9, 9/3,. Асанқайғы көшесі: 1, 2, 2А, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12, 16, 18, 20/2, 22, 24, 26, 34, 70А, А. Иманов көшесі: 2/1, 2/2, 2/3, 26, 28/3, 28/5, 28/6, 30/2, 30/3, 30/4, 30/5, 30/6, 30/9, 30/10, 30/11, 30/12, 32, 32/1, 32/2, 34, 36, Иманов таркөшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 16А, 17, 19, 21, 23, 25, 26, 27, 29, Ж. Тархан көшесі: 3/2, 3/3, 3/4, 3/5, 3/6, 3/7, 3/8, 3/9, 5, 5А, 5/1, 7, 7/1. А. Сембинов көшесі: 1/1, 1/4, 1/5, 1/6, 1/7, 1/8, 2/1, 2/2, 2/3, 3/1, 3/3, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/4, 7, 10/1, 10/4, Кулибин таркөшесі: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 5/2, 7, Училищный таркөшесі: 3, 7, В. Перов таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, Сейхун таркөшесі: 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 35, 37, 41, Егемен Қазақстан көшесі: 1, 1А, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/7, 2/7А, 2/8, 3, 3/3, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 5, 5/7, 5/9, 5/10, 5/11, Гастелло таркөшесі: 2А, 3, 4, 7, 8, 9, 9А, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 15Б, 16, 17, 19, 21, 23. Ғұмар Қараш көшесі: 88, 90, 94, 94/2, . Баянауыл көшесі: 85А, 85/1, 87, 87А, 88А, 92, 94, 95А, 96, 97А, 98, 99, 99А, 101, 102, 104, 106, 113, 115, 117,. Тараз көшесі: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3/4, 3/7, 5/1, 5/2, 5/2Б, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 6, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 10/1, 10/2, 10/2А, 10/3, 11/1, Мұхамед-Хайдар Дулати көшесі: 74, 76, 78, 78/1, 80, 82, 84, 86, 98, 100, 102, 104, 106, 108, 111, 113, 119, 121, 123, Ш. Уәлиханов көшесі: 8/2, 8/3, 8/4, 10, 10/1, 12, Абай даңғылы: 52/2, 52/4, 54/1, 54/3А, 54/4, 66, 66/1, 66/2 |} == Сарыарқа ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983284?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !Қызмет ету аймағы |- | Талғат Бигелдинов атындағы № 1 мектеп-лицей || Желтоксан, 9 || 1874, 2008<ref>https://www.instagram.com/sh_1_astana_/?hl=ru#:~:text=%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%8C%20%D0%B2%20150%20%D0%BB%D0%B5%D1%82%3A%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5,%D0%B8%D0%BC%D1%8F%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20(2023)%20%E2%9C%A8</ref><ref>https://newtimes.kz/eksklyuziv/182408-ot-prikhodskogo-uchilishcha-do-litseia-150-letniaia-istoriia-shkoly-v-astane</ref> 1989 жаңа екі ғимарат ескі ғимарт орнына салынды | орыс||1874 Бірінші приходское училище, 1992 математика-экономика лицейі №1 |мкр.Самал: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, Республика даңғылы: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 21, 23, 23/1, Ә.Мәмбетов көшесі: 2, 2/1, 4, 6, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 10, 12, 16, 20, Желтоқсан көшесі: 1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3, 3/1, 6, 7, 8, Бұхарбай батыр көшесі: 21, 24, 25, А.Иманов көшесі: 1, 2, 4, Ағыбай батыр көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 5, М.Әуезов көшесі: 1, 2, 4, Ғұмар Қараш көшесі: 3 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар  № 10 МГ-да);''' Жеңіс даңғылы: 2, 4, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 8/1, 10, Кенесары көшесі: 16, 17/1, 19, 21, 22, 23, 24, 27, 29, 30, 43, Бейбітшілік көшесі: 1, 3, 5 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 56 МЛ-де)''' |- | [https://2schoolastana.edu.kz/kz/ Ғафу Қайырбеков атындағы № 2 мектеп-гимназия]|| Сейфуллина, д. 19 || 01.01.1966<ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/kz/school-registr/view?id=000000007</ref>|| қазақ, орыс|| |Абай көшесі: 27, Бейбітшілік көшесі: 23, 27, 29, 31, Жангелдин көшесі: 7, 8/1, 10, 11, 12, 14, 16, 20, 22, Желтоқсан көшесі: 12, 12А, 14, 15, 17, 18, 20/1, 22/1, 22/2, 23, 24/1, 26, 27, 27/1, 28, 29, 30, 30/1, 30/2, 33, 35 Жеңіс даңғылы: 16, 18а, 20, 23, 24, 24/1, 25, 26, 26а, 27/1, 28, Сейфуллин көшесі: 13/1, 22, 23, 24, 25, 26/1 Ж.Омарова көшесі: 53 |- | [https://mektep3-bilim.edu.kz/ru/shkola/o-nas.html № 3 мектеп-гимназия]|| Республики, 35 || 01.01.1941|| қазақ, орыс|| |Республика даңғылы: 25, 27, 29, 33, 34/2, 37, 39, 41/1, 43а, Абай даңғылы: 35, 37, Ж.Омаров көшесі: 64, Сейфуллин көшесі: 27/2, 29, 33, 34а, 34б, 35, М.Әуезов көшесі: 12/1, 15, 15/1, 16, 16/1, 17, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, Жангелдин көшесі: 21, 26, 30, 32, А.Мәмбетов көшесі: 5, 5/1, 30, Бейбітшілік көшесі: 16/1, 20, 20а, 22, 24, 26, 28, Кенесары көшесі: 43 |- | [https://gim6ast.edu.kz/kz/about № 6 гимназия]|| Бөгенбай даңғылы, 47/1 || || орыс||1990 жыл средней школы №7 1991 год - средняя школа №7 реорганизована в школу-гимназию №7 2001 Акмолинская школа-гимназия №7 переименована в "Гимназию №6" 2007 №6 переименована в "Гимназию №6 имени Юрия Гурова 2008 год - произошло обрушение здания гимназии №6 им. Ю.Гурова по адресу Ауэзова 31 Коллектив учащихся и учеников был переведен в здание бывшего лицея №9 по адресу Сарыарка 20. |Жеңіс даңғылы: 34, Желтоқсан көшесі: 37, 37/1, 38/1, 40, 47, 49, 49/1, М.Әуезов көшесі: 29, 32, 32/1, 35, Бейбітшілік көшесі: 30, 32, 33, 34, 34/1, 35, 36, Республика даңғылы: 47, 49, Бөгенбай батыр даңғылы: 37, 39, 43/1, 43/2, 48, 50, 50/1, 52, Ы. Дүкенұлы көшесі: 1, 1а, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 13 '''(қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 62 МЛ-де);''' Желтоқсан көшесі: 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, Бөгенбай батыр даңғылы: 36, 36а ('''қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 2 МГ-да)''' |- | Ғали Орманов атындағы № 7 мектеп-гимназия || Бөгенбай Батыр даңғылы, 57 || 1990<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1625</ref>|| қазақ, орыс|| |Республика даңғылы: 46, 48, 48/1, Бөгенбай батыр даңғылы: 53, 54, 54а, 55, 55/1, 56, 59, 61, 61а, 63, 65, 67, 67/1, 77/4, 81, Ш. Айманов көшесі: 9, 11, 16, 16/1, 18, 20, 22/1, Ы. Дүкенұлы көшесі: 15/1, 15/2, 16, 16/1, 17, 21, 21/1, 26, 28, 28/1, 30, 31/5, 32/1, 34, 34/1, 36, 37/1, 37/2, 37/3, 38, 38/1, Ш. Уәлиханов көшесі: 27, 27/1 '''Орыс тілінде оқытатын сыныптар:''' Ж. Аймауытов көшесі: 8/2, 8/4, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 10/1, 10/2, 10/3, 7/3, 7/4, 7/5, 8/5, 9/8, 9/9, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, С. Рақымов көшесі: 109, 110, 111, 113, 113а, 113б, 115, 115/а, 115б, 117, 117а, 119, 119а, 123, А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27а, 27/3, 29, 29/1, 29/3, 29/4, 29/5, 29/6, 31, 31/1, 31/2, 31/3, 31/4, 31/5, 93, 93/1, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/4, 27/6, 27/5, 27/7, 27/8 Павлов көшесі: 21, 29, 31, 33, 34, 35, 35/1, 35/2, 37, 38, 38а, 40, 42, С.Жүнісов көшесі: 7, 7/1, 16а, 20а, 22/2, 19а, 27, 29, 30, 30б, 32, 32а, 32/1б, 33, 34, 34б, 35, 36, 37, 41, 43, 43а, 44, 45а, 46а, 46/1, 47, 48/1, 49, 50, 52, 54, 58б, 60 б, 7д (барлық үйлер) |- | [https://zerde.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 9 Зерде мамандандырылған мектебі]|| Сарыарка, 20 || 2005 || қазақ, орыс|| | |- | Өзбекәлі Жәнібеков атындағы № 11 мектеп-лицей || Абая, 6 || || қазақ, орыс|| |Сарыарқа даңғылы: 11, 14, 16, 18, Кенесары көшесі: 1, 9, 13, 17/1, Күмісбеков көшесі: 1, 2, 4, Абай даңғылы: 8, 10, 10/1, 10/2, 18, Бигелдинов көшесі: 5, 7, 8, 9, 9а, 9/1, 10, 11, Айпара көшесі: 16, 17, Талшын көшесі: 13 |- | № 12 балабақша-бастауыш мектеп кешені || Қамысты, 7 || || || | |- | [https://13.astana-bilim.kz/pasport?lang=ru № 13 орта мектеп]|| «Промышленный, Шалкөде 5 || 1982|| || | |- | [https://14.astana-bilim.kz/ № 14 мектеп-гимназия]|| Московская, 23 || 1974<ref>[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.]</ref>|| қазақ, орыс|| |Ә.Молдағұлова көшесі: 4а-24/1, Жеңіс даңғылы: 50, 52, 54, 56, 57, 59, 61, 63, 65, 67, 69, 71, 71/1, 71/2, 73, 75, 75/1, 75/2, 77, 79/1, Карауыл көшесі, Хмельницкий көшесі, Затаевич көшесі, Мыңарал көшесі (барлық үйлер), Майқұтов көшесі, Маралды көшесі, Найзақара көшесі (барлық үйлер), Берел көшесі: 11/4-тен бастап соңына дейін, Бекетай көшесі: 7/2-ден бастап соңына дейін, Потанин көшесі (барлық үйлер), Керегетас көшесі, Дальний таркөшесі, Сеченов көшесі, Сарыбұлақ көшесі: 15а, 36, 38, 40, 42, 44, 44/3, 46, 48, 50, Мәскеу көшесі: 13/1, 13/3, 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, 15/5, 17/1, 21/4, 27, 29, 31 |- | [https://astana-lizei15.edu.kz/ru/istoriya-shkoly/ № 15 мектеп-лицей]|| Сарыарка, 48/1, немес Сарыарка 20 | 1956, жаңа ғимарат 1963<ref>https://www.instagram.com/school15.astana/</ref> | қазақ, орыс|| средней школы имени А. Матросова |Мәскеу көшесі: 24, 26/1, 30/1, 32, А.Ділманов көшесі: 22/1, Сарыарқа даңғылы: 46, 48, 48/2, 48/3, 50, Бестерек көшесі: 3, 3а, 18, 21, 32, Жеңіс даңғылы: 37, 37/1, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 43/2, 43/3, 43/4, 45, 45/1, 45/2, 45/3, 49, 49/1, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 55, Бөгенбай батыр даңғылы: 31, 33, 35 |- | [https://18.astana-bilim.kz/historia?lang=ru № 18 орта мектеп]|| Бөгенбай Батыр, 17 || '''1981''' || қазақ, орыс|| |Мәскеу көшесі: 4, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2, 13, 14/3, 16/2, 16/3, 18, 18/1, 18/2, 18/2а, 18/3, 20, 20/1, 20/2 Сарыбұлақ көшесі: 4а, 6, 8, 10, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 28а, 30, 34, Берел көшесі: 1-31, Бекетай көшесі: 1/4-6/4, Разинның 1-ші және 2-ші таркөшелері, Загородный таркөшесі, Шидерты таркөшесі, Домбыралы көшесі, С.Разин көшесі, Бестерек көшесі Жамбыл көшесі: 31, 32, 34, 34а, 36, 36а, 36в, 36/1, 38, 40, 40/1, 42, 44, 45, 45а, 46, 48, 55, 57, 59, 58, 69, 71, 75/1, 75/2, 77, 79, 81-2/1, 83, Сарыарқа даңғылы: 32, 35, 35/1, 35/2, 35/3, 36/1, 38, 42, 39, 41, 43, Бөгенбай батыр даңғылы: 3в, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/6, 7, 7/1, 21, 21а, 23/1, 24/1, 24/2, 28, 30, 32, 32/1, 34, А.Жангелдин көшесі: 1а, 3, Щорс көшесі: барлық үйлер. |- | № 19 орта мектеп || Тамшалы, 32 ??? || || қазақ, орыс|| |Герцен көшесі, Беляков көшесі, Күршім көшесі, Әулие ата көшесі: 1-64/1, /2, /3, 65-81, Шубин көшесі, Дулатов көшесі: 176, 177, 178, 180, 182, 184, Атакент көшесі, Карбышева көшесі: 1-28/1, Жалаулы көшесі,Ойжайлау көшесі: 1-20, Кентау көшесі, Ақшағыл көшесі, Ынталы көшесі, Кеншілер көшесі, Тасқұдық көшесі, Ұялы көшесі, Жосалы көшесі, Жерұйық көшесі: 1-13б, Жуков көшесі: 1-20, 49-77, Придорожный көшесі, Шілікті көшесі, Төлебаев көшесі, Бесшатыр көшесі, Тамшалы көшесі, Жароков көшесі, Медеу көшесі: 46-65, 46-111/1, Оқжетпес көшесі (Герценге, Шубинге дейін), Елек өткелі: 1, 1/3, 2/1, 6, 6/1, 8, 10, 12, 12/1, 12/2, 13, 14, 14а, 15, 16, 17, 17/1, 18, 19, 19а, 19/1, 25, Р.Дүйсенбаев көшесі: 2-72, 22-ші көше: 2, 49-шы көше: 3-14, Күршім өткелі: 3-13, Ш.Бөкеева көшесі: 11-42/1б Көктөрек көшесі: 1-41, Орда көшесі: 1-17/1 |- | [https://20mektep.ucoz.com/index/0-2 '''Ш.Айманов''' '''атындағы''' № 20 орта мектеп]|| Қарталы, 62 || 1960<ref>https://20mektep.ucoz.com/index/0-2</ref>|| қазақ, орыс|| |Чехов таркөшесі, А.Чехов көшесі: 2-57, Мұзтау көшесі Ш.Бейсекова көшесі: 7/1-13/9, С.Қожахметов көшесі, Ақан сері көшесі: 1-10, Алқатерек таркөшесі, М.Жәлел көшесі (жұп сандар) '''(қазақ тілінде оқытатын 11 сыныптар № 58 МГ-да);''' М.Дулатов көшесі (тақ сандар), Оғыланды көшесі, Абат-Байтақ көшесі, Оқжетпес көшесі: 2-86, К.Байсейітова көшесі: 33-90, Қарталы көшесі: 25-86, Құрақты өткелі: 3-22, Суворов көшесі: 22-44 '''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 61 МЛ);''' В.Бартольд көшесі, Шыршық таркөшесі, Қашаған көшесі, Сүмбе таркөшесі: 2-24, Тайсойған көшесі, Қоянды таркөшесі, Орда көшесі (тақ сандар) Қырыққыз таркөшесі, Қырат таркөшесі, Қараой таркөшесі, Мартылоги көшесі '''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 19 ЖББМ-де).''' |- | valign="top" |'''[https://25.astana-bilim.kz/about?lang=ru № 25 жалпы білім беретін мектеп]''' |Ы.Алтынсарин 9 (улице Тимирязева, 17.) |'''1965''' |қазақ, орыс |'''Средняя школа № 25 имени Победы''' | valign="top" |Жеңіс даңғылы: 66, 70, 72, Біржан сал көшесі: 2, 6 ,8, Ә. Молдағұлова көшесі: 27а, 29, 29а, 29б, 29г, 33, 37, 37/1, 39, Бейбітшілік көшесі: 75, 77, 77а, 79, Алтынемел көшесі: 1, 3, 5, 7, 8, Ы.Алтынсарин көшесі: 6, 6/1, 7, 7/2, 8, 10, 14, И.Құтпанұлы: 3-32,33, 33/1, І.Есенберлин көшесі: 11, 11/1, 12, 13, 13/1, 14, 15, 15/1, 16,16/1, 18, 19, 20, 20/1, 21, 21/2, 22, 23, 23/1, 24, 26, 27/1, 28, 29, 30, 32, 38; Гете көшесі: 10, 22/1. ('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 46 МЛ-де'''): Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39 |- | valign="top" |'''[https://www.26astana-mektep.edu.kz/kz/o-shkole#:~:text=%D0%92%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%20%D0%93%D0%A3%20%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81,%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%B8%2C%2024. № 26 мектеп-гимназия]''' |Конституция 24 |2016 жаңа мәртебе <ref>https://www.inform.kz/ru/aset-isekeshev-otkryl-novuyu-stolichnuyu-shkolu-na-meste-avariynoy_a2943919</ref> |қазақ, орыс | | valign="top" |Конституция көшесі: 18, 20, 20/2, 22, Қарасай батыр көшесі: 20, 22, 22/1, 22а, 22б, 22в, 22г, 24/1, 24/2, 26, 26/2, 29, 31. К.Байсейітова көшесі: 2, 4. Қарталы көшесі: 3а, 3/1, 5/1, |- | [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Тайбурыл, 23 || 2002 || || | |- | [https://35.astana-bilim.kz/about?lang=kz Нәзір Төреқұлов атындағы № 35 мектеп-лицей]|| Абая 9/1 || 1991|| қазақ, орыс|| |Абай даңғылы: 1, 1/1, 1/2, 3, 3/3, 3/4, 3/5, 5, 5/1, 9, 11, 11/1, 15/1, 18, 21; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 8, Сейфуллин көшесі: 1, 2, 2в, 2/2, 3, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 6/1, 7,  8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 13/1, 14, 14/2, 14/3, 14/4, 18, 18/1, 18/2, 18/4, 18/5, 20, 23, Челюскинцев көшесі: 71, 73, 73а,75, 77, 79, 83/2, 84, 90, 94;  Ж.Омаров көшесі: 16, 18, 19а, 20, 20 б, 22, 24, 25, 27, 47А, Талшын көшесі: 14, 18, 41, 41а, Сарыарқа даңғылы: 15, 17, 19,  22/1, 24, 26/1, 28, Жеңіс даңғылы: 17, 17а, 17б, 17в, 19, 21, 23, 25, 27/1, 31, Ә.Жангелдин көшесі: 4, 6; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 9, 9/1, 9/2;   |- | [https://36mektep.edu.kz/# № 36 орта мектеп]|| Қарасай батыр, 7 || 1936 || орыс||В 1936 году в Акмолинске построено двухэтажное здание школы, получившее номер 30, который она носила до 1958 года. В 1958 году школе присвоили №63, В 1977 году школе дали №107, В 1997 году она получила №36. В 1968 году к школе пристроили помещение, её площадь увеличилась вдвое.<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1682</ref> |Қарасай батыр көшесі: 2в, 6, 15, 16, 25, 25/1, Конституция көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 24/1, 26/1, Бұланты көшесі: 3, 4, 5, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, М.Дулатов көшесі:  2, 2а, 4, 4а, 6, 14, 18/2, 18а, 20, 22, 22/2, 24, 24/2; Жартас көшесі: 1, 2, 3/4, 7;  Ш.Бейсекова көшесі: 15/2, 15/2а, 15/3, 15/4, 15/5, 15/6, 15/7, 15/8, 15/9, 17/1, Гагарин көшесі,  Баркытбел таркөшесі, 28, С.Мұхамеджанов көшесі: 1-43, Абат-байтақ көшесі: 2-10/1, Ұланбел көшесі: 1-7, Есенберлин көшесі: 1, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 8, Біржан сал көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, ул.Гете 1, 1/1а, 3, 4, 4 а, А.Диваев көшесі, К.Байсейітова көшесі: 3, Ақбұғы көшесі 1-8/1, Үшқара (барлық үйлер), Шынтас таркөшесі, 8а ('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 61 МЛ-де''') |- |''<u>[https://39.edu.kz/ № 39 кешкі (ауысымды) мектеп]</u>'' |''<u>Ә.Молдағұлқызы, 22</u>'' |2000? |''<u>қазақ, орыс</u>'' |2000 жылы «№ 1 кешкі мектеп»КМҚК «№ 39 кешкі (ауысымды) мектеп» КММ болып қайта құрылды. | |- | [https://40.astana-bilim.kz/all?lang=kz Әлкей Марғұлан атындағы № 40 мектеп-лицей]|| Көктал кенті, Д.Бабатайұлы, 24 || 1997|| қазақ||«Ишим Астана» АҚ ''№ 1 толық емес орта мектеп'' ''1997 жылдан'' «Көктал орта мектебі» 1998 бастап |Ж.м. Көктал 1 мекенжайлары: Актау көшесі: 1-13, Көкжиек көшесі: 1-6, Байқоныр көшесі: 1-58, Өркен көшесі: 1-18, Жетісу көшесі: 1-19, Болашақ көшесі: 13-120, Күлтұма көшесі: 1-29, Таңжарық көшесі: 1-30, Жаңақоныс көшесі: 1-70, 70а, Ақтубек таркөшесі: 1-11 Мойнақ көшесі: 1-14, Жаркөл көшесі: 1-28, Нұра көшесі: 1-7, Сүйінбай ақын көшесі: 1-70, Жұмбақтас көшесі: 1-8, Шымбұлақ көшесі: 1-10, Көктөбе көшесі: 1-7, Келешек көшесі: 1-10, Береке көшесі: 1-10, Талас көшесі: 1-13, Тайтөбе көшесі: 1-19, Гагарин көшесі: 1-9 Бидайық көшесі: 1-14, Жаяу Мұса көшесі: 1-47, Шортанбай ақын көшесі: 1-26, Естай көшесі: 1-48, Базарлық көшесі: 1-18, Ақтолқын көшесі: 1-12, Бастаңғы көшесі: 1-8, Бақтыбай ақын көшесі: 1-4/1, Көкжиек көшесі: 1-18, Аққорған көшесі: 1-10, Кербез, Перне көшелері, Абайдың 150 жылдығы көшесі: 1-22/1, Басықара, Мөңкеұлы, Сұлама көшелері, Изенді, Сонар көшелері, Ақыт Үрімжіұлы, Сырғалы, Күршім көшелері, Бәсіре, Батығай көшелері, Майлыкожа ақын, Шөже ақын көшелері, Найзақоңыр, Сәйгүлік көшелері, С-191, С-192 көшелері, Школьная, Новая көшелері, Алмалық көшесі, Нарын көшесі: 14-28, Сұлукөл көшесі: 15-35, Еңлік-Кебек, Ақ қайың көшелері, Нұрбесік, Ардагерлер көшелері: 15-38, Дайрабай таркөшесі, Сұлукөл көшесі: 8, 14, 14/1, Шұғыла көшесі: 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 7, 8/1, 9, 10, 14а, 17, 18б Титов көшесі: 4/1, 15-29, Қайыңды көшесі: 20-46 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 41 ЖББМ)''' |- | № 41 орта мектеп || Көктал кенті, Ардагерлер, 1а || 05.01.1970|| орыс|| |Ардагерлер көшесі: 1-12, 12а-31, 32-38, Ақтау көшесі: 1, 3, 4, 5, 7, Д. Бабатайұлы көшесі: 1-29, Аққорған көшесі, Новостройка көшесі, Сұлукөл көшесі: 3, 5, 7, 7/1, 7/2, 9, 11, 13, Шыңғыстау көшесі: 1-17, Болашақ көшесі: 1, 1в, 2, 2/2, 2а, 3-11, 13-120, Шұғыла көшесі: 1/1, 1/2, 2/1, 2/2, 2, 3, 3/2, 4/1, 4/2, 5, 6/1, 6/2, 7, 7/1, 7/2, 9/3, 9/4, 10/1, 10/2, 11-13/2, Көкжиек көшесі: 1/1, 1/2, 3/2, 5/3, 5/4, 5/5, 2/6, 2/7, 2/8, Титов көшесі: 2, 2а, 3-14, Қайыңды көшесі: 1-14а, 16, 18, 18/1, 18/2, Алмалық көшесі: 2, 3, 4, Нарын көшесі: 1-12, 14-18, 12-1 көшесі: 4, 6, 8, 10, 12, '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар''' '''№ 40 МЛ)''' |- | [https://komplex46.edu.kz/# № 46 балабақша-мектеп-гимназия кешені]|| А. Молдағұлов, 35 || 1994 || орыс||Немецкий гуманитарный образовательный комплекс |Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39 '''(қазақ тілінде оқытатын 5-11 сыныптар''' '''№ 25 ЖББМ-ке)''' |- | № 47 балабақша-мектеп-гимназия кешені || С.Сейфуллин, 21 || 1996 <ref>https://astanakids.kz/catalog/astana/gosudarstvennye-detskie-sady/42-gkkp-kgu-kompleks-detskiy-sad-shkola-gimnaziya-47</ref>|| орыс|| | Қазақстан Республикасы және Орта Азиядағы украин тілі мен әдебиетін оқытатын жалғыз оқу орны.<ref>http://www.kompleks-47.edu.kz/kz/biz-turaly.html</ref> |- | Қошке Кемеңгерұлы атындағы № 49 орта мектеп || Өндіріс, Сарыадыр, 3. || 2005<ref>https://www.instagram.com/reel/CfGh9HMIPO3/</ref>|| || | |- | [https://sh56.edu.kz/ru Шәкәрім атындағы № 56 мектеп-лицей]|| Челюскинцев 29/1, Улица Тарас Шевченко 3?<ref>https://sh56.edu.kz/ru</ref>|| 2006<ref>https://www.sh56.edu.kz/ru/o-nas-292216</ref>|| қазақ|| |Кенесары көшесі: 4, 4а, 4б, 6, 8, Шығанақ көшесі: 1, 1/1, 3, Т.Шевченко көшесі: 4, 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 10/4, Сарыарқа даңғылы: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 7/9,  Челюскинцев көшесі: 1, 5, Косыгин көшесі: 14, Тұран даңғылы: 3, 3в, 3д, 3/1, 3/2, 3/3, 3/4, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 5/7, 5/8, 5/9 «Газ аппаратурасы» т.а. үйлері, '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 11 МЛ);''' Сарыарқа даңғылы: 8, 8/1, Жеңіс даңғылы: 1, 3, 5, 5/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №1 МЛ).''' |- | [https://58bilim.edu.kz/mektep-tarikhi/ Ілияс Жансүгіров атындағы№ 58 мектеп-гимназия]|| Акан сері, 22 || '''2007-2008'''|| қазақ|| |Талапкерская көшесі, Атбасарская көшесі, Рауан таркөшесі, Қарталы көшесі: 5, 6, 8, 21/1, 95-150 А.Чехов көшесі: 56-68а, Сүмбе таркөшесі: 15-36б М.Жалел көшесі: 47, 73-85, Ақан сері көшесі: 16, 18, 24, 24/1, 32, 40/8, 47/1, 59/1, К.Байсейітова көшесі: 92-126, Жарсуат таркөшесі, Маралсой таркөшесі, Коғалы таркөшесі, Желдірме таркөшесі, Асаукөк таркөшесі, Д.Карбышев көшесі: 8/2, Фахд бен Абдулл Азиз көшесі, С.Мұхамеджанов көшесі: 44-110, Ш.Бейсекова көшесі: 3/1-5/10, Шақпақ көшесі (барлық үйлер) ('''орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 20 ЖББМ'''); Н.Тілендиев даңғылы: 16/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 18 ЖББМ);''' |- | № 60 мектеп-лицей || Кубрина, 21/1 || 2008 <ref>[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB.]</ref>|| қазақ, орыс|| |Кубрин көшесі: 2/1, 20/1, 22/1, 23/1, Боталы көшесі: 26, 26/1, 26/2, 26/3, 26/4, 26а, 26б, Абай таркөшесі: 2, 3, 4, 5/1, 5а, Абай даңғылы: 4а, Сарыарқа даңғылы: 29, 29/1, 31, 31/2, Күмісбеков көшесі: 9, 9/1, 9/2, 9а, 11, 12/2, 12/5, Б.Соқпақбаев көшесі: 1, 3, 4, 5, 6, Щорс көшесі: 12/2 |- | [https://61astana-bilim.edu.kz/%d0%b1%d1%96%d0%b7-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ Қаныш Сәтбаев атындағы № 61 орта мектеп]|| Қарталы улица Конституция,33?? | '''2008''' || қазақ|| |Қызылсу көшесі: 33-51, Аспара көшесі, Медеу көшесі: 10/1-31/3, 32-65, Өрнек көшесі, Қарталы көшесі: 1/1, 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 18, 18/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 8 март көшесі, Конституция көшесі: 21, 23, 25, 27, Ш.Бөкеева көшесі: 1-38/9, 40, Қазығұрт көшесі, Саққорған көшесі, Құрақты көшесі: 1-12, Карталинский таркөшесі, Суворов көшесі: 12, 14, 16 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 26 МГ);''' К.Байсейітова көшесі: 7, 8, 10, 10/1, 11, 13/1-27/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 36 ЖББМ);''' М.Дулатов көшесі: 54-64, Жидебай көшесі, Юбилейная көшесі, Жалын көшесі: 28-51, Медеу 32-65, Қарталы 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 20 ЖББМ).''' |- | [https://licei62.edu.kz/ru/o-shkole/nasha-istoriya № 62 мектеп-лицей]|| Московская, 41 || 23.01.2009 || қазақ, орыс|| |М.Әуезов көшесі: 38/1, 39, 41/1, 41, 42, 42а, 43/1, 44, 45, 45/1, 47, 48, 50, 52а, 54, 55, 55/2, 56, 57, 57а, 57/1, 57/2, 57/3, 59, Бейбітшілік көшесі: 40, 42, 42а, 44, 44а, 45, 47, 48, 49/1, 50, 52, 54, 55, 56, 58, 61, 63, 65, 67, 69, 71 (59-жатақхана), Республика даңғылы: 55, 57, 61, 71, 71/1, Ә.Молдағұлова көшесі: 30, 32, 34, 36, Желтоқсан көшесі: 48/1, Мәскеу көшесі: 38а, 38/1, Шеркала таркөшесі: 1-12/2, академик Скрябин бульвары: 6, Орлықөл көшесі: 15/2 |- |'''[https://65.astana-bilim.kz/ Мағжан Жұмабаев атындағы № 65 мектеп-гимназия]''' |улица Шәймерден Қосшығұлұлы,18/1 |2010 |қазақ, орыс | |Б.Соқпақбаев көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 14/4, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1, 18/2, 18/3, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 14, 16, 18, 1-ші Алматы көшесі (барлық үйлер), Е.Серкебаев көшесі: 3/1-12/7, С-303 көше: 2-2/5, Н.Тілендиев даңғылы, 1/2 |- | [https://67gymnasium.edu.kz/kz/o-shkole Ілияс Есенберлин атындағы № 67 гимназия]|| 188, 23/1 улица Шәймерден Қосшығұлұлы,23/1 || '''''2011''''' || қазақ|| |Б.Соқпақбаев көшесі: 20, 20/1, 20/2, 20/3, 20/4, 20/5, 21, 21/1, 23, 23/1, 23/2, 23/3, 25, 25/1, 25/2, 27, 27/1, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 20, 20/1, 21, 21/1, 22, 22а, 22б, 22/1, 22/2, 23, 23/2, 24а, 24/1, 24/2, 24/3, 24/4, 25, 25/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 65 МГ);''' Е.Серкебаев көшесі: 33, 33/1, 33/2, 33/3, 33/4 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 80 МГ)''' |- | [https://68gymnaziya.edu.kz/ Міржақып Дулатұлы атындағы № 68 мектеп-гимназия]|| Көктал, Құсмұрын, 2 || 01.01.2011|| қазақ|| |Ақмола көшесі: 1-57, Ақтөбе 1-12, Ақсуат 1-21, Арқалық 1-66, Айыртау 1-4, Балқаш, Жезді 1-15, Зайсан 1-36, Құланөтпес 1-14, Кима 1-7, Қарасу 1-30, Қайнар 1-41, Кендала, Мойылды 1-30, Мыңжылқы 1-4, Моншақты 1-39, Тастық 1-22, Сарыөзен 1-27, Саумалкөл 1-4, 10, Сарыағаш, Ұлытау 1/1-29/1, Актөбе, Ақсу, Ақсуат, Арқалық, Айыртау, Балқаш, Жезді, Зайсан, Құланөтпес, Кима, Қарасу, Қайнар, Кендала, Мойылды, Мыңжылқы, Моншақты, Тастық, Сарыөзен, Саумалкөл, Сарыағаш, Ұлытау '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №41 ЖББМ).''' |- | [https://school80astana.edu.kz/ru Сәкен Сейфуллин атындағы № 80 мектеп-гимназия]|| 188, 17/2, улица Шәймерден Қосшығұлұлы,17/2 || || қазақ, орыс|| |Ш.Қосшығұлұлы көшесі 3/1, 3/2, 4, 6, 6/1, 7, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 13/1, 13/2, 13/4, 13/5, 13/6, 17, 17/1, 17/3, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, Жамбыл көшесі 8, 8/1, 8/2, 10, 15а, Е.Серкебаев көшесі 19/1, 21, 21а, 25, 31, Е-882 көшесі 3а, 5, 7, 15, 15а, Б.Соқпақбаев көшесі 10. |- | valign="top" |'''№ 105 жалпы білім беретін мектеп''' |Құсмұрын 2 |2024 | | |Ұлытау көшесі 44, 50, 50а, 50б, 50/1, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 51, 52, Қызбел көшесі, Бостандық көшесі, Ордабасы көшесі, Жарқайың көшесі, Ордабасы көшесі, Маятас көшесі, Баршын-Ұлытау көшесі, Наурыз-Ұлытау көшесі, Ақсу көшесі, Тарбағатай көшесі, Шаңтөбе көшесі, Торғай көшесі, Наурыз көшесі 54, Айдарлы көшесі, Шаңтөбе көшесі 11, 11/1, Тлендиев даңғылы 36, 38, 40, 42, 44, 44/1, 44а, 44/2, 46, 48, 50, 50/1, 50/2, 52, 52/2 '''(орыс тілінде оқытатын 6-11 сыныптар № 41 ЖББМ-те).''' |- | valign="top" |'''[https://106mektep.edu.kz/ № 106 жалпы білім беретін мектеп]''' |Бейбарыс Сұлтан, 15 |2024 | | |Қараменде би Шақаұлы көшесі 1, 3, 3/1, 3/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 11/1, 64, Бейбарыс Сұлтан көшесі 5, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 7, 9, 11, 12/1, 12/2, 12/3, 13, 13/1, 14, 23, 25, 25/1, 25а, 25/2, 25/3, 25/4, 27, 31, Е.Серкебаев көшесі 41, 43, 45, 47, Тлендиев даңғылы 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, Ч.Айтматов көшесі 77, 77/1, 77/2, 77/3, 77/4, 77/6, 77/7, 77/8, 77/9, 77/10, 77/11, 79, 79/1, Жайылма көшесі, Ж.Сейдалин көшесі, Бозбиік көшесі, Ақбөкен көшесі, Қызылкеніш көшесі, Сүйінбай ақын көшесі, "Мирный дом" тұрғын үй кешені, «Зеленая роща 1» СТ, «Зеленая роща 2» СТ, «Полянка» ПК, А.Тұрлыбаев көшесі 1-39, 150 жыл Абай көшесі 23-66, Арықты көшесі 4-28, Ж.Ақпаев көшесі 2-34, Қаражорға көшесі 1-13, Дәулеткерей көшесі 7, 8, 10, 11, 13, 15. |- | valign="top" |[https://bilnurqyz.edupage.org/ Лицей-интернат "Білім-инновация" для одаренных девочек] |Бердібек Соқпақбаев (ул 187) көшесі, 17 |2003<ref>https://bilnurqyz.edu.kz/ru/ru-about-us/</ref> |қазақ, орыс |Казахско-турецкий лицей-интернат для девочек. ГУ «Казахско-турецкий лицей-интернат для одарённых девочек» города Астана | |} == Сарайшық ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983291?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | № 13 жалпы білім беретін мектеп || Жилой массив Промышленный улица Шалкөде,5|| 1962 <ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1637</ref>|| қазақ, орыс|| || Шарбақты көшесі, 1-46, Көкарал көшесі, 1-44а, Бәйшешек көшесі, 1-80, Көкжелек көшесі, 1-52, Қапал батыр көшесі, 1-12, Балуан Шолақ көшесі, Шалқоде көшесі, 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, «Айсу» қонақ үйі, Атамұра көшесі, 1-36, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 1-37 («Шебсклад»), А-123 көшесі, 7-үй, (7-11 қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 57 ОМ-те) |- | [https://42.astana-bilim.kz/the_histony_of_the_scool?lang=kz № 42 жалпы білім беретін мектеп]||ЖМ Күйгенжар Жанатұрмыс 6/2 | 1992, жаңа ғимарат 2012|| қазақ|| || «Күйгенжар» т.а., |- | № 43 мектеп-қосымша білім беру орталығы || ЖМ «Мичурино», Алаколь, 18|| || қазақ, орыс|| 2000 дейін Мичуринская '''средняя школа'''<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1697</ref>|| «Мичурино» т.а. |- | [https://44.astana-bilim.kz/passpoutschool?lang=ru Рақымжан Қошқарбаев атындағы № 44 жалпы білім беретін мектеп]||ж/м: Интернациональный, Нурлыжол 8 | 1972, пристройка 2024|| қазақ, орыс|| || «Интернациональный» т.а. |- | [https://57-astana.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b8%d1%85%d1%8b/ Мәшһүр Жүсіп атындағы № 57 жалпы білім беретін мектеп]|| Промышленный, Шарбакты 46|| 2007|| қазақ|| || Атамұра көшесі, 1-36, Шалқоде көшесі, 1, 1/2, 2, 2б, 2/1, 9, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, 105, 107, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 2-16/3 («Шебсклад», «Силикатчик»), Құлагер көшесі, 12/6, М.Толебаева көшесі, 25, Сарын көшесі, 1-82, Н.Ахметбеков көшесі, 1-48, Масаты көшесі, 1-62, Тайқазан көшесі, 1-60, Бұлбұл көшесі, 1-35, Сүтбұлақ көшесі, 1-10, А-98 көшесі, Мәшһүр Жүсіп көшесі, 13, 15, Бозінген көшесі, Енесай көшесі, Шалкөде көшесі, 1, 2, 2б, 3, А-123 көшесі, 7, 8 (ТК «Nur Ali Apartments»), А-91 көшесі, 17, А.Бөлекбаев көшесі, 22, Қордай көшесі, 97, 99, 100, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №13 ОМ-те), |- | [https://www.72bilim-ns.edu.kz/ru/o-nas/passport-school.html № 72 мектеп-лицей]|| А.Байтұрсынов, 25|| 2014|| қазақ, орыс|| || А. Байтұрсынұлы көшесі, 2, 12, 12/1, 17, 17/1, 17/2, 19, 23 блок А, 23 блок Б, 23/1 блок В, 23/2 блок Г, 27, 29а, 29б, 29/2, 31, 31а, Қ. Қуанышбаев көшесі, 14, 15, 15 блок А, 15 блок Б, Қ. Аманжолов көшесі, 32, 32/1, Р. Қошқарбаев көшесі, 13, 15. 26а, 26б, 28, 32 блок К, 32 блок Л, 32/2 блок Е, 32/3 блок И, 32/4 блок Д, 34, 36, С. Нұрмағамбетов көшесі, 29, 31, 31а |- | [https://73.astana-bilim.kz/mekteptolkyzhaty?lang=kz № 73 мектеп-лицей]|| А191, 2|| 2014<ref>https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163</ref>|| қазақ|| || Ж. Нәжімеденов көшесі, 12, 14, 14/1, 16, 16а, 16б, 16е, 20, К. Аманжолов көшесі, 20, 22, 22а, 24,, Ш. Қалдаяқов көшесі, 12, 15, 15/1, 17, 19, 19/1, 21, 21/1, 21/2, Депутаттық қалашық (К. Бекхожин, А. Байжанбаев, Ү. Құлымбетов, Аманжолов, Б. Қарашаұлы, М. Сағдиев, Қ. Оразалин, А.-23, А-24, Б. Әшімов, Қ. Мырзабеков көшелері), (орыс тілінде оқытатын сыныптар №113 ОМ-те);, Тәуелсіздік даңғылы, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 58, Райымбек батыр көшесі, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 91 МГ-ға) |- | Мұқағали Мақатаев атындағы № 74 мектеп-гимназия || Т. Жүргенов 29|| 01.09.2014|| қазақ|| || Қошқарбаев көшесі, 23, 25, 27, 27/1, 27/2, 29, 31, 37, 40, 40/1, 42, 44, 46, 46/1, 46/2, 48, 50, 50/1, 54а, 56, Қордай көшесі, 79, 79а, К. Әзірбаев көшесі, 2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 8, 10, 12, 47, Т. Жүргенов көшесі, 34, Айнакөл көшесі, 62, 62/1, 66 , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, К. Әзірбаев көшесі, 37/1, А. Бөлекпаев көшесі, 9, 9/1, 13, 14, 15, 16, Т. Жүргенов көшесі, 27, 27/1, Байтұрсынұлы көшесі, 39, 39/1, 39/2, 39/3, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №83 МГ-да) |- | [https://83.astana-bilim.kz/about_school?lang=kz Ыбырай Алтынсарин атындағы № 83 мектеп-гимназия]|| А.Байтұрсынов, 35|| ''2016'' || қазақ, орыс|| || Байтұрсынұлы көшесі, 33, 33/1, 37, М. Жұмабаев көшесі, 39, К. Әзірбаев көшесі, 14, 14/1, 16, 20, А. Бөлекпаев көшесі, 1, 3, 4, 8, 10, 10/1, 12, Қошқарбаев көшесі, 40, 40/1 |- | Мұхтар Әуезов атындағы № 86 мектеп-гимназия || Аманжол Бөлекбай 20|| 2018?<ref>https://enbek.kz/ru/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B5/260696</ref>|| қазақ|| || Х. Доспанова көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, Т. Жүргенов көшесі: 26 (1, 2, 3-блоктар), 28, 28/1, 30, 32, А. Бөлекпаев көшесі: 17, 19, А. Байтұрсынұлы көшесі: 41 (1, 2, 3-блоктар), 43, 43 (1-блок), 43/2, 43/3, 43/4, А-75 көшесі: 2 (1, 2, 3, 4-блоктар) , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 83 МГ-да);, Қошқарбаев көшесі: 60, Орхон көшесі: 16, Қордай көшесі: 74, 76, 81, 82, 82а, 83, 85, 87, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, А. Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14а, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/3, 18, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те). |- | № 91 мектеп-гимназия || Храпатый, 10|| 2021<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/262086?lang=ru</ref>|| қазақ, орыс|| || Ш. Қалдаяқов көшесі 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 6,, А. Тыныбаев көшесі 2, 4, 5, 6, 6/1, 7, А-32 көшесі 1, 1/1, 3, 5, Панфилов көшесі 1, 1/2, 2, 3/1, 5, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, А. Храпатый көшесі 3, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 12, 13, 14, 15, 15/1, 17, 17/1, 19, 21, 21/1, 21/2, 23, 25, 25/1, 25/2 |- | [https://93ml.edu.kz/ № 93 мектеп-лицей]|| Ж. Нәжімиденов, 24|| '''2022''' || қазақ|| || Ш.Қалдаяқов көшесі: 23, 23а, 23/1, 23/2, 24, 25, 25а, 26, 26/1, 28, 44, С.Нұрмағамбетов көшесі: 19, 21, 21/1, 23, 23/1, 25, 25/1, 27, 27/1, Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, А.Байтұрсынұлы көшесі: 4/1, 6, 8, 10/2, 10/3, Ж.Нәжімеденов көшесі: 5/1, 6, 26/1, 28, 28/1, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те): |- | [https://astana98mektep.edu.kz/ru/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 98 мектеп-лицей]|| Ж.Нәжмиденов көшесі, 8|| 2018, 2024 | || || Ж. Нәжімеденов көшесі: 2, 4, 4/1, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4; Ш. Қалдаяқов көшесі:,1, 3, 11, 13, Қ. Аманжолов көшесі, 26/1, 26/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 9/1, 9/2, 9/3, 11а. |- | № 102 жалпы білім беретін мектеп || Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 7|| 2024|| || || А.Байтұрсынұлы көшесі, 1, 3, 5, 9, Р.Қошқарбаев көшесі, 2, 8, 10, 10/1, Қ. Аманжолов көшесі, 28, 28/1, 28/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 11б, 11/1, 11/2, 11/3 |- | [https://www.102mektep.edu.kz/about-us/index.php № 112 жалпы білім беретін мектеп]|| А 102 көшесі, 39|| 2024 || || || А-108 көшесі: 20, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 34, А-130 көшесі: 1, 5, А-105 көшесі: 11, 20, 20/1, 20/2, А-102 көшесі: 4/5, 23, 27, 29, С.Шаймерденов көшесі: 4/2, , М.Төлебаев көшесі: 1, Қапал көшесі: 1/1, «Ақбидай» т.а. А-431 көшесі: 21 |- | № 113 Жайлы жалпы білім беретін мектеп || Шәмші Қалдаяқов көшесі, 38|| 2025|| || || Ш.Калдаяқов көшесі: 27/4, 29, 34, 40, 40/1, 40/2, 44, 51, 55а, 58, 58/1, 58/2, 59а, 60а, 60б, 61, Ж.Нәжімеденов көшесі: 7, 7а, 13, 13/1, 13/2, 15, 17, 19, 27, 29, 29/1, 29/2, 29/3, 31, 33, 34, 34а, 34/1, 34/2, 37, 39, 39/1, 44, 44а, 52а, 54/1, 62, 62 к1, 62 к2, 62 к3, 64, Т.Жүргенов көшесі: 3, 4, 5, 6, 10, 12, 14, 18, 18/2, 19, С.Шаймерденов көшесі: 4/3, А-29 көшесі: 1, 4, 6, 11, 29а, А-42 көшесі: 15, 17, 19, 21, 23, А-52 көшесі: 8, 8/1, Қ.Ахмедияров көшесі: 3, 12, 14, 16, 20, 22, 34, 23-16 көше: 2/2, 2/3, 2/4, 2/7, 2/8, 2/9, 2/11, 2/12, 2/13, 8, 12, 16, Ә.Қайдаров көшесі: 1, 3, 8, А-39 көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, С.Мауленов көшесі: 2, 3, 5, 7, 8, 10, 11, 13, 15, 17, 19, 18, 20, 20/1, 21, 27, 29, 31, 33, 37, О.Бөкей көшесі: 5, 10, Ұ.Қараманов көшесі: 2, 6, 20, Райымбек батыр көшесі: 31, 33, 41, 49, 51, 55, 57, 74, 76, 80, 80/1, 82, 82/1, 84, 86, 88, 94, 96, 98, ТК: «Zurich», «Florence», «Феникс», М.Жұмабаев көшесі, 38, «А-City» ТК, ул.М.Тынышбайұлы, 10, Орыс сыныптары: Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, Ш.Калдаяқов көшесі: 24, 26, 26/1, 28, А.Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/1, 16/3, 18, 20, 20/2, 20а, 36, 36а, 40, 67, С.Шаймерденов көшесі: 1, 8б, 8 |- | [https://baitursynov.binom.edu.kz/ «А.Байтұрсынұлы атындағы Binom school»]|| Промышленный, Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 49а | || || || А-91 көшесі: 12, 14, 16, А.Байтұрсынұлы көшесі: 20, 20а, 20/2,22, 30, 30/1, 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, 36, 36а, 38, 40, 47, 49, 49/1, 51, 53, 53/1, 61, 67, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, 6, А-92 көшесі: уч. 3, 5, С.Шаймерденов көшесі: 1, 2, 3, 5, 8, 8б, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, Малая, Веселая көшелері, , Bilim 1 - ул. Байтурсынова 30, Bilim 2 - ул. Байтурсынова 30/1, Birlik – Байтурсынова, Bailyq - Байтурсынова , Dauletti Qalashyq - Байтурсынова |- |[https://www.haileybury.kz/kz/astana Haileybury Astana] |Улица Ивана Панфилова, 4 |2011 | | |жеке меншік |} == Есіл ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983308?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://www.24mektep.edu.kz/kz/mektep-turaly-794156 Жүсіпбек Аймауытов атындағы № 24 орта мектеп]|| Пригородный, улица Арнасай,127|| || қазақ, орыс|| || Пригородный т.а., «Авиатор» саяжай қоғамы, «Garden Village» коттедж кенті, , Е-761 көшесі, 4а, 4б, 4в, 4г., Е-699 көшесі, 8, 8/1, Арнасай көшесі, 5а, 5б, Сарытоғай көшесі, 3а |- | № 59 мектеп-лицей || Сауран 5/1|| жаңа корпус қосымша 2023<ref>https://kazpravda.kz/n/chetyre-shkoly-otkryli-v-astane/</ref> || қазақ, орыс|| || Сауран көшесі5, 5а, 5б, 5г, 5д, 7, 7а, 7б, 7г, 9, 9а, 9б, 10б, 10в, 12/1, 12/2, 14; Октябрьдің 70-жылдығы көшесі 1а, 3, 6а, 6/1, 8/1, 72, 74, 77; Қабанбай батыр даңғылы, 40, 42, Алматы көшесі, 2, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 9, 11, Ақмешіт көшесі, 1, 5, 5а, 7, 7а, 7б, 7/1 |- | [https://ibschool66.edu.kz/kz/mektep-tarihy-25105451 Дінмұхамед Қонаев № 66 мектеп-лицей]|| Д.Конаев 33/1|| 2011 || қазақ|| || Сарайшық көшесі, 2, 4, 5, 5а, 5б, 5в, 5г, 5е, 5д, 5/1, 6, 7, 7а, 7б, 7/1, 7/2, 7/3, 8, 9, 11, 11/1, 34; Қонаев көшесі, 29, Арай көшесі, 35/1, 35а, 35б; , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 17 МГ-да);, Сарайшық көшесі, 36, 38, 40, , Қонаев көшесі, 12, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 14а, 14б, 14д, 14г, 35, 35/1, Достық көшесі 13, 13/1, 13/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 МЛ-де) |- | [https://75shg-bilim.edu.kz/ № 75 мектеп-гимназия]|| Орынбор 28/1|| '''2014'''<ref>https://75shg-bilim.edu.kz/news/novaja-75-a-shkola</ref>|| қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі, 28, 30, Мәнгілік ел даңғылы, 28, А.Бөкейхан көшесі, 14, 14а, 14б, 14в;, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: , Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғ., 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2., А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15, Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б. |- | [https://www.school-lyceum76.edu.kz/kz № 76 мектеп-лицей]|| Түркістан, 10/1|| 2014<ref>https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163</ref>|| қазақ|| || Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғылы, 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да). |- | [https://77.astana-bilim.kz/m_tolkujat?lang=kz Фариза Оңғарсынова атындағы № 77 мектеп-гимназия]|| Мәңгілік ел, 22/1 || 2015|| қазақ|| || А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15, Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б, , (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да);, Түркістан көшесі, 4, 4а, 4/1, Алматы көшесі,11, 13, Түркістан көшесі, 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі, 62, 62/3,64, 64/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 ОМ). |- | № 82 «Дарын» мамандандырылған мектеп-лицей || Түркістан, 32/1|| 2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4761974-v-astane-otkryt-specializirovannyjj.html</ref>|| қазақ|| || Қазақ тілінде оқытатын бастауыш сыныптар:, Бұқар жырау көшесі, 36, 36а, 36б, 36/1, Ұлы Дала даңғылы, 65/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар «Қадыр Мырза әлі атындағы Binom school);, Жошы хан көшесі, 6, Ұлы Дала даңғылы, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ). |- | [https://sh84.edu.kz/ru Шейх Халифа бен Заид әл-Нахаян атындағы № 84 мектеп-лицей]|| Хусейн бен Талал, 7/1|| || қазақ, орыс|| || Мәңгілік ел даңғылы, 37, 37/1, 37/1 блок 1, 39, 41, 41/2, 41/3, 41/4, 41/5, 42, 45 блок H, блок J, блок G, 47 блок D, блок E, блок F, 48, 49 блок А, блок В, блок С, , Бөкейхан көшесі, 28, 30. Түркістан, 18, 18/1, 20, 20/1, 28, 28/1, 28а, 28/2, 30, 30/1, 32, Бухар жырау көшесі, 19, 28, 28а, 28б, 30, 30/1, Ұлы дала даңғылы, 41, 41а, 41б, 41в, 41/2, 41/4, 41/3, 45, 45/1, 47, 47/1, Г.Алиева көшесі, 2, 4, |- | [https://85astana-mektep.edu.kz/ Шейх Тәмим бен Хамад әл-Тәни атындағы № 85 мектеп-лицей]|| Қабанбай батыр 56/1   || 2018|| қазақ, орыс|| || Ұлы Дала даңғылы: 31, 31/1, 33, 33/1, 35, 37, 39, Қабанбай батыр даңғылы: 49, 49А, 51, 56, 56А, 56Б, Тұран даңғылы: 54, 56, 56/1, 58, 60, Бұқар жырау көшесі: 20, 20А, 20Б, 24, 26, 26/2, Г. Әлиев көшесі: 1, 3 |- | [https://www.88-mektep.edu.kz/kz/informaciya-o-shkole-167847 Қадыр Мырза Әлі атындағы № 88 мектеп-лицей]|| 31 көше '''Е-321 көшесі, 18 ғимарат'''; | 2019|| қазақ, орыс|| || Е-321 көшесі: 22, Е-314 көшесі: 20/1, 22, Таунхаус «Ferdinand», «Gold Land» ТК, Коттеджді кент «Family Village», «Forest Park Village», «Family Town», «Vela village» ТК, Қабанбай батыр даңғылы, 57, 57/2, 59, 59/1, 59/2, 59/3, 59А, 59Б, 75а, Тұран даңғылы, 72, 72 к1, 72 к2, 83/1,89/3, ДО «Черемушки» (Солнечная, Рябиновая, Столичная көшелері), Маймекен көшесі: 2, 4, 6, 6/1, «Яссауи» ТК (Қабанбай батыр көшесі, 63), Е-103 көшесі, 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, Әл Фараби даңғылы, 76 |- | [https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru Дулат Бабатайұлы атындағы № 89 мектеп-лицей]|| Сауран, 5/1 '''Сауран 11.''' | '''2020''' <ref>https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru</ref>|| қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі: 12/1, 14А, 14Б, 14В, 14/2А, 14/2В, 14/2С, 14/2Е, 14/2F, 14/2Д, 16,, Сауран көшесі: 13, 15, 15/3, 15/4, 18, 18/1, 20, Ақмешіт көшесі: 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 13/1, 13/2, 13/3, 17, Қабанбай батыр даңғылы: 46, 46А, 46Б, 46/1, 48, 48/1, 48А, 48Б, 48/5, 48/7, 48/9, Орынбор көшесі: 1 (блок А, блок Б) |- | [https://95school.edu.kz/index.php/ru/ № 95 мектеп-лицей]|| Ұлы-Дала, 73/1|| || қазақ, орыс|| || Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, «Арнау» ТК: 1, 2, 3, 5, 6, 14, Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, 4, Ұлы Дала даңғылы: 73, 75, Әл-Фараби даңғылы: 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Аңырақай көшесі: 1А, Е-767 көшесі: 11,, Е-669 көшесі: 13, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:, Әл-Фараби даңғылы: 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 17, 17/1, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, , Қ. Қайсенов көшесі: 2, Жошы хан көшесі: 6 |- | [https://96mektep-astana.edu.kz/ru/glavnaya/ № 96 мектеп-гимназия]|| Г.Алиев, 10|| 2023 <ref>https://www.zakon.kz/obshestvo/6446939-kak-vyglyadit-shkola-postroennaya-na-izyatye-u-korruptsionerov-dengi.html</ref>|| || || Ұлы Дала даңғылы: 54, 56, 56/1, 56/2, 58, 58/1, Қабанбай батыр даңғылы: 58А, 58А к1, 58Б, 58Б к1, 58Б к2, 58Б к3, 58Б к4, 58Б к5, 58Б к6, 58Б к7, 60А/8, 60А/9, 60А/10, 60А/13, 60А/12, 60А/11, 60А/15, 60А/16, 60А/14, 60А/20, 60А/19, 60А/18, 60А/17, 60А/2, 60А/1, 60А, 60А/6, 60А/5, 60А/4, 60А/3, 60/10, 60/11, 60/12, 60/13, 60/16, 60/15, 60/14, 60, 60/1, 60/2, 60/3, 60/4, 60/5, 60/6, 60/7, 60/8, 60/9, 60/17, 60/18, 60/19, 60/20, 64, Т. Рысқұлов көшесі: 1, 1Б, 1Д, 1/1, 3, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 9, 9а, Г. Алиев көшесі: 10, 10/1, Түркістан көшесі: 34, 34А, 34Б, 34/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 50, 51, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 51/5, 51/6, 52 (блок В1, В2, В3), 53, 54, 54/1, 54/2, 56, 59, 61, Ә. Бөкейхан көшесі: 32, 38, 40, 42, 42/1, Тұран даңғылы: 83/1, Ақмешіт көшесі: 19А, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/6, 19/7, 19/8, 19/9, 19/10, 19/11, 19Б |- | № 99 орта мектеп || Қабанбай батыр даңғылы, 38а|| 01.09.2024<ref>https://liter.kz/pervogo-sentiabria-v-astane-otkrylis-novye-komfortnye-shkoly-1725188582/</ref>|| || || Қабанбай батыр даңғылы: 19 (блок D), 29, 29/1 (блок А, Б), 29/2, 29/4, 34/1, 38/1, 38/2, 38/3, Сығанақ көшесі: 21, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39/1, 41, 48, 48А, 54, 54/1, 58, 58/1, Сауран көшесі: 2, 3, 3/1, 4, 6, Достық көшесі: 1, 1А, 1/2, 5, 5/1, 5/2, 8, 8Б, 8/4, 10, 12, 12/1, Тұран даңғылы: 32/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Түркістан көшесі: 4, 4А, 4/1, Алматы көшесі: 11, 13, Түркістан көшесі: 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі: 62, 62/3, 64, 64/1 |- | № 103 орта мектеп || Мәңгілік Ел даңғылы, 70|| 2024|| || || Е 495 көшесі: 8, Хусейн бен Талал көшесі: 28, 30, 52, Е 496 көшесі: 4, 7, 8, 9, 10, 10/1, 10/2, Мәңгілік Ел даңғылы: 68 блок А1, блок А3, блок В1, блок С1, 72, 72/1, 76, 86, «Аман», «Talmas» ТК |- | № 104 орта мектеп || Жошы хан көшесі, 16|| 2024|| || || Мәңгілік Ел даңғылы: 36, 38, 40, 40А, 40/2,, Қаратөбе көшесі: 1, 3, 5, 6, 6/1, 6/1А, 7/2, 8, 10/1, 14/3, 16, 17, 18, 18/1, 19, 20Б, 21, Ақниет көшесі: 2, 2/1, 4/2, 5, 6, 8, 9, 10, Жиделі көшесі: 3 кв1, 5/1, 6, 7/1, 9Б, 9/1, 9/3, 11/2, 12, 15/1, 17, 18, 20, 20/1, 20/2, 22, 23/1, 23/2, 23/3, 24, 25, 25/1, 26, 27, 27/1, Ақселеу көшесі: 2, 4, 6, 8, 8/2, 8/3, 8/4, 9/1, 11, 15, Үшқопыр көшесі: 1, 1А, 1В, 2, 2/2, 3, 3Б, 3Г, 4, 5, 6, 7/1, 13А, 16, 36, Аққұм көшесі: 1Б, 1Д, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17А, 17/2, 17/3, 19, 20А, 21, 23, 25, 25/1, 25/2, 25/3, , Орынбор көшесі: 13, 22, Ұшқыштар көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 7, 9, 15/1, Орал көшесі: 1/1, 2, 3, 3А, 3Б, 4, 5,, Бағбан көшесі: 1, 2, 8/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 1Д, 40, 42, 42/1, 44, 44/1, 44/2, 44/3, 44/4, 46, Ұлы Дала даңғылы: 51, 53, 53/1, 55, 55/1, 55/2, Әлихан Бөкейхан көшесі: 3Б, 11, 11А, 11/1, 13, 15, 15/1, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 17, 17/1, 18, 19, 20, 21, 21/1, 21/2, 21/4, 21А, 21/3, 21/5, 24, 35, Жошы хан көшесі: 1, 1/1, 1/2, 7, 7/1, 7/2, 12, 12/3, 13, 14/1, 16/1, 17, 20, 23, 27, Бұқар жырау көшесі: 12/3, 23, 25/1 (блок 1, блок 2), 27, 32, 34, 34/2, 44-ші көше: 2А/2 |- | Жайлы № 107 орта мектеп || Қасым Қайсенов көшесі, 4/1|| 2024<ref>https://www.inform.kz/ru/desyat-komfortnih-shkol-otkrili-v-astane-b60912</ref>|| || || Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1, 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, Қ. Қайсенов көшесі: 2, 4, 6, Бұқар жырау көшесі: 40, 42., (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ). |- | Средняя школа № 108 || Е 117 көшесі, 40а|| 2024<ref>https://ru.elordainfo.kz/index.php/novosti-stolicy-ru/komfortnaya-shkola-otkrylas-v-rayone-stolichnogo-zhk-ba-ystan</ref>|| || || Е-117 көшесі: 33, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 45, Е-767 көшесі: 11, Е-669 көшесі: 13, 13А, Аңырақай көшесі: 1А, Е-779 көшесі: 32, 32/1, «Тельман» т.а. |- | Средняя школа № 109 || Е 669 көшесі, 6|| 2025<ref>https://109school.edu.kz/ru/o-shkole/</ref>|| || || Е-669 көшесі: 4, Е-915 көшесі: 15, 17, 19, 21, Е-509 көшесі: 7, 9, 11, Е-511 көшесі: 38, 40 |- | «Қ.Сәтбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Әл-Фараби даңғылы, 40а|| || || || Әл-Фараби даңғылы: 21/1, 23, 25, 27, 27/1, 29, 30, 30/1, 30/3, 30/4, 32, 33, 34, 34/1, 34/2, 34/3, 34/4, 35, 36/2, 38/2, 40/2, 44, 44/1, 46, Ұлы Дала даңғылы: 80, 80/1, 82, 84, 86, 86/1, 88/1 |- | «Қадыр Мырза-әлі атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Әл-Фараби даңғылы, 9/5|| || || || Әл-Фараби даңғылы: 1, 3, 3/2, 5, 7, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 9/2, 11, 11/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 50, 50/1, 50/3, Бұқар жырау көшесі: 31, 31/1, 33, 33А, 33/1, 33/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1Бұқар жырау көшесі: 36, 36А, 36Б, 36/1, 40, 42, Қ. Қайсенов көшесі: 4, 6, Ұлы Дала даңғылы: 65/2 |- | «Ә.Кекілбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Тұрар Рысқұлов көшесі, 20|| 2022<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/novaya-shkola-binom-na-4000-mest-otkryilas-v-stolitse-487215/</ref>|| || || Фариза Оңғарсынова көшесі: 6, 6/2, 8, 8/1, 8/2, 10, Т. Рысқұлов көшесі: 16, 16А, 16/2, 18, 18/1, 18/4, 18/5, Хусейн бен Талал көшесі: 39, 39/1, 39/2, 41, 41/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 56, 58, 60, 62, 62/1, 62/2, 62/3, 62/4, Әлихан Бөкейхан көшесі: 25, 25А, 25Б, 25В, 25Г, 27, 27А, 27/1, 27/2, 27/3, 27/3 (блок К2), 27/4, 29, 29/2, 29Б, 44, 46, 48, 52;, Тұрғын үй кешендері:BI Village Deluxe 3, BI Village Deluxe 4, White Hills, Bi Town, Deluxe Town, Коттеджді қалашықтар: Bi Village Comfort-2, Bi Village Comfort-3, Village Comfort-1,, Bi Village, Bi Village Deluxe-2, Bi Village Deluxe |- |[https://astanaboysbil.edupage.org/ Білім-инновация Астана, лицей-интернат] |Тұрар Рысқұлов көшесі, 14 | | | | |- |'''[https://agis.edu.kz/ Международная частная школа «Astana Garden International School»]''' |Улица Алихан Бокейхан, 34 |2017 | | |жеке меншік |- |'''[https://quantumtech.edu.kz/ Quantum TECH School]''' |Улица Турар Рыскулов, 9/1 |2024 | | |жеке меншік |- |'''[https://le-astana.kz/ Экономический лицей]''' |ЖК Олимп палас, улица Туркестан, 8/3 |1998 | | |жеке меншік |- |[https://isa.nis.edu.kz/ International Steppe School of Astana] |ул. Туркестан, 32/1 |2013 | | |Жеке меншік |- |[https://astana.fizmat.kz/ Республиканская физико-математическая школа] Астана филиалы |Улица Туркестан, 2/1 |'''2016''' | | | |} == Нұра ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983303?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://17-astana-bilim.edu.kz/ Ақан Құрманов атындағы № 17 мектеп-гимназия]|| Қабанбай батыр, 9/1|| '''2002''' <ref>https://17-astana-bilim.edu.kz/kz/akparat-1222949</ref>|| қазақ, орыс|| || «Шұбар» ықшам ауданы: Қ. Ерімбет көшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 17, 19, 27, 29, 31, 37, 39, 41, 43, 45, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63, С. Мендешев көшесі: 1-63, Х. Досмұхамедұлы көшесі: 2-90, Е. Тайбеков көшесі: 3-96, Алпамыс батыр көшесі: 1-74, Митченко көшесі: 1-46, Н. Оңдасынова көшесі: 1-91, Темірқазық көшесі: 1-85, Қараөткел көшесі: 1-58, 58/1, Ж. Шарденов көшесі: 2-30/1, Айтансық көшесі: 1-12, Күмбел көшесі: 1, 1А-15, Жиембет жырау көшесі: 7-17А, Қарашаш ана көшесі: (барлығы), Арай көшесі: 1, 3, 5, 8А, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 31/1, 32, 34, 35, 35А, 35Б, 36, 38, 40, 42, 44, 48, 54, К. Тұрсынов көшесі: 4/1, 24А, 24/1-24/3, 30/1-30/3, 35, 37, Атасу көшесі: 3, 9, 11, 12, 13, 15, 17, 22, 23, 23А, Балауса көшесі: 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 12, 14 (барлығы), Босаға көшесі: 3-15, Көктем көшесі: 1-16, Толағай көшесі: 1-29, Родниковая көшесі: 1/1, 1, 7, 13, 66, 97, 37, 35, 29, 29/1, 56, 58, 60, 62, 64, Адырна көшесі: 1-25, Космонавттар көшесі: 1-58, Зорге көшесі: 1-7, Мұқанов көшесі: 1-17, Наркескен көшесі: 1, 1/1-27, Көшек батыр көшесі: 7-22, Құлагер көшесі: 1А, 8А, 2А, 12, 13, 14, 15, 19, 54, Құлынды көшесі: 1-18, Қалқаман көшесі: 20А, 6А, 11, 14, 17, 9, 12, 15, 4, 62, 60, 59, Жеке батыр көшесі: 14, 16, 18, 20, 27, 29, 31, 33, 35, 39, 41, 43, 47, 49, 20, 21, Княгинин көшесі: 1-27, Хлудов көшесі: 1-22, Шанин көшесі: 2/7, 15, 19, 21, 25, 27, Меркі көшесі: 1-9, 10, 11, 20, Мақатаев көшесі: 3, 4, 6, 8, 13, 18/1, 21, 23, 25, Маржансу көшесі: 4-30, Тұрғын үй кешендері: «Арай-1», «Арай-2», «Арай-3», «Отырар», Қабанбай батыр даңғылы: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/6, 2/7, 4, 4/2, 5/1, 5/3, 6/2, 6/3, 6/5, 6/6, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/2, 9/3, 9/4, 11, 11/2, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, Тұран даңғылы: 9, 11, 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16/1, 19/1, 22, 22/1, Қ. Мұхамедханов көшесі: 1, 1/1, 1/2 |- | [https://33.edu.kz/%d0%b1%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b-%d0%b1%d0%b5%d1%82/ № 33 жалпы білім беретін мектеп]|| Әміре Қашаубаев көшесі, 28а|| 2025<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/1066274?lang=ru</ref> || || || Көшелер: Айғыржал, Жантай батыр, Қамбар ата, Ойсыл қара, Шопан ата, Есет батыр, Мұхамет-Салық Бабажанов, Салбурын, Ақжайлау, Кейкі батыр, Жайлаукөл, Наурызбай батыр, Ақши, Ботақара, Сырым батыр, Малайсары батыр, Таукент, Мәді көшесі, 12-19 үйлер, Мұрын жырау, Омбы, Бойтұмар,У.Танашев, А.Қастеев, Сыпыра жырау, Шалкиіз жырау, 1-32 үйлер, Жасыбай, Байғозы батыр, Қапшағай, Алтын сақа, Байзақ датқа, Киікті, Ағанас, Ақтамберді жырау, Доспамбет жырау, 12-110 үйлер, Үмбетей жырау, Е-584 көшесі, 108 көше, Е-612 көшесі, Е-614 көшесі, Е-616 көшесі, Е-584 көшесі, Әмір Едіге, Р.Жаманова, У.Халфин, Е-588 көшесі, Н.Хикмет, Е-631 көшесі, Т.Шәмелов, Б.Күлманов, С.Абеев, Г.Байтасов, С.Ерубаев, Н.Байғанин, Бәйтерек, Е-805 көшесі, Е-806 көшесі, Е-807 көшесі, Е-575 көшесі, Е-576 көшесі, Е-816 көшесі, Е-582 көшесі, Ш.Руставели, А.Забикулин, С.Ниязбеков, К.Карбаев, Е-578 көшесі, Х.Есенжанова, Р.Есімжанова, Коттеджді қалашық: «Үркер» |- | № 45 жалпы білім беретін мектеп || Жилой массив Заречное улица Ұшқыштар,8/1|| || қазақ, орыс|| || Қазыбек би көшесі, 35, 35/1, 35/2, 37, 41, 41/1; Төле би көшесі, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 16, 18, 20, 22, 24, 25, 25а, 25/1, 27, 27/1, 35/1, Тұран даңғылы, 57а, 57г, 57/3, 57/4, 57/5, 57/6, 57/7, 59/2 блок В, блок С, 59/3, 65а, 67, 71, Ұлы Дала даңғылы, 25, 27, 27/1, 29, 29/1, 38, 38а, 38/1, 40, Е-54 көше, 5 |- | [https://69.astana-bilim.kz/tarih?lang=kz Кемел Ақышев атындағы № 69 мектеп-гимназия]|| Жилой массив Үркер, Исатай батыр, №141|| 2012-2013|| қазақ, орыс|| || Көшелер: Доспамбет жырау, Бекет ата, Қастек, Кенсай, Қармақшы, Қаракемер, Кумжарган, Белкарагай, Жанқожа батыр, Ақдала, Ақсуйек, Сыпатай батыр, Исатай батыр, Жумабай Шаяхметова, Батыр Баян, Махамбет, Қожаберген жырау, Сырым батыр, Шалкиіз жырау, Үкілі Ыбырай, Латиф Хамиди, Асы, Сексек ата, Қозыкөш, Исатай батыр, Оспан батыр, Миялы, Текес, Мади, Айғыржал, Зеңгі баба, Домбауыл, А.Кашаубаева, Кейкі батыр, Ойсыл қара, Шопан ата, Қамбар ата, Есет батыр, Таукент, Омбы. |- | [https://71.astana-bilim.kz/about_m?lang=kz № 71 мектеп-лицей]|| Проектная 200,  4|| 2013|| қазақ, орыс|| || Ш.Айтматов көшесі, 36, 36/1, 36/2, 36/4, 36/5, 36/6, 36/7; І. Омаров көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1, 21, 21/1; Күлтегін көшесі, 9, 10, 11, 11/1, 11а, 13; Сығанақ көшесі, 1, |- | [https://78astana-bilim.edu.kz/mekteptarihy Смағұл Сәдуақасұлы атындағы № 78 мектеп-гимназия]|| Әзілхан Нұршайықов көшесі (Е 11), 8|| 2014|| қазақ|| || Ә.Нұршайықов көшесі, 6/1, 10, 10 блок1, 10 блок 2, Е-15 көше, 3, 5, 9, 9/1, 9/2, 9а, Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 31, 31а, 31б, 33, 34, 34/1, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, 12, Е-429 көше, 24, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 110 ЖББМ) |- | [https://79.astana-bilim.kz/ № 79 мектеп-лицей]|| ЖМ «Комсомольский», Мақсұт Нәрікбаев көшесі (Е-246), № 3|| 2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html</ref>|| қазақ, орыс|| || Қ.Мұхамедханов көшесі, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 15, 17, 17/1, 19, 21, 21/2, 23, 23а, 25, Е-251 көшесі, 4, 4/1, 4/7, Қорғалжын тас жолы, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 8/1, 8/2, 11, 13/4, 15/1, М.Нәрікбаев көшесі, 4, 5, 6, 6а, 8, 9, 10, 12, 22, Е-489 көшесі, 3 блок 1, 3 блок 2, 4, 5, 6, Әйтеке би көшесі, 15, 16, Домалақ ана көшесі (барлық үйлер), Ақын Сара көшесі, Қарашаш ана көшесі, Баянсұлу көшесі, Тұмар ханым көшесі, Айша бибі көшесі, Ұмай ана көшесі (барлық үйлер), Жұбан ана көшесі (барлық үйлер), Ләйлі-Мәжнүн көшесі (барлық үйлер), Айғаным көшесі (барлық үйлер), Қыз Жібек көшесі (барлық үйлер), Ұлпан таркөшесі, «Қараөткел 1», «Қараөткел 2», «Қараөткел 3» т.а. |- |[https://81aes.edu.kz/ № 81 Astana English School халықаралық мамандандырылған гимназия] |И.Омаров, № 2 ЖМ Батығай |2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html</ref> |қазақ | |жеке меншік? |- | [https://90gimnaziya.edu.kz/ Қайым Мұхамедханов атындағы № 90 гимназия]|| улица Мақсұт Нәрікбаев,3|| 2020 || қазақ|| || Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247 көшесі, Е-248 көшесі, Е-249 көшесі (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 100 ЖББМ); |- | Тұрсынбек Кәкішұлы атындағы № 94 мектеп-лицей, № 94 мектеп-гимназия || Сарыарка??Ш.Бөекеев 50??? (удалена) || || || || Е-584 к. 4, 6, 8, 10, Әмір Едіге к. 1-53, Роза Жаманова к. 5-12/4, 6/1-7/4. Уали Халфин к. 1-49. Е-588 к. 1г -12. Тұрмағамбет Ізтілеуов к. 6-38. Е-631к. Е-612 к. 12-33. Е-616 к. 1/1 а 26/4. Саттар Ерубаев к. 1-34. Тұяқберді Шамелов к. 1-34. Бақтыгерей Құлманов к. 1-62. Уали Халфин к. 1-49. Саят Абеев к. 17-49. Ғазиз Байтасов к.1-30. Назым Хикмет к. 1-82. Е-208 к. 1-49. Е-614 к. 1-49. Е-208 к. 1-49. Е-202 к. Е-204к. Е-205к. Рабиға Есімжанова к. Жаменке абыз к. Ұзак батыр к. Е-610 к. Нияз би к. Әшірбек Сығай к. Шолпан Жандарбекова к. Е-647к. Е-645 к. Е-646 к. Е-108 к. Е-648к. Е-1 к. Е-582 к. Е-575 к. Е-816к. Сабыр Ниязбеков к. Қайреден Карбаев к. Е-578 к. Е-577 к. Е-576 к. Нұрпейіс Байғанин к. Бәйтерек к. Е-805 к. Е-806 к. Е-807 к.Үмбетей жырау к. |- | [https://gymnasiumast97.kdt.kz/?lang=kz № 97 мектеп-гимназия]|| Тұран даңғылы, 42/1|| 2024<ref>https://orda.kz/tri-novye-shkoly-otkryli-v-astane-v-chem-ih-osobennost-381140/</ref>|| || || Тұран даңғылы, 34а, 34б, 34/1а, 36/1, 38/1, 40/1, 40/2, 42, 44б, 44/2, 46а, 46Б, 46/4, 46/5, 46/6, 46Б/1, 46Б/2 Керей-Жәнібек хандар көшесі, 2, 2/1, 5, 6, 8/1, Қабанбай батыр даңғылы, 43 блок А, блок В, 43в, 43г блок Д, 45/3, 45/3 к1, 45/3 к2, 45/3 к3, 45/3 к2, Орынбор көшесі, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12 блок 1, 2, 3 |- | [https://100mektep.edu.kz/ № 100 жалпы білім беретін мектеп]|| Е 535 көшесі, 1|| 2025<ref>https://www.inform.kz/ru/v-astane-otkrilas-shestnadtsataya-komfortnaya-shkola-bef763</ref>|| || || Е-535 көшесі, 2, 4, 6, 6/1, Қорғалжын тас жолы, 28, 30, Е-128 көшесі, 1, 7, 7/1, 7/2, 16а, «Onyx Comfort» ТК, Ш.Айтматов көшесі, 37 блок1, 2, 39 блок 1, 2, 38, 40, 40/1, 40/2, 41, 41/1, 41а, 41б, 41/1, 41/2, 41/3, 46, 53, 59, 60, 60/1, 60/2, 62, 62/1, 62/2, Қорғалжын тас жолы, 20/2, 20Б, Е-181 көшесі, 1, 1/1, 1/2, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 20, 20/1, 20/2, 28, 28а, 28б, Е-249 көшесі, 6, 8, 14, 14/1, 14/2, «Западный» саяжайы, І.Омаров көшесі, 23, 23/1, 25, 27, 27/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, 42/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247, Е-248, Е-249 көшелері |- | [https://mektep101.edu.kz/ № 101 жалпы білім беретін мектеп]|| Төле би көшесі, 57а|| 2024<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/press/news/details/812076</ref>|| || || А.Бектұров көшесі, 1, 1а, 1/1, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, Тұран даңғылы, 37/9, 39, 39а, 39/1, 39/2, 39/3,41а, 41/1, 43, 43а, 43б, 43в, 43/1, 43/3, 43/5, 43/6, 37/9, 39, 39а, Төле би көшесі, 48, 48/1, 50, 52, 55, 57, 59; Е-899 көшесі, 1, 1/1, Сығанақ көшесі, 15, 15/1, 17 (б, п, р, с, н, у, л, ф, д, в, г, к, е), 28, 32, Е-67 көшесі, 6, 8. |- | [https://110mektep.edu.kz/ № 110 жалпы білім беретін мектеп]|| Е 17 көшесі, 4|| 2025|| || || Ж.Молдағалиев көшесі, 2, 2/1, 2/2, 3, 4, 4 к1, 4 к2, 5, 6, 6к1, 6к2, 7, 9, Күлтегін көшесі, корпус 1, корпус 2, 1, 2, 4, 5, Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, М.Мәметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, Е-15 көшесі, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 34/1, Е-15 көшесі, 3, 9, 9а, 9/1, 9/2, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, Ә.Нұршайықов көшесі, 10, 10 блок 1, 10 блок 2 |- | [https://www.111mektep.edu.kz/ № 111 жалпы білім беретін мектеп]|| Төле би көшесі, 32|| 2024|| || || Р.Бағланова көшесі, 2, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, Қазбек би көшесі, 11, 11/1, 11/2, 11а, 11б, 13, 13а, 15, 19, 21, 23, 23/1, Тұран даңғылы, 55, 55е, 55к, 55/4, 55/6, 55/5, 55/7, 55/8, 55/10, 55/11, 55/12, 55/13, 52, 52/1, 52/2, 52/4, 52/5, 52/6, 52/7, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 57/1, Төле би көшесі, 19а, 28/1, 30, 43; Бұқар жырау көшесі, 57/6 |- | «Ы.Алтынсарин атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Төле би көшесі, 42|| 2022<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/419767</ref>|| || || Тұран даңғылы, 45/1, 55/1, 55/2, 55/3, Қазбек би көшесі, 3, 3/1, 3/2, 5а,7, 7а, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 9/3, Р.Бағланова көшесі, 1, 3, 3/1, Төле би көшесі, 40, 44, 44/1, 44/2, А.Бектұров көшесі, 4, 4в, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 7, 9, 11, 11а, 11б, 11/1, 11/2, 17, 17/1, 17/2, 17/3, 19, Төле би көшесі, 46, 51, 53. |- | «А.Бөкейхан атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Шапық Шөкин көшесі, 5|| || || || М.Мәметова көшесі, 13, Е-18 көшесі, 1, 5, Ш.Чокин көшесі, 6, 9, Ж.Молдағалиев көшесі, 10, 13, Е-36 көшесі, 2, 2/1, 4, 6, 9, 9/1, 9/2, 11, Е-15 көше, 16, Е-18 көше, 1-үй; Е-35 көше, 13-үй |- | [https://115-astana.edu.kz/ № 115 жалпы білім беретін мектеп]|| Күлтегін көшесі, 18 стр|| 2025|| || || С.Асфендияров көшесі, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, Сығанақ көшесі, 11, 13, Анет баба көшесі, 1, 3, 5, 7, 7/1, 7/2, А.Сейдімбек көшесі, 7, 7/1, 7/2, Күлтегін көшесі, 14, 15, 17, 19, 19/1, 21, 23, І.Омаров көшесі, 12в, Қ.Мұхамедханов көшесі, 10, 12, 12/3, 16/2, Әйтеке би көшесі, 3 блок А, 3 блок Б, 5, 7, 9, 11, Е-876 көшесі, 2, 4, 6 |- | [https://shkola117.edu.kz/ № 117 жалпы білім беретін мектеп]|| Е-899 көшесі, 8|| 2025|| || || Қ.Мұхамедханов көшесі, 4 блок А, 4 блок В, 4Б блок А, 4Б блок Н, 4а, 4/1, 4/2, 4/3, 4В, 6, 6а, 6Б, 6/1, 8, Төле би көшесі, 54, 61, 63, 65, Анет баба көшесі, 2, 4, 6, 8, 9, 9/1а, 9/1Б, 9/1в, 9/2, 9/3, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 12, 13, 13/1, 13/2, Әйтеке би көшесі, 14, Е-900 көше, 2, 4, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 6, 8, 10; Е-899 көше, 3, 5а, 5/1, 5/1а, 5/3, 10 |- | № 118 жалпы білім беретін мектеп || || 2026, ожидается|| || || Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, 22/1, 24, М. Маметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, 12, Е-15 көше, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Е-36 көше, 5; Ұлы Дала даңғылы, 10 |- |«Дарынды ер балаларға арналған «Білім-инновация» лицей-интернаты» |И.Омаров, 2??? | | | | |- |[https://ib.nis.edu.kz/kk/school/nzm-astana/school-page/154?parent_menu=2&menu=20 Химия-биология бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі] |Хусейн бен Талал көшесі, 19 |'''''2010''''' | | | |- |[https://ib.nis.edu.kz/kk/school/nzm-astana-nura/school-page/60?parent_menu=2&menu=20 НЗМ Астана-Нұра] |Хусейн бен Талал көшесі, 21 |2008 | | | |- |'''[https://quantum.edu.kz/kk/ Quantum STEM School]''' |Улица Е-899, 2 |2021 | | |жеке меншік |- |'''[https://www.qsi.org/ Международная школа QSI]''' |Улица Умай ана, 8/1​улица Баян сулу, 15 |2005 | | |жеке меншік |- |'''[https://www.alpamys.edu.kz/ Alpamys school]''' |Кабанбай батыр проспект, 49/2 |2018 | | |жеке меншік |- |'''Школа Zialy Urpaq''' |​Улица Дулыга, 21/2 | | | |жеке меншік |- |'''[https://neotechschool.kz/ Neotech Digital School]''' |Улица Илияс Омаров, 10 |2021 | | |жеке меншік |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] [[Санат:Астана мектептері]] t6h29fb9rj0tdfxfhuvfhnggd8io3eq 3 781738 3610756 3609035 2026-05-28T23:58:28Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 2947489543419]] 3610756 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 2947489543419]] ihlhv5tqer28zm116xbx73i31kz1u8r 0 781751 3610595 3609096 2026-05-28T15:32:33Z TalgatSnow 143530 3610595 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Фьорд |Шынайы атауы = {{lang-en|The Fjord}} |Суреті = |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = |Жанры = [[драма]] |Режиссёрі = [[Кристиан Мунджиу]] |Продюсері = Кристиан Мунджиу<br>Тудор Реу<br>Андреа Берентсен Оттмар<br>Дювеке Бьёркли Гравер |Сценарист = Кристиан Мунджиу |Актерлер = [[Себастьян Стэн]]<br>[[Ренате Реинсве]]<br>Лиза Карлехед<br>[[Эллен Доррит Петерсен]]<br>[[Лиза Ловен Конгсли]]<br>Хенрикке Лунд-Олсен |Операторы = Тудор Владимир Пандуру |Композиторы = Каспар Каае |Компания = Mobra Films<br>Why Not Productions<br>Eye Eye Pictures<br>Snowglobe Film<br>Aamu Film Company<br>Filmgate Films |Дистрибьютор = {{Ту|Франция}} [[Le Pacte]] <ref name="Cannes"/> |Ұзақтығы = 146 мин. |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{Байрақ|Дания}}<br>{{Байрақ|Финляндия}}<br>{{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Норвегия}}<br>{{Байрақ|Румыния}}<br>{{Байрақ|Швеция}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Румын тілі|румын]], [[Норвег тілі|норвег]], [[Швед тілі|швед]] |Жыл = 2026 |imdb_id = 35410859 |Сайты = }} «'''Фьорд'''» ({{lang-no|Fjord}}) — 2026 жылы жарық көрген драмалық фильм. Туындының режиссері әрі сценарийшісі — [[Кристиан Мунджиу]]. Басты рөлдерді [[Себастьян Стэн]] мен [[Ренате Реинсве]] сомдады. Сюжет желісі бойынша, олар әйелінің туып-өскен жері — [[Норвегия]]ның шалғайдағы озық көзқарасты қалашығына көшіп барып, қоғамның қатаң сынына тап болған [[Консерватизм|консервативті]] румын-норвег жұбының рөлін ойнайды. Фильмнің тұсаукесері 2026 жылғы 18 мамырда [[Канн кинофестивалі 2026|79-шы Канн халықаралық кинофестивалі]] негізгі конкурстық бағдарламасында өтіп, «[[Алтын пальма бұтағы]]н», Франсуа Шале сыйлығын, ФИПРЕССИ жүлдесін және Экуменикалық қазылар алқасының марапатын жеңіп алды. Туынды киносыншылардың жоғары бағасына ие болды, әсіресе оның сценарийі мен актерлік ойыны ерекше атап өтілді. == Сюжеті == Фильм шынайы оқиғаларға негізделген. Норвегияда өтетін бұл оқиға сырттай ашық әрі толерантты көрінгенімен, өз ережесімен жүрмейтін жандарды аяусыз шеттететін қоғамның ішкі қайшылығын көрсетеді. Румын әке мен норвег анадан құралған Георгиу отбасы анасының туған жері — Норвегияның шалғайдағы бір ауылына көшіп келіп, көрші тұратын Хальберг отбасымен достасады. Алайда, Георгиулардың бала тәрбиесіне қатысты іс-әрекетінен күдік туған сәтте, олардың жайлы өмірі мүлдем өзгереді. Осылайша, ерлі-зайыптылар бүкіл ауылдың қатаң сыны мен қысымына тап болады.<ref name="Cannes">{{cite web |title=Fjord |url=https://www.festival-cannes.com/en/f/fjord/ |access-date=May 6, 2026 |publisher=[[Канн кинофестивалі|Festival de Cannes]] |language=en}}</ref><ref name="Neon">{{cite web |last=Lang |first=Brent |date=May 12, 2025 |title=Sebastian Stan, Renate Reinsve Family Drama 'Fjord' Sells to Neon |url=https://variety.com/2025/film/news/sebastian-stan-renate-reinsve-fjord-neon-1236394234/ |access-date=December 31, 2025 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |language=en-US}}</ref><ref name="Norway">{{cite web |date=February 5, 2025 |last=Economou |first=Vassilis |title=Cristian Mungiu's 'Fjord' starts shooting in Norway |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/473216/ |access-date=January 1, 2026 |publisher=Cineuropa |language=en}}</ref> == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Себастиан Стэн]]||Михай Георгиу}} {{Рөлдерде|[[Ренате Реинсве]]||Лисбет Георгиу}} {{Рөлдерде|Лиза Карлехед||Миа}} {{Рөлдерде|Эллен Доррит Петерсен||Гунда}} {{Рөлдерде|Лиза Ловен Конгсли||Фрида}} {{Рөлдерде|Хенрикке Лунд-Олсен||Нура}} {{Рөлдерде|Ванесса Чебан||Элия}} {{Рөлдерде|Маркус Тёнсет||Матс Хальберг}} {{Рөлдерде|Джонатан Чиприан Брязу||Эммануэль}} {{РөлдердеАсты}} == Өндірісі == Фильм — Румыния, Норвегия, Швеция, Дания, Финляндия және Франция елдерінің бірлескен өнімі. Кристиан Мунджиу мен Тудор Реу туындыны румыниялық «Mobra Films» компаниясымен бірге, сондай-ақ «Why Not Productions», «Eye Eye Pictures», «Snowglobe Film», «Aamu Film Company» және «Filmgate Films» студияларының қатысуымен шығарды.<ref name="Norway"/> Түсірілім жұмыстары 2025 жылдың наурыз айында Норвегияның Олесунн қаласында басталды. Мариус Винье Брустад қоюшы суретші, ал Тудор Владимир Пандуру оператор болып жұмыс істеді.<ref name="SebastianRenate">{{cite web |date=February 5, 2025 |last=Raup |first=Jordan |title=Sebastian Stan and Renate Reinsve Reteam for Cristian Mungiu's 'Fjord' |url=https://thefilmstage.com/sebastian-stan-and-renate-reinsve-reteam-for-cristian-mungius-fjord/ |access-date=January 1, 2026 |website=The Film Stage |language=en-US}}</ref> Фильмнің монтажын Мирча Олтяну жасады. == Сыншылардың пікірі == Сын-пікірлер жинайтын «Rotten Tomatoes» веб-сайтында фильм 36 киносыншының 89% оң бағасын алып, 10-нан 7.3 орташа рейтингіне ие болды. Ал өлшемді орташа бағалау жүйесін қолданатын «Metacritic» сайты 18 сыншының пікірі негізінде фильмге 100-ден 82 ұпай берді, бұл туындының «жаппай мойындалғанын» білдіреді. «[[Variety]]» басылымынан Гай Лодж: «Фьорд — әлемдегі қозғалыстың, түсініспеушілік пен қақтығыстардың тоқтаусыз өсіп жатқан мүмкіндіктерін дөп басып көрсетеді», — деп жазды.<ref>{{cite web |last=Lodge |first=Guy |date=18 May 2026 |title='Fjord' Review: The Family That Prays Together is Torn Asunder in Cristian Mungiu's Brilliantly Knotted Social Drama, Led by Sebastian Stan and Renate Reinsve |url=https://variety.com/2026/film/reviews/fjord-review-sebastian-stan-renate-reinsve-1236752172/ |access-date=18 May 2026 |website=[[Variety]]}}</ref> «[[Screen Daily]]» журналынан Ли Маршалл фильмді «бір-біріне қайшы құндылықтар туралы ой саларлық драма, бірақ соңына қарай сәл жансыз әрі әлсіз көрінеді» деп бағалады.<ref>{{cite web |last=Marshall |first=Lee |date=18 May 2026 |title='Fjord' review: Sebastian Stan and Renate Reinsve intrigue in Cristian Mungiu's underpowered Norway-set drama |url=https://www.screendaily.com/reviews/fjord-review-sebastian-stan-and-renate-reinsve-intrigue-in-cristian-mungius-underpowered-norway-set-drama/5216920.article |access-date=18 May 2026 |website=[[Screen International#Screen Daily|Screen Daily]]}}</ref> «[[The Guardian]]» басылымының сыншысы Питер Брэдшоу фильмге 5-тен 2 жұлдыз беріп, оны «күткен үмітті ақтамаған, әлсіз туынды» деп атады.<ref>{{cite news |last=Bradshaw |first=Peter |author-link=Peter Bradshaw |date=18 May 2026 |title='Fjord' review: Cristian Mungiu at sea with strange child abuse drama starring Renate Reinsve and Sebastian Stan |url=https://www.theguardian.com/film/2026/may/18/fjord-review-cristian-mungiu-at-sea-with-strange-child-abuse-drama-starring-renate-reinsve-and-sebastian-stan |access-date=18 May 2026 |newspaper=[[The Guardian]]}}</ref> «[[Deadline Hollywood]]» басылымынан Пит Хэммонд «Фьордты» жоғары бағалап: «Бұл — оңай жауаптар ұсынбай-ақ, өз қуатын көрсете білген өте ақылды әрі тартымды фильм», — деп жазды.<ref>{{cite web |last=Hammond |first=Pete |date=18 May 2026 |title='Fjord' Review: Sebastian Stan and Renate Reinsve in Cristian Mungiu's Masterful Drama of Our Polarized Times – Cannes Film Festival |url=https://deadline.com/2026/05/fjord-review-sebastian-stan-renate-reinsve-cristian-mungiu-1236914528/ |access-date=18 May 2026 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже ! style="background: #CCCCCC;" | {{Abbr|Дер.|Дереккөздер|0}} |- |rowspan="5"|[[Канн кинофестивалі]] |«[[Алтын пальма бұтағы]]» |rowspan="5"|[[Кристиан Мунджиу]] |{{Жеңіс}} |align="center"|<ref>{{cite press release |date=23 May 2026 |title=The 79th Festival de Cannes Winners' List |url=https://www.festival-cannes.com/en/press/press-releases/the-79th-festival-de-cannes-winners-list/ |access-date=25 May 2026 |publisher=[[Канн кинофестивалі|Festival de Cannes]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/film/2026/may/23/cristian-mungiu-wins-second-palme-dor-fjord-cannes-film-festival |title=Cristian Mungiu wins second Palme d'Or at Cannes for child abuse drama 'Fjord' |last=Shoard |first=Catherine |newspaper=[[The Guardian]] |date=23 May 2026 |access-date=23 May 2026}}</ref> |- |Франсуа Шале сыйлығы |{{Жеңіс}} |align="center"|<ref>{{cite web |date=23 May 2026 |last=Georgescu |first=Sanziana |title=The film 'Fjord', directed by Cristian Mungiu, received the François Chalais Award, dedicated to films that reflect the values of journalism. |url=https://informat.ro/en/arts-lifestyle/the-film-fjord-awarded-at-cannes-for-the-values-of-journalism-122745 |access-date=23 May 2026 |website=informat.ro |language=en}}</ref> |- |ФИПРЕССИ сыйлығы |{{Жеңіс}} |align="center"|<ref>{{cite web |title=79th Cannes International Film Festival |url=https://fipresci.org/festival/cannes-2026/ |access-date=23 May 2026 |publisher=International Federation of Film Critics |language=en-GB}}</ref> |- |Экуменикалық қазылар алқасының сыйлығы |{{Жеңіс}} |align="center"|<ref>{{cite web |last=Gadreau |first=Jean-Luc |date=23 May 2026 |title=Cannes 2026 : 'Fjord', prix du Jury œcuménique et Palme d'or |trans-title=Cannes 2026: 'Fjord', Ecumenical Jury Prize and Palme d'Or |url=https://www.reforme.net/culture/cinema-critiques-de-films/fjord-prix-du-jury-oecumenique-a-cannes/ |access-date=23 May 2026 |website=Reforme |language=French}}</ref> |- |Азаматтық сыйлық (Prix de la Citoyenneté) |{{Жеңіс}} |align="center"|<ref>{{cite web |date=23 May 2026 |title=Cannes 2026 – Le prix de la citoyenneté s'offre une mention speciale |trans-title=Cannes 2026 – The citizenship prize offers itself a special mention |url=https://www.lefilmfrancais.com/cinema/176346/cannes-2026-le-prix-de-la-citoyennete-s-offre-une-mention-speciale |access-date=23 May 2026 |website=Le Film français |language=French}}</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|35410859}} {{рейтинг-10|8.3}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Кристиан Мунджиу фильмдері]] [[Санат:Румын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Норвег тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Румыния драма-фильмдері]] bn5oulvxbht5ilqpxywisc61no8zkff 10 781753 3610693 3610328 2026-05-28T19:17:29Z Kasymov 10777 3610693 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{жедел жойылсын|ескі үлгіні қолданған, жаңасына ауыстыру керек немесе жоюға болады}}</noinclude> {{Infobox | bodyclass = vcard | abovestyle = background-color: #E6E6FA; color: black; font-size: 110%; | aboveclass = fn org | above = {{{Атауы|{{{атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} | subheader = {{{Шынайы_атауы|{{{шынайы_атауы|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P1448}}}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{Сурет|{{{сурет|}}}}}}|size={{{Сурет_өлшемі|{{{сурет_өлшемі|250px}}}}}}}} | caption = {{{Сурет_тақырыбы|{{{сурет_тақырыбы|}}}}}} | headerstyle = background-color: #E6E6FA; | label1 = Бұрынғы атаулары | data1 = {{{Бұрынғы_атаулары|{{{бұрынғы_атаулары|}}}}}} | label2 = Негізі қаланған жылы | data2 = {{{Негізі_қаланған|{{{негізі_қаланған|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P571}}}}}}}} | label3 = Жабылған жылы | data3 = {{{Жабылған_жылы|{{{жабылған_жылы|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P576}}}}}}}} | label4 = Түрі | data4 = {{{Түрі|{{{түрі|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P31}}}}}}}} | label5 = Басшысы | data5 = {{{Басшысы|{{{басшысы|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P1037}}}}}}}} | label6 = Оқытушылар саны | data6 = {{{Оқытушылар_саны|{{{оқытушылар_саны|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P1128}}}}}}}} | label7 = Студенттер саны | data7 = {{{Студенттер_саны|{{{студенттер_саны|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P2196}}}}}}}} | label8 = Мемлекет | data8 = {{{Ел|{{{ел|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P17}}}}}}}} | label9 = Орналасуы (Қала, Аймақ) | data9 = {{{Орналасуы|{{{орналасуы|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P131}}}}}}}} | label10 = Мекенжайы | data10 = {{{Мекенжайы|{{{мекенжайы|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P6375}}}}}}}} | label11 = Ресми сайты | data11 = {{{Сайты|{{{сайты|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P856}}}}}}}} }}<noinclude> {{Құжаттама}} </noinclude> nn3toglfnyxuaxy2abzu94v1gutnhtx 0 781790 3610596 3609473 2026-05-28T15:33:39Z TalgatSnow 143530 3610596 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Минотавр |Шынайы атауы = {{lang-ru|Минотавр}} |Суреті = |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = |Жанры = [[драма]] |Режиссёрі = [[Андрей Петрович Звягинцев|Андрей Звягинцев]] |Продюсері = Шарль Жилибер<br>Натанаэль Кармиц<br>Марко Перего |Сценарист = Симен Ляшенко<br>Андрей Звягинцев |Актерлер = Ирис Лебедева<br>Дмитрий Мазуров<br>Варвара Шмыкова<br>Юрис Жагарс<br>Анатолий Белый |Операторы = Михаил Кричман |Композиторы = Евгений Гальперин<br>Саша Гальперин |Компания = MK Productions<br>CG Cinéma<br>Razor Film Produktion<br>Forma Pro Films<br>Arte France Cinéma<br>LEAF Entertainment |Дистрибьютор = [[Les Films du Losange]]<br>[[Mubi]] |Ұзақтығы = 135 мин. |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Латвия}}<br>{{Байрақ|Германия}} |Тілі = [[Орыс тілі|орыс]] |Жыл = 2026 |imdb_id = 37118301 |Сайты = }} «'''Минотавр'''» ({{lang-ru|Минотавр}}) — 2026 жылы жарыққа шыққан, режиссер [[Андрей Петрович Звягинцев|Андрей Звягинцев]]тің саяси триллер және драма жанрындағы көркем фильмі. Сценарийін Семен Ляшенко мен Андрей Звягинцев бірлесіп жазған. Түпнұсқа сюжеті [[Клод Шаброль]]дің 1969 жылғы «Опасыз әйел» («La Femme infidèle») атты француз фильміне негізделген.<ref>{{cite web|last=Canfield|first=David|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/andrey-zvyagintsev-cannes-return-minotaur-exclusive-1236596897/|title=One of the World’s Most Decorated Directors Nearly Died From Long Covid. Now He’s Got a New Film at Cannes: “A Complete and Utter Miracle”|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=May 16, 2026|access-date=May 16, 2026}}</ref> [[Орыс-украин соғысы|Ресей-Украина соғысы]] аясында өрбитін оқиғада, тағдыры талқандалған бизнес-менеджер Глеб (Дмитрий Мазуров) өзінің жары Галинаның (Ирис Лебедева) опасыздық жасағанын біліп қояды. Фильмнің әлемдік премьерасы 2026 жылдың 19 мамырында [[Канн кинофестивалі 2026|Канн кинофестивалі]]нің негізгі байқау бағдарламасында өтіп,<ref>{{Cite web |date=2026-05-07 |title=The Screenings Guide of the 79th Festival de Cannes |url=https://www.festival-cannes.com/en/2026/the-screenings-guide-of-the-79th-festival-de-cannes/ |access-date=2026-05-07 |website=Festival de Cannes |language=en-US}}</ref> Гран-при мен «Үздік саундтрек» номинациясын жеңіп алды.<ref name=":3">{{Cite web |title=Cannes unveils 2026 Official Selection - updating live |url=https://www.screendaily.com/news/cannes-unveils-2026-official-selection-updating-live/5215494.article |access-date=2026-04-09 |website=Screen |language=en}}</ref> Кинотуынды сыншылардың жоғары бағасына ие болып, әсіресе оның режиссурасы, сценарийі мен актерлік құрамы ерекше мақтауға ілікті. Фильм Франция кинотеатрларында 14 қазаннан бастап «Les Films du Losange» компаниясының дистрибьюторлығымен прокатқа шығады.<ref name=":2">{{Cite web |last=Economou |first=Vassilis |date=15 April 2026 |title=Minotaur to vie for the Palme d’Or at Cannes |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/490505 |url-status=live |access-date=15 April 2026 |website=Cineuropa}}</ref> == Сюжеті == Оқиға 2022 жылғы Ресейдің шеткі аймағындағы шағын қалалардың бірінде өрбиді. Кәсіпорын жетекшісі Глеб өз қызметкерлерін жұмыстан шығарудың алдында тұрған сәтте, әйелінің көзіне шөп салып жүргенін біліп қояды.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Raup |first=Jordan |date=2025-03-24 |title=Andrey Zvyagintsev Sets Next Feature with Minotaur |url=https://thefilmstage.com/andrei-zvyagintsev-sets-next-feature-with-minotaur/ |access-date=2026-04-03 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Andrey Zvyagintsev sets his next feature — Minotaur — formaprofilms |url=https://formaprofilms.com/andrey-zvyagintsev-sets-his-next-feature-minotaur/ |access-date=2026-04-03 |language=ru-RU}}</ref> == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|Ирис Лебедева||Галина}} {{Рөлдерде|Дмитрий Мазуров||Глеб}} {{Рөлдерде|Варвара Шмыкова||Наташа}} {{Рөлдерде|Юрис Жагарс||}} {{Рөлдерде|Анатолий Белый||Костя}} {{Рөлдерде|Артур Смольянинов||Денис}} {{Рөлдерде|Владимир Фридман||әкім (мэр)}} {{Рөлдерде|Михаил Сафронов||Алексей}} {{Рөлдерде|Анастасия Мищенко||Даша}} {{Рөлдерде|Юрий Завальнюк||Антон}} {{РөлдердеАсты}} == Өндірісі == «Минотавр» — Франция, Латвия және Германия елдерінің бірлескен туындысы. Фильмді «MK Production» («mk2 Films» компаниясының өндірістік бөлімі), Шарль Жилибердің «CG Cinéma» компаниясы және Андрей Звягинцев «Arte France Cinema» және «Leaf Entertainment» студияларымен бірлесе отырып шығарған. Сондай-ақ жобаға германиялық «Razor Film» және латвиялық «Forma Pro Films» компаниялары тең продюсер ретінде қатысты.<ref name=":0">{{Cite web |last=Keslassy |first=Elsa |date=2026-04-02 |title=Mubi Buys 'Minotaur' From Oscar-Nominated Russian Filmmaker Andrey Zvyagintsev for North America, the U.K. and More Territories|url=https://variety.com/2026/film/global/mubi-minotaur-russian-filmmaker-andrey-zvyagintsev-1236682573/ |access-date=2026-04-03 |website=[[Variety]] |language=en-US}}</ref> [[Коронавирустық инфекция Covid-19|Коронавирус инфекциясы]]мен (COVID-19) ұзақ күрескеннен кейін, Звягинцев 2022 жылы Мәскеуден Францияға қоныс аударды. Ол жерде режиссер ресейлік олигарх туралы «Юпитер» деп аталатын, бірақ кейін іске аспай қалған жобаның дайындық жұмыстарына (пре-продакшн) кіріскен болатын.<ref>{{Cite web |last=Croll |first=Ben |date=2023-12-03 |title=Andrey Zvyagintsev Will Tackle Oligarch Drama 'Jupiter' With New Creative Vision: 'I'm Hoping to Start From Scratch' |url=https://variety.com/2023/film/news/andrey-zvyagintsev-jupiter-rohmer-marrakech-russia-1235819636/ |access-date=2026-04-03 |website=[[Variety]] |language=en-US}}</ref> Қаржыландырудың жоқтығынан бұл фильмнің өндірісі кейінге шегерілді. 2025 жылдың басында Звягинцевтің ресейлік ауқатты элита өкіліне арналған «Минотавр» атты жаңа сценарийі бойынша дайындық жұмыстары басталды.<ref>{{Cite web |last=Keslassy |first=Elsa |date=2025-05-14 |title='Loveless' and 'Leviathan' Filmmaker Andrey Zvyagintsev Sets Next Movie 'Minotaur' With MK2, CG Cinema |url=https://variety.com/2025/film/global/loveless-leviathan-andrey-zvyagintsev-minotaur-mk2-cg-cinema-1236397412/ |access-date=2026-03-05 |website=[[Variety]] |language=en-US}}</ref> Фильмнің негізгі түсірілім жұмыстары 2025 жылдың қыркүйек айында [[Рига]] қаласында ([[Латвия]]) басталып, сол жылдың қараша айының соңында аяқталды.<ref name=":2" /> Бұл жобада Звягинцев өзінің бұрыннан бірге жұмыс істеп келе жатқан тұрақты серіктестері — оператор Михаил Кричманмен, сондай-ақ қоюшы суретшілер Андрей Понкратов және Маша Славинамен қайта жұмыс істесті.<ref name=":1">{{Cite web |last=Lavallée |first=Eric |date=2026-04-02 |title=Marriage, Power & Collapse: Mubi Backs Zvyagintsev’s Political Fable 'Minotaur' |url=https://www.ioncinema.com/news/foreign-film-news/marriage-power-collapse-mubi-backs-zvyagintsevs-political-fable-minotaur |access-date=2026-04-03 |website=IONCINEMA.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Minotaur - Official Site |url=https://www.palacefilms.com.au/minotaur |access-date=2026-04-03 |website=Palace Films |language=en}}</ref> == Сыншылардың пікірі == «[[Rotten Tomatoes]]» рецензиялар агрегаторында фильм 27 киносыншының 96% оң бағасына ие болып, орташа рейтингі 10-нан 8.2 баллды құрады. Ал «[[Metacritic]]» платформасы 12 сыншының пікіріне сүйеніп, туындыға 100-ден 90 балл берді, бұл фильмнің «жаппай мойындалғанын» білдіреді. «[[The Guardian]]» басылымының шолушысы Питер Брэдшоу туындыға ең жоғары бес жұлдызды баға беріп, оны «ғаламат туынды» деп сипаттады. Сыншы әсіресе Звягинцевтің режиссерлік шеберлігін жоғары бағалап, Мазуров пен Лебедеваның актерлік ойынын «үздік» деп атап өтті.<ref>{{cite web |last=Bradshaw |first=Peter |author-link=Peter Bradshaw |title=Minotaur review – Andrei Zvyagintsev's scorching noir intrigue amid the Ukraine war |url=https://www.theguardian.com/film/2026/may/19/minotaur-review-cannes-film-festival-andrei-zvyagintsev-ukraine-russia |website=[[The Guardian]] |access-date=19 May 2026 |date=19 May 2026}}</ref> == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже ! style="background: #CCCCCC;" | {{Abbr|Дер.|Дереккөздер|0}} |- |rowspan="3"|[[Канн кинофестивалі]] |«[[Алтын пальма бұтағы]]» |rowspan="2"|Андрей Звягинцев |{{Номинация}} |rowspan="3" align="center"|<ref name=":3"/> |- |[[Гран-при (Канн кинофестивалі)|Гран-при]] |{{Жеңіс}} |- |Үздік саундтрек |Евгений Гальперин және Саша Гальперин |{{Жеңіс}} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|37118301}} {{рейтинг-10|7.2}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Андрей Звягинцев фильмдері]] [[Санат:Орыс тіліндегі фильмдер]] [[Санат:2026 жылғы Германия фильмдері]] [[Санат:2026 жылғы Франция фильмдері]] [[Санат:2026 жылғы Латвия фильмдері]] [[Санат:Ресей-Украина соғысы туралы фильмдер]] 1pijjjal7sz7xf8m45p7t8fwbdzhsou 0 781855 3610641 3610271 2026-05-28T18:29:41Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3610641 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Николай Семенович Боголюбов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = РКФСР бас мемлекеттік арбитрі | Ту = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg | Ту2 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1920–1954).svg | Басқара бастады = 1956 | Басқаруын аяқтады = 1974 | Ізашары = [[Зинаида Алексеевна Праволамская|Зинаида Праволамская]] | Ізбасары = [[Николай Иванович Сапожников|Николай Сапожников]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қырғызстан К(б)П ОК бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg | Басқара бастады_2 = 26 шілде 1945 | Басқаруын аяқтады_2 = 7 шілде 1950 | Ізашары_2 = [[Алексей Власович Вагов|Алексей Вагов]] | Ізбасары_2 = [[Исхак Раззакұлы Раззаков|Исхак Раззакұлы]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 5 қыркүйек 1944 | Басқаруын аяқтады_3 = тамыз 1945 | Ізашары_3 = [[Федор Зиновьевич Рванцев|Федор Рванцев]] | Ізбасары_3 = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Алматы облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Алматы облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = тамыз 1943 | Басқаруын аяқтады_4 = қыркүйек 1944 | Ізашары_4 = [[Джек Ғалиақпарұлы Кулитов|Джек Кулитов]] | Ізбасары_4 = [[Нұрмұхамед Бозжанов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_5 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_5 = қазан 1939 | Басқаруын аяқтады_5 = қазан 1942 | Ізашары_5 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_5 = [[Харитон Лазаревич Анастасьев|Харитон Анастасьев]] | Титулы_6 = Қазақстан К(б)П [[Бурабай ауданы|Щучинск]] аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_6 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_6 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_6 = қараша 1937 | Басқаруын аяқтады_6 = маусым 1938 | Ізашары_6 = ''белгісіз'' | Ізбасары_6 = ''белгісіз'' | Титулы_7 = Қазақстан К(б)П [[Келлер ауданы|Келлер]] аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_7 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_7 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_7 = қараша 1936 | Басқаруын аяқтады_7 = қараша 1937 | Ізашары_7 = ''белгісіз'' | Ізбасары_7 = ''белгісіз'' | Туған күні = 24.11.1905 | Туған жері = {{Туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 4.6.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = [[Новодевичье зираты]] | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = [[Н. Э. Бауман атындағы Мәскеу мемлекеттік техникалық университеті|Мәскеу механикалық-машина жасау институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{I дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} {{қатар | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} }} '''Николай Семенович Боголюбов''' ([[24 қараша]] [[1905 жыл|1905]], [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] — [[4 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қырғызстан К(б)П ОК бірінші хатшысы (1945–1950). == Өмірбаяны == 1905 жылы 24 қарашада [[Мәскеу]] қаласында дүниеге келді. 1921—1924 жылдары шаруа қожалығында жұмыс істеді. 1924 жылдың қарашасынан — 1925 жылдың ақпанына дейін оқу лашығының меңгерушісі болып қызмет атқарды. 1925 жылдың желтоқсанынан — 1928 жылдың қазанына дейін БК(б)П Волоколамск уездік комитетінің есептік-үйлестіргіш, ақпарат бөлімі меңгерушісі ([[Мәскеу губерниясы]]) болып еңбек етті. 1928 жылдың қазанынан — 1929 жылдың қазанына дейін Бүкілодақтық «Оргстрой» қоғамының нұсқаушы-тиімділендіруші (Мәскеу) лауазымында мехнат қылды. 1929—1930 жылдары М. И. Калинин атындағы кешкі жұмысшы факультетінің тыңдаушысы болды. 1929 жылдың қазанынан — 1930 жылдың желтоқсанына дейін Өнеркәсіптік басқару кеңсесінің ғылыми қызметкері, Техника институтындағы Басқару техникасы институтының эксперименттік тексеру және сараптама секторының меңгерушісі (Мәскеу) болып еңбектенді. 1930 жылдың желтоқсанынан — 1931 жылдың маусымына дейін Бүкілодақтық ауыр машина жасау бірлестігіндегі Ұйымдастыру басқармасының Әкімшілік секторы басшысы болды. 1932 жылдың қаңтарынан — 1934 жылдың ақпанына дейін [[Н. Э. Бауман атындағы Мәскеу мемлекеттік техникалық университеті|Мәскеу механика-машина жасау институтында]] оқыды. 1934 жылдың ақпанынан — 1936 жылдың қарашасына дейін Чушкалы сүт-ет кеңшарының Саяси бөлім басшысы ([[Солтүстік Қазақстан облысы]]) міндетін атқарды. 1936 жылдың қарашасынан — 1937 жылдың қарашасына дейін [[Келлер ауданы|Келлер]] аудандық комитетінің 1-хатшысы (Солтүстік Қазақстан облысы) ретінде жұмыс істеді. 1937 жылдың қарашасынан — 1938 жылдың маусымына дейін [[Бурабай ауданы|Щучинск]] аудандық комитетінің 1-хатшысы (Солтүстік Қазақстан облысы) болып қызмет атқарды. 1938 жылдың маусымынан — 1939 жылдың шілдесіне дейін [[Қазақстан КП Солтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Солтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] 3-хатшысы болып еңбек етті. 1939 жылдың шілде-қазан айлары аралығында Қазақстан К(б)П Солтүстік Қазақстан облыстық комитетінің үгіт-насихат жөніндегі хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1939 жылдың қазанынан — 1942 жылдың қазанына дейін [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Семей облыстық комитетінің]] 1-хатшысы болып еңбектенді. 1943 жылдың 15 ақпанынан<ref>1943 жылдың 11–15 ақпандағы Қазақстан К(б)П ОК VIII пленумының қаулысы. 1942 жылдың қазанында Қазақстан К(б)П ОК Бюросының қаулысымен бекітілді.</ref> тамызға дейін Қазақстан К(б)П ОК 3-хатшысы болды. 1943 жылдың тамызынан — 1944 жылдың қыркүйегіне дейін [[Қазақстан КП Алматы облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Алматы облыстық комитетінің]] 1-хатшысы міндетін атқарды. 1944 жылдың 5 қыркүйегінен — 1945 жылдың тамызына дейін [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] 1-хатшысы ретінде жұмыс істеді. 1945 жылдың 26 шілдесінен<ref>1945 жылдың 25–26 шілдесінде өткен Қырғызстан К(б)П ОК XIV пленумының қаулысы</ref> — 1950 жылдың 7 шілдесіне<ref>1950 жылдың 6–7 шілдесінде өткен Қырғызстан К(б)П ОК VI пленумының қаулысы</ref> дейін Қырғызстан К(б)П ОК 1-хатшысы болып қызмет атқарды. 1945 жылдың 26 шілдесінен — 1950 жылдың 7 шілдесіне дейін Қырғызстан К(б)П ОК Бюро мүшесі болып еңбек етті. 1950—1951 жылдары БК(б)П ОК жанындағы Қайта даярлау курстарының тыңдаушысы болды. 1951—1956 жылдары РКФСР Министрлер Кеңесі жанындағы Бас жол басқармасы басшысы, РКФСР жол және көлік шаруашылығы министрінің орынбасары, КСРО автомобиль көлігі және тас жолдар министрінің орынбасары лауазымында мехнат қылды. 1956—1974 жылдары РКФСР МК жанындағы Мемлекеттік арбитраждың бас мемлекеттік төрешісі болып еңбектенді. 1974 жылы зейнеткерлікке шықты<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref>. КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-3 шақырылымдары депутаты. == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20180427212727/http://www.knowbysight.info/BBB/01461.asp Николай Боголюбов]. 1898–1991 жж. Коммунистік партия және Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырғыз КСР КП ОК бірінші хатшылары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 1-шақырылым депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Одақтық маңызы бар дербес зейнеткерлер]] j2lbusab7fnofsvx6qszslsnm6aezod 1 781865 3610608 3610302 2026-05-28T17:34:13Z Kaiyr 3134 3610608 wikitext text/x-wiki * өнер мектеп https://artschool.kdt.kz/ * https://kazaknews.kz/obrazovanie/top-15-dorogih-shkol-v-astane/ * https://www.chastnye-shkoly.kz/chastnaya-shkola/city/astana/ ca98r36il6dsyfyiub9d8z04cqdw3ac 0 781866 3610594 3610314 2026-05-28T15:28:04Z TalgatSnow 143530 3610594 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Андрей Звягинцев |шынайы есімі = {{lang-ru|Андрей Петрович Звягинцев}} |сурет = Andrey Zvyagintsev at the 2026 Cannes Film Festival winners press conference (cropped).jpg |сурет ені = 250 |сурет атауы = Андрей Звягинцев (2026) |туған кездегі есімі = Андрей Петрович Звягинцев |туған күні = 06.02.1964 |туған жері = {{Туғанжері|Новосибирск|Новосибирскіде}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = Ресей театр өнері институты |мамандығы = {{кинорежиссёр|Ресей}}<br />{{сценарийші|Ресей}}<br />{{актер|Ресей}} |азаматтығы = {{Байрақ|Ресей}} |белсенді жылдары = [[1992 жыл|1992]] — қазіргі уақыт |бағыты = |жұбайы = |балалары = 1 |киностудия = |марапаттары = [[Алтын арыстан]] (2003)<br />[[Алтын глобус]] (2015)<br /> [[Гран-при (Канн кинофестивалі)|Гран-при]] (2026) |imdb_id = 1391036 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = Andrey Zvyagintsev }} '''Андрей Петрович Звягинцев''' ({{lang-ru|Андрей Петрович Звягинцев}}; [[6 ақпан]] [[1964 жыл|1964]], [[Новосибирск]], [[КСРО]]) — ресейлік кинорежиссёр және сценарийші. Оның фильмдері негізінен XXI ғасырдағы Ресей қоғамы мен саясатын зерттейді, сонымен қатар бұлыңғыр атмосферасымен және нео-нуар стилімен ерекшеленеді. [[Венеция кинофестивалі]]нің [[Алтын арыстан|бас жүлдесі]]нің иегері және [[Канн кинофестивалі]]нің [[Гран-при (Канн кинофестивалі)|лауреаты]]. «[[Левиафан (фильм, 2014)|Левиафан]]» (2014) және «{{iw|Махаббатсыздық (фильм)|Махаббатсыздық|ru|Нелюбовь (фильм)}}» (2017) фильмдері үшін «[[Үздік халықаралық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Шет тіліндегі үздік фильм]]» номинациясы бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының екі дүркін номинанты (2015, 2018). 2019 жылдың желтоқсанында Звягинцеветің «{{iw|Елена (фильм, 2011)|Елена|ru|Елена (фильм, 2011)}}» (2011) отбасылық драмасы америкалық [[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]] журналы жасаған XXI ғасырдың екінші онжылдығындағы әлемдегі ең үздік 50 фильмнің тізіміне енген Ресейден шыққан жалғыз туынды болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2019/12/23/n_13848374.shtml?updated|title=«Елена» Звягинцева вошла в топ-50 фильмов десятилетия|publisher=Gazeta.ru|date=2019-12-23|lang=|access-date=2019-12-23|archive-date=2021-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117015226/https://www.gazeta.ru/culture/news/2019/12/23/n_13848374.shtml?updated|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Андрей Звягинцев 1964 жылы 6 ақпанда [[Жаңасібір|Новосибирск]]іде дүниеге келген. Анасы Галина Александровна мектепте орыс тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ берген (кейіннен, 2000 жылы Мәскеуге көшіп барған). Әкесі Пётр Александрович [[милиция]] қызметкері болған.<ref>{{Cite web|url=http://7days.ru/stars/bio/andrey-zvyagintsev.htm#bio|title=Профиль звезды: Андрей Звягинцев|author=|work=Журнал 7 дней|date=|publisher=|access-date=2016-06-07|archive-date=2016-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708182840/http://7days.ru/stars/bio/andrey-zvyagintsev.htm#bio|url-status=live}}</ref> Болашақ режиссер бес жасқа толғанда әкесі отбасын тастап, басқа әйелге кетіп қалған. Содан басталған салқындықтан Андрей әкесі өмірден өткенше онымен қарым-қатынасын қайта қалпына келтіре алмады.<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/26338.3/3219928/|title=Любимые женщины режиссёра Звягинцева|author=Наталья Мурга|work=Комсомольская правда|date=2015-02-04|publisher=|access-date=2016-02-24|archive-date=2016-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223053648/http://www.kp.ru/daily/26338.3/3219928/|url-status=live}}</ref> 1984 жылы Новосибирск театр училищесінің актерлік факультетін тәмамдайды. Еңбек жолын Новосибирск Жас көрермендер театрында актер болып бастағанымен, көп ұзамай әскер қатарына шақырылып, Новосибирск әскери ансамблінде [[конферансье]] ретінде қызмет етеді.<ref name=cosmo>[http://www.cosmo.ru/stars/krupnim-planom/andrey-zvyagincev-iskusstvo-lyubvi/ Андрей Звягинцев. Искусство любви] {{Wayback|url=http://www.cosmo.ru/stars/krupnim-planom/andrey-zvyagincev-iskusstvo-lyubvi/ |date=20150120155430 }} // Журнал Cosmopolitan, 24 января 2008</ref> 1986 жылы [[Мәскеу]]ге аттанып, ГИТИС-тің актерлік факультетіне оқуға түседі де, оны 1990 жылы бітіріп шығады.<ref>{{Cite web|url=https://gitis.net/education/faculties/akterskiy/graduates/|title=Выпускники актерского факультета ГИТИС|lang=ru|website=gitis.net|access-date=2025-06-19}}</ref> Оқуды аяқтаған соң Звягинцев театрда жұмыс істеуден бас тартады.<ref name=pravmir>{{cite web|url=http://www.pravmir.ru/istoriya-shelkopryada/|title=Андрей Звягинцев: История шелкопряда|author=|date=2011-05-12|work=Православие и мир|publisher=|access-date=2015-03-10|lang=|archive-date=2015-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406012709/http://www.pravmir.ru/istoriya-shelkopryada/|url-status=live}}</ref> Өзін жазушылық қырынан да сынап көргенімен, бірнеше әңгімеден әріге бара алмайды. 1993 жылға дейін аула сыпырушы болып жұмыс істеді, өйткені бұл жұмыс оған қызметтік баспанада тұруға мүмкіндік берген еді.<ref name=bbc>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/society/2011/05/110525_zvyagintsev_int.shtml |title=BBC Russian — Общество — Режиссёр Андрей Звягинцев: из дворников в лауреаты Канн|access-date=2015-01-20 |archive-date=2014-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529062248/http://www.bbc.co.uk/russian/society/2011/05/110525_zvyagintsev_int.shtml |url-status=live }}</ref> Кейіннен, 2000 жылға дейін жарнама роликтерін түсірумен айналысады. Осы аралықта театр қойылымдарына қатысып, кинодағы шағын эпизодтық рөлдерде бой көрсетеді. 2000 жылы режиссер ретінде алғашқы қадамын жасады. Оның режиссерлік дебюті болған {{iw|Қайта оралу (фильм, 2003)|«Қайта оралу»|ru|Возвращение (фильм, 2003, Россия)}} (2003) фильмі екі жасөспірім бала мен олардың көптен көрмеген әкесі туралы баяндайды. Туындының әлемдік тұсаукесері [[Венеция кинофестивалі|Венеция халықаралық кинофестивалі]]нің негізгі байқауында өтіп, онда бас жүлде — «[[Алтын арыстан]]ды» жеңіп алды. Сонымен қатар, фильм «Шет тіліндегі үздік фильм» номинациясы бойынша «[[Алтын глобус]]» сыйлығына ұсынылды. Ол 76-шы «Оскар» марапатының «[[Үздік халықаралық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік халықаралық толықметражды фильм]]» санатына Ресей атынан үміткер ретінде таңдалғанымен, соңғы номинация тізіміне енбей қалды. Режиссердің екінші толықметражды туындысы — {{iw|Аластау (фильм, 2007)|«Аластау»|ru|Изгнание (фильм)}} (2007) фильмі. Оның әлемдік премьерасы 2007 жылғы [[Канн кинофестивалі]]нің негізгі байқауында өтті. Мұнда фильм «[[Алтын пальма бұтағы]]на» үміткер болып, нәтижесінде «Үздік актер» номинациясын жеңіп алды.<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/4427494/year/2007.html |title=Festival de Cannes: The Banishment |access-date=18 December 2009|work=festival-cannes.com}}</ref> Оның 2011 жылы жарық көрген {{iw|Елена (фильм, 2011)|«Елена»|ru|Елена (фильм, 2011)}} драмасының әлемдік тұсаукесері Канн кинофестивалінің «[[Ерекше көзқарас]]» бағдарламасында өтіп, қазылар алқасының арнайы жүлдесін иеленді.<ref>{{Cite web |last=Leffler |first=Rebecca |date=21 May 2011 |title=Un Certain Regard Announces Top Prizes (Cannes 2011) |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/regard-announces-top-prizes-cannes-190886 |access-date=21 May 2011 |work=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/11179367/year/2011.html |title=Festival de Cannes: Elena |access-date=6 May 2011|work=festival-cannes.com}}</ref> Оның төртінші толықметражды туындысы — [[Левиафан (фильм, 2014)|Левиафан]] (2014) әлеуметтік драмасы. Фильмнің әлемдік тұсаукесері Канн кинофестивалінің негізгі байқауында өтіп, «[[Алтын пальма бұтағы]]на» үміткер болды және «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды.<ref name="2014Winners">{{cite web|url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/awardCompetition.html|title=Awards 2014 : Competition|access-date=25 May 2014|work=Cannes|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023133531/http://www.festival-cannes.com/en/archives/awardCompetition.html|archive-date=23 October 2013}}</ref> Сондай-ақ бұл туынды Ресей атынан «Алтын глобус» сыйлығын иеленіп, «Оскар» марапатының «[[Үздік халықаралық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік шетелдік фильм]]» номинациясына ұсынылды Режиссердің бесінші толықметражды туындысы — {{iw|Махаббатсыздық (фильм)|«Махаббатсыздық»|ru|Нелюбовь (фильм)}} (2017) драмасы болды. Оның әлемдік премьерасы Канн кинофестивалінің негізгі байқауында өтіп, қазылар алқасының жүлдесіне ие болды.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.usnews.com/news/entertainment/articles/2017-05-28/the-latest-almodovar-cannes-deliberations-went-very-fast|title=The Latest: Cannes Honors 'A Gentle Night,' 'Loveless'|date=28 May 2017|work=U.S. News & World Report|access-date=28 May 2017}}</ref> Кейіннен бұл туынды [[Лондон кинофестивалі]]нде де топ жарып, «Үздік фильм» атанды. Осылайша Звягинцев бұған дейін «Левиафанмен» де осы биікті бағындырғандықтан, Лондон фестивалінің бас жүлдесін екі рет жеңіп алған тарихтағы екінші режиссер ретінде тіркелді.<ref>{{cite web|url=http://whatsworthseeing.com/harvey-weinsteins-shadow-hangs-over-london-film-festival-awards|title=Harvey Weinstein's Shadow Hangs Over London Film Festival Awards|date=14 October 2017|work=What's Worth Seeing|access-date=15 October 2017}}</ref> «Махаббатсыздық» фильмі де Ресей атынан «Алтын глобус» және «Оскар» сыйлықтарының шет тіліндегі үздік туындылар санаттарына ұсынылды. 2018 жылғы наурызында бұл туынды Францияның жоғары «[[Сезар (киножүлде)|Сезар]]» киносыйлығының «Үздік шетелдік фильм» номинациясын жеңіп алып, Звягинцев бұл марапатқа ие болған алғашқы ресейлік режиссер атанды. Сондай-ақ 2018 жылы ол Канн кинофестивалінің негізгі қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарды. 2021 жылдың ортасында ауыр [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]] инфекциясын жұқтырып, ұзақ уақыт ауруханаға жатқызылған тұста Звягинцев өзінің ағылшын тіліндегі алғашқы толықметражды туындысы — «What Happened» (қаз. «Не болды») фильмімен жұмыс істеп жатқан еді. Режиссердің денсаулығына байланысты бұл жоба уақытша тоқтатылды. 2023 жылы Звягинцев [[Франция]]ға қоныс аударып, онда ресейлік олигарх туралы баяндайтын «Юпитер» атты жаңа жобасының дайындық жұмыстарына кірісті.<ref>{{Cite web |last=Croll |first=Ben |date=2023-12-03 |title=Andrey Zvyagintsev Will Tackle Oligarch Drama ‘Jupiter’ With New Creative Vision: ‘I’m Hoping to Start From Scratch’ |url=https://variety.com/2023/film/news/andrey-zvyagintsev-jupiter-rohmer-marrakech-russia-1235819636/ |access-date=2026-04-03 |website=Variety |language=en-US}}</ref> Алайда, қажетті қаржы табылмағандықтан, бұл фильм де соңында кейінге шегерілді.<ref>{{Cite web |last=Keslassy |first=Elsa |date=2025-05-14 |title=‘Loveless’ and ‘Leviathan’ Filmmaker Andrey Zvyagintsev Sets Next Movie ‘Minotaur’ With MK2, CG Cinema (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2025/film/global/loveless-leviathan-andrey-zvyagintsev-minotaur-mk2-cg-cinema-1236397412/ |access-date=2026-03-05 |website=Variety |language=en-US}}</ref> Режиссердің 2026 жылы жарық көрген [[Минотавр (фильм, 2026)|Минотавр]] драмасы оның [[эмиграция]]да түсірген алғашқы туындысы болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың соңында [[Латвия]]да өтті. [[Орыс-украин соғысы|Ресей-Украина соғысы]] аясында өрбитін сюжет желісі әйелі Галинаның опасыздық жасағанын біліп қойған, тағдыры талқандалған кәсіпкер Глебтің өмірін баяндайды.<ref>{{Cite web |last=Keslassy |first=Elsa |date=2025-05-14 |title=‘Loveless’ and ‘Leviathan’ Filmmaker Andrey Zvyagintsev Sets Next Movie ‘Minotaur’ With MK2, CG Cinema (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2025/film/global/loveless-leviathan-andrey-zvyagintsev-minotaur-mk2-cg-cinema-1236397412/ |access-date=2026-03-05 |website=Variety |language=en-US}}</ref> Бұл туындының әлемдік тұсаукесері [[Канн кинофестивалі 2026|2026 жылғы Канн кинофестивалі]]нің негізгі байқауында өтіп,<ref>{{Cite web |title=Cannes unveils 2026 Official Selection |url=https://www.screendaily.com/news/cannes-unveils-2026-official-selection/5215494.article |access-date=2026-04-09 |website=Screen |language=en}}</ref> киносыншылардың жоғары бағасына ие болды және фестивальдің беделді [[Гран-при (Канн кинофестивалі)|Гран-при]] жүлдесін жеңіп алды.<ref name=":3">{{Cite web |title=Cannes unveils 2026 Official Selection - updating live|url=https://www.screendaily.com/news/cannes-unveils-2026-official-selection-updating-live/5215494.article|access-date=2026-04-09|website=Screen|language=en}}</ref> == Жеке өмірі == Андрей Звягинцевтің алғашқы жары — актриса Ирина Гринева; олар алты жыл некеде тұрып, ажырасқан.<ref>{{cite web|url=https://www.mk.ru/culture/2014/06/04/na-kinotavre-pokazali-schastlivykh-gastarbayterov.html|work=MK|title=На "Кинотавре" показали счастливых гастарбайтеров|date=4 June 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26338.3/3219928/|work=Komsomolskaya Pravda|title=Любимые женщины режиссера Звягинцева|date=4 February 2015 }}</ref> Екінші әйелі — фильм монтаждаушы Анна Матвеева. Олардың 2009 жылы дүниеге келген Пётр есімді ұлы бар.<ref>{{cite web|work=Izvestia|url=https://iz.ru/news/583137|title=Андрей Звягинцев: "Если я и шпион, то только русский"|date=20 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3126654|work=Kommersant|title=Дурной сон госзаказа|date=26 October 2016 }}</ref> Звягинцев 2022 жылдан бері Францияда эмиграцияда тұрып жатыр.<ref>{{Cite web |last=AFP |date=2026-05-24 |title=Russian Director Zvyagintsev Denounces Ukraine War ‘Carnage' at Cannes Awards |url=https://www.themoscowtimes.com/2026/05/24/russian-director-zvyagintsev-denounces-ukraine-war-carnage-at-cannes-awards-a92830 |access-date=2026-05-24 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> Ол [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]н ашық айыптап, белсенді сынға алып келеді.<ref name=":1">{{Cite news |last=Oltermann |first=Philip |last2= |first2= |date=2026-05-15 |title=A year in hospital and 90% lung damage: how Andrey Zvyagintsev came back from Covid to Cannes |url=https://www.theguardian.com/film/2026/may/15/a-year-in-hospital-and-90-lung-damage-how-andrey-zvyagintsev-survived-covid-and-came-back-to-cannes |access-date=2026-05-26 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Денсулығы === 2021 жылғы маусымында Звягинцев [[Спутник V|«Спутник V» COVID-19 вакцинасы]]н салдырды. Көп ұзамай оның дене қызуы қатты көтеріліп, Мәскеудегі ауруханалардың біріне, жансақтау бөліміне жеткізілді. Ауруханада жатқан кезінде ол ресейлік дәрігерлердің қарауында жүріп, антибиотиктерге төзімді инфекция жұқтырып, ауруханаішілік [[сепсис]]ке шалдықты.<ref name="dtf">{{cite web|url=https://dtf.ru/u/506724-kinomir/1192530-nachalos-vse-s-vakciny-sputnik|work=DTF|title=Началось все с вакцины Спутник|date=12 May 2022 }}</ref><ref name="tele">{{cite web|url=https://teleprogramma.pro/news/4048212-hodit-samostoyatelno-ya-ne-mogu-andrey-zvyagincev-rasskazal-kak-boretsya-za-u3419/|work=Teleprogramma|title="Ходить самостоятельно я не могу": Андрей Звягинцев рассказал, как борется за свою жизнь|date=13 May 2022 }}</ref><ref name="ngs">{{cite web|url=https://ngs.ru/text/culture/2022/05/13/71326847/|work=NGS|title="Аня, звони в скорую, я умираю": режиссер Андрей Звягинцев рассказал, как боролся за жизнь после вакцинации и болезни|date=13 May 2022 }}</ref> Кейіннен ол Германия емханасына ауыстырылып, жасанды комаға енгізілді. Звягинцев комадан шыққаннан кейін полинейропатияға ұшырап, жүру қабілетінен айырылды. Екі аяғының жансыздануымен (параплегия) қатар, тамақ сіңірлерінің зақымдануы салдарынан режиссер өздігінен отыра да, сөйлей де алмай қалды. Тіпті бір кезеңде оның өкпесінің газ алмасу қабілеті 92%-ға дейін төмендеп, Звягинцевтің қанайналым жүйесі экстрокорпоральды мембраналық оксигенация (ЭКМО) аппаратына қосылды.<ref>{{Cite web |title=Russian film director Andrey Zvyagintsev reportedly in medically-induced coma |url=https://meduza.io/en/news/2021/09/16/russian-film-director-andrey-zvyagintsev-reportedly-in-medically-induced-coma |access-date=2026-03-02 |website=Meduza |language=en}}</ref> Жалпы алғанда, Звягинцев 11 ай бойы ауруханада емделді. Ол 2022 жылдың мамыр айында Германияның [[Висбаден]] қаласындағы емханадан шықты.<ref name=":1" /><ref name="dtf"/><ref name="tele"/><ref name="ngs"/> === Саяси көзқарасы === [[Канн кинофестивалі 2026|2026 жылғы Канн кинофестивалі]]нің жабылу салтанатында Звягинцев өзінің «[[Минотавр (фильм, 2026)|Минотавр]]» (фильм 2022 жылғы [[Орыс-украин соғысы|Ресей-Украина соғысы]]ның басындағы ресейлік дәулетті отбасы туралы баяндайды) туындысы үшін [[Гран-при (Канн кинофестивалі)|Гран-при]] жүлдесін алып жатып, Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нен «қырып-жоюды» тоқтатуды тікелей талап етті. Ол өз сөзінде: «Бұл қантөгісті тоқтата алатын жалғыз адам — Ресей Федерациясының Президенті. Осы қырғынға нүкте қойыңыз; бүкіл әлем соны күтіп отыр», — деп қосты.<ref>{{Cite web |last=Bamigboye |first=Melanie Goodfellow,Baz |date=2026-05-23 |title=Andrey Zvyagintsev Calls On Russian President Vladimir Putin To End “The Butchery” In Cannes Grand Prize-Winning Speech |url=https://deadline.com/2026/05/andrey-zvyagintsev-putin-butchery-cannes-1236920026/ |access-date=2026-05-24 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> == Фильмография == {{ФильмдеЖоғ}} {{Сериалда‎|2000|2001|{{iw|Қара бөлме (телесериал)|Қара бөлме|ru|Чёрная комната (телесериал)}}|Чёрная комната|режиссёр («Бусидо», «Obscure», «Выбор» новеллалары)}} {{Фильмде|2003|{{iw|Қайта оралу (фильм, 2003)|Қайта оралу|ru|Возвращение (фильм, 2003, Россия)}}|Возвращение|режиссёр}} {{Фильмде|2007|{{iw|Аластау (фильм, 2007)|Аластау|ru|Изгнание (фильм)}}|Изгнание|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|2011|{{iw|Елена (фильм, 2011)|Елена|ru|Елена (фильм, 2011)}}|Елена|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|2014|[[Левиафан (фильм, 2014)|Левиафан]]|Левиафан|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|2017|{{iw|Махаббатсыздық (фильм)|Махаббатсыздық|ru|Нелюбовь (фильм)}}|Нелюбовь|режиссёр, сценарийші}} {{Фильмде|2026|[[Минотавр (фильм, 2026)|Минотавр]]|Минотавр|режиссёр, сценарийші}} {{ФильмдеТөм}} == Дереккөздер == <div style="margin:0;margin-top: 10px; padding: 10px; font-size:98%; border: 1px solid #BFC4C6; line-height: 1.35em;">{{reflist|2}}</div> {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ника сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Сезар сыйлығының иегерлері]] awfj3ayag6fluhu83k8uj3wtrx35jzz 0 781868 3610609 3610323 2026-05-28T17:41:53Z ShadZ01 56180 /* Дереккөздер */ 3610609 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Мандалорлық пен Грогу |Шынайы атауы = {{lang-en|The Mandalorian and Grogu}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[ғарыштық вестерн]] |Режиссёрі = [[Джон Фавро]] |Продюсері = Джон Фавро<br>[[Дейв Филони]]<br>[[Кэтлин Кеннеди (продюсер)|Кэтлин Кеннеди]]<br>[[Йен Брайс]] |Сазгері = |Қоюшы суретші = |Негізі = |Сценарийші = Джон Фавро<br>Дейв Филони<br>Ноа Клур |Актерлер = [[Педро Паскаль]]<br>[[Сигурни Уивер]]<br>[[Джереми Аллен Уайт]] |Операторы = |Компания = [[Lucasfilm Ltd.]] |Дистрибьютор = [[Walt Disney Studios Motion Pictures]] |Ұзақтығы = 132 мин |Бюджеті = $165 млн<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2026/05/24/business/media/mandalorian-and-grogu-box-office.html |last=Barnes |first=Brooks |title=‘Mandalorian and Grogu’ Tops Box Office as Disney Bets on ‘Star Wars’ Revival |website=nytimes.com |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-05-24 |lang=en}}</ref> |Түсім = $165 млн<ref name="NUM">{{cite web |url=https://www.the-numbers.com/movie/Mandalorian-and-Grogu-The-(2026) |title=The Mandalorian & Grogu - Financial Information |website=[[The Numbers]] |lang=en}}</ref><ref name="BOM">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tttt30825738/ |title=Star Wars: The Mandalorian and Grogu |website=[[Box Office Mojo]] |lang=en}}</ref> |Мемлекет = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2026 |Алдыңғы фильм = [[Жұлдызды соғыстар: Эпизод VI - Джедайдың оралуы|Джедайдың оралуы]] (оқиғалар хронологиясы бойынша)<br>[[Жұлдызды соғыстар: Скайуокер. Көтерілу|Скайуокер. Көтерілу]] (релиз күні бойынша) |Келесі фильм = [[Жұлдызды соғыстар: Күштің оянуы|Күштің оянуы]] (оқиғалар хронологиясы бойынша)<br>[[Жұлдызды соғыстар: Жұлдызды истребитель|Жұлдызды истребитель]] (релиз күні бойынша) |imdb_id = 30825738 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Мандалорлық пен Грогу»''' ({{Lang-en|The Mandalorian and Grogu}}) — режиссер [[Джон Фавро]] түсірген [[ғарыштық вестерн]] жанрындағы американдық көркем фильм. Бұл жоба «[[Жұлдызды соғыстар]]<nowiki/>» франшизасының бір бөлігі болып табылады және «[[Мандалорлық]]<nowiki/>» (2019–2023) сериалының сюжетін жалғастырады. Фильмдегі басты рөлді [[Педро Паскаль]] сомдады.<ref>{{cite web|url=https://daily.afisha.ru/news/83577-dzhon-favro-rabotaet-nad-filmom-mandalorec-i-grogu/|title=Джон Фавро работает над фильмом «Мандалорец и Грогу»|website=Афиша Daily|date=2023-01-09|lang=ru|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-01-10|archivedate=2024-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240110065852/https://daily.afisha.ru/news/83577-dzhon-favro-rabotaet-nad-filmom-mandalorec-i-grogu/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tass.ru/kultura/19696595|title=Lucasfilm анонсировала продолжение сериала "Мандалорец" в формате фильма|website=[[ТАСС]]|date=2024-01-10|lang=ru|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-01-10|archivedate=2024-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240110064509/https://tass.ru/kultura/19696595}}</ref> Фильмнің АҚШ-тағы премьерасы 2026 жылдың 22 мамырында өтті.<ref name="MandoGroguRelease">{{cite web|url=https://deadline.com/2024/04/mandalorian-grogu-moana-live-action-toy-story-5-disney-2026-release-dates-1235876948/|last=D'Alessandro|first=Anthony.|title='Mandalorian & Grogu', 'Moana' Live Action & 'Toy Story 5' Stake Out 2026 Release Dates|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-04-05|lang=en|archive-url=|archive-date=|archivedate=2024-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240405183930/https://deadline.com/2024/04/mandalorian-grogu-moana-live-action-toy-story-5-disney-2026-release-dates-1235876948/}}</ref> == Сюжеті == Фильмде [[Мандалорлық (кейіпкер)|Мандалорлық]] пен [[Грогу]]дың бастан кешкен шытырман оқиғалары баяндалады. Империя құлағанымен, оның әскери қолбасшылары галактиканың кейбір бөліктерін әлі де өз бақылауында ұстап отыр. Қайта жаңғырған Жаңа Республика көтерілісшілер күрескен құндылықтарды қорғауға тырысады. Осы мақсатта олар белгілі бас кесер аңшы, мандалорец Дин Джарин мен оның жас шәкірті Грогуды маңызды тапсырманы орындау үшін жалдайды. == Рөлдерде == * [[Педро Паскаль]] — ''[[Мандалориялық (кейіпкер)|Мандалориялық / Дин Джарин]]'' * [[Грогу]] * [[Сигурни Уивер]] — ''полковник Уорд'' * [[Джереми Аллен Уайт]] — ''[[Ротта Хатт]]'' * Джонни Койн * [[Стивен Блум]] — ''Зеб Оррелиос'' * [[Мартин Скорсезе]] — ''Хьюго Дюрант'' == Өндірісі == 2019 жылдың қарашасында [[Walt Disney Studios]] компаниясының бас креативті директоры Алан Хорн егер «Мандалорец» телехикаясы сәтті шықса, оның кейіпкерлері қатысатын толықметражды көркем фильм түсірілуі мүмкін екенін мәлімдеді.<ref name="MandalorianFilm">{{cite web|url=https://variety.com/2019/biz/news/disney-chief-scorsese-marvel-mandalorian-1203403513/|last=Thorne|first=Will.|title=Disney Studios Chief Alan Horn on Scorsese v. Marvel, Challenges in a Changing Business|website=[[Variety]]|date=2019-11-13|lang=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|accessdate=2024-01-10|archivedate=2019-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191113210935/https://variety.com/2019/biz/news/disney-chief-scorsese-marvel-mandalorian-1203403513/}}</ref> 2024 жылдың қаңтарында [[Джон Фавро]]ның «Мандалорлық пен Грогу» фильмінің режиссері әрі продюсері болатыны ресми түрде жарияланды.<ref name="OfficialAnnouncement">{{cite web|url=https://deadline.com/2024/01/mandalorian-grogu-movie-jon-favreau-lucasfilm-1235700326/|last=Grobar|first=Matt.|title='The Mandalorian & Grogu': Jon Favreau To Direct And Produce 'Star Wars' Pic For Lucasfilm|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-01-09|lang=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|accessdate=2024-01-10|archivedate=2024-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240109174536/https://deadline.com/2024/01/mandalorian-grogu-movie-jon-favreau-lucasfilm-1235700326/}}</ref> Фильмнің түсірілім жұмыстары 2024 жылдың жазында басталды.<ref name="FilmingTimeframe">{{cite web|url=https://variety.com/2024/film/news/star-wars-movie-baby-yoda-jon-favreau-1235866277/|last=Rubio|first=Rebecca.|title='Star Wars' Announces New Movie 'The Mandalorian & Grogu' From Director Jon Favreau|website=[[Variety]]|date=2024-01-09|lang=en|archive-url=|archive-date=|url-status=live|access-date=|accessdate=2024-01-10|archivedate=2024-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240109211321/https://variety.com/2024/film/news/mandalorian-grogu-star-wars-movie-baby-yoda-jon-favreau-1235866277/}}</ref><ref name="JuneFilming">{{cite web|url=https://collider.com/mandalorian-and-grogu-movie-production-start/|last=McPherson|first=Chris.|title='The Mandalorian & Grogu' Movie Eyes Summer Production Start|website=[[Collider]]|date=2024-02-11|lang=en|archive-url=|archive-date=|archivedate=2024-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240211161755/https://collider.com/mandalorian-and-grogu-movie-production-start/}}</ref> Премьера 2026 жылдың 22 мамырына жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://collider.com/the-mandalorian-and-grogu-release-window/|first=Chris.|last=McPherson|title='The Mandalorian & Grogu' Will Be the Next Star Wars Movie to Hit Theaters|website=[[Collider]]|date=2024-02-07|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-02-19|archivedate=2024-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240301012943/https://collider.com/the-mandalorian-and-grogu-release-window/}}</ref><ref name="MandoGroguRelease2">{{cite web|url=https://deadline.com/2024/04/mandalorian-grogu-moana-live-action-toy-story-5-disney-2026-release-dates-1235876948/|last=D'Alessandro|first=Anthony.|title='Mandalorian & Grogu', 'Moana' Live Action & 'Toy Story 5' Stake Out 2026 Release Dates|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-04-05|lang=en|archive-url=|archive-date=|accessdate=2024-04-05|archivedate=2024-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240405183930/https://deadline.com/2024/04/mandalorian-grogu-moana-live-action-toy-story-5-disney-2026-release-dates-1235876948/}}</ref> 2024 жылдың тамызында фильмге [[Сигурни Уивер]]дің түсетіні белгілі болды.<ref name="Weaver">{{cite web|url=https://deadline.com/2024/08/sigourney-weaver-interview-venice-film-festival-golden-lion-award-alien-avatar-1236052005/|last=Wiseman|first=Andreas.|title=Sigourney Weaver, On Eve Of Her Venice Lifetime Achievement Award, Lifts Lid On Remarkable Career From 'Alien' To 'Avatar', 'Working Girl' To 'Ghostbusters' And 'Star Wars' Role To Come|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-08-27|lang=en|archive-url=|archive-date=|archivedate=2024-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240827233424/https://deadline.com/2024/08/sigourney-weaver-interview-venice-film-festival-golden-lion-award-alien-avatar-1236052005/}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мандалорлық|Фильм]] [[Санат:«Жұлдызды соғыстар» туралы фильмдер]] [[Санат:Lucasfilm фильмдері]] [[Санат:2026 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Джон Фавро фильмдері]] [[Санат:2026 жылғы фантастикалық фильмдер]] [[Санат:Телехикаялар желісімен түсірілген фильмдер]] [[Санат:АҚШ сиквел-фильмдері]] 01ooy8xzo5cixl65ipigbvotg60m51u 0 781892 3610549 2026-05-28T12:24:19Z Daniyal.aidarov5 119690 Жаңа бетте: '''Бақытжан Бұқарбай''' ([[27 наурыз]] [[1987 жыл|1987]], Қарақалпақстан) — баспагер, жазушы, саясаттанушы, суретші AmalBooks баспасының негізін қалаушы.<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4873365-kandidat-proekta-100-novyh-lits.html</ref> Қазақ әдебиетіне нон-фикшн жанрын әкелген қаламгер. == Өмірбаяны == Қ... 3610549 wikitext text/x-wiki '''Бақытжан Бұқарбай''' ([[27 наурыз]] [[1987 жыл|1987]], Қарақалпақстан) — баспагер, жазушы, саясаттанушы, суретші AmalBooks баспасының негізін қалаушы.<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4873365-kandidat-proekta-100-novyh-lits.html</ref> Қазақ әдебиетіне нон-фикшн жанрын әкелген қаламгер. == Өмірбаяны == [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін]] «саясаттану» мамандығы бойынша тәмамдаған (2009), сол жерден әлеуметтік ғылымдар магистрі дәрежесін алған (2011). 2009 жылы «Қазақстан кәсіпкерлері қауымдастығы» вице-президентінің көмекшісі болды. 2009–2011 жылдар аралығында [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігінде]] бейнематериалдар бойынша редактор және интернет жобалар редакциясының редакторы қызметтерін атқарған. 2009–2010 жылдар аралығында Vox Populi журналының шолушысы болды. 2011–2012 жылдар аралығында [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтында]] ғылыми қызметкер болды. Сол жерде 2012–2013 жылдары әлеуметтік-саяси зерттеулер бөлімінің меңгерушісі, 2013–2014 жылдары аға ғылыми қызметкер қызметін атқардыі. 2014 жылы «Оңтүстік Астана» телерадио компаниясы» АҚ арнайы жобалар редакциясының әлеуметтік жобалар редакторы. 2015 жылы – [[Ақтау]] қаласы әкімінің штаттан тыс кеңесшісі. Алматы қаласы «Ақпарат және талдау орталығы» ШЖҚ КМК әлеуметтанулық зерттеулер бөлімінің меңгерушісі. 2020–2023 жылдар аралығында [[Forbes Kazakhstan]] журналының қазақша нұсқасының тұңғыш бас редакторы.<ref>https://mail.kz/kz/news/economic/bakytzhan-bukarbai-forbes-tin-kazaksha-nuskasynyn-bas-redaktory-boldy</ref> Қазақ тілін дамытуға бағытталған жобалардың авторы. Солардың ішінде өзіндік оқыту әдістемесі қалыптасқан BAS QOSU жобасы (2014–2018) шеңберінде мыңнан астам адам қазақ тілін үйреніп шықты. Жобаға қазақ тілін үйренуге оннан астам елдің азаматтары қатысты.<ref>https://kstnews.kz/newspaper/16795/</ref> 2016 жылдан бері AmalBooks баспасының негізін қалаушысы және жетекшісі.<ref>https://aikyn.kz/265407/bak-ytzhan-bu-k-arbay--amalbooks-baspasynyn--negizin-k-alaushy--baspager--avtor-k-azak-tyn--u-k-yptylyg-yna-suysinipti</ref><ref>https://www.marwin.kz/izdatelstvo/amalbooks/</ref> == Шығармашылығы == Бақытжан Бұқарбай бірнеше кітаптың авторы: * «Алматы сегодня» (2010); * «Қарулы қақтығыстардағы ақпараттық технологиялар: әлемдік тәжірибе және келешегі» (2012); * «Қазақстан-2050» терминологиялық анықтамалығы (2014); * «Күміс кітап» (2016) – қазақ тілінде нон-фикшн жанрында жазылған алғашқы туынды;<ref>https://massaget.kz/zhaaly/kums-ktap-jaryikka-shyiktyi-43234/</ref> * «Настольная книга казахского бизнесмена» (2018); * «Күнкөрістен кет, байлыққа жет!» (2018);<ref>https://egemen.kz/article/344469-korkem-adebiette-tunyq-tarbie-dgatyr</ref> * «Prezident» (2020); * «Қарызсыз қазақ» (2020);<ref>https://ruh.kz/qaryzsyz-qazaq-en-kop-satylgan-5-kitap_15848/</ref> * «Бір жылда қалай баспаналы болдым?» (2022);<ref>https://almaty.tv/kz/news/obschestvo/1624-bir-dgylda-kalay-baspanaly-boldym-almatyda-bakytdgan-bukarbaydyn-kitaby-dgaryk-kordi</ref> * «Марғұлан. Бизнес пен өмір туралы» (2023).<ref>https://informburo.kz/kaz/tanym/bai-ari-baqytty-bolgynyz-kele-me-biznes-turaly-qazaqsa-uzdik-kitaptar</ref> Суретші ретінде екі жеке көрмесін өткізді: * «Өмір шеңбері» тұңғыш жеке көрмесі, Алматы, 2014; * Шұбаркөл көмір кен орнының отыз жылдығына арналған графика жұмыстарының көрмесі, Астана, Алматы, Шымкент, 2015. == Марапаттары == Журналистерге тағайындалатын «Нұр Сұңқар» республикалық сыйлығының (2013), баспа, радио, интернет-журналистика саласындағы жетістіктері үшін берілетін қазақстандық Ұлттық «URKER» сыйлығының (2021) лауреаты. Қазақстан Республикасы президентінің атынан алғыс хат (2012, 2022) алған. ҚСЗИ 25 жылдығына орай мерекелік медалімен (2018), қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін Қазақстан халық ассамблеясының «Мейірім» медалімен және [[Халық алғысы медалі|«Халық алғысы» медалімен]] (екеуі де 2020 жылы) марапатталған. [[Ерен еңбегі үшін медалі|«Ерен еңбегі үшін» медалімен]] наградталған (2026). == Жеке тұлғасы == Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін меңгерген. Үйленген, екі қыз тәрбиелеп отыр. Хоббиі – эррористика, қолтаңба қойылған кітаптар мен автографтар коллекциясын жинау. Ғылыми қызығушылығы – креативті индустриялар. Баспасынан шыққан кейбір кітаптары даулы болып, қоғамда пікірталас тудырды.<ref>https://informburo.kz/kaz/kogam/baqytzan-buqarbai-tarixtagy-ashhy-satterdi-qabyldagyn-kelmeui-olar-bolmady-degen-soz-emes</ref> == Дереккөздер == <references /> etilqtcwb3ye39o6lu7o23zkxrkakxw 3610550 3610549 2026-05-28T12:24:54Z Daniyal.aidarov5 119690 3610550 wikitext text/x-wiki '''Бақытжан Бұқарбай''' ([[27 наурыз]] [[1987 жыл|1987]]) — баспагер, жазушы, саясаттанушы, суретші AmalBooks баспасының негізін қалаушы.<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4873365-kandidat-proekta-100-novyh-lits.html</ref> Қазақ әдебиетіне нон-фикшн жанрын әкелген қаламгер. == Өмірбаяны == [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін]] «саясаттану» мамандығы бойынша тәмамдаған (2009), сол жерден әлеуметтік ғылымдар магистрі дәрежесін алған (2011). 2009 жылы «Қазақстан кәсіпкерлері қауымдастығы» вице-президентінің көмекшісі болды. 2009–2011 жылдар аралығында [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігінде]] бейнематериалдар бойынша редактор және интернет жобалар редакциясының редакторы қызметтерін атқарған. 2009–2010 жылдар аралығында Vox Populi журналының шолушысы болды. 2011–2012 жылдар аралығында [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтында]] ғылыми қызметкер болды. Сол жерде 2012–2013 жылдары әлеуметтік-саяси зерттеулер бөлімінің меңгерушісі, 2013–2014 жылдары аға ғылыми қызметкер қызметін атқардыі. 2014 жылы «Оңтүстік Астана» телерадио компаниясы» АҚ арнайы жобалар редакциясының әлеуметтік жобалар редакторы. 2015 жылы – [[Ақтау]] қаласы әкімінің штаттан тыс кеңесшісі. Алматы қаласы «Ақпарат және талдау орталығы» ШЖҚ КМК әлеуметтанулық зерттеулер бөлімінің меңгерушісі. 2020–2023 жылдар аралығында [[Forbes Kazakhstan]] журналының қазақша нұсқасының тұңғыш бас редакторы.<ref>https://mail.kz/kz/news/economic/bakytzhan-bukarbai-forbes-tin-kazaksha-nuskasynyn-bas-redaktory-boldy</ref> Қазақ тілін дамытуға бағытталған жобалардың авторы. Солардың ішінде өзіндік оқыту әдістемесі қалыптасқан BAS QOSU жобасы (2014–2018) шеңберінде мыңнан астам адам қазақ тілін үйреніп шықты. Жобаға қазақ тілін үйренуге оннан астам елдің азаматтары қатысты.<ref>https://kstnews.kz/newspaper/16795/</ref> 2016 жылдан бері AmalBooks баспасының негізін қалаушысы және жетекшісі.<ref>https://aikyn.kz/265407/bak-ytzhan-bu-k-arbay--amalbooks-baspasynyn--negizin-k-alaushy--baspager--avtor-k-azak-tyn--u-k-yptylyg-yna-suysinipti</ref><ref>https://www.marwin.kz/izdatelstvo/amalbooks/</ref> == Шығармашылығы == Бақытжан Бұқарбай бірнеше кітаптың авторы: * «Алматы сегодня» (2010); * «Қарулы қақтығыстардағы ақпараттық технологиялар: әлемдік тәжірибе және келешегі» (2012); * «Қазақстан-2050» терминологиялық анықтамалығы (2014); * «Күміс кітап» (2016) – қазақ тілінде нон-фикшн жанрында жазылған алғашқы туынды;<ref>https://massaget.kz/zhaaly/kums-ktap-jaryikka-shyiktyi-43234/</ref> * «Настольная книга казахского бизнесмена» (2018); * «Күнкөрістен кет, байлыққа жет!» (2018);<ref>https://egemen.kz/article/344469-korkem-adebiette-tunyq-tarbie-dgatyr</ref> * «Prezident» (2020); * «Қарызсыз қазақ» (2020);<ref>https://ruh.kz/qaryzsyz-qazaq-en-kop-satylgan-5-kitap_15848/</ref> * «Бір жылда қалай баспаналы болдым?» (2022);<ref>https://almaty.tv/kz/news/obschestvo/1624-bir-dgylda-kalay-baspanaly-boldym-almatyda-bakytdgan-bukarbaydyn-kitaby-dgaryk-kordi</ref> * «Марғұлан. Бизнес пен өмір туралы» (2023).<ref>https://informburo.kz/kaz/tanym/bai-ari-baqytty-bolgynyz-kele-me-biznes-turaly-qazaqsa-uzdik-kitaptar</ref> Суретші ретінде екі жеке көрмесін өткізді: * «Өмір шеңбері» тұңғыш жеке көрмесі, Алматы, 2014; * Шұбаркөл көмір кен орнының отыз жылдығына арналған графика жұмыстарының көрмесі, Астана, Алматы, Шымкент, 2015. == Марапаттары == Журналистерге тағайындалатын «Нұр Сұңқар» республикалық сыйлығының (2013), баспа, радио, интернет-журналистика саласындағы жетістіктері үшін берілетін қазақстандық Ұлттық «URKER» сыйлығының (2021) лауреаты. Қазақстан Республикасы президентінің атынан алғыс хат (2012, 2022) алған. ҚСЗИ 25 жылдығына орай мерекелік медалімен (2018), қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуға қосқан үлесі үшін Қазақстан халық ассамблеясының «Мейірім» медалімен және [[Халық алғысы медалі|«Халық алғысы» медалімен]] (екеуі де 2020 жылы) марапатталған. [[Ерен еңбегі үшін медалі|«Ерен еңбегі үшін» медалімен]] наградталған (2026). == Жеке тұлғасы == Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін меңгерген. Үйленген, екі қыз тәрбиелеп отыр. Хоббиі – эррористика, қолтаңба қойылған кітаптар мен автографтар коллекциясын жинау. Ғылыми қызығушылығы – креативті индустриялар. Баспасынан шыққан кейбір кітаптары даулы болып, қоғамда пікірталас тудырды.<ref>https://informburo.kz/kaz/kogam/baqytzan-buqarbai-tarixtagy-ashhy-satterdi-qabyldagyn-kelmeui-olar-bolmady-degen-soz-emes</ref> == Дереккөздер == <references /> 9760qq29vs9t54j8jld2wd95p6l4yst 6 781893 3610551 2026-05-28T12:49:29Z Nurken 111493 {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Бақыт Түменова, 2013 жыл | қайнары = https://www.youtube.com/watch?v=X0fTWsELp9g | жасалған уақыты = 24.04.2013 | авторы = kplustv: 1612TV }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Бақыт Ниязбекқызы Түменова | мақсаты = мақала басы | алмастыру = мүмкін емес; тұлға қайтыс болды, еркін суреттер жоқ | басқа = }} 3610551 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = Бақыт Түменова, 2013 жыл | қайнары = https://www.youtube.com/watch?v=X0fTWsELp9g | жасалған уақыты = 24.04.2013 | авторы = kplustv: 1612TV }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Бақыт Ниязбекқызы Түменова | мақсаты = мақала басы | алмастыру = мүмкін емес; тұлға қайтыс болды, еркін суреттер жоқ | басқа = }} == Лицензиялау == rw93x49royudkjgcbw54y7uup6s99ml 0 781894 3610554 2026-05-28T13:34:47Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 3610554 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] s9jlf8ozlroabec50g9jmiipu77bf4o 3610555 3610554 2026-05-28T13:37:44Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610555 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] tdsdn1f3192t2j9mpxqujznu5q97dwb 3610556 3610555 2026-05-28T13:38:47Z Мағыпар 100137 дереккөз 3610556 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 7tqd9ki51xdfxi6lpunonkw9gesc7zh 3610557 3610556 2026-05-28T13:41:03Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610557 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] m3g7n5lqjh8jgg366ofry5iy2yq5bxm 3610558 3610557 2026-05-28T13:51:31Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз 3610558 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 3j4upuenztsm4jx00dn1ucdndba3j49 3610559 3610558 2026-05-28T13:52:33Z Мағыпар 100137 3610559 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 0qeczfj16ev1icntkpge608gy113g0f 3610560 3610559 2026-05-28T13:55:54Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610560 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] dxqvgttantf090xsomz1ilsbi6yersw 3610561 3610560 2026-05-28T13:58:14Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3610561 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] obtr2sin856q9hu87s8glgmx52kotb8 3610562 3610561 2026-05-28T14:02:49Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3610562 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] drjxr1ii8fyykaexmxjp0dnjeg69jt9 3610563 3610562 2026-05-28T14:03:49Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3610563 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] ooy748r0lf77ow924ourn7y26k2xqo7 3610564 3610563 2026-05-28T14:10:02Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610564 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 015uaetemqnvcejxxp4mtjt1zne8uru 3610565 3610564 2026-05-28T14:13:42Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3610565 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] qofozbos879zcto6nhv3avxmp2wtdq7 3610566 3610565 2026-05-28T14:14:57Z Мағыпар 100137 үлгі 3610566 wikitext text/x-wiki '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 7ixvrw4jfqo16ev8n0amszpqnjm85jg 3610570 3610566 2026-05-28T14:21:42Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3610570 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] lpfxk9086nt2or9oyh8uu22x2j45z8o 3610571 3610570 2026-05-28T14:23:57Z Мағыпар 100137 3610571 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] laaq1wqctvrxzxjxjh5ipl31u6i1w3g 3610572 3610571 2026-05-28T14:24:33Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3610572 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́}} |сурет = Цэнтральная плошча Беразіно.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] thhq2ouvkgkb0d1p6iescfsrvsz78p5 3610573 3610572 2026-05-28T14:25:15Z Мағыпар 100137 үлгі 3610573 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́}} |сурет = Цэнтральная плошча Беразіно.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Bierazino.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 0zy7l1r8t628au8u9cvpm0xe7de4fkl 3610579 3610573 2026-05-28T14:32:25Z Мағыпар 100137 үлгі 3610579 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́}} |сурет = Цэнтральная плошча Беразіно.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of arms of Bierazino.svg |ту = Flag of Bierazino.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] lyy979sya7wiclrj0w9xcywwse7ba2m 3610582 3610579 2026-05-28T14:33:24Z Мағыпар 100137 үлгі 3610582 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́}} |сурет = Цэнтральная плошча Беразіно.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Bierazino.svg |ту = Flag of Bierazino.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] mvikymylu7u0mqo0l0hbhqhedt50bn3 3610583 3610582 2026-05-28T14:34:55Z Мағыпар 100137 үлгі 3610583 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́}} |сурет = Цэнтральная плошча Беразіно.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Bierazino.svg |ту = Flag of Bierazino.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Березина ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 8ylj5j35ieri5n7sxa3nxsy18fxx7lx 3610584 3610583 2026-05-28T14:36:24Z Мағыпар 100137 үлгі 3610584 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́}} |сурет = Цэнтральная плошча Беразіно.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Bierazino.svg |ту = Flag of Bierazino.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Березина ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1715 |пошта индексі = 223311 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Bierazino |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] pqheth031f9c44c8g6ri6w2iny6forp 3610585 3610584 2026-05-28T14:39:01Z Мағыпар 100137 үлгі 3610585 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́}} |сурет = Цэнтральная плошча Беразіно.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Bierazino.svg |ту = Flag of Bierazino.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Березина ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1501 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1968 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 164 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 125 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1715 |пошта индексі = 223311 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Bierazino |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] fnfi081pno690bs21t65jjij5pdrbtu 3610586 3610585 2026-05-28T14:44:51Z Мағыпар 100137 сурет қою 3610586 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́}} |сурет = Березино, Минский район, Беларусь 25.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Bierazino.svg |ту = Flag of Bierazino.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Березина ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1501 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1968 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 164 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 125 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1715 |пошта индексі = 223311 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Bierazino |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Цэнтральная плошча Беразіно.jpg|Орталық алың </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] j96pl0758bsdxb0c85q1s3cmysql8wt 3610587 3610586 2026-05-28T14:45:37Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3610587 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́}} |сурет = Березино, Минский район, Беларусь 25.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Bierazino.svg |ту = Flag of Bierazino.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Березина ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1501 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1968 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 164 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 125 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1715 |пошта индексі = 223311 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Bierazino |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Цэнтральная плошча Беразіно.jpg|Орталық алың Березино, Минский район, Беларусь 19.jpg|Қала көшесі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 7seglsnpmp37rpb2zvj85z4nwg6capb 3610588 3610587 2026-05-28T14:49:46Z Мағыпар 100137 сурет қою 3610588 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́}} |сурет = Березино, Минский район, Беларусь 25.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Bierazino.svg |ту = Flag of Bierazino.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Березина ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1501 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1968 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 164 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 125 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1715 |пошта индексі = 223311 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Bierazino |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Цэнтральная плошча Беразіно.jpg|Орталық алың Березино, Минский район, Беларусь 19.jpg|Қала көшесі Сядзіба Патоцкіх у Бяразіне 09.jpg|Патоцкий көшесі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 30w0sllf427tb94bffzu5kdttjyd0a8 3610589 3610588 2026-05-28T14:52:04Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3610589 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Березино |шынайы атауы = {{lang-be|Беразіно́}} |сурет = Березино, Минский район, Беларусь 25.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Bierazino.svg |ту = Flag of Bierazino.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Березина ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1501 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1968 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 164 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 125 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1715 |пошта индексі = 223311 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Bierazino |сайты = |сайт тілі = }} '''Березино''' ({{lang-be|Беразіно́}}) — [[Беларусь]]тегі қала. [[Минск облысы]] [[Березина ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Березино қаласының халқы 11 125 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 100 км және [[Могилев]] қаласынан 97 км қашықтықта орналасқан. Березина арқылы Могилев-Минск және Борисов-Бабруйск ұлттық автомобиль жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9326-Berezino.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Березинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала туралы алғашқы жазбаша деректер 1501 жылға жатады, бірақ ғалымдардың пікірінше, адамдар бұл жерлерді ұзақ уақыт бойы мекендеген, себебі Березина өзені «варягтардан гректерге» сауда жолы болған. XVI ғасырдың ортасында Березино Сапега отбасының меншігіне айналды. 1655 жылы, Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Березиноны орыс әскерлері басып алды. 1671 жылы қала Тышкевич магнаттарының қолына өтті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Березино Ресей империясының құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша, қалада шамамен 5000 адам тұрды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Березино қаласын үш жыл бойы, 1941 жылдың 3 шілдесінен 1944 жылдың 3 шілдесіне дейін неміс әскерлері басып алды. Басып алу кезінде қалада еврей геттосы жұмыс істеді, онда Березиноның еврей халқының көпшілігі қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде Березино Минск облысының Березин ауданының құрамына кірді, ал 1968 жылы 7 шілдеде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=38_Berezino|title=История развития - Березино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең танымал өндіріс орындары: Кристаллдық шикі спирт және шарап материалдары, Madikor құрылыс материалдары маталары, Berzka тоқыма маталары, орман шаруашылығы зауыты, ірімшік зауыты. Сонымен қатар, минералды су бөтелкелеріне құю зауыты, бірнеше наубайханалар және шағын жергілікті тоқыма фабрикалары сияқты тағы бірнеше зауыттар бар. Қалада үш мектеп, интеллектуалды даму орталығы, орталық аурухана, бір спорт залы, бір футбол алаңы, екі стадион, үш садақ ату алаңы және бір жүзу бассейні бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Цэнтральная плошча Беразіно.jpg|Орталық алың Березино, Минский район, Беларусь 19.jpg|Қала көшесі Сядзіба Патоцкіх у Бяразіне 09.jpg|Патоцкий кешені Березино, Минский район, Беларусь 36.jpg|Тұрмыстық қызмет көрсету орталығы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] pl0cy0t2vv86n5l6k0kqxo9llzia4m5 10 781895 3610567 2026-05-28T14:18:15Z Мағыпар 100137 үлгі 3610567 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Минск облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Минск облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Березино]]{{•}} }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Минск облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> e6kkqdpbdknd8he1q26f62cjwgf5mg9 3610810 3610567 2026-05-29T07:10:07Z Мағыпар 100137 үлгі 3610810 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Минск облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Минск облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Березино]]{{•}} [[Борисов (қала)|Борисов]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Минск облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> lsnespyru20ofxd26mgfgbsc6nxj0jt 3610870 3610810 2026-05-29T10:49:53Z Мағыпар 100137 үлгі 3610870 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Минск облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Минск облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Березино]]{{•}} [[Борисов (қала)|Борисов]]{{•}} [[Вилейка]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Минск облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> g10qp49k6votwacppfu0l3rw1m77la9 102 781896 3610575 2026-05-28T14:29:58Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Жоба:Инкубатор/Каньон Антилопы]] бетін [[Энтелоп каньоны]] бетіне жылжытты 3610575 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Энтелоп каньоны]] g0tm4rwci769to40oshf0out6jfl2an 0 781897 3610592 2026-05-28T15:24:43Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Левиафан (фильм)]] бетін [[Левиафан (фильм, 2014)]] бетіне жылжытты 3610592 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Левиафан (фильм, 2014)]] alun851zwy8k5y25oidyoc7cj4snvqu 14 781898 3610599 2026-05-28T15:50:28Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Commonscat|Films by Andrey Zvyagintsev}} {{басты мақала|Андрей Петрович Звягинцев}} [[Санат:Ресей режиссерлерінің фильмдері]] 3610599 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Films by Andrey Zvyagintsev}} {{басты мақала|Андрей Петрович Звягинцев}} [[Санат:Ресей режиссерлерінің фильмдері]] drzaro9y1hct5bfj65b7f8zic8x3eh4 0 781900 3610603 2026-05-28T16:35:06Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Обсерватория | Атауы = Абастумани астрофизикалық обсерваториясы | Сурет = Abastumani (14715217071).jpg | Сипаттама = | Шын атауы = | Түрі = | Код = 119 | Орналасуы = [[Абастумани]], [[Грузия]] | Координаттары = {{coord|41|45|15|N|42|49|10|E}} | Биіктігі = 1650 м | Ауа ра... 3610603 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Абастумани астрофизикалық обсерваториясы | Сурет = Abastumani (14715217071).jpg | Сипаттама = | Шын атауы = | Түрі = | Код = 119 | Орналасуы = [[Абастумани]], [[Грузия]] | Координаттары = {{coord|41|45|15|N|42|49|10|E}} | Биіктігі = 1650 м | Ауа райы = 170-180 ашық түн | Негізі қаланды = | Ашылды = 8 ақпан 1932 жыл | Жабылды = | Сайты = abao.ge | Телескоп_1_аты = | Телескоп_1_тип = | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }} '''Абастумани астрофизикалық обсерваториясы''' 1932 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы алғашқы биіктаулы [[обсерватория]] ретінде ашылды. Ашылған жылы онда алғашқы кеңестік телескоп (33-см [[Рефлектор (телескоп)|рефлектор]]) істей бастады. Бес жылдан кейін телескопқа алғашқы кеңестік [[фотометр]] орнатылды.<ref>{{Cite web |url=http://sakramento3.narod.ru/zerkalo/obs/obsInd.htm |title=Обсерваториялар туралы |access-date=2026-05-28 |archive-date=2010-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329155051/http://sakramento3.narod.ru/zerkalo/obs/obsInd.htm |url-status=live }}</ref> 1957 жылы мұнда Күннің [[фотосфера]]сын зерттеуге арналған АФР-2 телескобы орнатылды. Кейіннен тағы бірнеше күндік телескоп іске қосылды. 1977 жылы КСРО-дағы алғашқы толығымен автоматтандырылған АЗТ-11 телескобы ({{nobr|{{math|''D''}} {{=}} 1250 мм}}, {{nobr|{{math|''F''}} {{=}} 16250 мм}}) істей бастады. 1990-шы жылдардан бастап мекеме Е. Харадзе атындағы Грузиялық ұлттық астрофизикалық обсерватория деп аталатын болды. == Басқарушылары == # 1932—1992: [[Евгений Кириллович Харадзе]] # 1992—2000: [[Джумбер Георгиевич Ломинадзе]] # 2000—2006: [[Ролан Ильич Киладзе]] == Жаңа нысандарды ашу == [[Комета]]лар: * C/1942 X1 (Whipple-Fedtke-Tevzadze) * X/1970 W1 (Churyumov) [[Ғаламатжұлдыз]]дар:<ref>{{Cite web |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html |title=List of Supernovae |access-date=2026-05-28 |archive-date=2019-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010194534/http://www.cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html |url-status=live }}</ref> * 1967C — Чуадзе * 1979A — Кимеридзе * 1980L — Инасаридзе, Росино * 1984A — Кимеридзе * 1988J — Кимеридзе * 1989M — Кимеридзе 17 [[ғаламшарлық тұмандық]] == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Грузияның астрономиялық обсерваториялары]] flqc43r2pnui3cje9ocxwpweknkdum2 0 781901 3610610 2026-05-28T17:43:49Z Шерзод Раманкулов 180591 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} [[Сурет:Төлеген Диметұлы.jpg|thumb|Төлеген Диметұлы]] '''Төлеген Диметұлы''' ([[20 желтоқсан]] [[1931]], [[Сауран ауылы]], [[Түркістан ауданы]], [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]) — ғалым-агроном, мақта шаруашылығының озат бригадирі, Ленин орд... 3610610 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} [[Сурет:Төлеген Диметұлы.jpg|thumb|Төлеген Диметұлы]] '''Төлеген Диметұлы''' ([[20 желтоқсан]] [[1931]], [[Сауран ауылы]], [[Түркістан ауданы]], [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]) — ғалым-агроном, мақта шаруашылығының озат бригадирі, [[Ленин ордені|Ленин орденінің]] иегері. == Өмірбаяны == 1931 жылы 20 желтоқсанда Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан ауданының Сауран ауылында дүниеге келген. 1937 жылы мектепке барып, 1943 жылы жетінші сыныпты бітірді. Содан кейін [[Шымкент]] қаласындағы бір жылдық ауыл шаруашылығы училищесіне түсті. Оқуын [[Ташкент]] қаласындағы ауыл шаруашылығы техникумында жалғастырды. Еңбек жолын туған өңіріндегі «Шорнақ» ұжымшарында бастады. 1947 жылы Фрунзе ауданындағы машина-трактор станциясында агроном болып қызмет етті. 1954 жылдан [[СОКП]] мүшелігіне өтті. 1955 жылдың қазан айынан бастап Түркістан ауданындағы «Андреев» ұжымшарында партком хатшысы болды. 1956 жылдың қыркүйек айынан бастап [[Әлішер Науаи|Ә. Науаи]] атындағы ұжымшарға партком хатшысы болып ауысты. 1964 жылдан бастап мақта шаруашылығы бригадирі болып еңбек етті. Ташкент ауыл шаруашылығы институтына сырттай оқуға түсіп, 1970 жылы жоғары білімді ғалым-агроном дәрежесіне ие болды. == Еңбек жетістіктері == Мақта бригадирі болып жүріп, 1964 жылы гектарынан 30 центнерден өнім алды. Бұл көрсеткіш [[Мәскеу]] қаласында өткен ауыл шаруашылығы көрмесінде жоғары бағаланып, қола медальмен марапатталды. 1965 жылы гектарынан 34 центнерден өнім алып, алтын медальға қол жеткізді. 1966 жылы өнім көрсеткіші 43 центнерге жетті. Төрт жылдық көрсеткіштің қорытындысы бойынша [[КСРО Жоғарғы Кеңесі|КСРО Жоғары Советі]] Президиумының Жарлығымен [[Ленин ордені|«Ленин» орденімен]] марапатталды. Сол жылы бригада мүшелерінің төрт адамы «Ленин» орденіне ие болды. == Қоғамдық қызметі == Бірнеше дүркін ауылдық кеңестің депутаттығына сайланды. 1970—1980 жылдар аралығында екі рет Түркістан аудандық кеңесінің депутаты болды. 1972 жылы Ташкентте өткен Одақ мақташыларының съезіне Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы [[Дінмұхамед Қонаев|Д. Қонаевпен]] бірге қатысты. 1980 жылы Оңтүстік Қазақстан облыстық кеңесіне депутат болып сайланды. Сол жылы бесжылдықтың үздігі атанды. [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:20 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Қазақ агрономдары]] [[Санат:Ленин ордені иегерлері]] [[Санат:Түркістан ауданында туғандар]] tir6duy1pxw8wx68xaxeoou6g7xm9l3 0 781902 3610612 2026-05-28T17:56:08Z Kaiyr 3134 Жаңа бетте: == Қарағанды қаласы == == Теміртау қаласы == == Балқаш қаласы == == Басқа == # А. Құнанбаев атындағы Саран жоғары гуманитарлық техникалық колледжі (Саран қ.) # Абай көпсалалы колледжі (Абай ауданы, Агрогородок а.) # Б. Әбдікәрімов атындағы Нұра көпсалалы колледжі (Нұра к.)... 3610612 wikitext text/x-wiki == Қарағанды қаласы == == Теміртау қаласы == == Балқаш қаласы == == Басқа == # А. Құнанбаев атындағы Саран жоғары гуманитарлық техникалық колледжі (Саран қ.) # Абай көпсалалы колледжі (Абай ауданы, Агрогородок а.) # Б. Әбдікәрімов атындағы Нұра көпсалалы колледжі (Нұра к.) # Бұқар жырау агротехникалық колледжі (Бұқар жырау ауданы, Мұстафин к.) # М. Әдекенов атындағы Қарқаралы ауылшаруашылық колледжі (Қарқаралы қ.) # Осакаров ауданының мектеп-интернат-колледжі (Осакаров ауданы, Есіл а.) # Шахтинск тау-кен индустриалдық колледжі (Шахтинск қ.) # Шет агротехникалық колледжі (Ақсу-Аюлы а.) [[Санат:Қарағанды облысы колледждері]] 674johaygntjptsmo6c8wta1cr60b7e 3610614 3610612 2026-05-28T17:57:21Z Kaiyr 3134 /* Басқа */ 3610614 wikitext text/x-wiki == Қарағанды қаласы == == Теміртау қаласы == == Балқаш қаласы == == Басқа == # А. Құнанбаев атындағы Саран жоғары гуманитарлық техникалық колледжі (Саран қ.) # [[Шахтинск технологиялық техникумы]] (Шахтинск қ.) # Абай көпсалалы колледжі (Абай ауданы, Агрогородок а.) # Б. Әбдікәрімов атындағы Нұра көпсалалы колледжі (Нұра к.) # Бұқар жырау агротехникалық колледжі (Бұқар жырау ауданы, Мұстафин к.) # М. Әдекенов атындағы Қарқаралы ауылшаруашылық колледжі (Қарқаралы қ.) # Осакаров ауданының мектеп-интернат-колледжі (Осакаров ауданы, Есіл а.) # Шахтинск тау-кен индустриалдық колледжі (Шахтинск қ.) # Шет агротехникалық колледжі (Ақсу-Аюлы а.) [[Санат:Қарағанды облысы колледждері]] 03jpguxl55a7hfdvtrumoj9f2eg7hvi 3610640 3610614 2026-05-28T18:28:18Z Kaiyr 3134 /* Балқаш қаласы */ 3610640 wikitext text/x-wiki == Қарағанды қаласы == == Теміртау қаласы == == Балқаш қаласы == {| class="wikitable" |+ !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Бұрынғы атауы |- |Балхашский гуманитарно-технический колледж имени Алихана Мусина, bgtk.kz |ул. Караменде Би | | |- |Политехнический колледж корпорации Казахмыс |ул. Абая, 36 | | |- |Балхашский колледж сервиса, bks.mycollege.kz |ул. Алимжанова, 9 | | |- |Балхашский технический колледж имени Халық қаһарманы Республики Казахстан Ракымжана Кошкарбаева |ул. Жуниса Абугалиева, 7 | | |- |Балхашский гуманитарно-технический колледж |улица Ленина, 45 | | |- |Балхашский колледж актуального образования академика Ж. С. Акылбаева |ул. Алимжанова, 1, | | |- |Балхашский гуманитарно-технический колледж |ул. Абая, 45 | | |- |Медицинский колледж |ул. Желтоксан, 23 | | |} == Басқа == # А. Құнанбаев атындағы Саран жоғары гуманитарлық техникалық колледжі (Саран қ.) # [[Шахтинск технологиялық техникумы]] (Шахтинск қ.) # Абай көпсалалы колледжі (Абай ауданы, Агрогородок а.) # Б. Әбдікәрімов атындағы Нұра көпсалалы колледжі (Нұра к.) # Бұқар жырау агротехникалық колледжі (Бұқар жырау ауданы, Мұстафин к.) # М. Әдекенов атындағы Қарқаралы ауылшаруашылық колледжі (Қарқаралы қ.) # Осакаров ауданының мектеп-интернат-колледжі (Осакаров ауданы, Есіл а.) # Шахтинск тау-кен индустриалдық колледжі (Шахтинск қ.) # Шет агротехникалық колледжі (Ақсу-Аюлы а.) [[Санат:Қарағанды облысы колледждері]] mele9cv6ayv7anmmg6ww8p9f1n7178k 0 781903 3610615 2026-05-28T17:57:45Z TalgatSnow 143530 «[[Британия кинематография институты]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3610615 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Британия кинематография институты]] sgv904rv1f64pg6z2yr9ajao3kybws2 10 781904 3610616 2026-05-28T18:00:16Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-05-29|POTD 2026-05-29]]: filename only 3610616 wikitext text/x-wiki Eagles Nests Trail 01.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> o70wlsuvnbnxil2nmk1zh2ohe4iovpn 0 781905 3610620 2026-05-28T18:05:44Z Nurken 111493 «[[Молдовандар]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3610620 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[молдовандар]] rgdsjqi95ngqgsmasd3ape9viy56wja 0 781906 3610622 2026-05-28T18:06:01Z Nurken 111493 «[[Ұдмұрттар]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3610622 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Ұдмұрттар]] 40hh5hwc2bkvlc6gu8oy81d6ys70ojr 3 781907 3610626 2026-05-28T18:10:23Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3610626 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Xlopiya}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 23:10, 2026 ж. мамырдың 28 (+05) 05rfkk2bzhyisaf1wtf33xnwts43ebj 0 781908 3610631 2026-05-28T18:15:36Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Эребру қаласы]] бетін [[Эребру]] бетіне жылжытты 3610631 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Эребру]] 561ss1z4w4d10cab1cl4vu7e7909vhv 0 781909 3610633 2026-05-28T18:17:23Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Карлстад қаласы]] бетін [[Карлстад]] бетіне жылжытты 3610633 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Карлстад]] gqp00w8phkc6nf21flbx9oynqac219a 0 781910 3610635 2026-05-28T18:18:36Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Кальмар қаласы]] бетін [[Кальмар (қала)]] бетіне жылжытты 3610635 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Кальмар (қала)]] 99gogi9nx2w3b40w7htmxufwnzu83fd 0 781911 3610637 2026-05-28T18:20:57Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Адольф Арцишевский]] бетін [[Адольф Альфонсович Арцишевский]] бетіне жылжытты 3610637 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Адольф Альфонсович Арцишевский]] kdv6m1j5j2yqs75wodp0pa9e2trlz4g 0 781912 3610639 2026-05-28T18:26:56Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Будневич Иосиф Львович]] бетін [[Иосиф Львович Будневич]] бетіне жылжытты 3610639 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Иосиф Львович Будневич]] 5g6iakkq427t2g18yq8rlgei4wxqp8l 0 781913 3610645 2026-05-28T18:43:28Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Федор Зиновьевич Рванцев | Шынайы есімі = | Суреті... 3610645 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Федор Зиновьевич Рванцев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Украина К(б)П Енакиево қалалық комитетінің бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991).svg | Ту2 = Emblem of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991), Emblem of Ukraine (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1947 | Ізашары = ''белгісіз'' | Ізбасары = ''белгісіз'' | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1938 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 1944 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Николай Семенович Боголюбов|Николай Боголюбов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 02.10.1902 | Туған жері = [[Флорищи|Флор]] ауылы, [[Владимир губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 1967 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = [[Түсті металдар және алтын мемлекеттік университеті|Мәскеу түсті металдар және алтын институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Федор Зиновьевич Рванцев''' ([[2 қазан]] [[1902 жыл|1902]], [[Флорищи|Флор]] ауылы, [[Владимир губерниясы]], [[Ресей империясы]] — қыркүйек [[1967 жыл|1967]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет, партия және шаруашылық қайраткері. КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылым депутаты. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nstfnwbuqt68tic8mth3jmg5de2hcmj 3610646 3610645 2026-05-28T18:44:31Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3610646 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Федор Зиновьевич Рванцев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Украина К(б)П Енакиево қалалық комитетінің бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991).svg | Ту2 = Emblem of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991), Emblem of Ukraine (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1947 | Ізашары = ''белгісіз'' | Ізбасары = ''белгісіз'' | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1938 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 1944 | Ізашары_2 = [[Василий Иванович Железов|Василий Железов]] | Ізбасары_2 = [[Николай Семенович Боголюбов|Николай Боголюбов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 02.10.1902 | Туған жері = [[Флорищи|Флор]] ауылы, [[Владимир губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 1967 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = [[Түсті металдар және алтын мемлекеттік университеті|Мәскеу түсті металдар және алтын институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Федор Зиновьевич Рванцев''' ([[2 қазан]] [[1902 жыл|1902]], [[Флорищи|Флор]] ауылы, [[Владимир губерниясы]], [[Ресей империясы]] — қыркүйек [[1967 жыл|1967]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет, партия және шаруашылық қайраткері. КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылым депутаты. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2htry1smci09p236bzayby1aq8h7xkv 3610676 3610646 2026-05-28T19:06:21Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3610676 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Федор Зиновьевич Рванцев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Украина К(б)П Енакиево қалалық комитетінің бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991).svg | Ту2 = Emblem of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991), Emblem of Ukraine (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1947 | Ізашары = ''белгісіз'' | Ізбасары = ''белгісіз'' | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1938 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 1944 | Ізашары_2 = [[Василий Иванович Железов|Василий Железов]] | Ізбасары_2 = [[Николай Семенович Боголюбов|Николай Боголюбов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 02.10.1902 | Туған жері = [[Флорищи|Флор]] ауылы, [[Владимир губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 1967 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = [[Түсті металдар және алтын мемлекеттік университеті|Мәскеу түсті металдар және алтын институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Федор Зиновьевич Рванцев''' ([[2 қазан]] [[1902 жыл|1902]], [[Флорищи|Флор]] ауылы, [[Владимир губерниясы]], [[Ресей империясы]] — қыркүйек [[1967 жыл|1967]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет, партия және шаруашылық қайраткері. КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылым депутаты. == Өмірбаяны == {{Толықтыру}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} m1uwgu7qcpid98o12hvn4jlc0jjauym 3610683 3610676 2026-05-28T19:12:32Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3610683 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Федор Зиновьевич Рванцев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Украина К(б)П Енакиево қалалық комитетінің бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991).svg | Ту2 = Emblem of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991), Emblem of Ukraine (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1947 | Ізашары = ''белгісіз'' | Ізбасары = ''белгісіз'' | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1938 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 1944 | Ізашары_2 = [[Василий Иванович Железов|Василий Железов]] | Ізбасары_2 = [[Николай Семенович Боголюбов|Николай Боголюбов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 02.10.1902 | Туған жері = [[Флорищи|Флор]] ауылы, [[Владимир губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 1967 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = [[Түсті металдар және алтын мемлекеттік университеті|Мәскеу түсті металдар және алтын институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Федор Зиновьевич Рванцев''' ([[2 қазан]] [[1902 жыл|1902]], [[Флорищи|Флор]] ауылы, [[Владимир губерниясы]], [[Ресей империясы]] — қыркүйек [[1967 жыл|1967]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет, партия және шаруашылық қайраткері. КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылым депутаты. == Өмірбаяны == 1902 жылы 2 қазанда [[Ресей империясы|Ресей империясындағы]] [[Владимир губерниясы|Владимир губерниясының]] [[Флорищи|Флор]] ауылында ([[Ресей]], [[Иваново облысы]], Кольчугин ауданы, Флорищи ауылы) дүниеге келді. 1919—1921 жылдары [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|ЖШҚӘ]] қатарында әскери борышын өтеді. 1922—1924 жылдары РКЖО Кольчугин уездік комитеті Төралқасының мүшесі (Иваново-Вознесенск губерниясы) болды. 1924—1925 жылдары [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|БМСБ]] әскерлерінде қызмет атқарды. 1929 жылға дейін Ф. Э. Дзержинский атындағы фабрика фабкомының төрағасы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, осы жылға дейін кешкі жұмысшы факультетінің тыңдаушысы болды. 1929—1934 жылдары [[Түсті металдар және алтын мемлекеттік университеті|Мәскеу түсті металдар және алтын институтында]] оқыды. 1934—1936 жылдары №34 зауыттың (Мәскеу) инженері, бас инженері болып еңбек етті. 1938 жылға дейін «Главцветметобработка» орталық ғылыми-зерттеу зертханасының инженері лауазымында мехнат қылды. 1938 жылдан бастап — 1939 жылдың қазанына дейін [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] 1-хатшысы (орталығы [[Семей]] қаласы) ретінде еңбектенді. 1939 жылдың қазанынан — 1940 жылдың 2 наурызына дейін<ref>Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық I конференциясының қаулысы, 1940 ж. 2–6 наурыз</ref> Қазақстан К(б)П ОК Шығыс Қазақстан облысы бойынша Ұйымдастыру бюросының 1-хатшысы болды. 1940 жылдың 6 наурызынан<ref>Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитеті I пленумының қаулысы</ref> — 1944 жылдың 5 қыркүйегіне дейін [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] 1-хатшысы (орталығы [[Өскемен]] қаласы) қызметін атқарды. 1944—1947 жылдары Украина К(б)П Енакиево қалалық комитетінің 1-хатшысы ([[Донецк облысы|Сталин облысы]]) болып еңбек етті. 1948 жылы Енакиево цемент зауыты директорының орынбасары (Сталин облысы) міндетін атқарды. 1948—1951 жылдары «Новоросцемент» тресі басшысының орынбасары ([[Новороссийск]] қ., [[Краснодар өлкесі]]) лауазымында мехнат қылды. 1951 жылы Первомайск цемент зауытының директоры (Краснодар өлкесі) ретінде еңбектенді. 1967 жылдың қыркүйегінде Мәскеуде көз жұмды<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 48dh1zyh98gwyy506r9sviuv9r6uf36 3610687 3610683 2026-05-28T19:13:41Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3610687 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Федор Зиновьевич Рванцев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Украина К(б)П Енакиево қалалық комитетінің бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991).svg | Ту2 = Emblem of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991), Emblem of Ukraine (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1944 | Басқаруын аяқтады = 1947 | Ізашары = ''белгісіз'' | Ізбасары = ''белгісіз'' | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1938 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 1944 | Ізашары_2 = [[Василий Иванович Железов|Василий Железов]] | Ізбасары_2 = [[Николай Семенович Боголюбов|Николай Боголюбов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 02.10.1902 | Туған жері = [[Флорищи|Флор]] ауылы, [[Владимир губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 1967 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = [[Түсті металдар және алтын мемлекеттік университеті|Мәскеу түсті металдар және алтын институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Федор Зиновьевич Рванцев''' ([[2 қазан]] [[1902 жыл|1902]], [[Флорищи|Флор]] ауылы, [[Владимир губерниясы]], [[Ресей империясы]] — қыркүйек [[1967 жыл|1967]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет, партия және шаруашылық қайраткері. КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылым депутаты. == Өмірбаяны == 1902 жылы 2 қазанда [[Ресей империясы|Ресей империясындағы]] [[Владимир губерниясы|Владимир губерниясының]] [[Флорищи|Флор]] ауылында ([[Ресей]], [[Иваново облысы]], Кольчугин ауданы, Флорищи ауылы) дүниеге келді. 1919—1921 жылдары [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|ЖШҚӘ]] қатарында әскери борышын өтеді. 1922—1924 жылдары РКЖО Кольчугин уездік комитеті Төралқасының мүшесі (Иваново-Вознесенск губерниясы) болды. 1924—1925 жылдары [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|БМСБ]] әскерлерінде қызмет атқарды. 1929 жылға дейін Ф. Э. Дзержинский атындағы фабрика фабкомының төрағасы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, осы жылға дейін кешкі жұмысшы факультетінің тыңдаушысы болды. 1929—1934 жылдары [[Түсті металдар және алтын мемлекеттік университеті|Мәскеу түсті металдар және алтын институтында]] оқыды. 1934—1936 жылдары №34 зауыттың (Мәскеу) инженері, бас инженері болып еңбек етті. 1938 жылға дейін «Главцветметобработка» орталық ғылыми-зерттеу зертханасының инженері лауазымында мехнат қылды. 1938 жылдан бастап — 1939 жылдың қазанына дейін [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] 1-хатшысы (орталығы [[Семей]] қаласы) ретінде еңбектенді. 1939 жылдың қазанынан — 1940 жылдың 2 наурызына дейін<ref>Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық I конференциясының қаулысы, 1940 ж. 2–6 наурыз</ref> Қазақстан К(б)П ОК Шығыс Қазақстан облысы бойынша Ұйымдастыру бюросының 1-хатшысы болды. 1940 жылдың 6 наурызынан<ref>Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитеті I пленумының қаулысы</ref> — 1944 жылдың 5 қыркүйегіне дейін [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] 1-хатшысы (орталығы [[Өскемен]] қаласы) қызметін атқарды. 1944—1947 жылдары Украина К(б)П Енакиево қалалық комитетінің 1-хатшысы ([[Донецк облысы|Сталин облысы]]) болып еңбек етті. 1948 жылы Енакиево цемент зауыты директорының орынбасары (Сталин облысы) міндетін атқарды. 1948—1951 жылдары «Новоросцемент» тресі басшысының орынбасары ([[Новороссийск]] қ., [[Краснодар өлкесі]]) лауазымында мехнат қылды. 1951 жылы Первомайск цемент зауытының директоры (Краснодар өлкесі) ретінде еңбектенді. 1967 жылдың қыркүйегінде Мәскеуде көз жұмды<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref>. == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20180214144033/http://www.knowbysight.info/RRR/15046.asp Федор Рванцев]. 1898–1991 жж. Коммунистік партия және Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы.{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lnt3ucaqbkivajzlzesnj0kwo1e0qdm 0 781925 3610673 2026-05-28T19:03:18Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Музыкалық топ |Топ атауы = Van Halen |Шынайы атауы = |Логотипі = Van Halen logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Van Halen in concert (20241474465).jpg |Сурет тақырыбы = Van Halen тобы 2015 жылғы концерт кезінде. Солдан оңға қарай: [[Вольфганг Ван Хален]], Алекс Ван Хале... 3610673 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Van Halen |Шынайы атауы = |Логотипі = Van Halen logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Van Halen in concert (20241474465).jpg |Сурет тақырыбы = Van Halen тобы 2015 жылғы концерт кезінде. Солдан оңға қарай: [[Вольфганг Ван Хален]], [[Алекс Ван Хален]], [[Дэвид Ли Рот]] және [[Эдди Ван Хален]]. |Сурет ені = 280px |Фон = group_or_band |Жанры = {{flatlist| * [[Хард-рок]]<ref name="Van Halen">{{cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |url=http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |title=Van Halen – Artist Biography |website=[[AllMusic]] |publisher=[[All Media Network]] |lang=en |accessdate=2014-08-16 |archivedate=2016-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161214130409/http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |url-status=live }}</ref>{{sfn|Edmondson|2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |title=Sammy Hagar: 'Eddie doomed Van Halen reunion' |author=Justin Harp |website=[[Digital Spy]] |publisher=[[Hearst Corporation|Hearst Magazines UK]] |lang=en |date=2011-04-08 |accessdate=014-08-16 |archivedate=2015-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016181642/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |url-status=live }}</ref> * [[хеви-метал]]<ref name="Van Halen"/><ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |title=Van Halen – Biography |author=Jann Wenner |publisher=[[Rolling Stone]] |lang=en |accessdate=2009-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505235729/http://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |archivedate=2009-05-05}}</ref> * [[глэм-метал]]{{sfn|Weinstein|2015}}{{sfn|Moore|2010}} * [[поп-рок]]<ref>{{cite web|url=https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|title=Eddie Van Halen was a once-in-a-lifetime rock guitarist who made the impossible look easy|first=Keith|last=Spera|website=Nola|date=2020-10-06|accessdate=2021-06-21|archivedate=2021-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114094053/https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|url-status=live}}</ref> }} |Белсенділік жылдары = 1974—2020<ref name="RS2020"/> |Мемлекет = {{USA}} |Қайдан = [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]], [[Калифорния]] |Басқаша атауы = |Tілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Лейблі = [[Warner Bros. Records]]<br>[[Interscope Records]] |Жетекшісі = |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = [[Алекс Ван Хален]]<br>[[Эдди Ван Хален]]<br>Марк Стоун<br>[[Дэвид Ли Рот]]<br>[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]<br>[[Сэмми Хагар]]<br>Гари Чероне<br>[[Вольфганг Ван Хален]] |Басқа да жобалары = [[Chickenfoot]], [[The Circle]], Planet Us |Марапаттары = |Сайты = {{URL|van-halen.com}} |Ортаққор = }} '''Van Halen''' ('''«Ван Хален»''', <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[væn'heɪlən]}}) — [[АҚШ мәдениеті|америкалық]] [[хард-рок]] [[Музыкалық ұжым|тобы]]. 1972 жылы [[Калифорния]] штатының [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласында ағайынды [[Эдди Ван Хален|Эдвард]] пен [[Алекс Ван Хален]] «Mammoth» атауымен рок-тобын құрды. 1973 жылы оған вокалист [[Дэвид Ли Рот]], ал 1974 жылы басист [[Майкл Энтони]] қосылды. Дәл сол 1974 жылы ұжым топтың атауын үйреншікті ''Van Halen'' деп өзгертті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3|title=How Van Halen Rocked The Business World|website=HuffPost|date=2017-04-19|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-04|archivedate=2022-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204170104/https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3}}</ref> Топ тез арада танымалдылыққа ие болды және 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында рок-музыка әлеміндегі ең табысты топтардың біріне айналды. Топ американдық хит-парадтардың шыңына шыққан 4 альбом шығарды. Ең сәтті альбомы — ''[[1984 (альбом)|1984]]''. Басты сингл «[[Jump (Van Halen әні)|Jump]]<nowiki/>» халықаралық хитке айналып, американдық [[Billboard Hot 100]] хит-парадының шыңына жетті. Альбом АҚШ-та 12 миллионнан астам данамен сатылды. [[Америкалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы]]ның (RIAA) мәліметі бойынша, Van Halen — Штаттарда 56 миллионнан астам альбом сатып, АҚШ тарихындағы ең көп сатылған 19-орындаушы болды.<ref>{{cite web|url=http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/|title=Van Halen Band Career Statistics|lang=en|date=2015-03-17|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161224154304/http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/}}</ref> Топ сонымен қатар әлем бойынша 80 миллион дана таспасы сатылған, тарихтағы ең өтімді музыкалық ұжымдардың бірі болып саналады.<ref>{{cite web|url=http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575|title=Van Halen at BankAtlantic Center April 10|author=Victor Gonzalez|publisher=Miami New Times|lang=en|date=2012-04-05|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2017-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170122160812/http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth|title=Van Halen to Release First Concert Album With David Lee Roth|author=Stacey Anderson|publisher=[[Billboard]]|date=2015-02-07|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211075759/http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth}}</ref> 2007 жылы Van Halen [[Рок-н-ролл даңқ залы]]на енгізілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rockhall.com/inductees/van-halen|title=Van Halen|work=rockhall.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008213548/https://www.rockhall.com/inductees/van-halen}}</ref> [[VH1]] арнасы топты барлық уақыттағы ең үздік 100 хард-рок орындаушыларының тізімінде 7-орынға қойды. == Топтың тарихы == [[Нидерланд]]тан келген ағайынды Эдвард пен Алекс музыкалық отбасында өсті. Олардың анасы Эуджениа — [[Ява]] аралының ([[Индонезия]]) тумасы, ал әкесі Ян Ван Хален (''Jan Van Halen'') — [[Амстердам]]ның тумасы, кәсіби [[саксофонист]]-музыкант. 1962 жылы Ван Хален отбасы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласына (Калифорния) қоныс аударды. Балалар жас кезінен бастап, отбасындағы басқа мүшелер сияқты фортепиано класы бойынша музыкалық білім алды. Заманауи музыканы ойнау үшін басқа аспаптарды меңгеру барысында Алекс гитараны, ал Эдди екпінді аспаптарды (барабанды) үйрене бастады. Бір күні ағайындылар аспаптарын өзара алмастырды. Нәтижесінде Эдди виртуоз электрогитарист және гитара конструкторы ретінде, ал Алекс рок-барабаншы ретінде танымал болды. 1972 жылы ағайындылар «Mammoth» («Мамонт») атты өз рок-тобын құрды: Эдвард — гитара және жетекші вокал, Алекс — барабан, Марк Стоун (Mark Stone) — бас-гитара. Ол кезде жігіттердің жеке дыбыс күшейткіш аппаратурасы болмағандықтан, концерттер үшін олар микшерлік пультты, күшейткіштер мен колонкаларды жалға алуға әр кеш сайын 50 доллардан төлеуге мәжбүр болды. Аппаратура иесі жергілікті «The Red Ball Jets» тобының музыканттарының бірі еді. Эдди оны топқа негізгі вокалист ретінде шақыруды ұйғарды: біріншіден, бұл жалдау ақысын үнемдеуге көмектессе, екіншіден, оның өзі ән айтуды мүлдем жек көретін. Осылайша, 1973 жылы вокалист [[Дэвид Ли Рот]] топтың төртінші мүшесі атанды. Дэвидтің отбасы — ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан дәрігерлер: Дэвидтің екінші буындағы ата-бабалары, еврей ұлтынан шыққан дәрігерлер, Ресейден Индианаға қоныс аударған. Кейінірек, 1974 жылы топта тағы бір өзгеріс орын алып, Марк Стоунның орнына жаңа басист [[Марк Энтони|Майкл Энтони]] келді. Майклдың ата-анасы АҚШ-қа Польшадан қоныс аударған болатын. Уақыт өте келе «Mammoth» деп аталатын ұжымның бұрыннан бар екені белгілі болып, топ өз атауын «Van Halen» деп өзгертті. [[Кіss]] тобының музыканты [[Джин Симмонс]] продюсерлік еткен және құрамында «House Of Pain» пен «[[Runnin' with the Devil]]<nowiki/>» әндері бар [[Zero (Van Halen альбомы)|''Zero'']] деп аталатын топтың алғашқы [[Демо жазу|демо]] [[Демо жазу|жазу]]сы толығымен сәтсіздікке ұшырады. Бір жылдан кейін, 1977 жылы музыканттарды өз қамқорлығына алған [[Warner Bros.|Warner Bros]]. компаниясының продюсері Тед Темплерман топпен жұмыс істей бастады. Van Halen концерттік қойылымдар кезінде көрермендер мен топ мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін сахнаның беріктігіне ерекше талаптар қойды. Ұйымдастырушылардың келісімшартты мұқият оқып шыққанын тексеру мақсатында топ өз [[Райдер (эстрада)|райдер]]інің ортасына қоңыр түсті кәмпиттері алынып тасталған [[M&M's]] дражесін ұсыну туралы талапты қосып қоятын. Егер киім ауыстыратын бөлмеде бұл кәмпиттер мүлдем болмаса немесе олардың арасынан қоңыр түстілері табылып қалса, топ менеджері ұйымдастырушылардың талаптарға қаншалықты мұқият қарағанын бірден түсініп, сахнаның келісімшарт шарттарына сәйкестігін тексеруге кірісетін.<ref>{{cite web|url=http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/|title=RIGHTING THE WRONGS: Van Halen and M&Ms|author=Jim Cofer|date=2008-02-27|lang=en|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-27|archivedate=2013-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203060639/http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/music/artists/vanhalen.asp|title=Van Halen Contract Required No Brown M&Ms?|author=David Mikkelson|publisher=|lang=en}}</ref>{{sfn|Левитт, Дабнер|2015}} == Құрамы == '''Соңғы құрам''' * [[Эдди Ван Хален]] — гитара (1972—2020; оның өлімі), бэк-вокал (1974—2020; оның өлімі), пернетақта (1979—1997); жетекші вокал (1972—1974, 1997) * [[Алекс Ван Хален]] — соқпалы аспаптар, перкуссия (1972—2020); кейде бэк-вокал (1982—1983, 1990—1991) * [[Дэвид Ли Рот]] — жетекші вокал, кейде акустикалық гитара және синтезатор (1974—1985, 1996, 2007—2020) * [[Вольфганг Ван Хален]] — бас-гитара, бэк-вокал (2006—2020) '''Бұрынғы қатысушылар''' * Марк Стоун — бас-гитара, бэк-вокал (1972—1974; 2020 жылы қайтыс болды) * [[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]] — бас-гитара, бэк-вокал (1974—2006); кейде синтезатор (1980—1998) * [[Сэмми Хагар]] — жетекші вокал, гитара (1985—1996, 2003—2005) * [[Гари Чероне]] — жетекші вокал (1996—1999) === Уақыт шкаласы === {{#tag:timeline| ImageSize = width:800 height:320 PlotArea = left:110 bottom:100 top:10 right:10 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:1972 till:10/06/2020 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ScaleMajor = increment:4 start:1972 ScaleMinor = increment:1 start:1972 Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 Colors = id:lvocals value:red legend:Жүргізуші_вокал id:guitar value:green legend:Гитара id:acoustic value:drabgreen legend:Кездейсоқ_акустикалық_гитара id:bass value:blue legend:Бас-гитара id:drums value:orange legend:Соқпалы_аспаптар id:keys value:purple legend:Пернетақта id:bvocals value:pink legend:Бэк-вокал id:studio value:black legend:Студиялық_альбомдар id:comp value:gray(0.5) legend:Басқа_шығарылымдар id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:studio at:02/10/1978 #Van Halen at:03/23/1979 #Van Halen II at:03/26/1980 #Women and Children First at:04/29/1981 #Fair Warning at:04/14/1982 #Diver Down at:01/09/1984 #MCMLXXXIV (1984) at:03/24/1986 #5150 at:05/24/1988 #OU812 at:06/17/1991 #For Unlawful Carnal Knowledge at:01/24/1995 #Balance at:03/17/1998 #Van Halen III at:02/03/2012 #A Different Kind of Truth color:comp at:05/14/1992 #Live: Right Here, Right Now at:10/22/1996 #Best Of - Volume I at:07/20/2004 #The Best of Both Worlds at:06/21/2013 #Tokyo Dome Live in Concert BarData = bar:David text:"Дэвид Ли Рот" bar:Sammy text:"Сэмми Хагар" bar:Gary text:"Гари Чероне" bar:Eddie text:"Эдди Ван Хален" bar:Mark text:"Марк Стоун" bar:Mike text:"Майкл Энтони" bar:Wolf text:"Вольфганг Ван Хален" bar:Alex text:"Алекс Ван Хален" PlotData= width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(11,-4) color:lvocals bar:Eddie from:start till:06/01/1974 width:3 bar:David from:06/01/1974 till:04/01/1985 bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 bar:David from:07/01/1996 till:09/27/1996 bar:Gary from:10/01/1996 till:11/01/1999 bar:Eddie from:03/01/1997 till:11/01/1999 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 bar:David from:01/24/2007 till:end color:guitar bar:Eddie from:start till:end bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 width:3 color:bass bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end color:acoustic bar:David from:06/01/1977 till:01/01/1983 width:3 bar:David from:01/24/2007 till:end width:7 color:keys bar:Eddie from:12/01/1979 till:12/01/1997 width:7 bar:Mike from:03/19/1980 till:11/02/1998 width:7 bar:David from:01/24/2007 till:end width:3 color:drums bar:Alex from:start till:end color:bvocals width:3 bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Eddie from:06/01/1974 till:03/01/1997 bar:Eddie from:11/01/1999 till:10/06/2020 width:3 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Alex from:01/01/1982 till:10/01/1983 bar:Alex from:03/01/1990 till:04/01/1991 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end }} == Дискография == [[Сурет:Eddie Van Halen's guitar, EMP Museum.jpg|thumb|220px|Эдди Ван Халеннің гитарасы, EMP мұражайы]] {{Негізгі мақала|Van Halen дискографиясы}} '''Студиялық альбомдар''' * ''[[Van Halen (альбом)|Van Halen]]'' (1978) * ''[[Van Halen II]]'' (1979) * ''[[Women and Children First]]'' (1980) * ''[[Fair Warning (Van Halen альбомы)|Fair Warning]]'' (1981) * ''[[Diver Down]]'' (1982) * ''[[1984 (альбом)|1984]]'' (1984) * ''[[5150]]'' (1986) * ''[[OU812]]'' (1988) * ''[[For Unlawful Carnal Knowledge]]'' (1991) * ''[[Balance (Van Halen альбомы)|Balance]]'' (1995) * ''[[Van Halen III]]'' (1998) * ''[[A Different Kind of Truth]]'' (2012) == Концерттік турлар == {| class="wikitable" style="width:80%" |- ! style="width:145px;" rowspan="2"|Ұзақтығы ! style="width:210px;" rowspan="2"|Тур ! colspan=4|Құрамы ! style="width:7px;" rowspan="2"|Концерттер |- style="font-size:smaller" !Вокал !Бас-гитара !Гитара !Соқпалы аспаптар |- | <small>Наурыз — Желтоқсан 1978</small> | <small>'''[[Van Halen World Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="6"| <small>'''[[Рот, Дэвид Ли|Дэвид Ли Рот]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="13"| <small>'''[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Ван Хален, Эдди|Эдди Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Ван Хален, Алекс|Алекс Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|180 |- | <small>Наурыз—Қазан 1979</small> | <small>'''World Vacation Tour'''</small> | style="text-align:center;"|110 |- | <small>Наурыз—Қараша 1980</small> | <small>'''World Invasion Tour'''</small> | style="text-align:center;"|130 |- | <small>Мамыр—Қазан 1981</small> | <small>'''Fair Warning Tour'''</small> | style="text-align:center;"|86 |- | <small>Шілде 1982—Мамыр 1983</small> | <small>'''Hide Your Sheep Tour'''</small> | style="text-align:center;"|98 |- | <small>Қаңтар—Қыркүйек 1984</small> | <small>'''1984 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|106 |- | <small>Наурыз—Қараша 1986</small> | <small>'''[[5150 Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="5"| <small>'''[[Сэмми Хагар]]'''</small> | style="text-align:center;"|112 |- | <small>Қыркүйек 1988—<br>Ақпан 1989</small> | <small>'''OU812 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|46 |- | <small>Тамыз 1991—<br>Мамыр 1992</small> | <small>'''For Unlawful Carnal Knowledge Tour'''</small> | style="text-align:center;"|99 |- | <small>Сәуір—Тамыз 1993</small> | <small>'''Right Here Right Now Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Наурыз—Қараша 1995</small> | <small>'''Balance Tour'''</small> | style="text-align:center;"|134 |- | <small>Наурыз—Қараша 1998</small> | <small>'''III Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Гари Чероне'''</small> | style="text-align:center;"|85 |- | <small>Маусым—Қараша 2004</small> | <small>'''Summer Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Сэмми Хагар'''</small> | style="text-align:center;"|80 |- | <small>Қыркүйек 2007—<br>Шілде 2008</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''Дэвид Ли Рот'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''[[Ван Хален, Вольфганг|Вольфганг Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|83 |- | <small>Қаңтар 2012—<br>Шілде 2013</small> | <small>'''A Different Kind of Truth Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Шілде—Қазан 2015</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;"|44 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k9d497ao2taec8chh8q8be41zp1jrq5 3610679 3610673 2026-05-28T19:10:05Z ShadZ01 56180 /* Дереккөздер */ 3610679 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Van Halen |Шынайы атауы = |Логотипі = Van Halen logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Van Halen in concert (20241474465).jpg |Сурет тақырыбы = Van Halen тобы 2015 жылғы концерт кезінде. Солдан оңға қарай: [[Вольфганг Ван Хален]], [[Алекс Ван Хален]], [[Дэвид Ли Рот]] және [[Эдди Ван Хален]]. |Сурет ені = 280px |Фон = group_or_band |Жанры = {{flatlist| * [[Хард-рок]]<ref name="Van Halen">{{cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |url=http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |title=Van Halen – Artist Biography |website=[[AllMusic]] |publisher=[[All Media Network]] |lang=en |accessdate=2014-08-16 |archivedate=2016-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161214130409/http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |url-status=live }}</ref>{{sfn|Edmondson|2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |title=Sammy Hagar: 'Eddie doomed Van Halen reunion' |author=Justin Harp |website=[[Digital Spy]] |publisher=[[Hearst Corporation|Hearst Magazines UK]] |lang=en |date=2011-04-08 |accessdate=014-08-16 |archivedate=2015-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016181642/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |url-status=live }}</ref> * [[хеви-метал]]<ref name="Van Halen"/><ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |title=Van Halen – Biography |author=Jann Wenner |publisher=[[Rolling Stone]] |lang=en |accessdate=2009-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505235729/http://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |archivedate=2009-05-05}}</ref> * [[глэм-метал]]{{sfn|Weinstein|2015}}{{sfn|Moore|2010}} * [[поп-рок]]<ref>{{cite web|url=https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|title=Eddie Van Halen was a once-in-a-lifetime rock guitarist who made the impossible look easy|first=Keith|last=Spera|website=Nola|date=2020-10-06|accessdate=2021-06-21|archivedate=2021-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114094053/https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|url-status=live}}</ref> }} |Белсенділік жылдары = 1974—2020<ref name="RS2020"/> |Мемлекет = {{USA}} |Қайдан = [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]], [[Калифорния]] |Басқаша атауы = |Tілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Лейблі = [[Warner Bros. Records]]<br>[[Interscope Records]] |Жетекшісі = |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = [[Алекс Ван Хален]]<br>[[Эдди Ван Хален]]<br>Марк Стоун<br>[[Дэвид Ли Рот]]<br>[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]<br>[[Сэмми Хагар]]<br>Гари Чероне<br>[[Вольфганг Ван Хален]] |Басқа да жобалары = [[Chickenfoot]], [[The Circle]], Planet Us |Марапаттары = |Сайты = {{URL|van-halen.com}} |Ортаққор = }} '''Van Halen''' ('''«Ван Хален»''', <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[væn'heɪlən]}}) — [[АҚШ мәдениеті|америкалық]] [[хард-рок]] [[Музыкалық ұжым|тобы]]. 1972 жылы [[Калифорния]] штатының [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласында ағайынды [[Эдди Ван Хален|Эдвард]] пен [[Алекс Ван Хален]] «Mammoth» атауымен рок-тобын құрды. 1973 жылы оған вокалист [[Дэвид Ли Рот]], ал 1974 жылы басист [[Майкл Энтони]] қосылды. Дәл сол 1974 жылы ұжым топтың атауын үйреншікті ''Van Halen'' деп өзгертті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3|title=How Van Halen Rocked The Business World|website=HuffPost|date=2017-04-19|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-04|archivedate=2022-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204170104/https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3}}</ref> Топ тез арада танымалдылыққа ие болды және 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында рок-музыка әлеміндегі ең табысты топтардың біріне айналды. Топ американдық хит-парадтардың шыңына шыққан 4 альбом шығарды. Ең сәтті альбомы — ''[[1984 (альбом)|1984]]''. Басты сингл «[[Jump (Van Halen әні)|Jump]]<nowiki/>» халықаралық хитке айналып, американдық [[Billboard Hot 100]] хит-парадының шыңына жетті. Альбом АҚШ-та 12 миллионнан астам данамен сатылды. [[Америкалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы]]ның (RIAA) мәліметі бойынша, Van Halen — Штаттарда 56 миллионнан астам альбом сатып, АҚШ тарихындағы ең көп сатылған 19-орындаушы болды.<ref>{{cite web|url=http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/|title=Van Halen Band Career Statistics|lang=en|date=2015-03-17|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161224154304/http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/}}</ref> Топ сонымен қатар әлем бойынша 80 миллион дана таспасы сатылған, тарихтағы ең өтімді музыкалық ұжымдардың бірі болып саналады.<ref>{{cite web|url=http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575|title=Van Halen at BankAtlantic Center April 10|author=Victor Gonzalez|publisher=Miami New Times|lang=en|date=2012-04-05|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2017-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170122160812/http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth|title=Van Halen to Release First Concert Album With David Lee Roth|author=Stacey Anderson|publisher=[[Billboard]]|date=2015-02-07|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211075759/http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth}}</ref> 2007 жылы Van Halen [[Рок-н-ролл даңқ залы]]на енгізілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rockhall.com/inductees/van-halen|title=Van Halen|work=rockhall.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008213548/https://www.rockhall.com/inductees/van-halen}}</ref> [[VH1]] арнасы топты барлық уақыттағы ең үздік 100 хард-рок орындаушыларының тізімінде 7-орынға қойды. == Топтың тарихы == [[Нидерланд]]тан келген ағайынды Эдвард пен Алекс музыкалық отбасында өсті. Олардың анасы Эуджениа — [[Ява]] аралының ([[Индонезия]]) тумасы, ал әкесі Ян Ван Хален (''Jan Van Halen'') — [[Амстердам]]ның тумасы, кәсіби [[саксофонист]]-музыкант. 1962 жылы Ван Хален отбасы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласына (Калифорния) қоныс аударды. Балалар жас кезінен бастап, отбасындағы басқа мүшелер сияқты фортепиано класы бойынша музыкалық білім алды. Заманауи музыканы ойнау үшін басқа аспаптарды меңгеру барысында Алекс гитараны, ал Эдди екпінді аспаптарды (барабанды) үйрене бастады. Бір күні ағайындылар аспаптарын өзара алмастырды. Нәтижесінде Эдди виртуоз электрогитарист және гитара конструкторы ретінде, ал Алекс рок-барабаншы ретінде танымал болды. 1972 жылы ағайындылар «Mammoth» («Мамонт») атты өз рок-тобын құрды: Эдвард — гитара және жетекші вокал, Алекс — барабан, Марк Стоун (Mark Stone) — бас-гитара. Ол кезде жігіттердің жеке дыбыс күшейткіш аппаратурасы болмағандықтан, концерттер үшін олар микшерлік пультты, күшейткіштер мен колонкаларды жалға алуға әр кеш сайын 50 доллардан төлеуге мәжбүр болды. Аппаратура иесі жергілікті «The Red Ball Jets» тобының музыканттарының бірі еді. Эдди оны топқа негізгі вокалист ретінде шақыруды ұйғарды: біріншіден, бұл жалдау ақысын үнемдеуге көмектессе, екіншіден, оның өзі ән айтуды мүлдем жек көретін. Осылайша, 1973 жылы вокалист [[Дэвид Ли Рот]] топтың төртінші мүшесі атанды. Дэвидтің отбасы — ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан дәрігерлер: Дэвидтің екінші буындағы ата-бабалары, еврей ұлтынан шыққан дәрігерлер, Ресейден Индианаға қоныс аударған. Кейінірек, 1974 жылы топта тағы бір өзгеріс орын алып, Марк Стоунның орнына жаңа басист [[Марк Энтони|Майкл Энтони]] келді. Майклдың ата-анасы АҚШ-қа Польшадан қоныс аударған болатын. Уақыт өте келе «Mammoth» деп аталатын ұжымның бұрыннан бар екені белгілі болып, топ өз атауын «Van Halen» деп өзгертті. [[Кіss]] тобының музыканты [[Джин Симмонс]] продюсерлік еткен және құрамында «House Of Pain» пен «[[Runnin' with the Devil]]<nowiki/>» әндері бар [[Zero (Van Halen альбомы)|''Zero'']] деп аталатын топтың алғашқы [[Демо жазу|демо]] [[Демо жазу|жазу]]сы толығымен сәтсіздікке ұшырады. Бір жылдан кейін, 1977 жылы музыканттарды өз қамқорлығына алған [[Warner Bros.|Warner Bros]]. компаниясының продюсері Тед Темплерман топпен жұмыс істей бастады. Van Halen концерттік қойылымдар кезінде көрермендер мен топ мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін сахнаның беріктігіне ерекше талаптар қойды. Ұйымдастырушылардың келісімшартты мұқият оқып шыққанын тексеру мақсатында топ өз [[Райдер (эстрада)|райдер]]інің ортасына қоңыр түсті кәмпиттері алынып тасталған [[M&M's]] дражесін ұсыну туралы талапты қосып қоятын. Егер киім ауыстыратын бөлмеде бұл кәмпиттер мүлдем болмаса немесе олардың арасынан қоңыр түстілері табылып қалса, топ менеджері ұйымдастырушылардың талаптарға қаншалықты мұқият қарағанын бірден түсініп, сахнаның келісімшарт шарттарына сәйкестігін тексеруге кірісетін.<ref>{{cite web|url=http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/|title=RIGHTING THE WRONGS: Van Halen and M&Ms|author=Jim Cofer|date=2008-02-27|lang=en|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-27|archivedate=2013-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203060639/http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/music/artists/vanhalen.asp|title=Van Halen Contract Required No Brown M&Ms?|author=David Mikkelson|publisher=|lang=en}}</ref>{{sfn|Левитт, Дабнер|2015}} == Құрамы == '''Соңғы құрам''' * [[Эдди Ван Хален]] — гитара (1972—2020; оның өлімі), бэк-вокал (1974—2020; оның өлімі), пернетақта (1979—1997); жетекші вокал (1972—1974, 1997) * [[Алекс Ван Хален]] — соқпалы аспаптар, перкуссия (1972—2020); кейде бэк-вокал (1982—1983, 1990—1991) * [[Дэвид Ли Рот]] — жетекші вокал, кейде акустикалық гитара және синтезатор (1974—1985, 1996, 2007—2020) * [[Вольфганг Ван Хален]] — бас-гитара, бэк-вокал (2006—2020) '''Бұрынғы қатысушылар''' * Марк Стоун — бас-гитара, бэк-вокал (1972—1974; 2020 жылы қайтыс болды) * [[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]] — бас-гитара, бэк-вокал (1974—2006); кейде синтезатор (1980—1998) * [[Сэмми Хагар]] — жетекші вокал, гитара (1985—1996, 2003—2005) * [[Гари Чероне]] — жетекші вокал (1996—1999) === Уақыт шкаласы === {{#tag:timeline| ImageSize = width:800 height:320 PlotArea = left:110 bottom:100 top:10 right:10 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:1972 till:10/06/2020 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ScaleMajor = increment:4 start:1972 ScaleMinor = increment:1 start:1972 Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 Colors = id:lvocals value:red legend:Жүргізуші_вокал id:guitar value:green legend:Гитара id:acoustic value:drabgreen legend:Кездейсоқ_акустикалық_гитара id:bass value:blue legend:Бас-гитара id:drums value:orange legend:Соқпалы_аспаптар id:keys value:purple legend:Пернетақта id:bvocals value:pink legend:Бэк-вокал id:studio value:black legend:Студиялық_альбомдар id:comp value:gray(0.5) legend:Басқа_шығарылымдар id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:studio at:02/10/1978 #Van Halen at:03/23/1979 #Van Halen II at:03/26/1980 #Women and Children First at:04/29/1981 #Fair Warning at:04/14/1982 #Diver Down at:01/09/1984 #MCMLXXXIV (1984) at:03/24/1986 #5150 at:05/24/1988 #OU812 at:06/17/1991 #For Unlawful Carnal Knowledge at:01/24/1995 #Balance at:03/17/1998 #Van Halen III at:02/03/2012 #A Different Kind of Truth color:comp at:05/14/1992 #Live: Right Here, Right Now at:10/22/1996 #Best Of - Volume I at:07/20/2004 #The Best of Both Worlds at:06/21/2013 #Tokyo Dome Live in Concert BarData = bar:David text:"Дэвид Ли Рот" bar:Sammy text:"Сэмми Хагар" bar:Gary text:"Гари Чероне" bar:Eddie text:"Эдди Ван Хален" bar:Mark text:"Марк Стоун" bar:Mike text:"Майкл Энтони" bar:Wolf text:"Вольфганг Ван Хален" bar:Alex text:"Алекс Ван Хален" PlotData= width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(11,-4) color:lvocals bar:Eddie from:start till:06/01/1974 width:3 bar:David from:06/01/1974 till:04/01/1985 bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 bar:David from:07/01/1996 till:09/27/1996 bar:Gary from:10/01/1996 till:11/01/1999 bar:Eddie from:03/01/1997 till:11/01/1999 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 bar:David from:01/24/2007 till:end color:guitar bar:Eddie from:start till:end bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 width:3 color:bass bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end color:acoustic bar:David from:06/01/1977 till:01/01/1983 width:3 bar:David from:01/24/2007 till:end width:7 color:keys bar:Eddie from:12/01/1979 till:12/01/1997 width:7 bar:Mike from:03/19/1980 till:11/02/1998 width:7 bar:David from:01/24/2007 till:end width:3 color:drums bar:Alex from:start till:end color:bvocals width:3 bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Eddie from:06/01/1974 till:03/01/1997 bar:Eddie from:11/01/1999 till:10/06/2020 width:3 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Alex from:01/01/1982 till:10/01/1983 bar:Alex from:03/01/1990 till:04/01/1991 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end }} == Дискография == [[Сурет:Eddie Van Halen's guitar, EMP Museum.jpg|thumb|220px|Эдди Ван Халеннің гитарасы, EMP мұражайы]] {{Негізгі мақала|Van Halen дискографиясы}} '''Студиялық альбомдар''' * ''[[Van Halen (альбом)|Van Halen]]'' (1978) * ''[[Van Halen II]]'' (1979) * ''[[Women and Children First]]'' (1980) * ''[[Fair Warning (Van Halen альбомы)|Fair Warning]]'' (1981) * ''[[Diver Down]]'' (1982) * ''[[1984 (альбом)|1984]]'' (1984) * ''[[5150]]'' (1986) * ''[[OU812]]'' (1988) * ''[[For Unlawful Carnal Knowledge]]'' (1991) * ''[[Balance (Van Halen альбомы)|Balance]]'' (1995) * ''[[Van Halen III]]'' (1998) * ''[[A Different Kind of Truth]]'' (2012) == Концерттік турлар == {| class="wikitable" style="width:80%" |- ! style="width:145px;" rowspan="2"|Ұзақтығы ! style="width:210px;" rowspan="2"|Тур ! colspan=4|Құрамы ! style="width:7px;" rowspan="2"|Концерттер |- style="font-size:smaller" !Вокал !Бас-гитара !Гитара !Соқпалы аспаптар |- | <small>Наурыз — Желтоқсан 1978</small> | <small>'''[[Van Halen World Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="6"| <small>'''[[Рот, Дэвид Ли|Дэвид Ли Рот]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="13"| <small>'''[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Ван Хален, Эдди|Эдди Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Ван Хален, Алекс|Алекс Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|180 |- | <small>Наурыз—Қазан 1979</small> | <small>'''World Vacation Tour'''</small> | style="text-align:center;"|110 |- | <small>Наурыз—Қараша 1980</small> | <small>'''World Invasion Tour'''</small> | style="text-align:center;"|130 |- | <small>Мамыр—Қазан 1981</small> | <small>'''Fair Warning Tour'''</small> | style="text-align:center;"|86 |- | <small>Шілде 1982—Мамыр 1983</small> | <small>'''Hide Your Sheep Tour'''</small> | style="text-align:center;"|98 |- | <small>Қаңтар—Қыркүйек 1984</small> | <small>'''1984 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|106 |- | <small>Наурыз—Қараша 1986</small> | <small>'''[[5150 Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="5"| <small>'''[[Сэмми Хагар]]'''</small> | style="text-align:center;"|112 |- | <small>Қыркүйек 1988—<br>Ақпан 1989</small> | <small>'''OU812 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|46 |- | <small>Тамыз 1991—<br>Мамыр 1992</small> | <small>'''For Unlawful Carnal Knowledge Tour'''</small> | style="text-align:center;"|99 |- | <small>Сәуір—Тамыз 1993</small> | <small>'''Right Here Right Now Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Наурыз—Қараша 1995</small> | <small>'''Balance Tour'''</small> | style="text-align:center;"|134 |- | <small>Наурыз—Қараша 1998</small> | <small>'''III Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Гари Чероне'''</small> | style="text-align:center;"|85 |- | <small>Маусым—Қараша 2004</small> | <small>'''Summer Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Сэмми Хагар'''</small> | style="text-align:center;"|80 |- | <small>Қыркүйек 2007—<br>Шілде 2008</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''Дэвид Ли Рот'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''[[Ван Хален, Вольфганг|Вольфганг Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|83 |- | <small>Қаңтар 2012—<br>Шілде 2013</small> | <small>'''A Different Kind of Truth Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Шілде—Қазан 2015</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;"|44 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап |авторы={{iw|Ian Christe|Ян Кристи|en|Ian Christe}} |тақырыбы=Everybody Wants Some: The Van Halen Saga |сілтеме=https://archive.org/details/everybodywantsso0000chri_m4l5 |баспасы=[[John Wiley & Sons]] |жыл=2007 |орны=Hoboken, New Jersey |isbn=978-0-470-53618-6 |ref=Christe }} * {{кітап |авторы=Edmondson, Jacqueline |тақырыбы=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture |баспасы=[[ABC-CLIO]] |жыл=2013 |isbn=978-0-313-39347-1 |беттері=161 |сілтеме=https://books.google.com/books?id=TQPXAQAAQBAJ&pg=PA161&dq=%22van+halen%22 |тілі=en |ref=Edmondson }} * {{кітап |авторы={{iw|Deena Weinstein|Дина Вейнстейн|en|Deena Weinstein}} |жыл=2015 |тақырыбы=Rock'n America: A Social and Cultural History |сілтеме=https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein |беттері=[https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein/page/223 223]—226, 244 |баспасы=[[Торонто университетінің баспасы|University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-0015-7 |тілі=en |ref=Weinstein }} * {{кітап |авторы=Moore, Ryan |жыл=2010 |тақырыбы=Sells Like Teen Spirit: Music, Youth Culture, and Social Crisis |беттері=105 |баспасы=[[New York University Press]] |isbn=978-0-8147-5747-5 |сілтеме=https://books.google.fr/books?id=5xkVCgAAQBAJ&pg=PA105 |тілі=en |ref=Moore }} * {{кітап |авторы=Стивен Левитт, Стивен Дабнер |тақырыбы=Фрикомыслие: Нестандартные подходы к решению проблем |шынайы атауы=Think Like a Freak |сілтеме=https://archive.org/details/isbn_9785961449174 |баспасы=[[Альпина Паблишер]] |жыл=2015 |орны=М. |барлық беті=199 |isbn=978-5-9614-4917-4 |ref=Левитт, Дабнер }} qqeeqtfzuorejp1a2i6g8lfnf63t8zb 3610680 3610679 2026-05-28T19:11:03Z ShadZ01 56180 3610680 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Van Halen |Шынайы атауы = |Логотипі = Van Halen logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Van Halen in concert (20241474465).jpg |Сурет тақырыбы = Van Halen тобы 2015 жылғы концерт кезінде. Солдан оңға қарай: [[Вольфганг Ван Хален]], [[Алекс Ван Хален]], [[Дэвид Ли Рот]] және [[Эдди Ван Хален]]. |Сурет ені = 280px |Фон = group_or_band |Жанры = {{flatlist| * [[Хард-рок]]<ref name="Van Halen">{{cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |url=http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |title=Van Halen – Artist Biography |website=[[AllMusic]] |publisher=[[All Media Network]] |lang=en |accessdate=2014-08-16 |archivedate=2016-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161214130409/http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |url-status=live }}</ref>{{sfn|Edmondson|2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |title=Sammy Hagar: 'Eddie doomed Van Halen reunion' |author=Justin Harp |website=[[Digital Spy]] |publisher=[[Hearst Corporation|Hearst Magazines UK]] |lang=en |date=2011-04-08 |accessdate=014-08-16 |archivedate=2015-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016181642/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |url-status=live }}</ref> * [[хеви-метал]]<ref name="Van Halen"/><ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |title=Van Halen – Biography |author=Jann Wenner |publisher=[[Rolling Stone]] |lang=en |accessdate=2009-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505235729/http://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |archivedate=2009-05-05}}</ref> * [[глэм-метал]]{{sfn|Weinstein|2015}}{{sfn|Moore|2010}} * [[поп-рок]]<ref>{{cite web|url=https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|title=Eddie Van Halen was a once-in-a-lifetime rock guitarist who made the impossible look easy|first=Keith|last=Spera|website=Nola|date=2020-10-06|accessdate=2021-06-21|archivedate=2021-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114094053/https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|url-status=live}}</ref> }} |Белсенділік жылдары = 1974—2020<ref name="RS2020"/> |Мемлекет = {{USA}} |Қайдан = [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]], [[Калифорния]] |Басқаша атауы = |Tілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Лейблі = [[Warner Bros. Records]]<br>[[Interscope Records]] |Жетекшісі = |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = [[Алекс Ван Хален]]<br>[[Эдди Ван Хален]]<br>Марк Стоун<br>[[Дэвид Ли Рот]]<br>[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]<br>[[Сэмми Хагар]]<br>Гари Чероне<br>[[Вольфганг Ван Хален]] |Басқа да жобалары = [[Chickenfoot]], [[The Circle]], Planet Us |Марапаттары = |Сайты = {{URL|van-halen.com}} |Ортаққор = }} '''Van Halen''' ('''«Ван Хален»''', <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[væn'heɪlən]}}) — [[АҚШ мәдениеті|америкалық]] [[хард-рок]] [[Музыкалық ұжым|тобы]]. 1972 жылы [[Калифорния]] штатының [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласында ағайынды [[Эдди Ван Хален|Эдвард]] пен [[Алекс Ван Хален]] «Mammoth» атауымен рок-тобын құрды. 1973 жылы оған вокалист [[Дэвид Ли Рот]], ал 1974 жылы басист [[Майкл Энтони]] қосылды. Дәл сол 1974 жылы ұжым топтың атауын үйреншікті ''Van Halen'' деп өзгертті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3|title=How Van Halen Rocked The Business World|website=HuffPost|date=2017-04-19|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-04|archivedate=2022-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204170104/https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3}}</ref> Топ тез арада танымалдылыққа ие болды және 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында рок-музыка әлеміндегі ең табысты топтардың біріне айналды. Топ америкалық хит-парадтардың шыңына шыққан 4 альбом шығарды. Ең сәтті альбомы — ''[[1984 (альбом)|1984]]''. Басты сингл «[[Jump (Van Halen әні)|Jump]]<nowiki/>» халықаралық хитке айналып, америкалық [[Billboard Hot 100]] хит-парадының шыңына жетті. Альбом АҚШ-та 12 миллионнан астам данамен сатылды. [[Америкалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы]]ның (RIAA) мәліметі бойынша, Van Halen — Штаттарда 56 миллионнан астам альбом сатып, АҚШ тарихындағы ең көп сатылған 19-орындаушы болды.<ref>{{cite web|url=http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/|title=Van Halen Band Career Statistics|lang=en|date=2015-03-17|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161224154304/http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/}}</ref> Топ сонымен қатар әлем бойынша 80 миллион дана таспасы сатылған, тарихтағы ең өтімді музыкалық ұжымдардың бірі болып саналады.<ref>{{cite web|url=http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575|title=Van Halen at BankAtlantic Center April 10|author=Victor Gonzalez|publisher=Miami New Times|lang=en|date=2012-04-05|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2017-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170122160812/http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth|title=Van Halen to Release First Concert Album With David Lee Roth|author=Stacey Anderson|publisher=[[Billboard]]|date=2015-02-07|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211075759/http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth}}</ref> 2007 жылы Van Halen [[Рок-н-ролл даңқ залы]]на енгізілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rockhall.com/inductees/van-halen|title=Van Halen|work=rockhall.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008213548/https://www.rockhall.com/inductees/van-halen}}</ref> [[VH1]] арнасы топты барлық уақыттағы ең үздік 100 хард-рок орындаушыларының тізімінде 7-орынға қойды. == Топтың тарихы == [[Нидерланд]]тан келген ағайынды Эдвард пен Алекс музыкалық отбасында өсті. Олардың анасы Эуджениа — [[Ява]] аралының ([[Индонезия]]) тумасы, ал әкесі Ян Ван Хален (''Jan Van Halen'') — [[Амстердам]]ның тумасы, кәсіби [[саксофонист]]-музыкант. 1962 жылы Ван Хален отбасы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласына (Калифорния) қоныс аударды. Балалар жас кезінен бастап, отбасындағы басқа мүшелер сияқты фортепиано класы бойынша музыкалық білім алды. Заманауи музыканы ойнау үшін басқа аспаптарды меңгеру барысында Алекс гитараны, ал Эдди екпінді аспаптарды (барабанды) үйрене бастады. Бір күні ағайындылар аспаптарын өзара алмастырды. Нәтижесінде Эдди виртуоз электрогитарист және гитара конструкторы ретінде, ал Алекс рок-барабаншы ретінде танымал болды. 1972 жылы ағайындылар «Mammoth» («Мамонт») атты өз рок-тобын құрды: Эдвард — гитара және жетекші вокал, Алекс — барабан, Марк Стоун (Mark Stone) — бас-гитара. Ол кезде жігіттердің жеке дыбыс күшейткіш аппаратурасы болмағандықтан, концерттер үшін олар микшерлік пультты, күшейткіштер мен колонкаларды жалға алуға әр кеш сайын 50 доллардан төлеуге мәжбүр болды. Аппаратура иесі жергілікті «The Red Ball Jets» тобының музыканттарының бірі еді. Эдди оны топқа негізгі вокалист ретінде шақыруды ұйғарды: біріншіден, бұл жалдау ақысын үнемдеуге көмектессе, екіншіден, оның өзі ән айтуды мүлдем жек көретін. Осылайша, 1973 жылы вокалист [[Дэвид Ли Рот]] топтың төртінші мүшесі атанды. Дэвидтің отбасы — ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан дәрігерлер: Дэвидтің екінші буындағы ата-бабалары, еврей ұлтынан шыққан дәрігерлер, Ресейден Индианаға қоныс аударған. Кейінірек, 1974 жылы топта тағы бір өзгеріс орын алып, Марк Стоунның орнына жаңа басист [[Марк Энтони|Майкл Энтони]] келді. Майклдың ата-анасы АҚШ-қа Польшадан қоныс аударған болатын. Уақыт өте келе «Mammoth» деп аталатын ұжымның бұрыннан бар екені белгілі болып, топ өз атауын «Van Halen» деп өзгертті. [[Кіss]] тобының музыканты [[Джин Симмонс]] продюсерлік еткен және құрамында «House Of Pain» пен «[[Runnin' with the Devil]]<nowiki/>» әндері бар [[Zero (Van Halen альбомы)|''Zero'']] деп аталатын топтың алғашқы [[Демо жазу|демо]] [[Демо жазу|жазу]]сы толығымен сәтсіздікке ұшырады. Бір жылдан кейін, 1977 жылы музыканттарды өз қамқорлығына алған [[Warner Bros.|Warner Bros]]. компаниясының продюсері Тед Темплерман топпен жұмыс істей бастады. Van Halen концерттік қойылымдар кезінде көрермендер мен топ мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін сахнаның беріктігіне ерекше талаптар қойды. Ұйымдастырушылардың келісімшартты мұқият оқып шыққанын тексеру мақсатында топ өз [[Райдер (эстрада)|райдер]]інің ортасына қоңыр түсті кәмпиттері алынып тасталған [[M&M's]] дражесін ұсыну туралы талапты қосып қоятын. Егер киім ауыстыратын бөлмеде бұл кәмпиттер мүлдем болмаса немесе олардың арасынан қоңыр түстілері табылып қалса, топ менеджері ұйымдастырушылардың талаптарға қаншалықты мұқият қарағанын бірден түсініп, сахнаның келісімшарт шарттарына сәйкестігін тексеруге кірісетін.<ref>{{cite web|url=http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/|title=RIGHTING THE WRONGS: Van Halen and M&Ms|author=Jim Cofer|date=2008-02-27|lang=en|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-27|archivedate=2013-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203060639/http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/music/artists/vanhalen.asp|title=Van Halen Contract Required No Brown M&Ms?|author=David Mikkelson|publisher=|lang=en}}</ref>{{sfn|Левитт, Дабнер|2015}} == Құрамы == '''Соңғы құрам''' * [[Эдди Ван Хален]] — гитара (1972—2020; оның өлімі), бэк-вокал (1974—2020; оның өлімі), пернетақта (1979—1997); жетекші вокал (1972—1974, 1997) * [[Алекс Ван Хален]] — соқпалы аспаптар, перкуссия (1972—2020); кейде бэк-вокал (1982—1983, 1990—1991) * [[Дэвид Ли Рот]] — жетекші вокал, кейде акустикалық гитара және синтезатор (1974—1985, 1996, 2007—2020) * [[Вольфганг Ван Хален]] — бас-гитара, бэк-вокал (2006—2020) '''Бұрынғы қатысушылар''' * Марк Стоун — бас-гитара, бэк-вокал (1972—1974; 2020 жылы қайтыс болды) * [[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]] — бас-гитара, бэк-вокал (1974—2006); кейде синтезатор (1980—1998) * [[Сэмми Хагар]] — жетекші вокал, гитара (1985—1996, 2003—2005) * [[Гари Чероне]] — жетекші вокал (1996—1999) === Уақыт шкаласы === {{#tag:timeline| ImageSize = width:800 height:320 PlotArea = left:110 bottom:100 top:10 right:10 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:1972 till:10/06/2020 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ScaleMajor = increment:4 start:1972 ScaleMinor = increment:1 start:1972 Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 Colors = id:lvocals value:red legend:Жүргізуші_вокал id:guitar value:green legend:Гитара id:acoustic value:drabgreen legend:Кездейсоқ_акустикалық_гитара id:bass value:blue legend:Бас-гитара id:drums value:orange legend:Соқпалы_аспаптар id:keys value:purple legend:Пернетақта id:bvocals value:pink legend:Бэк-вокал id:studio value:black legend:Студиялық_альбомдар id:comp value:gray(0.5) legend:Басқа_шығарылымдар id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:studio at:02/10/1978 #Van Halen at:03/23/1979 #Van Halen II at:03/26/1980 #Women and Children First at:04/29/1981 #Fair Warning at:04/14/1982 #Diver Down at:01/09/1984 #MCMLXXXIV (1984) at:03/24/1986 #5150 at:05/24/1988 #OU812 at:06/17/1991 #For Unlawful Carnal Knowledge at:01/24/1995 #Balance at:03/17/1998 #Van Halen III at:02/03/2012 #A Different Kind of Truth color:comp at:05/14/1992 #Live: Right Here, Right Now at:10/22/1996 #Best Of - Volume I at:07/20/2004 #The Best of Both Worlds at:06/21/2013 #Tokyo Dome Live in Concert BarData = bar:David text:"Дэвид Ли Рот" bar:Sammy text:"Сэмми Хагар" bar:Gary text:"Гари Чероне" bar:Eddie text:"Эдди Ван Хален" bar:Mark text:"Марк Стоун" bar:Mike text:"Майкл Энтони" bar:Wolf text:"Вольфганг Ван Хален" bar:Alex text:"Алекс Ван Хален" PlotData= width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(11,-4) color:lvocals bar:Eddie from:start till:06/01/1974 width:3 bar:David from:06/01/1974 till:04/01/1985 bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 bar:David from:07/01/1996 till:09/27/1996 bar:Gary from:10/01/1996 till:11/01/1999 bar:Eddie from:03/01/1997 till:11/01/1999 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 bar:David from:01/24/2007 till:end color:guitar bar:Eddie from:start till:end bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 width:3 color:bass bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end color:acoustic bar:David from:06/01/1977 till:01/01/1983 width:3 bar:David from:01/24/2007 till:end width:7 color:keys bar:Eddie from:12/01/1979 till:12/01/1997 width:7 bar:Mike from:03/19/1980 till:11/02/1998 width:7 bar:David from:01/24/2007 till:end width:3 color:drums bar:Alex from:start till:end color:bvocals width:3 bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Eddie from:06/01/1974 till:03/01/1997 bar:Eddie from:11/01/1999 till:10/06/2020 width:3 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Alex from:01/01/1982 till:10/01/1983 bar:Alex from:03/01/1990 till:04/01/1991 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end }} == Дискография == [[Сурет:Eddie Van Halen's guitar, EMP Museum.jpg|thumb|220px|Эдди Ван Халеннің гитарасы, EMP мұражайы]] {{Негізгі мақала|Van Halen дискографиясы}} '''Студиялық альбомдар''' * ''[[Van Halen (альбом)|Van Halen]]'' (1978) * ''[[Van Halen II]]'' (1979) * ''[[Women and Children First]]'' (1980) * ''[[Fair Warning (Van Halen альбомы)|Fair Warning]]'' (1981) * ''[[Diver Down]]'' (1982) * ''[[1984 (альбом)|1984]]'' (1984) * ''[[5150]]'' (1986) * ''[[OU812]]'' (1988) * ''[[For Unlawful Carnal Knowledge]]'' (1991) * ''[[Balance (Van Halen альбомы)|Balance]]'' (1995) * ''[[Van Halen III]]'' (1998) * ''[[A Different Kind of Truth]]'' (2012) == Концерттік турлар == {| class="wikitable" style="width:80%" |- ! style="width:145px;" rowspan="2"|Ұзақтығы ! style="width:210px;" rowspan="2"|Тур ! colspan=4|Құрамы ! style="width:7px;" rowspan="2"|Концерттер |- style="font-size:smaller" !Вокал !Бас-гитара !Гитара !Соқпалы аспаптар |- | <small>Наурыз — Желтоқсан 1978</small> | <small>'''[[Van Halen World Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="6"| <small>'''[[Рот, Дэвид Ли|Дэвид Ли Рот]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="13"| <small>'''[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Ван Хален, Эдди|Эдди Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Ван Хален, Алекс|Алекс Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|180 |- | <small>Наурыз—Қазан 1979</small> | <small>'''World Vacation Tour'''</small> | style="text-align:center;"|110 |- | <small>Наурыз—Қараша 1980</small> | <small>'''World Invasion Tour'''</small> | style="text-align:center;"|130 |- | <small>Мамыр—Қазан 1981</small> | <small>'''Fair Warning Tour'''</small> | style="text-align:center;"|86 |- | <small>Шілде 1982—Мамыр 1983</small> | <small>'''Hide Your Sheep Tour'''</small> | style="text-align:center;"|98 |- | <small>Қаңтар—Қыркүйек 1984</small> | <small>'''1984 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|106 |- | <small>Наурыз—Қараша 1986</small> | <small>'''[[5150 Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="5"| <small>'''[[Сэмми Хагар]]'''</small> | style="text-align:center;"|112 |- | <small>Қыркүйек 1988—<br>Ақпан 1989</small> | <small>'''OU812 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|46 |- | <small>Тамыз 1991—<br>Мамыр 1992</small> | <small>'''For Unlawful Carnal Knowledge Tour'''</small> | style="text-align:center;"|99 |- | <small>Сәуір—Тамыз 1993</small> | <small>'''Right Here Right Now Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Наурыз—Қараша 1995</small> | <small>'''Balance Tour'''</small> | style="text-align:center;"|134 |- | <small>Наурыз—Қараша 1998</small> | <small>'''III Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Гари Чероне'''</small> | style="text-align:center;"|85 |- | <small>Маусым—Қараша 2004</small> | <small>'''Summer Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Сэмми Хагар'''</small> | style="text-align:center;"|80 |- | <small>Қыркүйек 2007—<br>Шілде 2008</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''Дэвид Ли Рот'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''[[Ван Хален, Вольфганг|Вольфганг Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|83 |- | <small>Қаңтар 2012—<br>Шілде 2013</small> | <small>'''A Different Kind of Truth Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Шілде—Қазан 2015</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;"|44 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап |авторы={{iw|Ian Christe|Ян Кристи|en|Ian Christe}} |тақырыбы=Everybody Wants Some: The Van Halen Saga |сілтеме=https://archive.org/details/everybodywantsso0000chri_m4l5 |баспасы=[[John Wiley & Sons]] |жыл=2007 |орны=Hoboken, New Jersey |isbn=978-0-470-53618-6 |ref=Christe }} * {{кітап |авторы=Edmondson, Jacqueline |тақырыбы=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture |баспасы=[[ABC-CLIO]] |жыл=2013 |isbn=978-0-313-39347-1 |беттері=161 |сілтеме=https://books.google.com/books?id=TQPXAQAAQBAJ&pg=PA161&dq=%22van+halen%22 |тілі=en |ref=Edmondson }} * {{кітап |авторы={{iw|Deena Weinstein|Дина Вейнстейн|en|Deena Weinstein}} |жыл=2015 |тақырыбы=Rock'n America: A Social and Cultural History |сілтеме=https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein |беттері=[https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein/page/223 223]—226, 244 |баспасы=[[Торонто университетінің баспасы|University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-0015-7 |тілі=en |ref=Weinstein }} * {{кітап |авторы=Moore, Ryan |жыл=2010 |тақырыбы=Sells Like Teen Spirit: Music, Youth Culture, and Social Crisis |беттері=105 |баспасы=[[New York University Press]] |isbn=978-0-8147-5747-5 |сілтеме=https://books.google.fr/books?id=5xkVCgAAQBAJ&pg=PA105 |тілі=en |ref=Moore }} * {{кітап |авторы=Стивен Левитт, Стивен Дабнер |тақырыбы=Фрикомыслие: Нестандартные подходы к решению проблем |шынайы атауы=Think Like a Freak |сілтеме=https://archive.org/details/isbn_9785961449174 |баспасы=[[Альпина Паблишер]] |жыл=2015 |орны=М. |барлық беті=199 |isbn=978-5-9614-4917-4 |ref=Левитт, Дабнер }} rkkgv1qs03vs3g2d1q465kem3yo2jp3 3610681 3610680 2026-05-28T19:12:06Z ShadZ01 56180 /* Әдебиет */ 3610681 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Van Halen |Шынайы атауы = |Логотипі = Van Halen logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Van Halen in concert (20241474465).jpg |Сурет тақырыбы = Van Halen тобы 2015 жылғы концерт кезінде. Солдан оңға қарай: [[Вольфганг Ван Хален]], [[Алекс Ван Хален]], [[Дэвид Ли Рот]] және [[Эдди Ван Хален]]. |Сурет ені = 280px |Фон = group_or_band |Жанры = {{flatlist| * [[Хард-рок]]<ref name="Van Halen">{{cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |url=http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |title=Van Halen – Artist Biography |website=[[AllMusic]] |publisher=[[All Media Network]] |lang=en |accessdate=2014-08-16 |archivedate=2016-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161214130409/http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |url-status=live }}</ref>{{sfn|Edmondson|2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |title=Sammy Hagar: 'Eddie doomed Van Halen reunion' |author=Justin Harp |website=[[Digital Spy]] |publisher=[[Hearst Corporation|Hearst Magazines UK]] |lang=en |date=2011-04-08 |accessdate=014-08-16 |archivedate=2015-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016181642/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |url-status=live }}</ref> * [[хеви-метал]]<ref name="Van Halen"/><ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |title=Van Halen – Biography |author=Jann Wenner |publisher=[[Rolling Stone]] |lang=en |accessdate=2009-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505235729/http://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |archivedate=2009-05-05}}</ref> * [[глэм-метал]]{{sfn|Weinstein|2015}}{{sfn|Moore|2010}} * [[поп-рок]]<ref>{{cite web|url=https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|title=Eddie Van Halen was a once-in-a-lifetime rock guitarist who made the impossible look easy|first=Keith|last=Spera|website=Nola|date=2020-10-06|accessdate=2021-06-21|archivedate=2021-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114094053/https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|url-status=live}}</ref> }} |Белсенділік жылдары = 1974—2020<ref name="RS2020"/> |Мемлекет = {{USA}} |Қайдан = [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]], [[Калифорния]] |Басқаша атауы = |Tілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Лейблі = [[Warner Bros. Records]]<br>[[Interscope Records]] |Жетекшісі = |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = [[Алекс Ван Хален]]<br>[[Эдди Ван Хален]]<br>Марк Стоун<br>[[Дэвид Ли Рот]]<br>[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]<br>[[Сэмми Хагар]]<br>Гари Чероне<br>[[Вольфганг Ван Хален]] |Басқа да жобалары = [[Chickenfoot]], [[The Circle]], Planet Us |Марапаттары = |Сайты = {{URL|van-halen.com}} |Ортаққор = }} '''Van Halen''' ('''«Ван Хален»''', <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[væn'heɪlən]}}) — [[АҚШ мәдениеті|америкалық]] [[хард-рок]] [[Музыкалық ұжым|тобы]]. 1972 жылы [[Калифорния]] штатының [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласында ағайынды [[Эдди Ван Хален|Эдвард]] пен [[Алекс Ван Хален]] «Mammoth» атауымен рок-тобын құрды. 1973 жылы оған вокалист [[Дэвид Ли Рот]], ал 1974 жылы басист [[Майкл Энтони]] қосылды. Дәл сол 1974 жылы ұжым топтың атауын үйреншікті ''Van Halen'' деп өзгертті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3|title=How Van Halen Rocked The Business World|website=HuffPost|date=2017-04-19|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-04|archivedate=2022-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204170104/https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3}}</ref> Топ тез арада танымалдылыққа ие болды және 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында рок-музыка әлеміндегі ең табысты топтардың біріне айналды. Топ америкалық хит-парадтардың шыңына шыққан 4 альбом шығарды. Ең сәтті альбомы — ''[[1984 (альбом)|1984]]''. Басты сингл «[[Jump (Van Halen әні)|Jump]]<nowiki/>» халықаралық хитке айналып, америкалық [[Billboard Hot 100]] хит-парадының шыңына жетті. Альбом АҚШ-та 12 миллионнан астам данамен сатылды. [[Америкалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы]]ның (RIAA) мәліметі бойынша, Van Halen — Штаттарда 56 миллионнан астам альбом сатып, АҚШ тарихындағы ең көп сатылған 19-орындаушы болды.<ref>{{cite web|url=http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/|title=Van Halen Band Career Statistics|lang=en|date=2015-03-17|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161224154304/http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/}}</ref> Топ сонымен қатар әлем бойынша 80 миллион дана таспасы сатылған, тарихтағы ең өтімді музыкалық ұжымдардың бірі болып саналады.<ref>{{cite web|url=http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575|title=Van Halen at BankAtlantic Center April 10|author=Victor Gonzalez|publisher=Miami New Times|lang=en|date=2012-04-05|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2017-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170122160812/http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth|title=Van Halen to Release First Concert Album With David Lee Roth|author=Stacey Anderson|publisher=[[Billboard]]|date=2015-02-07|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211075759/http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth}}</ref> 2007 жылы Van Halen [[Рок-н-ролл даңқ залы]]на енгізілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rockhall.com/inductees/van-halen|title=Van Halen|work=rockhall.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008213548/https://www.rockhall.com/inductees/van-halen}}</ref> [[VH1]] арнасы топты барлық уақыттағы ең үздік 100 хард-рок орындаушыларының тізімінде 7-орынға қойды. == Топтың тарихы == [[Нидерланд]]тан келген ағайынды Эдвард пен Алекс музыкалық отбасында өсті. Олардың анасы Эуджениа — [[Ява]] аралының ([[Индонезия]]) тумасы, ал әкесі Ян Ван Хален (''Jan Van Halen'') — [[Амстердам]]ның тумасы, кәсіби [[саксофонист]]-музыкант. 1962 жылы Ван Хален отбасы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласына (Калифорния) қоныс аударды. Балалар жас кезінен бастап, отбасындағы басқа мүшелер сияқты фортепиано класы бойынша музыкалық білім алды. Заманауи музыканы ойнау үшін басқа аспаптарды меңгеру барысында Алекс гитараны, ал Эдди екпінді аспаптарды (барабанды) үйрене бастады. Бір күні ағайындылар аспаптарын өзара алмастырды. Нәтижесінде Эдди виртуоз электрогитарист және гитара конструкторы ретінде, ал Алекс рок-барабаншы ретінде танымал болды. 1972 жылы ағайындылар «Mammoth» («Мамонт») атты өз рок-тобын құрды: Эдвард — гитара және жетекші вокал, Алекс — барабан, Марк Стоун (Mark Stone) — бас-гитара. Ол кезде жігіттердің жеке дыбыс күшейткіш аппаратурасы болмағандықтан, концерттер үшін олар микшерлік пультты, күшейткіштер мен колонкаларды жалға алуға әр кеш сайын 50 доллардан төлеуге мәжбүр болды. Аппаратура иесі жергілікті «The Red Ball Jets» тобының музыканттарының бірі еді. Эдди оны топқа негізгі вокалист ретінде шақыруды ұйғарды: біріншіден, бұл жалдау ақысын үнемдеуге көмектессе, екіншіден, оның өзі ән айтуды мүлдем жек көретін. Осылайша, 1973 жылы вокалист [[Дэвид Ли Рот]] топтың төртінші мүшесі атанды. Дэвидтің отбасы — ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан дәрігерлер: Дэвидтің екінші буындағы ата-бабалары, еврей ұлтынан шыққан дәрігерлер, Ресейден Индианаға қоныс аударған. Кейінірек, 1974 жылы топта тағы бір өзгеріс орын алып, Марк Стоунның орнына жаңа басист [[Марк Энтони|Майкл Энтони]] келді. Майклдың ата-анасы АҚШ-қа Польшадан қоныс аударған болатын. Уақыт өте келе «Mammoth» деп аталатын ұжымның бұрыннан бар екені белгілі болып, топ өз атауын «Van Halen» деп өзгертті. [[Кіss]] тобының музыканты [[Джин Симмонс]] продюсерлік еткен және құрамында «House Of Pain» пен «[[Runnin' with the Devil]]<nowiki/>» әндері бар [[Zero (Van Halen альбомы)|''Zero'']] деп аталатын топтың алғашқы [[Демо жазу|демо]] [[Демо жазу|жазу]]сы толығымен сәтсіздікке ұшырады. Бір жылдан кейін, 1977 жылы музыканттарды өз қамқорлығына алған [[Warner Bros.|Warner Bros]]. компаниясының продюсері Тед Темплерман топпен жұмыс істей бастады. Van Halen концерттік қойылымдар кезінде көрермендер мен топ мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін сахнаның беріктігіне ерекше талаптар қойды. Ұйымдастырушылардың келісімшартты мұқият оқып шыққанын тексеру мақсатында топ өз [[Райдер (эстрада)|райдер]]інің ортасына қоңыр түсті кәмпиттері алынып тасталған [[M&M's]] дражесін ұсыну туралы талапты қосып қоятын. Егер киім ауыстыратын бөлмеде бұл кәмпиттер мүлдем болмаса немесе олардың арасынан қоңыр түстілері табылып қалса, топ менеджері ұйымдастырушылардың талаптарға қаншалықты мұқият қарағанын бірден түсініп, сахнаның келісімшарт шарттарына сәйкестігін тексеруге кірісетін.<ref>{{cite web|url=http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/|title=RIGHTING THE WRONGS: Van Halen and M&Ms|author=Jim Cofer|date=2008-02-27|lang=en|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-27|archivedate=2013-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203060639/http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/music/artists/vanhalen.asp|title=Van Halen Contract Required No Brown M&Ms?|author=David Mikkelson|publisher=|lang=en}}</ref>{{sfn|Левитт, Дабнер|2015}} == Құрамы == '''Соңғы құрам''' * [[Эдди Ван Хален]] — гитара (1972—2020; оның өлімі), бэк-вокал (1974—2020; оның өлімі), пернетақта (1979—1997); жетекші вокал (1972—1974, 1997) * [[Алекс Ван Хален]] — соқпалы аспаптар, перкуссия (1972—2020); кейде бэк-вокал (1982—1983, 1990—1991) * [[Дэвид Ли Рот]] — жетекші вокал, кейде акустикалық гитара және синтезатор (1974—1985, 1996, 2007—2020) * [[Вольфганг Ван Хален]] — бас-гитара, бэк-вокал (2006—2020) '''Бұрынғы қатысушылар''' * Марк Стоун — бас-гитара, бэк-вокал (1972—1974; 2020 жылы қайтыс болды) * [[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]] — бас-гитара, бэк-вокал (1974—2006); кейде синтезатор (1980—1998) * [[Сэмми Хагар]] — жетекші вокал, гитара (1985—1996, 2003—2005) * [[Гари Чероне]] — жетекші вокал (1996—1999) === Уақыт шкаласы === {{#tag:timeline| ImageSize = width:800 height:320 PlotArea = left:110 bottom:100 top:10 right:10 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:1972 till:10/06/2020 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ScaleMajor = increment:4 start:1972 ScaleMinor = increment:1 start:1972 Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 Colors = id:lvocals value:red legend:Жүргізуші_вокал id:guitar value:green legend:Гитара id:acoustic value:drabgreen legend:Кездейсоқ_акустикалық_гитара id:bass value:blue legend:Бас-гитара id:drums value:orange legend:Соқпалы_аспаптар id:keys value:purple legend:Пернетақта id:bvocals value:pink legend:Бэк-вокал id:studio value:black legend:Студиялық_альбомдар id:comp value:gray(0.5) legend:Басқа_шығарылымдар id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:studio at:02/10/1978 #Van Halen at:03/23/1979 #Van Halen II at:03/26/1980 #Women and Children First at:04/29/1981 #Fair Warning at:04/14/1982 #Diver Down at:01/09/1984 #MCMLXXXIV (1984) at:03/24/1986 #5150 at:05/24/1988 #OU812 at:06/17/1991 #For Unlawful Carnal Knowledge at:01/24/1995 #Balance at:03/17/1998 #Van Halen III at:02/03/2012 #A Different Kind of Truth color:comp at:05/14/1992 #Live: Right Here, Right Now at:10/22/1996 #Best Of - Volume I at:07/20/2004 #The Best of Both Worlds at:06/21/2013 #Tokyo Dome Live in Concert BarData = bar:David text:"Дэвид Ли Рот" bar:Sammy text:"Сэмми Хагар" bar:Gary text:"Гари Чероне" bar:Eddie text:"Эдди Ван Хален" bar:Mark text:"Марк Стоун" bar:Mike text:"Майкл Энтони" bar:Wolf text:"Вольфганг Ван Хален" bar:Alex text:"Алекс Ван Хален" PlotData= width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(11,-4) color:lvocals bar:Eddie from:start till:06/01/1974 width:3 bar:David from:06/01/1974 till:04/01/1985 bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 bar:David from:07/01/1996 till:09/27/1996 bar:Gary from:10/01/1996 till:11/01/1999 bar:Eddie from:03/01/1997 till:11/01/1999 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 bar:David from:01/24/2007 till:end color:guitar bar:Eddie from:start till:end bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 width:3 color:bass bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end color:acoustic bar:David from:06/01/1977 till:01/01/1983 width:3 bar:David from:01/24/2007 till:end width:7 color:keys bar:Eddie from:12/01/1979 till:12/01/1997 width:7 bar:Mike from:03/19/1980 till:11/02/1998 width:7 bar:David from:01/24/2007 till:end width:3 color:drums bar:Alex from:start till:end color:bvocals width:3 bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Eddie from:06/01/1974 till:03/01/1997 bar:Eddie from:11/01/1999 till:10/06/2020 width:3 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Alex from:01/01/1982 till:10/01/1983 bar:Alex from:03/01/1990 till:04/01/1991 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end }} == Дискография == [[Сурет:Eddie Van Halen's guitar, EMP Museum.jpg|thumb|220px|Эдди Ван Халеннің гитарасы, EMP мұражайы]] {{Негізгі мақала|Van Halen дискографиясы}} '''Студиялық альбомдар''' * ''[[Van Halen (альбом)|Van Halen]]'' (1978) * ''[[Van Halen II]]'' (1979) * ''[[Women and Children First]]'' (1980) * ''[[Fair Warning (Van Halen альбомы)|Fair Warning]]'' (1981) * ''[[Diver Down]]'' (1982) * ''[[1984 (альбом)|1984]]'' (1984) * ''[[5150]]'' (1986) * ''[[OU812]]'' (1988) * ''[[For Unlawful Carnal Knowledge]]'' (1991) * ''[[Balance (Van Halen альбомы)|Balance]]'' (1995) * ''[[Van Halen III]]'' (1998) * ''[[A Different Kind of Truth]]'' (2012) == Концерттік турлар == {| class="wikitable" style="width:80%" |- ! style="width:145px;" rowspan="2"|Ұзақтығы ! style="width:210px;" rowspan="2"|Тур ! colspan=4|Құрамы ! style="width:7px;" rowspan="2"|Концерттер |- style="font-size:smaller" !Вокал !Бас-гитара !Гитара !Соқпалы аспаптар |- | <small>Наурыз — Желтоқсан 1978</small> | <small>'''[[Van Halen World Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="6"| <small>'''[[Рот, Дэвид Ли|Дэвид Ли Рот]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="13"| <small>'''[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Ван Хален, Эдди|Эдди Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Ван Хален, Алекс|Алекс Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|180 |- | <small>Наурыз—Қазан 1979</small> | <small>'''World Vacation Tour'''</small> | style="text-align:center;"|110 |- | <small>Наурыз—Қараша 1980</small> | <small>'''World Invasion Tour'''</small> | style="text-align:center;"|130 |- | <small>Мамыр—Қазан 1981</small> | <small>'''Fair Warning Tour'''</small> | style="text-align:center;"|86 |- | <small>Шілде 1982—Мамыр 1983</small> | <small>'''Hide Your Sheep Tour'''</small> | style="text-align:center;"|98 |- | <small>Қаңтар—Қыркүйек 1984</small> | <small>'''1984 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|106 |- | <small>Наурыз—Қараша 1986</small> | <small>'''[[5150 Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="5"| <small>'''[[Сэмми Хагар]]'''</small> | style="text-align:center;"|112 |- | <small>Қыркүйек 1988—<br>Ақпан 1989</small> | <small>'''OU812 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|46 |- | <small>Тамыз 1991—<br>Мамыр 1992</small> | <small>'''For Unlawful Carnal Knowledge Tour'''</small> | style="text-align:center;"|99 |- | <small>Сәуір—Тамыз 1993</small> | <small>'''Right Here Right Now Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Наурыз—Қараша 1995</small> | <small>'''Balance Tour'''</small> | style="text-align:center;"|134 |- | <small>Наурыз—Қараша 1998</small> | <small>'''III Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Гари Чероне'''</small> | style="text-align:center;"|85 |- | <small>Маусым—Қараша 2004</small> | <small>'''Summer Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Сэмми Хагар'''</small> | style="text-align:center;"|80 |- | <small>Қыркүйек 2007—<br>Шілде 2008</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''Дэвид Ли Рот'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''[[Ван Хален, Вольфганг|Вольфганг Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|83 |- | <small>Қаңтар 2012—<br>Шілде 2013</small> | <small>'''A Different Kind of Truth Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Шілде—Қазан 2015</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;"|44 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап |авторы={{iw|Ian Christe|Ян Кристи|en|Ian Christe}} |тақырыбы=Everybody Wants Some: The Van Halen Saga |сілтеме=https://archive.org/details/everybodywantsso0000chri_m4l5 |баспасы=[[John Wiley & Sons]] |жыл=2007 |орны=Hoboken, New Jersey |isbn=978-0-470-53618-6 |ref=Christe }} * {{кітап |авторы=Edmondson, Jacqueline |тақырыбы=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture |баспасы=[[ABC-CLIO]] |жыл=2013 |isbn=978-0-313-39347-1 |беттері=161 |сілтеме=https://books.google.com/books?id=TQPXAQAAQBAJ&pg=PA161&dq=%22van+halen%22 |тілі=en |ref=Edmondson }} * {{кітап |авторы={{iw|Deena Weinstein|Дина Вейнстейн|en|Deena Weinstein}} |жыл=2015 |тақырыбы=Rock'n America: A Social and Cultural History |сілтеме=https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein |беттері=[https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein/page/223 223]—226, 244 |баспасы=[[Торонто университетінің баспасы|University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-0015-7 |тілі=en |ref=Weinstein }} * {{кітап |авторы=Moore, Ryan |жыл=2010 |тақырыбы=Sells Like Teen Spirit: Music, Youth Culture, and Social Crisis |беттері=105 |баспасы=[[New York University Press]] |isbn=978-0-8147-5747-5 |сілтеме=https://books.google.fr/books?id=5xkVCgAAQBAJ&pg=PA105 |тілі=en |ref=Moore }} * {{кітап |авторы=Стивен Левитт, Стивен Дабнер |тақырыбы=Фриктік ойлау: Мәселелерді шешудің стандартты емес тәсілдері |шынайы атауы=Think Like a Freak |сілтеме=https://archive.org/details/isbn_9785961449174 |баспасы=[[Альпина Паблишер]] |жыл=2015 |орны=М. |барлық беті=199 |isbn=978-5-9614-4917-4 |ref=Левитт, Дабнер }} dvta0gvg8as60qxz5tfvnloxd5f4uno 3610688 3610681 2026-05-28T19:14:00Z ShadZ01 56180 3610688 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Van Halen |Шынайы атауы = |Логотипі = Van Halen logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Van Halen in concert (20241474465).jpg |Сурет тақырыбы = Van Halen тобы 2015 жылғы концерт кезінде. Солдан оңға қарай: [[Вольфганг Ван Хален]], [[Алекс Ван Хален]], [[Дэвид Ли Рот]] және [[Эдди Ван Хален]]. |Сурет ені = 280px |Фон = group_or_band |Жанры = {{flatlist| * [[Хард-рок]]<ref name="Van Halen">{{cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |url=http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |title=Van Halen – Artist Biography |website=[[AllMusic]] |publisher=[[All Media Network]] |lang=en |accessdate=2014-08-16 |archivedate=2016-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161214130409/http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |url-status=live }}</ref>{{sfn|Edmondson|2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |title=Sammy Hagar: 'Eddie doomed Van Halen reunion' |author=Justin Harp |website=[[Digital Spy]] |publisher=[[Hearst Corporation|Hearst Magazines UK]] |lang=en |date=2011-04-08 |accessdate=014-08-16 |archivedate=2015-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016181642/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |url-status=live }}</ref> * [[хеви-метал]]<ref name="Van Halen"/><ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |title=Van Halen – Biography |author=Jann Wenner |publisher=[[Rolling Stone]] |lang=en |accessdate=2009-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505235729/http://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |archivedate=2009-05-05}}</ref> * [[глэм-метал]]{{sfn|Weinstein|2015}}{{sfn|Moore|2010}} * [[поп-рок]]<ref>{{cite web|url=https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|title=Eddie Van Halen was a once-in-a-lifetime rock guitarist who made the impossible look easy|first=Keith|last=Spera|website=Nola|date=2020-10-06|accessdate=2021-06-21|archivedate=2021-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114094053/https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|url-status=live}}</ref> }} |Белсенділік жылдары = 1974—2020<ref name="RS2020">{{cite web |last1=Hiatt |first1=Brian |title=Van Halen Considered Reunion Tour With Both David Lee Roth and Sammy Hagar |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/eddie-van-halen-vault-wolfgang-interview-1090873/ |website=Rolling Stone |access-date=2020-11-16 |date=2020-11-16 |archive-date=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116155109/https://www.rollingstone.com/music/music-news/eddie-van-halen-vault-wolfgang-interview-1090873/ |url-status=live }}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Қайдан = [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]], [[Калифорния]] |Басқаша атауы = |Tілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Лейблі = [[Warner Bros. Records]]<br>[[Interscope Records]] |Жетекшісі = |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = [[Алекс Ван Хален]]<br>[[Эдди Ван Хален]]<br>Марк Стоун<br>[[Дэвид Ли Рот]]<br>[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]<br>[[Сэмми Хагар]]<br>Гари Чероне<br>[[Вольфганг Ван Хален]] |Басқа да жобалары = [[Chickenfoot]], [[The Circle]], Planet Us |Марапаттары = |Сайты = {{URL|van-halen.com}} |Ортаққор = }} '''Van Halen''' ('''«Ван Хален»''', <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[væn'heɪlən]}}) — [[АҚШ мәдениеті|америкалық]] [[хард-рок]] [[Музыкалық ұжым|тобы]]. 1972 жылы [[Калифорния]] штатының [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласында ағайынды [[Эдди Ван Хален|Эдвард]] пен [[Алекс Ван Хален]] «Mammoth» атауымен рок-тобын құрды. 1973 жылы оған вокалист [[Дэвид Ли Рот]], ал 1974 жылы басист [[Майкл Энтони]] қосылды. Дәл сол 1974 жылы ұжым топтың атауын үйреншікті ''Van Halen'' деп өзгертті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3|title=How Van Halen Rocked The Business World|website=HuffPost|date=2017-04-19|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-04|archivedate=2022-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204170104/https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3}}</ref> Топ тез арада танымалдылыққа ие болды және 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында рок-музыка әлеміндегі ең табысты топтардың біріне айналды. Топ америкалық хит-парадтардың шыңына шыққан 4 альбом шығарды. Ең сәтті альбомы — ''[[1984 (альбом)|1984]]''. Басты сингл «[[Jump (Van Halen әні)|Jump]]<nowiki/>» халықаралық хитке айналып, америкалық [[Billboard Hot 100]] хит-парадының шыңына жетті. Альбом АҚШ-та 12 миллионнан астам данамен сатылды. [[Америкалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы]]ның (RIAA) мәліметі бойынша, Van Halen — Штаттарда 56 миллионнан астам альбом сатып, АҚШ тарихындағы ең көп сатылған 19-орындаушы болды.<ref>{{cite web|url=http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/|title=Van Halen Band Career Statistics|lang=en|date=2015-03-17|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161224154304/http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/}}</ref> Топ сонымен қатар әлем бойынша 80 миллион дана таспасы сатылған, тарихтағы ең өтімді музыкалық ұжымдардың бірі болып саналады.<ref>{{cite web|url=http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575|title=Van Halen at BankAtlantic Center April 10|author=Victor Gonzalez|publisher=Miami New Times|lang=en|date=2012-04-05|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2017-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170122160812/http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth|title=Van Halen to Release First Concert Album With David Lee Roth|author=Stacey Anderson|publisher=[[Billboard]]|date=2015-02-07|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211075759/http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth}}</ref> 2007 жылы Van Halen [[Рок-н-ролл даңқ залы]]на енгізілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rockhall.com/inductees/van-halen|title=Van Halen|work=rockhall.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008213548/https://www.rockhall.com/inductees/van-halen}}</ref> [[VH1]] арнасы топты барлық уақыттағы ең үздік 100 хард-рок орындаушыларының тізімінде 7-орынға қойды. == Топтың тарихы == [[Нидерланд]]тан келген ағайынды Эдвард пен Алекс музыкалық отбасында өсті. Олардың анасы Эуджениа — [[Ява]] аралының ([[Индонезия]]) тумасы, ал әкесі Ян Ван Хален (''Jan Van Halen'') — [[Амстердам]]ның тумасы, кәсіби [[саксофонист]]-музыкант. 1962 жылы Ван Хален отбасы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласына (Калифорния) қоныс аударды. Балалар жас кезінен бастап, отбасындағы басқа мүшелер сияқты фортепиано класы бойынша музыкалық білім алды. Заманауи музыканы ойнау үшін басқа аспаптарды меңгеру барысында Алекс гитараны, ал Эдди екпінді аспаптарды (барабанды) үйрене бастады. Бір күні ағайындылар аспаптарын өзара алмастырды. Нәтижесінде Эдди виртуоз электрогитарист және гитара конструкторы ретінде, ал Алекс рок-барабаншы ретінде танымал болды. 1972 жылы ағайындылар «Mammoth» («Мамонт») атты өз рок-тобын құрды: Эдвард — гитара және жетекші вокал, Алекс — барабан, Марк Стоун (Mark Stone) — бас-гитара. Ол кезде жігіттердің жеке дыбыс күшейткіш аппаратурасы болмағандықтан, концерттер үшін олар микшерлік пультты, күшейткіштер мен колонкаларды жалға алуға әр кеш сайын 50 доллардан төлеуге мәжбүр болды. Аппаратура иесі жергілікті «The Red Ball Jets» тобының музыканттарының бірі еді. Эдди оны топқа негізгі вокалист ретінде шақыруды ұйғарды: біріншіден, бұл жалдау ақысын үнемдеуге көмектессе, екіншіден, оның өзі ән айтуды мүлдем жек көретін. Осылайша, 1973 жылы вокалист [[Дэвид Ли Рот]] топтың төртінші мүшесі атанды. Дэвидтің отбасы — ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан дәрігерлер: Дэвидтің екінші буындағы ата-бабалары, еврей ұлтынан шыққан дәрігерлер, Ресейден Индианаға қоныс аударған. Кейінірек, 1974 жылы топта тағы бір өзгеріс орын алып, Марк Стоунның орнына жаңа басист [[Марк Энтони|Майкл Энтони]] келді. Майклдың ата-анасы АҚШ-қа Польшадан қоныс аударған болатын. Уақыт өте келе «Mammoth» деп аталатын ұжымның бұрыннан бар екені белгілі болып, топ өз атауын «Van Halen» деп өзгертті. [[Кіss]] тобының музыканты [[Джин Симмонс]] продюсерлік еткен және құрамында «House Of Pain» пен «[[Runnin' with the Devil]]<nowiki/>» әндері бар [[Zero (Van Halen альбомы)|''Zero'']] деп аталатын топтың алғашқы [[Демо жазу|демо]] [[Демо жазу|жазу]]сы толығымен сәтсіздікке ұшырады. Бір жылдан кейін, 1977 жылы музыканттарды өз қамқорлығына алған [[Warner Bros.|Warner Bros]]. компаниясының продюсері Тед Темплерман топпен жұмыс істей бастады. Van Halen концерттік қойылымдар кезінде көрермендер мен топ мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін сахнаның беріктігіне ерекше талаптар қойды. Ұйымдастырушылардың келісімшартты мұқият оқып шыққанын тексеру мақсатында топ өз [[Райдер (эстрада)|райдер]]інің ортасына қоңыр түсті кәмпиттері алынып тасталған [[M&M's]] дражесін ұсыну туралы талапты қосып қоятын. Егер киім ауыстыратын бөлмеде бұл кәмпиттер мүлдем болмаса немесе олардың арасынан қоңыр түстілері табылып қалса, топ менеджері ұйымдастырушылардың талаптарға қаншалықты мұқият қарағанын бірден түсініп, сахнаның келісімшарт шарттарына сәйкестігін тексеруге кірісетін.<ref>{{cite web|url=http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/|title=RIGHTING THE WRONGS: Van Halen and M&Ms|author=Jim Cofer|date=2008-02-27|lang=en|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-27|archivedate=2013-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203060639/http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/music/artists/vanhalen.asp|title=Van Halen Contract Required No Brown M&Ms?|author=David Mikkelson|publisher=|lang=en}}</ref>{{sfn|Левитт, Дабнер|2015}} == Құрамы == '''Соңғы құрам''' * [[Эдди Ван Хален]] — гитара (1972—2020; оның өлімі), бэк-вокал (1974—2020; оның өлімі), пернетақта (1979—1997); жетекші вокал (1972—1974, 1997) * [[Алекс Ван Хален]] — соқпалы аспаптар, перкуссия (1972—2020); кейде бэк-вокал (1982—1983, 1990—1991) * [[Дэвид Ли Рот]] — жетекші вокал, кейде акустикалық гитара және синтезатор (1974—1985, 1996, 2007—2020) * [[Вольфганг Ван Хален]] — бас-гитара, бэк-вокал (2006—2020) '''Бұрынғы қатысушылар''' * Марк Стоун — бас-гитара, бэк-вокал (1972—1974; 2020 жылы қайтыс болды) * [[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]] — бас-гитара, бэк-вокал (1974—2006); кейде синтезатор (1980—1998) * [[Сэмми Хагар]] — жетекші вокал, гитара (1985—1996, 2003—2005) * [[Гари Чероне]] — жетекші вокал (1996—1999) === Уақыт шкаласы === {{#tag:timeline| ImageSize = width:800 height:320 PlotArea = left:110 bottom:100 top:10 right:10 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:1972 till:10/06/2020 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ScaleMajor = increment:4 start:1972 ScaleMinor = increment:1 start:1972 Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 Colors = id:lvocals value:red legend:Жүргізуші_вокал id:guitar value:green legend:Гитара id:acoustic value:drabgreen legend:Кездейсоқ_акустикалық_гитара id:bass value:blue legend:Бас-гитара id:drums value:orange legend:Соқпалы_аспаптар id:keys value:purple legend:Пернетақта id:bvocals value:pink legend:Бэк-вокал id:studio value:black legend:Студиялық_альбомдар id:comp value:gray(0.5) legend:Басқа_шығарылымдар id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:studio at:02/10/1978 #Van Halen at:03/23/1979 #Van Halen II at:03/26/1980 #Women and Children First at:04/29/1981 #Fair Warning at:04/14/1982 #Diver Down at:01/09/1984 #MCMLXXXIV (1984) at:03/24/1986 #5150 at:05/24/1988 #OU812 at:06/17/1991 #For Unlawful Carnal Knowledge at:01/24/1995 #Balance at:03/17/1998 #Van Halen III at:02/03/2012 #A Different Kind of Truth color:comp at:05/14/1992 #Live: Right Here, Right Now at:10/22/1996 #Best Of - Volume I at:07/20/2004 #The Best of Both Worlds at:06/21/2013 #Tokyo Dome Live in Concert BarData = bar:David text:"Дэвид Ли Рот" bar:Sammy text:"Сэмми Хагар" bar:Gary text:"Гари Чероне" bar:Eddie text:"Эдди Ван Хален" bar:Mark text:"Марк Стоун" bar:Mike text:"Майкл Энтони" bar:Wolf text:"Вольфганг Ван Хален" bar:Alex text:"Алекс Ван Хален" PlotData= width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(11,-4) color:lvocals bar:Eddie from:start till:06/01/1974 width:3 bar:David from:06/01/1974 till:04/01/1985 bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 bar:David from:07/01/1996 till:09/27/1996 bar:Gary from:10/01/1996 till:11/01/1999 bar:Eddie from:03/01/1997 till:11/01/1999 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 bar:David from:01/24/2007 till:end color:guitar bar:Eddie from:start till:end bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 width:3 color:bass bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end color:acoustic bar:David from:06/01/1977 till:01/01/1983 width:3 bar:David from:01/24/2007 till:end width:7 color:keys bar:Eddie from:12/01/1979 till:12/01/1997 width:7 bar:Mike from:03/19/1980 till:11/02/1998 width:7 bar:David from:01/24/2007 till:end width:3 color:drums bar:Alex from:start till:end color:bvocals width:3 bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Eddie from:06/01/1974 till:03/01/1997 bar:Eddie from:11/01/1999 till:10/06/2020 width:3 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Alex from:01/01/1982 till:10/01/1983 bar:Alex from:03/01/1990 till:04/01/1991 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end }} == Дискография == [[Сурет:Eddie Van Halen's guitar, EMP Museum.jpg|thumb|220px|Эдди Ван Халеннің гитарасы, EMP мұражайы]] {{Негізгі мақала|Van Halen дискографиясы}} '''Студиялық альбомдар''' * ''[[Van Halen (альбом)|Van Halen]]'' (1978) * ''[[Van Halen II]]'' (1979) * ''[[Women and Children First]]'' (1980) * ''[[Fair Warning (Van Halen альбомы)|Fair Warning]]'' (1981) * ''[[Diver Down]]'' (1982) * ''[[1984 (альбом)|1984]]'' (1984) * ''[[5150]]'' (1986) * ''[[OU812]]'' (1988) * ''[[For Unlawful Carnal Knowledge]]'' (1991) * ''[[Balance (Van Halen альбомы)|Balance]]'' (1995) * ''[[Van Halen III]]'' (1998) * ''[[A Different Kind of Truth]]'' (2012) == Концерттік турлар == {| class="wikitable" style="width:80%" |- ! style="width:145px;" rowspan="2"|Ұзақтығы ! style="width:210px;" rowspan="2"|Тур ! colspan=4|Құрамы ! style="width:7px;" rowspan="2"|Концерттер |- style="font-size:smaller" !Вокал !Бас-гитара !Гитара !Соқпалы аспаптар |- | <small>Наурыз — Желтоқсан 1978</small> | <small>'''[[Van Halen World Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="6"| <small>'''[[Рот, Дэвид Ли|Дэвид Ли Рот]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="13"| <small>'''[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Ван Хален, Эдди|Эдди Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Ван Хален, Алекс|Алекс Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|180 |- | <small>Наурыз—Қазан 1979</small> | <small>'''World Vacation Tour'''</small> | style="text-align:center;"|110 |- | <small>Наурыз—Қараша 1980</small> | <small>'''World Invasion Tour'''</small> | style="text-align:center;"|130 |- | <small>Мамыр—Қазан 1981</small> | <small>'''Fair Warning Tour'''</small> | style="text-align:center;"|86 |- | <small>Шілде 1982—Мамыр 1983</small> | <small>'''Hide Your Sheep Tour'''</small> | style="text-align:center;"|98 |- | <small>Қаңтар—Қыркүйек 1984</small> | <small>'''1984 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|106 |- | <small>Наурыз—Қараша 1986</small> | <small>'''[[5150 Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="5"| <small>'''[[Сэмми Хагар]]'''</small> | style="text-align:center;"|112 |- | <small>Қыркүйек 1988—<br>Ақпан 1989</small> | <small>'''OU812 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|46 |- | <small>Тамыз 1991—<br>Мамыр 1992</small> | <small>'''For Unlawful Carnal Knowledge Tour'''</small> | style="text-align:center;"|99 |- | <small>Сәуір—Тамыз 1993</small> | <small>'''Right Here Right Now Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Наурыз—Қараша 1995</small> | <small>'''Balance Tour'''</small> | style="text-align:center;"|134 |- | <small>Наурыз—Қараша 1998</small> | <small>'''III Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Гари Чероне'''</small> | style="text-align:center;"|85 |- | <small>Маусым—Қараша 2004</small> | <small>'''Summer Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Сэмми Хагар'''</small> | style="text-align:center;"|80 |- | <small>Қыркүйек 2007—<br>Шілде 2008</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''Дэвид Ли Рот'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''[[Ван Хален, Вольфганг|Вольфганг Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|83 |- | <small>Қаңтар 2012—<br>Шілде 2013</small> | <small>'''A Different Kind of Truth Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Шілде—Қазан 2015</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;"|44 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап |авторы={{iw|Ian Christe|Ян Кристи|en|Ian Christe}} |тақырыбы=Everybody Wants Some: The Van Halen Saga |сілтеме=https://archive.org/details/everybodywantsso0000chri_m4l5 |баспасы=[[John Wiley & Sons]] |жыл=2007 |орны=Hoboken, New Jersey |isbn=978-0-470-53618-6 |ref=Christe }} * {{кітап |авторы=Edmondson, Jacqueline |тақырыбы=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture |баспасы=[[ABC-CLIO]] |жыл=2013 |isbn=978-0-313-39347-1 |беттері=161 |сілтеме=https://books.google.com/books?id=TQPXAQAAQBAJ&pg=PA161&dq=%22van+halen%22 |тілі=en |ref=Edmondson }} * {{кітап |авторы={{iw|Deena Weinstein|Дина Вейнстейн|en|Deena Weinstein}} |жыл=2015 |тақырыбы=Rock'n America: A Social and Cultural History |сілтеме=https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein |беттері=[https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein/page/223 223]—226, 244 |баспасы=[[Торонто университетінің баспасы|University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-0015-7 |тілі=en |ref=Weinstein }} * {{кітап |авторы=Moore, Ryan |жыл=2010 |тақырыбы=Sells Like Teen Spirit: Music, Youth Culture, and Social Crisis |беттері=105 |баспасы=[[New York University Press]] |isbn=978-0-8147-5747-5 |сілтеме=https://books.google.fr/books?id=5xkVCgAAQBAJ&pg=PA105 |тілі=en |ref=Moore }} * {{кітап |авторы=Стивен Левитт, Стивен Дабнер |тақырыбы=Фриктік ойлау: Мәселелерді шешудің стандартты емес тәсілдері |шынайы атауы=Think Like a Freak |сілтеме=https://archive.org/details/isbn_9785961449174 |баспасы=[[Альпина Паблишер]] |жыл=2015 |орны=М. |барлық беті=199 |isbn=978-5-9614-4917-4 |ref=Левитт, Дабнер }} 2k1gjotsasiyyup9ccfqjrnh0cvgv1b 3610689 3610688 2026-05-28T19:14:21Z ShadZ01 56180 3610689 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Van Halen |Шынайы атауы = |Логотипі = Van Halen logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Van Halen in concert (20241474465).jpg |Сурет тақырыбы = Van Halen тобы 2015 жылғы концерт кезінде. Солдан оңға қарай: [[Вольфганг Ван Хален]], [[Алекс Ван Хален]], [[Дэвид Ли Рот]] және [[Эдди Ван Хален]]. |Сурет ені = 280px |Фон = group_or_band |Жанры = {{flatlist| * [[Хард-рок]]<ref name="Van Halen">{{cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |url=http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |title=Van Halen – Artist Biography |website=[[AllMusic]] |publisher=[[All Media Network]] |lang=en |accessdate=2014-08-16 |archivedate=2016-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161214130409/http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |url-status=live }}</ref>{{sfn|Edmondson|2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |title=Sammy Hagar: 'Eddie doomed Van Halen reunion' |author=Justin Harp |website=[[Digital Spy]] |publisher=[[Hearst Corporation|Hearst Magazines UK]] |lang=en |date=2011-04-08 |accessdate=014-08-16 |archivedate=2015-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016181642/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |url-status=live }}</ref> * [[хеви-метал]]<ref name="Van Halen"/><ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |title=Van Halen – Biography |author=Jann Wenner |publisher=[[Rolling Stone]] |lang=en |accessdate=2009-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505235729/http://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |archivedate=2009-05-05}}</ref> * [[глэм-метал]]{{sfn|Weinstein|2015}}{{sfn|Moore|2010}} * [[поп-рок]]<ref>{{cite web|url=https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|title=Eddie Van Halen was a once-in-a-lifetime rock guitarist who made the impossible look easy|first=Keith|last=Spera|website=Nola|date=2020-10-06|accessdate=2021-06-21|archivedate=2021-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114094053/https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|url-status=live}}</ref> }} |Белсенділік жылдары = 1974—2020<ref name="RS2020">{{cite web |last1=Hiatt |first1=Brian |title=Van Halen Considered Reunion Tour With Both David Lee Roth and Sammy Hagar |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/eddie-van-halen-vault-wolfgang-interview-1090873/ |website=Rolling Stone |accessdate=2020-11-16 |date=2020-11-16 |archivedate=2020-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201116155109/https://www.rollingstone.com/music/music-news/eddie-van-halen-vault-wolfgang-interview-1090873/ |url-status=live }}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Қайдан = [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]], [[Калифорния]] |Басқаша атауы = |Tілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Лейблі = [[Warner Bros. Records]]<br>[[Interscope Records]] |Жетекшісі = |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = [[Алекс Ван Хален]]<br>[[Эдди Ван Хален]]<br>Марк Стоун<br>[[Дэвид Ли Рот]]<br>[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]<br>[[Сэмми Хагар]]<br>Гари Чероне<br>[[Вольфганг Ван Хален]] |Басқа да жобалары = [[Chickenfoot]], [[The Circle]], Planet Us |Марапаттары = |Сайты = {{URL|van-halen.com}} |Ортаққор = }} '''Van Halen''' ('''«Ван Хален»''', <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[væn'heɪlən]}}) — [[АҚШ мәдениеті|америкалық]] [[хард-рок]] [[Музыкалық ұжым|тобы]]. 1972 жылы [[Калифорния]] штатының [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласында ағайынды [[Эдди Ван Хален|Эдвард]] пен [[Алекс Ван Хален]] «Mammoth» атауымен рок-тобын құрды. 1973 жылы оған вокалист [[Дэвид Ли Рот]], ал 1974 жылы басист [[Майкл Энтони]] қосылды. Дәл сол 1974 жылы ұжым топтың атауын үйреншікті ''Van Halen'' деп өзгертті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3|title=How Van Halen Rocked The Business World|website=HuffPost|date=2017-04-19|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-04|archivedate=2022-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204170104/https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3}}</ref> Топ тез арада танымалдылыққа ие болды және 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында рок-музыка әлеміндегі ең табысты топтардың біріне айналды. Топ америкалық хит-парадтардың шыңына шыққан 4 альбом шығарды. Ең сәтті альбомы — ''[[1984 (альбом)|1984]]''. Басты сингл «[[Jump (Van Halen әні)|Jump]]<nowiki/>» халықаралық хитке айналып, америкалық [[Billboard Hot 100]] хит-парадының шыңына жетті. Альбом АҚШ-та 12 миллионнан астам данамен сатылды. [[Америкалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы]]ның (RIAA) мәліметі бойынша, Van Halen — Штаттарда 56 миллионнан астам альбом сатып, АҚШ тарихындағы ең көп сатылған 19-орындаушы болды.<ref>{{cite web|url=http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/|title=Van Halen Band Career Statistics|lang=en|date=2015-03-17|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161224154304/http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/}}</ref> Топ сонымен қатар әлем бойынша 80 миллион дана таспасы сатылған, тарихтағы ең өтімді музыкалық ұжымдардың бірі болып саналады.<ref>{{cite web|url=http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575|title=Van Halen at BankAtlantic Center April 10|author=Victor Gonzalez|publisher=Miami New Times|lang=en|date=2012-04-05|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2017-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170122160812/http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth|title=Van Halen to Release First Concert Album With David Lee Roth|author=Stacey Anderson|publisher=[[Billboard]]|date=2015-02-07|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211075759/http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth}}</ref> 2007 жылы Van Halen [[Рок-н-ролл даңқ залы]]на енгізілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rockhall.com/inductees/van-halen|title=Van Halen|work=rockhall.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008213548/https://www.rockhall.com/inductees/van-halen}}</ref> [[VH1]] арнасы топты барлық уақыттағы ең үздік 100 хард-рок орындаушыларының тізімінде 7-орынға қойды. == Топтың тарихы == [[Нидерланд]]тан келген ағайынды Эдвард пен Алекс музыкалық отбасында өсті. Олардың анасы Эуджениа — [[Ява]] аралының ([[Индонезия]]) тумасы, ал әкесі Ян Ван Хален (''Jan Van Halen'') — [[Амстердам]]ның тумасы, кәсіби [[саксофонист]]-музыкант. 1962 жылы Ван Хален отбасы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласына (Калифорния) қоныс аударды. Балалар жас кезінен бастап, отбасындағы басқа мүшелер сияқты фортепиано класы бойынша музыкалық білім алды. Заманауи музыканы ойнау үшін басқа аспаптарды меңгеру барысында Алекс гитараны, ал Эдди екпінді аспаптарды (барабанды) үйрене бастады. Бір күні ағайындылар аспаптарын өзара алмастырды. Нәтижесінде Эдди виртуоз электрогитарист және гитара конструкторы ретінде, ал Алекс рок-барабаншы ретінде танымал болды. 1972 жылы ағайындылар «Mammoth» («Мамонт») атты өз рок-тобын құрды: Эдвард — гитара және жетекші вокал, Алекс — барабан, Марк Стоун (Mark Stone) — бас-гитара. Ол кезде жігіттердің жеке дыбыс күшейткіш аппаратурасы болмағандықтан, концерттер үшін олар микшерлік пультты, күшейткіштер мен колонкаларды жалға алуға әр кеш сайын 50 доллардан төлеуге мәжбүр болды. Аппаратура иесі жергілікті «The Red Ball Jets» тобының музыканттарының бірі еді. Эдди оны топқа негізгі вокалист ретінде шақыруды ұйғарды: біріншіден, бұл жалдау ақысын үнемдеуге көмектессе, екіншіден, оның өзі ән айтуды мүлдем жек көретін. Осылайша, 1973 жылы вокалист [[Дэвид Ли Рот]] топтың төртінші мүшесі атанды. Дэвидтің отбасы — ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан дәрігерлер: Дэвидтің екінші буындағы ата-бабалары, еврей ұлтынан шыққан дәрігерлер, Ресейден Индианаға қоныс аударған. Кейінірек, 1974 жылы топта тағы бір өзгеріс орын алып, Марк Стоунның орнына жаңа басист [[Марк Энтони|Майкл Энтони]] келді. Майклдың ата-анасы АҚШ-қа Польшадан қоныс аударған болатын. Уақыт өте келе «Mammoth» деп аталатын ұжымның бұрыннан бар екені белгілі болып, топ өз атауын «Van Halen» деп өзгертті. [[Кіss]] тобының музыканты [[Джин Симмонс]] продюсерлік еткен және құрамында «House Of Pain» пен «[[Runnin' with the Devil]]<nowiki/>» әндері бар [[Zero (Van Halen альбомы)|''Zero'']] деп аталатын топтың алғашқы [[Демо жазу|демо]] [[Демо жазу|жазу]]сы толығымен сәтсіздікке ұшырады. Бір жылдан кейін, 1977 жылы музыканттарды өз қамқорлығына алған [[Warner Bros.|Warner Bros]]. компаниясының продюсері Тед Темплерман топпен жұмыс істей бастады. Van Halen концерттік қойылымдар кезінде көрермендер мен топ мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін сахнаның беріктігіне ерекше талаптар қойды. Ұйымдастырушылардың келісімшартты мұқият оқып шыққанын тексеру мақсатында топ өз [[Райдер (эстрада)|райдер]]інің ортасына қоңыр түсті кәмпиттері алынып тасталған [[M&M's]] дражесін ұсыну туралы талапты қосып қоятын. Егер киім ауыстыратын бөлмеде бұл кәмпиттер мүлдем болмаса немесе олардың арасынан қоңыр түстілері табылып қалса, топ менеджері ұйымдастырушылардың талаптарға қаншалықты мұқият қарағанын бірден түсініп, сахнаның келісімшарт шарттарына сәйкестігін тексеруге кірісетін.<ref>{{cite web|url=http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/|title=RIGHTING THE WRONGS: Van Halen and M&Ms|author=Jim Cofer|date=2008-02-27|lang=en|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-27|archivedate=2013-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203060639/http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/music/artists/vanhalen.asp|title=Van Halen Contract Required No Brown M&Ms?|author=David Mikkelson|publisher=|lang=en}}</ref>{{sfn|Левитт, Дабнер|2015}} == Құрамы == '''Соңғы құрам''' * [[Эдди Ван Хален]] — гитара (1972—2020; оның өлімі), бэк-вокал (1974—2020; оның өлімі), пернетақта (1979—1997); жетекші вокал (1972—1974, 1997) * [[Алекс Ван Хален]] — соқпалы аспаптар, перкуссия (1972—2020); кейде бэк-вокал (1982—1983, 1990—1991) * [[Дэвид Ли Рот]] — жетекші вокал, кейде акустикалық гитара және синтезатор (1974—1985, 1996, 2007—2020) * [[Вольфганг Ван Хален]] — бас-гитара, бэк-вокал (2006—2020) '''Бұрынғы қатысушылар''' * Марк Стоун — бас-гитара, бэк-вокал (1972—1974; 2020 жылы қайтыс болды) * [[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]] — бас-гитара, бэк-вокал (1974—2006); кейде синтезатор (1980—1998) * [[Сэмми Хагар]] — жетекші вокал, гитара (1985—1996, 2003—2005) * [[Гари Чероне]] — жетекші вокал (1996—1999) === Уақыт шкаласы === {{#tag:timeline| ImageSize = width:800 height:320 PlotArea = left:110 bottom:100 top:10 right:10 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:1972 till:10/06/2020 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ScaleMajor = increment:4 start:1972 ScaleMinor = increment:1 start:1972 Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 Colors = id:lvocals value:red legend:Жүргізуші_вокал id:guitar value:green legend:Гитара id:acoustic value:drabgreen legend:Кездейсоқ_акустикалық_гитара id:bass value:blue legend:Бас-гитара id:drums value:orange legend:Соқпалы_аспаптар id:keys value:purple legend:Пернетақта id:bvocals value:pink legend:Бэк-вокал id:studio value:black legend:Студиялық_альбомдар id:comp value:gray(0.5) legend:Басқа_шығарылымдар id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:studio at:02/10/1978 #Van Halen at:03/23/1979 #Van Halen II at:03/26/1980 #Women and Children First at:04/29/1981 #Fair Warning at:04/14/1982 #Diver Down at:01/09/1984 #MCMLXXXIV (1984) at:03/24/1986 #5150 at:05/24/1988 #OU812 at:06/17/1991 #For Unlawful Carnal Knowledge at:01/24/1995 #Balance at:03/17/1998 #Van Halen III at:02/03/2012 #A Different Kind of Truth color:comp at:05/14/1992 #Live: Right Here, Right Now at:10/22/1996 #Best Of - Volume I at:07/20/2004 #The Best of Both Worlds at:06/21/2013 #Tokyo Dome Live in Concert BarData = bar:David text:"Дэвид Ли Рот" bar:Sammy text:"Сэмми Хагар" bar:Gary text:"Гари Чероне" bar:Eddie text:"Эдди Ван Хален" bar:Mark text:"Марк Стоун" bar:Mike text:"Майкл Энтони" bar:Wolf text:"Вольфганг Ван Хален" bar:Alex text:"Алекс Ван Хален" PlotData= width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(11,-4) color:lvocals bar:Eddie from:start till:06/01/1974 width:3 bar:David from:06/01/1974 till:04/01/1985 bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 bar:David from:07/01/1996 till:09/27/1996 bar:Gary from:10/01/1996 till:11/01/1999 bar:Eddie from:03/01/1997 till:11/01/1999 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 bar:David from:01/24/2007 till:end color:guitar bar:Eddie from:start till:end bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 width:3 color:bass bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end color:acoustic bar:David from:06/01/1977 till:01/01/1983 width:3 bar:David from:01/24/2007 till:end width:7 color:keys bar:Eddie from:12/01/1979 till:12/01/1997 width:7 bar:Mike from:03/19/1980 till:11/02/1998 width:7 bar:David from:01/24/2007 till:end width:3 color:drums bar:Alex from:start till:end color:bvocals width:3 bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Eddie from:06/01/1974 till:03/01/1997 bar:Eddie from:11/01/1999 till:10/06/2020 width:3 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Alex from:01/01/1982 till:10/01/1983 bar:Alex from:03/01/1990 till:04/01/1991 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end }} == Дискография == [[Сурет:Eddie Van Halen's guitar, EMP Museum.jpg|thumb|220px|Эдди Ван Халеннің гитарасы, EMP мұражайы]] {{Негізгі мақала|Van Halen дискографиясы}} '''Студиялық альбомдар''' * ''[[Van Halen (альбом)|Van Halen]]'' (1978) * ''[[Van Halen II]]'' (1979) * ''[[Women and Children First]]'' (1980) * ''[[Fair Warning (Van Halen альбомы)|Fair Warning]]'' (1981) * ''[[Diver Down]]'' (1982) * ''[[1984 (альбом)|1984]]'' (1984) * ''[[5150]]'' (1986) * ''[[OU812]]'' (1988) * ''[[For Unlawful Carnal Knowledge]]'' (1991) * ''[[Balance (Van Halen альбомы)|Balance]]'' (1995) * ''[[Van Halen III]]'' (1998) * ''[[A Different Kind of Truth]]'' (2012) == Концерттік турлар == {| class="wikitable" style="width:80%" |- ! style="width:145px;" rowspan="2"|Ұзақтығы ! style="width:210px;" rowspan="2"|Тур ! colspan=4|Құрамы ! style="width:7px;" rowspan="2"|Концерттер |- style="font-size:smaller" !Вокал !Бас-гитара !Гитара !Соқпалы аспаптар |- | <small>Наурыз — Желтоқсан 1978</small> | <small>'''[[Van Halen World Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="6"| <small>'''[[Рот, Дэвид Ли|Дэвид Ли Рот]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="13"| <small>'''[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Ван Хален, Эдди|Эдди Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Ван Хален, Алекс|Алекс Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|180 |- | <small>Наурыз—Қазан 1979</small> | <small>'''World Vacation Tour'''</small> | style="text-align:center;"|110 |- | <small>Наурыз—Қараша 1980</small> | <small>'''World Invasion Tour'''</small> | style="text-align:center;"|130 |- | <small>Мамыр—Қазан 1981</small> | <small>'''Fair Warning Tour'''</small> | style="text-align:center;"|86 |- | <small>Шілде 1982—Мамыр 1983</small> | <small>'''Hide Your Sheep Tour'''</small> | style="text-align:center;"|98 |- | <small>Қаңтар—Қыркүйек 1984</small> | <small>'''1984 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|106 |- | <small>Наурыз—Қараша 1986</small> | <small>'''[[5150 Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="5"| <small>'''[[Сэмми Хагар]]'''</small> | style="text-align:center;"|112 |- | <small>Қыркүйек 1988—<br>Ақпан 1989</small> | <small>'''OU812 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|46 |- | <small>Тамыз 1991—<br>Мамыр 1992</small> | <small>'''For Unlawful Carnal Knowledge Tour'''</small> | style="text-align:center;"|99 |- | <small>Сәуір—Тамыз 1993</small> | <small>'''Right Here Right Now Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Наурыз—Қараша 1995</small> | <small>'''Balance Tour'''</small> | style="text-align:center;"|134 |- | <small>Наурыз—Қараша 1998</small> | <small>'''III Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Гари Чероне'''</small> | style="text-align:center;"|85 |- | <small>Маусым—Қараша 2004</small> | <small>'''Summer Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Сэмми Хагар'''</small> | style="text-align:center;"|80 |- | <small>Қыркүйек 2007—<br>Шілде 2008</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''Дэвид Ли Рот'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''[[Ван Хален, Вольфганг|Вольфганг Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|83 |- | <small>Қаңтар 2012—<br>Шілде 2013</small> | <small>'''A Different Kind of Truth Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Шілде—Қазан 2015</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;"|44 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап |авторы={{iw|Ian Christe|Ян Кристи|en|Ian Christe}} |тақырыбы=Everybody Wants Some: The Van Halen Saga |сілтеме=https://archive.org/details/everybodywantsso0000chri_m4l5 |баспасы=[[John Wiley & Sons]] |жыл=2007 |орны=Hoboken, New Jersey |isbn=978-0-470-53618-6 |ref=Christe }} * {{кітап |авторы=Edmondson, Jacqueline |тақырыбы=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture |баспасы=[[ABC-CLIO]] |жыл=2013 |isbn=978-0-313-39347-1 |беттері=161 |сілтеме=https://books.google.com/books?id=TQPXAQAAQBAJ&pg=PA161&dq=%22van+halen%22 |тілі=en |ref=Edmondson }} * {{кітап |авторы={{iw|Deena Weinstein|Дина Вейнстейн|en|Deena Weinstein}} |жыл=2015 |тақырыбы=Rock'n America: A Social and Cultural History |сілтеме=https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein |беттері=[https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein/page/223 223]—226, 244 |баспасы=[[Торонто университетінің баспасы|University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-0015-7 |тілі=en |ref=Weinstein }} * {{кітап |авторы=Moore, Ryan |жыл=2010 |тақырыбы=Sells Like Teen Spirit: Music, Youth Culture, and Social Crisis |беттері=105 |баспасы=[[New York University Press]] |isbn=978-0-8147-5747-5 |сілтеме=https://books.google.fr/books?id=5xkVCgAAQBAJ&pg=PA105 |тілі=en |ref=Moore }} * {{кітап |авторы=Стивен Левитт, Стивен Дабнер |тақырыбы=Фриктік ойлау: Мәселелерді шешудің стандартты емес тәсілдері |шынайы атауы=Think Like a Freak |сілтеме=https://archive.org/details/isbn_9785961449174 |баспасы=[[Альпина Паблишер]] |жыл=2015 |орны=М. |барлық беті=199 |isbn=978-5-9614-4917-4 |ref=Левитт, Дабнер }} f3sbo92s6o7uvd3r7l014sndz1roxd5 3610690 3610689 2026-05-28T19:16:09Z ShadZ01 56180 /* Концерттік турлар */ 3610690 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Van Halen |Шынайы атауы = |Логотипі = Van Halen logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Van Halen in concert (20241474465).jpg |Сурет тақырыбы = Van Halen тобы 2015 жылғы концерт кезінде. Солдан оңға қарай: [[Вольфганг Ван Хален]], [[Алекс Ван Хален]], [[Дэвид Ли Рот]] және [[Эдди Ван Хален]]. |Сурет ені = 280px |Фон = group_or_band |Жанры = {{flatlist| * [[Хард-рок]]<ref name="Van Halen">{{cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |url=http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |title=Van Halen – Artist Biography |website=[[AllMusic]] |publisher=[[All Media Network]] |lang=en |accessdate=2014-08-16 |archivedate=2016-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161214130409/http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |url-status=live }}</ref>{{sfn|Edmondson|2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |title=Sammy Hagar: 'Eddie doomed Van Halen reunion' |author=Justin Harp |website=[[Digital Spy]] |publisher=[[Hearst Corporation|Hearst Magazines UK]] |lang=en |date=2011-04-08 |accessdate=014-08-16 |archivedate=2015-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016181642/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |url-status=live }}</ref> * [[хеви-метал]]<ref name="Van Halen"/><ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |title=Van Halen – Biography |author=Jann Wenner |publisher=[[Rolling Stone]] |lang=en |accessdate=2009-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505235729/http://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |archivedate=2009-05-05}}</ref> * [[глэм-метал]]{{sfn|Weinstein|2015}}{{sfn|Moore|2010}} * [[поп-рок]]<ref>{{cite web|url=https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|title=Eddie Van Halen was a once-in-a-lifetime rock guitarist who made the impossible look easy|first=Keith|last=Spera|website=Nola|date=2020-10-06|accessdate=2021-06-21|archivedate=2021-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114094053/https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|url-status=live}}</ref> }} |Белсенділік жылдары = 1974—2020<ref name="RS2020">{{cite web |last1=Hiatt |first1=Brian |title=Van Halen Considered Reunion Tour With Both David Lee Roth and Sammy Hagar |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/eddie-van-halen-vault-wolfgang-interview-1090873/ |website=Rolling Stone |accessdate=2020-11-16 |date=2020-11-16 |archivedate=2020-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201116155109/https://www.rollingstone.com/music/music-news/eddie-van-halen-vault-wolfgang-interview-1090873/ |url-status=live }}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Қайдан = [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]], [[Калифорния]] |Басқаша атауы = |Tілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Лейблі = [[Warner Bros. Records]]<br>[[Interscope Records]] |Жетекшісі = |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = [[Алекс Ван Хален]]<br>[[Эдди Ван Хален]]<br>Марк Стоун<br>[[Дэвид Ли Рот]]<br>[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]<br>[[Сэмми Хагар]]<br>Гари Чероне<br>[[Вольфганг Ван Хален]] |Басқа да жобалары = [[Chickenfoot]], [[The Circle]], Planet Us |Марапаттары = |Сайты = {{URL|van-halen.com}} |Ортаққор = }} '''Van Halen''' ('''«Ван Хален»''', <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[væn'heɪlən]}}) — [[АҚШ мәдениеті|америкалық]] [[хард-рок]] [[Музыкалық ұжым|тобы]]. 1972 жылы [[Калифорния]] штатының [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласында ағайынды [[Эдди Ван Хален|Эдвард]] пен [[Алекс Ван Хален]] «Mammoth» атауымен рок-тобын құрды. 1973 жылы оған вокалист [[Дэвид Ли Рот]], ал 1974 жылы басист [[Майкл Энтони]] қосылды. Дәл сол 1974 жылы ұжым топтың атауын үйреншікті ''Van Halen'' деп өзгертті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3|title=How Van Halen Rocked The Business World|website=HuffPost|date=2017-04-19|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-04|archivedate=2022-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204170104/https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3}}</ref> Топ тез арада танымалдылыққа ие болды және 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында рок-музыка әлеміндегі ең табысты топтардың біріне айналды. Топ америкалық хит-парадтардың шыңына шыққан 4 альбом шығарды. Ең сәтті альбомы — ''[[1984 (альбом)|1984]]''. Басты сингл «[[Jump (Van Halen әні)|Jump]]<nowiki/>» халықаралық хитке айналып, америкалық [[Billboard Hot 100]] хит-парадының шыңына жетті. Альбом АҚШ-та 12 миллионнан астам данамен сатылды. [[Америкалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы]]ның (RIAA) мәліметі бойынша, Van Halen — Штаттарда 56 миллионнан астам альбом сатып, АҚШ тарихындағы ең көп сатылған 19-орындаушы болды.<ref>{{cite web|url=http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/|title=Van Halen Band Career Statistics|lang=en|date=2015-03-17|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161224154304/http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/}}</ref> Топ сонымен қатар әлем бойынша 80 миллион дана таспасы сатылған, тарихтағы ең өтімді музыкалық ұжымдардың бірі болып саналады.<ref>{{cite web|url=http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575|title=Van Halen at BankAtlantic Center April 10|author=Victor Gonzalez|publisher=Miami New Times|lang=en|date=2012-04-05|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2017-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170122160812/http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth|title=Van Halen to Release First Concert Album With David Lee Roth|author=Stacey Anderson|publisher=[[Billboard]]|date=2015-02-07|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211075759/http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth}}</ref> 2007 жылы Van Halen [[Рок-н-ролл даңқ залы]]на енгізілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rockhall.com/inductees/van-halen|title=Van Halen|work=rockhall.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008213548/https://www.rockhall.com/inductees/van-halen}}</ref> [[VH1]] арнасы топты барлық уақыттағы ең үздік 100 хард-рок орындаушыларының тізімінде 7-орынға қойды. == Топтың тарихы == [[Нидерланд]]тан келген ағайынды Эдвард пен Алекс музыкалық отбасында өсті. Олардың анасы Эуджениа — [[Ява]] аралының ([[Индонезия]]) тумасы, ал әкесі Ян Ван Хален (''Jan Van Halen'') — [[Амстердам]]ның тумасы, кәсіби [[саксофонист]]-музыкант. 1962 жылы Ван Хален отбасы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласына (Калифорния) қоныс аударды. Балалар жас кезінен бастап, отбасындағы басқа мүшелер сияқты фортепиано класы бойынша музыкалық білім алды. Заманауи музыканы ойнау үшін басқа аспаптарды меңгеру барысында Алекс гитараны, ал Эдди екпінді аспаптарды (барабанды) үйрене бастады. Бір күні ағайындылар аспаптарын өзара алмастырды. Нәтижесінде Эдди виртуоз электрогитарист және гитара конструкторы ретінде, ал Алекс рок-барабаншы ретінде танымал болды. 1972 жылы ағайындылар «Mammoth» («Мамонт») атты өз рок-тобын құрды: Эдвард — гитара және жетекші вокал, Алекс — барабан, Марк Стоун (Mark Stone) — бас-гитара. Ол кезде жігіттердің жеке дыбыс күшейткіш аппаратурасы болмағандықтан, концерттер үшін олар микшерлік пультты, күшейткіштер мен колонкаларды жалға алуға әр кеш сайын 50 доллардан төлеуге мәжбүр болды. Аппаратура иесі жергілікті «The Red Ball Jets» тобының музыканттарының бірі еді. Эдди оны топқа негізгі вокалист ретінде шақыруды ұйғарды: біріншіден, бұл жалдау ақысын үнемдеуге көмектессе, екіншіден, оның өзі ән айтуды мүлдем жек көретін. Осылайша, 1973 жылы вокалист [[Дэвид Ли Рот]] топтың төртінші мүшесі атанды. Дэвидтің отбасы — ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан дәрігерлер: Дэвидтің екінші буындағы ата-бабалары, еврей ұлтынан шыққан дәрігерлер, Ресейден Индианаға қоныс аударған. Кейінірек, 1974 жылы топта тағы бір өзгеріс орын алып, Марк Стоунның орнына жаңа басист [[Марк Энтони|Майкл Энтони]] келді. Майклдың ата-анасы АҚШ-қа Польшадан қоныс аударған болатын. Уақыт өте келе «Mammoth» деп аталатын ұжымның бұрыннан бар екені белгілі болып, топ өз атауын «Van Halen» деп өзгертті. [[Кіss]] тобының музыканты [[Джин Симмонс]] продюсерлік еткен және құрамында «House Of Pain» пен «[[Runnin' with the Devil]]<nowiki/>» әндері бар [[Zero (Van Halen альбомы)|''Zero'']] деп аталатын топтың алғашқы [[Демо жазу|демо]] [[Демо жазу|жазу]]сы толығымен сәтсіздікке ұшырады. Бір жылдан кейін, 1977 жылы музыканттарды өз қамқорлығына алған [[Warner Bros.|Warner Bros]]. компаниясының продюсері Тед Темплерман топпен жұмыс істей бастады. Van Halen концерттік қойылымдар кезінде көрермендер мен топ мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін сахнаның беріктігіне ерекше талаптар қойды. Ұйымдастырушылардың келісімшартты мұқият оқып шыққанын тексеру мақсатында топ өз [[Райдер (эстрада)|райдер]]інің ортасына қоңыр түсті кәмпиттері алынып тасталған [[M&M's]] дражесін ұсыну туралы талапты қосып қоятын. Егер киім ауыстыратын бөлмеде бұл кәмпиттер мүлдем болмаса немесе олардың арасынан қоңыр түстілері табылып қалса, топ менеджері ұйымдастырушылардың талаптарға қаншалықты мұқият қарағанын бірден түсініп, сахнаның келісімшарт шарттарына сәйкестігін тексеруге кірісетін.<ref>{{cite web|url=http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/|title=RIGHTING THE WRONGS: Van Halen and M&Ms|author=Jim Cofer|date=2008-02-27|lang=en|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-27|archivedate=2013-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203060639/http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/music/artists/vanhalen.asp|title=Van Halen Contract Required No Brown M&Ms?|author=David Mikkelson|publisher=|lang=en}}</ref>{{sfn|Левитт, Дабнер|2015}} == Құрамы == '''Соңғы құрам''' * [[Эдди Ван Хален]] — гитара (1972—2020; оның өлімі), бэк-вокал (1974—2020; оның өлімі), пернетақта (1979—1997); жетекші вокал (1972—1974, 1997) * [[Алекс Ван Хален]] — соқпалы аспаптар, перкуссия (1972—2020); кейде бэк-вокал (1982—1983, 1990—1991) * [[Дэвид Ли Рот]] — жетекші вокал, кейде акустикалық гитара және синтезатор (1974—1985, 1996, 2007—2020) * [[Вольфганг Ван Хален]] — бас-гитара, бэк-вокал (2006—2020) '''Бұрынғы қатысушылар''' * Марк Стоун — бас-гитара, бэк-вокал (1972—1974; 2020 жылы қайтыс болды) * [[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]] — бас-гитара, бэк-вокал (1974—2006); кейде синтезатор (1980—1998) * [[Сэмми Хагар]] — жетекші вокал, гитара (1985—1996, 2003—2005) * [[Гари Чероне]] — жетекші вокал (1996—1999) === Уақыт шкаласы === {{#tag:timeline| ImageSize = width:800 height:320 PlotArea = left:110 bottom:100 top:10 right:10 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:1972 till:10/06/2020 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ScaleMajor = increment:4 start:1972 ScaleMinor = increment:1 start:1972 Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 Colors = id:lvocals value:red legend:Жүргізуші_вокал id:guitar value:green legend:Гитара id:acoustic value:drabgreen legend:Кездейсоқ_акустикалық_гитара id:bass value:blue legend:Бас-гитара id:drums value:orange legend:Соқпалы_аспаптар id:keys value:purple legend:Пернетақта id:bvocals value:pink legend:Бэк-вокал id:studio value:black legend:Студиялық_альбомдар id:comp value:gray(0.5) legend:Басқа_шығарылымдар id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:studio at:02/10/1978 #Van Halen at:03/23/1979 #Van Halen II at:03/26/1980 #Women and Children First at:04/29/1981 #Fair Warning at:04/14/1982 #Diver Down at:01/09/1984 #MCMLXXXIV (1984) at:03/24/1986 #5150 at:05/24/1988 #OU812 at:06/17/1991 #For Unlawful Carnal Knowledge at:01/24/1995 #Balance at:03/17/1998 #Van Halen III at:02/03/2012 #A Different Kind of Truth color:comp at:05/14/1992 #Live: Right Here, Right Now at:10/22/1996 #Best Of - Volume I at:07/20/2004 #The Best of Both Worlds at:06/21/2013 #Tokyo Dome Live in Concert BarData = bar:David text:"Дэвид Ли Рот" bar:Sammy text:"Сэмми Хагар" bar:Gary text:"Гари Чероне" bar:Eddie text:"Эдди Ван Хален" bar:Mark text:"Марк Стоун" bar:Mike text:"Майкл Энтони" bar:Wolf text:"Вольфганг Ван Хален" bar:Alex text:"Алекс Ван Хален" PlotData= width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(11,-4) color:lvocals bar:Eddie from:start till:06/01/1974 width:3 bar:David from:06/01/1974 till:04/01/1985 bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 bar:David from:07/01/1996 till:09/27/1996 bar:Gary from:10/01/1996 till:11/01/1999 bar:Eddie from:03/01/1997 till:11/01/1999 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 bar:David from:01/24/2007 till:end color:guitar bar:Eddie from:start till:end bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 width:3 color:bass bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end color:acoustic bar:David from:06/01/1977 till:01/01/1983 width:3 bar:David from:01/24/2007 till:end width:7 color:keys bar:Eddie from:12/01/1979 till:12/01/1997 width:7 bar:Mike from:03/19/1980 till:11/02/1998 width:7 bar:David from:01/24/2007 till:end width:3 color:drums bar:Alex from:start till:end color:bvocals width:3 bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Eddie from:06/01/1974 till:03/01/1997 bar:Eddie from:11/01/1999 till:10/06/2020 width:3 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Alex from:01/01/1982 till:10/01/1983 bar:Alex from:03/01/1990 till:04/01/1991 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end }} == Дискография == [[Сурет:Eddie Van Halen's guitar, EMP Museum.jpg|thumb|220px|Эдди Ван Халеннің гитарасы, EMP мұражайы]] {{Негізгі мақала|Van Halen дискографиясы}} '''Студиялық альбомдар''' * ''[[Van Halen (альбом)|Van Halen]]'' (1978) * ''[[Van Halen II]]'' (1979) * ''[[Women and Children First]]'' (1980) * ''[[Fair Warning (Van Halen альбомы)|Fair Warning]]'' (1981) * ''[[Diver Down]]'' (1982) * ''[[1984 (альбом)|1984]]'' (1984) * ''[[5150]]'' (1986) * ''[[OU812]]'' (1988) * ''[[For Unlawful Carnal Knowledge]]'' (1991) * ''[[Balance (Van Halen альбомы)|Balance]]'' (1995) * ''[[Van Halen III]]'' (1998) * ''[[A Different Kind of Truth]]'' (2012) == Концерттік турлар == {| class="wikitable" style="width:80%" |- ! style="width:145px;" rowspan="2"|Ұзақтығы ! style="width:210px;" rowspan="2"|Тур ! colspan=4|Құрамы ! style="width:7px;" rowspan="2"|Концерттер |- style="font-size:smaller" !Вокал !Бас-гитара !Гитара !Соқпалы аспаптар |- | <small>Наурыз — Желтоқсан 1978</small> | <small>'''[[Van Halen World Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="6"| <small>'''[[Дэвид Ли Рот]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="13"| <small>'''[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Эдди Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Алекс Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|180 |- | <small>Наурыз—Қазан 1979</small> | <small>'''World Vacation Tour'''</small> | style="text-align:center;"|110 |- | <small>Наурыз—Қараша 1980</small> | <small>'''World Invasion Tour'''</small> | style="text-align:center;"|130 |- | <small>Мамыр—Қазан 1981</small> | <small>'''Fair Warning Tour'''</small> | style="text-align:center;"|86 |- | <small>Шілде 1982—Мамыр 1983</small> | <small>'''Hide Your Sheep Tour'''</small> | style="text-align:center;"|98 |- | <small>Қаңтар—Қыркүйек 1984</small> | <small>'''1984 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|106 |- | <small>Наурыз—Қараша 1986</small> | <small>'''[[5150 Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="5"| <small>'''[[Сэмми Хагар]]'''</small> | style="text-align:center;"|112 |- | <small>Қыркүйек 1988—<br>Ақпан 1989</small> | <small>'''OU812 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|46 |- | <small>Тамыз 1991—<br>Мамыр 1992</small> | <small>'''For Unlawful Carnal Knowledge Tour'''</small> | style="text-align:center;"|99 |- | <small>Сәуір—Тамыз 1993</small> | <small>'''Right Here Right Now Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Наурыз—Қараша 1995</small> | <small>'''Balance Tour'''</small> | style="text-align:center;"|134 |- | <small>Наурыз—Қараша 1998</small> | <small>'''III Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Гари Чероне'''</small> | style="text-align:center;"|85 |- | <small>Маусым—Қараша 2004</small> | <small>'''Summer Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Сэмми Хагар'''</small> | style="text-align:center;"|80 |- | <small>Қыркүйек 2007—<br>Шілде 2008</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''Дэвид Ли Рот'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''[[Вольфганг Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|83 |- | <small>Қаңтар 2012—<br>Шілде 2013</small> | <small>'''A Different Kind of Truth Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Шілде—Қазан 2015</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;"|44 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап |авторы={{iw|Ian Christe|Ян Кристи|en|Ian Christe}} |тақырыбы=Everybody Wants Some: The Van Halen Saga |сілтеме=https://archive.org/details/everybodywantsso0000chri_m4l5 |баспасы=[[John Wiley & Sons]] |жыл=2007 |орны=Hoboken, New Jersey |isbn=978-0-470-53618-6 |ref=Christe }} * {{кітап |авторы=Edmondson, Jacqueline |тақырыбы=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture |баспасы=[[ABC-CLIO]] |жыл=2013 |isbn=978-0-313-39347-1 |беттері=161 |сілтеме=https://books.google.com/books?id=TQPXAQAAQBAJ&pg=PA161&dq=%22van+halen%22 |тілі=en |ref=Edmondson }} * {{кітап |авторы={{iw|Deena Weinstein|Дина Вейнстейн|en|Deena Weinstein}} |жыл=2015 |тақырыбы=Rock'n America: A Social and Cultural History |сілтеме=https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein |беттері=[https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein/page/223 223]—226, 244 |баспасы=[[Торонто университетінің баспасы|University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-0015-7 |тілі=en |ref=Weinstein }} * {{кітап |авторы=Moore, Ryan |жыл=2010 |тақырыбы=Sells Like Teen Spirit: Music, Youth Culture, and Social Crisis |беттері=105 |баспасы=[[New York University Press]] |isbn=978-0-8147-5747-5 |сілтеме=https://books.google.fr/books?id=5xkVCgAAQBAJ&pg=PA105 |тілі=en |ref=Moore }} * {{кітап |авторы=Стивен Левитт, Стивен Дабнер |тақырыбы=Фриктік ойлау: Мәселелерді шешудің стандартты емес тәсілдері |шынайы атауы=Think Like a Freak |сілтеме=https://archive.org/details/isbn_9785961449174 |баспасы=[[Альпина Паблишер]] |жыл=2015 |орны=М. |барлық беті=199 |isbn=978-5-9614-4917-4 |ref=Левитт, Дабнер }} t9xur2pl5rv5574upe2j48o7hfdfpyn 3610712 3610690 2026-05-28T19:22:24Z ShadZ01 56180 /* Әдебиет */ 3610712 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Van Halen |Шынайы атауы = |Логотипі = Van Halen logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Van Halen in concert (20241474465).jpg |Сурет тақырыбы = Van Halen тобы 2015 жылғы концерт кезінде. Солдан оңға қарай: [[Вольфганг Ван Хален]], [[Алекс Ван Хален]], [[Дэвид Ли Рот]] және [[Эдди Ван Хален]]. |Сурет ені = 280px |Фон = group_or_band |Жанры = {{flatlist| * [[Хард-рок]]<ref name="Van Halen">{{cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |url=http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |title=Van Halen – Artist Biography |website=[[AllMusic]] |publisher=[[All Media Network]] |lang=en |accessdate=2014-08-16 |archivedate=2016-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161214130409/http://www.allmusic.com/artist/van-halen-mn0000260206/biography |url-status=live }}</ref>{{sfn|Edmondson|2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |title=Sammy Hagar: 'Eddie doomed Van Halen reunion' |author=Justin Harp |website=[[Digital Spy]] |publisher=[[Hearst Corporation|Hearst Magazines UK]] |lang=en |date=2011-04-08 |accessdate=014-08-16 |archivedate=2015-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016181642/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a313588/sammy-hagar-eddie-doomed-van-halen-reunion.html |url-status=live }}</ref> * [[хеви-метал]]<ref name="Van Halen"/><ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |title=Van Halen – Biography |author=Jann Wenner |publisher=[[Rolling Stone]] |lang=en |accessdate=2009-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505235729/http://www.rollingstone.com/artists/vanhalen/biography |archivedate=2009-05-05}}</ref> * [[глэм-метал]]{{sfn|Weinstein|2015}}{{sfn|Moore|2010}} * [[поп-рок]]<ref>{{cite web|url=https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|title=Eddie Van Halen was a once-in-a-lifetime rock guitarist who made the impossible look easy|first=Keith|last=Spera|website=Nola|date=2020-10-06|accessdate=2021-06-21|archivedate=2021-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114094053/https://www.nola.com/entertainment_life/keith_spera/article_99dccfea-082f-11eb-ad35-6bdb99cbb4d0.html|url-status=live}}</ref> }} |Белсенділік жылдары = 1974—2020<ref name="RS2020">{{cite web |last1=Hiatt |first1=Brian |title=Van Halen Considered Reunion Tour With Both David Lee Roth and Sammy Hagar |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/eddie-van-halen-vault-wolfgang-interview-1090873/ |website=Rolling Stone |accessdate=2020-11-16 |date=2020-11-16 |archivedate=2020-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201116155109/https://www.rollingstone.com/music/music-news/eddie-van-halen-vault-wolfgang-interview-1090873/ |url-status=live }}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Қайдан = [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]], [[Калифорния]] |Басқаша атауы = |Tілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Лейблі = [[Warner Bros. Records]]<br>[[Interscope Records]] |Жетекшісі = |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = [[Алекс Ван Хален]]<br>[[Эдди Ван Хален]]<br>Марк Стоун<br>[[Дэвид Ли Рот]]<br>[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]<br>[[Сэмми Хагар]]<br>Гари Чероне<br>[[Вольфганг Ван Хален]] |Басқа да жобалары = [[Chickenfoot]], [[The Circle]], Planet Us |Марапаттары = |Сайты = {{URL|van-halen.com}} |Ортаққор = }} '''Van Halen''' ('''«Ван Хален»''', <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[væn'heɪlən]}}) — [[АҚШ мәдениеті|америкалық]] [[хард-рок]] [[Музыкалық ұжым|тобы]]. 1972 жылы [[Калифорния]] штатының [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласында ағайынды [[Эдди Ван Хален|Эдвард]] пен [[Алекс Ван Хален]] «Mammoth» атауымен рок-тобын құрды. 1973 жылы оған вокалист [[Дэвид Ли Рот]], ал 1974 жылы басист [[Майкл Энтони]] қосылды. Дәл сол 1974 жылы ұжым топтың атауын үйреншікті ''Van Halen'' деп өзгертті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3|title=How Van Halen Rocked The Business World|website=HuffPost|date=2017-04-19|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-02-04|archivedate=2022-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204170104/https://www.huffpost.com/entry/how-van-halen-rocked-the-business-world_b_58f75952e4b0f5cf16c7baf3}}</ref> Топ тез арада танымалдылыққа ие болды және 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында рок-музыка әлеміндегі ең табысты топтардың біріне айналды. Топ америкалық хит-парадтардың шыңына шыққан 4 альбом шығарды. Ең сәтті альбомы — ''[[1984 (альбом)|1984]]''. Басты сингл «[[Jump (Van Halen әні)|Jump]]<nowiki/>» халықаралық хитке айналып, америкалық [[Billboard Hot 100]] хит-парадының шыңына жетті. Альбом АҚШ-та 12 миллионнан астам данамен сатылды. [[Америкалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы]]ның (RIAA) мәліметі бойынша, Van Halen — Штаттарда 56 миллионнан астам альбом сатып, АҚШ тарихындағы ең көп сатылған 19-орындаушы болды.<ref>{{cite web|url=http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/|title=Van Halen Band Career Statistics|lang=en|date=2015-03-17|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161224154304/http://www.statisticbrain.com/van-halen-band-career-statistics/}}</ref> Топ сонымен қатар әлем бойынша 80 миллион дана таспасы сатылған, тарихтағы ең өтімді музыкалық ұжымдардың бірі болып саналады.<ref>{{cite web|url=http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575|title=Van Halen at BankAtlantic Center April 10|author=Victor Gonzalez|publisher=Miami New Times|lang=en|date=2012-04-05|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2017-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170122160812/http://www.miaminewtimes.com/music/van-halen-at-bankatlantic-center-april-10-6386575}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth|title=Van Halen to Release First Concert Album With David Lee Roth|author=Stacey Anderson|publisher=[[Billboard]]|date=2015-02-07|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211075759/http://www.billboard.com/articles/news/6465504/van-halen-first-live-album-david-lee-roth}}</ref> 2007 жылы Van Halen [[Рок-н-ролл даңқ залы]]на енгізілді.<ref>{{cite web|url=http://www.rockhall.com/inductees/van-halen|title=Van Halen|work=rockhall.com|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-20|archivedate=2016-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008213548/https://www.rockhall.com/inductees/van-halen}}</ref> [[VH1]] арнасы топты барлық уақыттағы ең үздік 100 хард-рок орындаушыларының тізімінде 7-орынға қойды. == Топтың тарихы == [[Нидерланд]]тан келген ағайынды Эдвард пен Алекс музыкалық отбасында өсті. Олардың анасы Эуджениа — [[Ява]] аралының ([[Индонезия]]) тумасы, ал әкесі Ян Ван Хален (''Jan Van Halen'') — [[Амстердам]]ның тумасы, кәсіби [[саксофонист]]-музыкант. 1962 жылы Ван Хален отбасы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Пасадена (Калифорния)|Пасадена]] қаласына (Калифорния) қоныс аударды. Балалар жас кезінен бастап, отбасындағы басқа мүшелер сияқты фортепиано класы бойынша музыкалық білім алды. Заманауи музыканы ойнау үшін басқа аспаптарды меңгеру барысында Алекс гитараны, ал Эдди екпінді аспаптарды (барабанды) үйрене бастады. Бір күні ағайындылар аспаптарын өзара алмастырды. Нәтижесінде Эдди виртуоз электрогитарист және гитара конструкторы ретінде, ал Алекс рок-барабаншы ретінде танымал болды. 1972 жылы ағайындылар «Mammoth» («Мамонт») атты өз рок-тобын құрды: Эдвард — гитара және жетекші вокал, Алекс — барабан, Марк Стоун (Mark Stone) — бас-гитара. Ол кезде жігіттердің жеке дыбыс күшейткіш аппаратурасы болмағандықтан, концерттер үшін олар микшерлік пультты, күшейткіштер мен колонкаларды жалға алуға әр кеш сайын 50 доллардан төлеуге мәжбүр болды. Аппаратура иесі жергілікті «The Red Ball Jets» тобының музыканттарының бірі еді. Эдди оны топқа негізгі вокалист ретінде шақыруды ұйғарды: біріншіден, бұл жалдау ақысын үнемдеуге көмектессе, екіншіден, оның өзі ән айтуды мүлдем жек көретін. Осылайша, 1973 жылы вокалист [[Дэвид Ли Рот]] топтың төртінші мүшесі атанды. Дэвидтің отбасы — ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан дәрігерлер: Дэвидтің екінші буындағы ата-бабалары, еврей ұлтынан шыққан дәрігерлер, Ресейден Индианаға қоныс аударған. Кейінірек, 1974 жылы топта тағы бір өзгеріс орын алып, Марк Стоунның орнына жаңа басист [[Марк Энтони|Майкл Энтони]] келді. Майклдың ата-анасы АҚШ-қа Польшадан қоныс аударған болатын. Уақыт өте келе «Mammoth» деп аталатын ұжымның бұрыннан бар екені белгілі болып, топ өз атауын «Van Halen» деп өзгертті. [[Кіss]] тобының музыканты [[Джин Симмонс]] продюсерлік еткен және құрамында «House Of Pain» пен «[[Runnin' with the Devil]]<nowiki/>» әндері бар [[Zero (Van Halen альбомы)|''Zero'']] деп аталатын топтың алғашқы [[Демо жазу|демо]] [[Демо жазу|жазу]]сы толығымен сәтсіздікке ұшырады. Бір жылдан кейін, 1977 жылы музыканттарды өз қамқорлығына алған [[Warner Bros.|Warner Bros]]. компаниясының продюсері Тед Темплерман топпен жұмыс істей бастады. Van Halen концерттік қойылымдар кезінде көрермендер мен топ мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін сахнаның беріктігіне ерекше талаптар қойды. Ұйымдастырушылардың келісімшартты мұқият оқып шыққанын тексеру мақсатында топ өз [[Райдер (эстрада)|райдер]]інің ортасына қоңыр түсті кәмпиттері алынып тасталған [[M&M's]] дражесін ұсыну туралы талапты қосып қоятын. Егер киім ауыстыратын бөлмеде бұл кәмпиттер мүлдем болмаса немесе олардың арасынан қоңыр түстілері табылып қалса, топ менеджері ұйымдастырушылардың талаптарға қаншалықты мұқият қарағанын бірден түсініп, сахнаның келісімшарт шарттарына сәйкестігін тексеруге кірісетін.<ref>{{cite web|url=http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/|title=RIGHTING THE WRONGS: Van Halen and M&Ms|author=Jim Cofer|date=2008-02-27|lang=en|publisher=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2014-03-27|archivedate=2013-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203060639/http://jimcofer.com/personal/2008/02/27/righting-the-wrongs-van-halen-and-mms/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/music/artists/vanhalen.asp|title=Van Halen Contract Required No Brown M&Ms?|author=David Mikkelson|publisher=|lang=en}}</ref>{{sfn|Левитт, Дабнер|2015}} == Құрамы == '''Соңғы құрам''' * [[Эдди Ван Хален]] — гитара (1972—2020; оның өлімі), бэк-вокал (1974—2020; оның өлімі), пернетақта (1979—1997); жетекші вокал (1972—1974, 1997) * [[Алекс Ван Хален]] — соқпалы аспаптар, перкуссия (1972—2020); кейде бэк-вокал (1982—1983, 1990—1991) * [[Дэвид Ли Рот]] — жетекші вокал, кейде акустикалық гитара және синтезатор (1974—1985, 1996, 2007—2020) * [[Вольфганг Ван Хален]] — бас-гитара, бэк-вокал (2006—2020) '''Бұрынғы қатысушылар''' * Марк Стоун — бас-гитара, бэк-вокал (1972—1974; 2020 жылы қайтыс болды) * [[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]] — бас-гитара, бэк-вокал (1974—2006); кейде синтезатор (1980—1998) * [[Сэмми Хагар]] — жетекші вокал, гитара (1985—1996, 2003—2005) * [[Гари Чероне]] — жетекші вокал (1996—1999) === Уақыт шкаласы === {{#tag:timeline| ImageSize = width:800 height:320 PlotArea = left:110 bottom:100 top:10 right:10 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:1972 till:10/06/2020 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ScaleMajor = increment:4 start:1972 ScaleMinor = increment:1 start:1972 Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 Colors = id:lvocals value:red legend:Жүргізуші_вокал id:guitar value:green legend:Гитара id:acoustic value:drabgreen legend:Кездейсоқ_акустикалық_гитара id:bass value:blue legend:Бас-гитара id:drums value:orange legend:Соқпалы_аспаптар id:keys value:purple legend:Пернетақта id:bvocals value:pink legend:Бэк-вокал id:studio value:black legend:Студиялық_альбомдар id:comp value:gray(0.5) legend:Басқа_шығарылымдар id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:studio at:02/10/1978 #Van Halen at:03/23/1979 #Van Halen II at:03/26/1980 #Women and Children First at:04/29/1981 #Fair Warning at:04/14/1982 #Diver Down at:01/09/1984 #MCMLXXXIV (1984) at:03/24/1986 #5150 at:05/24/1988 #OU812 at:06/17/1991 #For Unlawful Carnal Knowledge at:01/24/1995 #Balance at:03/17/1998 #Van Halen III at:02/03/2012 #A Different Kind of Truth color:comp at:05/14/1992 #Live: Right Here, Right Now at:10/22/1996 #Best Of - Volume I at:07/20/2004 #The Best of Both Worlds at:06/21/2013 #Tokyo Dome Live in Concert BarData = bar:David text:"Дэвид Ли Рот" bar:Sammy text:"Сэмми Хагар" bar:Gary text:"Гари Чероне" bar:Eddie text:"Эдди Ван Хален" bar:Mark text:"Марк Стоун" bar:Mike text:"Майкл Энтони" bar:Wolf text:"Вольфганг Ван Хален" bar:Alex text:"Алекс Ван Хален" PlotData= width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(11,-4) color:lvocals bar:Eddie from:start till:06/01/1974 width:3 bar:David from:06/01/1974 till:04/01/1985 bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 bar:David from:07/01/1996 till:09/27/1996 bar:Gary from:10/01/1996 till:11/01/1999 bar:Eddie from:03/01/1997 till:11/01/1999 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 bar:David from:01/24/2007 till:end color:guitar bar:Eddie from:start till:end bar:Sammy from:06/01/1985 till:06/09/1996 width:3 bar:Sammy from:01/01/2003 till:08/01/2005 width:3 color:bass bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end color:acoustic bar:David from:06/01/1977 till:01/01/1983 width:3 bar:David from:01/24/2007 till:end width:7 color:keys bar:Eddie from:12/01/1979 till:12/01/1997 width:7 bar:Mike from:03/19/1980 till:11/02/1998 width:7 bar:David from:01/24/2007 till:end width:3 color:drums bar:Alex from:start till:end color:bvocals width:3 bar:Mark from:start till:06/01/1974 bar:Eddie from:06/01/1974 till:03/01/1997 bar:Eddie from:11/01/1999 till:10/06/2020 width:3 bar:Mike from:06/01/1974 till:09/08/2006 bar:Alex from:01/01/1982 till:10/01/1983 bar:Alex from:03/01/1990 till:04/01/1991 bar:Wolf from:09/08/2006 till:end }} == Дискография == [[Сурет:Eddie Van Halen's guitar, EMP Museum.jpg|thumb|220px|Эдди Ван Халеннің гитарасы, EMP мұражайы]] {{Негізгі мақала|Van Halen дискографиясы}} '''Студиялық альбомдар''' * ''[[Van Halen (альбом)|Van Halen]]'' (1978) * ''[[Van Halen II]]'' (1979) * ''[[Women and Children First]]'' (1980) * ''[[Fair Warning (Van Halen альбомы)|Fair Warning]]'' (1981) * ''[[Diver Down]]'' (1982) * ''[[1984 (альбом)|1984]]'' (1984) * ''[[5150]]'' (1986) * ''[[OU812]]'' (1988) * ''[[For Unlawful Carnal Knowledge]]'' (1991) * ''[[Balance (Van Halen альбомы)|Balance]]'' (1995) * ''[[Van Halen III]]'' (1998) * ''[[A Different Kind of Truth]]'' (2012) == Концерттік турлар == {| class="wikitable" style="width:80%" |- ! style="width:145px;" rowspan="2"|Ұзақтығы ! style="width:210px;" rowspan="2"|Тур ! colspan=4|Құрамы ! style="width:7px;" rowspan="2"|Концерттер |- style="font-size:smaller" !Вокал !Бас-гитара !Гитара !Соқпалы аспаптар |- | <small>Наурыз — Желтоқсан 1978</small> | <small>'''[[Van Halen World Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="6"| <small>'''[[Дэвид Ли Рот]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="13"| <small>'''[[Майкл Энтони (музыкант)|Майкл Энтони]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Эдди Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="16"| <small>'''[[Алекс Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|180 |- | <small>Наурыз—Қазан 1979</small> | <small>'''World Vacation Tour'''</small> | style="text-align:center;"|110 |- | <small>Наурыз—Қараша 1980</small> | <small>'''World Invasion Tour'''</small> | style="text-align:center;"|130 |- | <small>Мамыр—Қазан 1981</small> | <small>'''Fair Warning Tour'''</small> | style="text-align:center;"|86 |- | <small>Шілде 1982—Мамыр 1983</small> | <small>'''Hide Your Sheep Tour'''</small> | style="text-align:center;"|98 |- | <small>Қаңтар—Қыркүйек 1984</small> | <small>'''1984 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|106 |- | <small>Наурыз—Қараша 1986</small> | <small>'''[[5150 Tour]]'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="5"| <small>'''[[Сэмми Хагар]]'''</small> | style="text-align:center;"|112 |- | <small>Қыркүйек 1988—<br>Ақпан 1989</small> | <small>'''OU812 Tour'''</small> | style="text-align:center;"|46 |- | <small>Тамыз 1991—<br>Мамыр 1992</small> | <small>'''For Unlawful Carnal Knowledge Tour'''</small> | style="text-align:center;"|99 |- | <small>Сәуір—Тамыз 1993</small> | <small>'''Right Here Right Now Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Наурыз—Қараша 1995</small> | <small>'''Balance Tour'''</small> | style="text-align:center;"|134 |- | <small>Наурыз—Қараша 1998</small> | <small>'''III Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Гари Чероне'''</small> | style="text-align:center;"|85 |- | <small>Маусым—Қараша 2004</small> | <small>'''Summer Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="1"| <small>'''Сэмми Хагар'''</small> | style="text-align:center;"|80 |- | <small>Қыркүйек 2007—<br>Шілде 2008</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''Дэвид Ли Рот'''</small> | style="text-align:center;" rowspan="3"| <small>'''[[Вольфганг Ван Хален]]'''</small> | style="text-align:center;"|83 |- | <small>Қаңтар 2012—<br>Шілде 2013</small> | <small>'''A Different Kind of Truth Tour'''</small> | style="text-align:center;"|60 |- | <small>Шілде—Қазан 2015</small> | <small>'''North American Tour'''</small> | style="text-align:center;"|44 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап |авторы={{iw|Ian Christe|Ян Кристи|en|Ian Christe}} |тақырыбы=Everybody Wants Some: The Van Halen Saga |сілтеме=https://archive.org/details/everybodywantsso0000chri_m4l5 |баспасы=[[John Wiley & Sons]] |жыл=2007 |орны=Hoboken, New Jersey |isbn=978-0-470-53618-6 |ref=Christe }} * {{кітап |авторы=Edmondson, Jacqueline |тақырыбы=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture |баспасы=[[ABC-CLIO]] |жыл=2013 |isbn=978-0-313-39347-1 |беттері=161 |сілтеме=https://books.google.com/books?id=TQPXAQAAQBAJ&pg=PA161&dq=%22van+halen%22 |тілі=en |ref=Edmondson }} * {{кітап |авторы={{iw|Deena Weinstein|Дина Вейнстейн|en|Deena Weinstein}} |жыл=2015 |тақырыбы=Rock'n America: A Social and Cultural History |сілтеме=https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein |беттері=[https://archive.org/details/rocknamericasoci0000wein/page/223 223]—226, 244 |баспасы=[[Торонто университетінің баспасы|University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-0015-7 |тілі=en |ref=Weinstein }} * {{кітап |авторы=Moore, Ryan |жыл=2010 |тақырыбы=Sells Like Teen Spirit: Music, Youth Culture, and Social Crisis |беттері=105 |баспасы=[[New York University Press]] |isbn=978-0-8147-5747-5 |сілтеме=https://books.google.fr/books?id=5xkVCgAAQBAJ&pg=PA105 |тілі=en |ref=Moore }} * {{кітап |авторы=Стивен Левитт, Стивен Дабнер |тақырыбы=Фриктік ойлау: Мәселелерді шешудің стандартты емес тәсілдері |шынайы атауы=Think Like a Freak |сілтеме=https://archive.org/details/isbn_9785961449174 |баспасы=[[Альпина Паблишер]] |жыл=2015 |орны=М. |барлық беті=199 |isbn=978-5-9614-4917-4 |ref=Левитт, Дабнер }} == Сыртқы сілтемелер == {{Навигация}} * {{official|van-halen.com}} * {{cite web |author=GREG PRATO |title=Wolfgang Van Halen Discusses Mammoth, Stadium Tours, Songwriting Over Shredding |url=https://www.allmusic.com/blog/post/wolfgang-van-halen-discusses-mammoth-stadium-tours-songwriting-over-shreddi |publisher=[[AllMusic]] |lang=en |datepublished=2023-07-26 }} [[Санат:Van Halen| ]] [[Санат:Калифорнияның хард-рок топтары]] [[Санат:Калифорнияның музыкалық ұжымдары]] [[Санат:Рок-н-ролл даңқ залының мүшелері]] [[Санат:1974 жылы құрылған музыкалық топтар]] [[Санат:MTV Video Music Awards жеңімпаздары]] [[Санат:«Грэмми» сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Квартеттер]] [[Санат:Отбасылық музыкалық топтар]] [[Санат:АҚШ глэм-метал топтары]] [[Санат:Калифорнияның хеви-метал топтары]] [[Санат:2020 жылы тараған музыкалық топтар]] [[Санат:Дэвид Ли Рот]] [[Санат:1972 жылы құрылған музыкалық топтар]] qx7glflbwfeb7y8tydrpkgwfzlq1s2j 0 781926 3610678 2026-05-28T19:09:16Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Айымбетов Нығмет]] бетін [[Нығмет Айымбетов]] бетіне жылжытты 3610678 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Нығмет Айымбетов]] 2gqtarp1ommmor30mu9mhkinxexi8fi 0 781927 3610686 2026-05-28T19:13:34Z TalgatSnow 143530 TalgatSnow [[Айымбетова Мәриям]] бетін [[Мәриям Айымбетова]] бетіне жылжытты 3610686 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Мәриям Айымбетова]] iyrr7146nod026pu3etfop0adpfl4kh 6 781935 3610729 2026-05-28T21:05:01Z TalgatSnow 143530 {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = фильмінің постері | қайнары = http://www.impawards.com/2026/obsession_ver2.html | жасалған уақыты = 2025 | авторы = Focus Features }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Обсессия (фильм, 2025) | мақсаты = Обсессия (фильм, 2025) мақаласында толық ақпарат беру үшін | алмастыру = басқа файлдар еркін емес | басқа = }} 3610729 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = фильмінің постері | қайнары = http://www.impawards.com/2026/obsession_ver2.html | жасалған уақыты = 2025 | авторы = Focus Features }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Обсессия (фильм, 2025) | мақсаты = Обсессия (фильм, 2025) мақаласында толық ақпарат беру үшін | алмастыру = басқа файлдар еркін емес | басқа = }} == Лицензиялау == rz9yes0c8x3qedzigjp9h8m9d001yo0 3610730 3610729 2026-05-28T21:05:11Z TalgatSnow 143530 /* Лицензиялау */ 3610730 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = фильмінің постері | қайнары = http://www.impawards.com/2026/obsession_ver2.html | жасалған уақыты = 2025 | авторы = Focus Features }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Обсессия (фильм, 2025) | мақсаты = Обсессия (фильм, 2025) мақаласында толық ақпарат беру үшін | алмастыру = басқа файлдар еркін емес | басқа = }} == Лицензиялау == {{Non-free poster}} dzrg7v8qxbg6qh4310rcthdxh78ep05 0 781936 3610731 2026-05-28T21:09:12Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = Обсессия |Шынайы атауы = {{lang-en|Obsession}} |Суреті = Obsession.jpeg |Сурет ені = 240 |Сурет атауы = |Жанры = [[қорқынышты фильм]], [[психологиялық триллер]] |Режиссёрі = [[Карри Баркер]] |Продюсері = Джеймс Харри... 3610731 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Обсессия |Шынайы атауы = {{lang-en|Obsession}} |Суреті = Obsession.jpeg |Сурет ені = 240 |Сурет атауы = |Жанры = [[қорқынышты фильм]], [[психологиялық триллер]] |Режиссёрі = [[Карри Баркер]] |Продюсері = Джеймс Харрис<br>Хейли Николь Джонсон<br>Кристиан Меркури<br>Роман Виарис |Сценарист = Карри Баркер |Актерлер = [[Майкл Джонстон (актёр)|Майкл Джонстон]]<br>[[Инде Наварретт]]<br>Купер Томлинсон<br>Меган Лоулесс<br>Энди Рихтер |Операторы = Тейлор Клемонс |Композиторы = Рок Бервелл |Компания = Capstone Pictures<br>Tea Shop Productions<br>[[Blumhouse Productions]] |Дистрибьютор = [[Focus Features]]<br>[[Universal Pictures]] |Ұзақтығы = 109 мин.<ref>{{Cite web |date=March 25, 2026 |title=''Obsession'' (2026) |url=https://www.ifco.ie/en/ifco/pages/F4F81130005EB8DB |website=[[Irish Film Classification Office]]}}</ref> |Бюджеті = 750 мың – 1 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref name="NewYorker">{{cite web|url=https://www.newyorker.com/culture/persons-of-interest/the-twenty-six-year-old-behind-obsession-a-terrifying-tale-of-a-crush-gone-awry|title=The Twenty-Six-Year-Old Behind ''Obsession'', a Terrifying Tale of a Crush Gone Awry|date=May 11, 2026|website=[[The New Yorker]]}}</ref> |Түсім = 95,8 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Obsession |id=tt37287335 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2026 |imdb_id = 37287335 |Сайты = }} «'''Обсессия'''» ({{lang-en|Obsession}}) — режиссер [[Карри Баркер]]дің өз сценарийі бойынша түсірген 2025 жылғы америкалық [[қорқынышты фильм]]. Фильм сюжеті бала кезгі досы Никкидің ([[Инде Наварретт]]) өзіне ғашық болуын тілеп, сиқырлы ойыншық сатып алатын музыкалық дүкен қызметкері Бэрдің ([[Майкл Джонстон (актёр)|Майкл Джонстон]]) айналасында өрбиді. Алайда бұл тілектің соңы қорқынышты салдарға әкеледі. «Обсессия» фильмінің тұсаукесері 2025 жылдың 5 қыркүйегінде [[Торонто кинофестивалі|Торонто халықаралық кинофестивалі]]нің «Түнгі ессіздік» (Midnight Madness) бағдарламасы аясында өтті. АҚШ-тағы кинотеатрлық прокаты 2026 жылдың 15 мамырында [[Focus Features]] компаниясының дистрибьюторлығымен басталды. Фильм сыншылардан оң баға алып, әлемдік кассада 90,2 миллион доллар табыс тапты. == Сюжеті == Романтик Бэр көптен бері бала кезгі досы Никкиге ғашық болып жүреді. Алайда бойжеткен оны тек дос ретінде көріп, сезіміне жауап бермейді. Күндердің бір күні Бэрдің қолына құпияға толы сиқырлы таяқша түседі. Ол жай ғана қызық көріп, Никкидің өзіне ғашық болуын тілейді. Алайда орындалған тілектің соңы үлкен өкінішке әкеледі: Никкидің сезімі шектен шығып, олардың қарым-қатынасы нағыз қорқынышты түске айналады.<ref name="Soyuz">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/news/35457|title=Вышел трейлер хоррора «Обсессия» о проклятой волшебной палочке|publisher=Союз|date=2026-03-12|accessdate=2026-05-17|lang=ru}}</ref>. == Рольдерде == * [[Майкл Джонстон (актер)|Майкл Джонстон]] — Бэйрон «Бэр» Бейли, музыкалық дүкен қызметкері * [[Инде Наварретт]] — Никки Фриман, Бэрдің әріптесі әрі бала кезгі досы * Купер Томлинсон — Иэн, Бэр мен Никкидің досы * Меган Лоулесс — Сара Харпер, Бэр мен Никкидің құрбысы, Картердің қызы * Энди Рихтер — Картер Харпер, музыкалық дүкеннің иесі және Сараның әкесі * Хейли Фитцджеральд — Виола, Бэрге сиқырлы таяқшаны сататын «Мистик» дүкенінің қызметкері * Дэрин Тундер — Гарри, «Мистик» дүкенінің қызметкері * Карри Баркер — сиқырлы таяқша шығаратын фирманың қолдау көрсету орталығының маманы (дыбыстау) == Өндірісі == 2023 жылы Карри Баркер «The Chair» атты қысқаметражды қорқынышты фильм түсіріп, оны өзінің [[YouTube]] арнасына жариялайды.<ref name="THRYouTube">{{cite web |last=Couch |first=Aaron |title=Want to Be a Horror Director? Upload Your Movie to YouTube |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/digital/talk-to-me-milk-serial-youtube-1236041229/ |website=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=September 7, 2025 |archive-date=May 8, 2026| archive-url=https://web.archive.org/web/20260508105136/https://www.hollywoodreporter.com/business/digital/talk-to-me-milk-serial-youtube-1236041229/|url-status=live |date=October 28, 2024}}</ref> Таспаны көріп тәнті болған «Tea Shop Productions» компаниясының продюсері Джеймс Харрис режиссерге хабарласып, осы туындыны толықметражды фильмге айналдыруды ұсынады. Алайда Баркер бұл ұсыныстан бас тартып, орнына өзінің мүлде басқа идеясына негізделген сценарийін ұсынады.<ref name="Moveable">{{cite web |last=Saito |first=Stephen |title=TIFF 2025 Interview: Curry Barker on Crushing It in "Obsession" |url=https://moveablefest.com/curry-barker-obsession/ |website=The Moveable Fest |access-date=September 7, 2025 |date=September 6, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251011010426/https://moveablefest.com/curry-barker-obsession/|archive-date=October 11, 2025|url-status=live}}</ref> Жаңа жоба — «Обсессия» фильмінің тууына әйгілі [[Симпсондар]] мультсериалының {{iw|Қорқыныш үйшігі 2||en|Treehouse of Horror II}} атты бөлімі үлкен шабыт береді. Ондағы басты кейіпкер Гомердің маймыл табаны арқылы тілек тілеп, соңы өкінішке ұласатын сюжеті фильмнің негізгі өзегіне айналады.<ref name="Microbudget">{{cite web |last=Earl |first=William |title=After His Microbudget Debut Haunted 2 Million People on YouTube, Curry Barker Brings 'Crazy Horror' to TIFF With Twisted Love Story 'Obsession' |url=https://variety.com/2025/film/features/obsession-curry-barker-milk-serial-1236509467/ |website=[[Variety]] |access-date=September 7, 2025 |date=September 5, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250905203738/https://variety.com/2025/film/features/obsession-curry-barker-milk-serial-1236509467/|archive-date=September 5, 2025|url-status=live}}</ref> Көп ұзамай Баркер «William Morris Endeavor» агенттігімен бірлесе отырып, бюджеті 1 миллион доллар болатын жобаға қол қояды және сегіз ай ішінде сценарийін толық аяқтайды.<ref name="VarietyMilkSerial">{{cite web |last=Earl |first=William |title=How 'Milk & Serial,' a Clever Slasher Made for $800 and Released for Free on YouTube, Became a Must-Watch for Horror Fans |url=https://variety.com/2024/film/news/milk-serial-curry-barker-slasher-youtube-1236116310/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=September 7, 2025 |date=August 26, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240826230542/https://variety.com/2024/film/news/milk-serial-curry-barker-slasher-youtube-1236116310/|archive-date=August 26, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Parlevliet |first=Mirko |date=2025-12-02 |title=Focus Partners with Blumhouse on Curry Barker's Obsession |url=https://www.vitalthrills.com/focus-partners-with-blumhouse-on-curry-barkers-obsession/ |access-date=2026-05-08 |website=Vital Thrills |language=en-US}}</ref> Ал туындыдағы басты атрибут — сиқырлы таяқшаның дизайнын режиссер графикалық дизайнер болып істейтін өз анасымен бірлесіп дайындаған.<ref name="Moveable" /> Актерлерді іріктеу жұмыстары 2024 жылдың тамызында өтіп, негізгі түсірілім кезеңі қазан айында басталды.<ref name="VarietyMilkSerial" /> Режиссер Карри Баркер актриса Инде Наварретт бойынан кейіпкерге қажетті есіріктік пен көрерменге үрей ұялататын қасиеттің мінсіз үйлесімін көргендіктен, оны бірден Никки рөліне бекітеді. Ал Майкл Джонстон Наварреттпен арадағы тамаша актерлік байланыстың арқасында Бэрдің рөліне ие болады.<ref name="Moveable" /> Фильмді таспалауға шамамен 26 күн жұмсалып, күніне сценарийдің 5-6 беті түсіріліп отырды.<ref name="Navarrette-THR">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/obsession-ending-inde-navarrette-explained-twist-interview-1236597250/|title=Inside 'Obsession's' Ending: Inde Navarrette on Nikki's Fate and Becoming Horror's Newest Scream Queen|date=May 16, 2026|first=Lexi|last=Carson|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=May 17, 2026}}</ref> Оператор Тейлор Клемонс өз алдына «көрерменде жалғыздық пен жайсыздық сезімін тудыру үшін кадрдың орталық композициясын басты кейіпкердің басымен толтыру» міндетін қойды.<ref name="Microbudget" /> Карри Баркер бұл жобада режиссерліктен бөлек, монтаждау жұмысын да өз мойнына алды.<ref name="Moveable" /><ref>{{cite web |last=Couch |first=Aaron |title='Milk & Serial' Filmmaker Curry Barker Signs with UTA (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/milk-serial-filmmaker-curry-barker-signs-with-uta-exclusive-1236158762/ |website=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=September 7, 2025 |date=March 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250310173706/https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/milk-serial-filmmaker-curry-barker-signs-with-uta-exclusive-1236158762/|archive-date=March 10, 2025|url-status=live}}</ref> Оның айтуынша, кейіпкерлердің бірінің басын мылжалайтын сахнаны MPAA қауымдастығынан «NC-17» (тек ересектерге арналған) рейтингін алып қалмау үшін «алты-жеті соққыға» қысқартуға тура келген.<ref>{{Cite web |last=Goldsmith |first=Jill |date=March 15, 2026 |title='Obsession' Director Curry Barker At SXSW |url=https://deadline.com/2026/03/obsession-director-curry-barker-sxsw-1236754119/ |access-date=March 15, 2026 |website=Deadline Hollywood|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315043518/https://deadline.com/2026/03/obsession-director-curry-barker-sxsw-1236754119/|archive-date=March 15, 2026|url-status=live}}</ref> Фильмнің музыкасын композитор Рок Бервелл жазды, бұл туынды оның толықметражды кинодағы дебюті болды.<ref>{{Cite web |title=Obsession |url=https://waxworkrecords.com/products/obsession |access-date=2026-05-16 |publisher=Waxwork Records |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260516130718/https://waxworkrecords.com/products/obsession|archive-date=May 16, 2026|url-status=live}}</ref> Барлығы 18 тректен тұратын ресми саундтрек альбом фильмнің прокатқа шыққан күні — 2026 жылдың 15 мамырында жарық көрді.<ref>{{Cite web |title='Obsession' Soundtrack Album Details|website=Film Music Reporter|url=https://filmmusicreporter.com/2026/05/14/curry-barker-obsession-soundtrack-album-details/ |access-date=2026-05-16 |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260514211913/https://filmmusicreporter.com/2026/05/14/curry-barker-obsession-soundtrack-album-details/|archive-date=May 14, 2026|url-status=live}}</ref> == Сыншылардың пікірі == Сын пікірлерді жинақтайтын әйгілі [[Rotten Tomatoes]] сайтында фильм 225 шолудың негізінде 96% жоғары рейтингке ие болды, ал орташа бағасы 10-нан 8,0 балды құрады. Сыншылардың ортақ байламында: «Баркер түрпідей тиетін оғаш идеяны алып, оны көрерменнің көңілінен шығатындай шебер құбылта білген. Нәтижесінде ол адамның зәресін ұшыратын мазасыз, бірақ сонымен бірге өте күлкілі әрі тартымды туынды шығарған», — деп атап өтілген.<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/obsession_2025|title=Obsession|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|date=2026-03-12|accessdate=2026-05-17|lang=en|archive-date=2026-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260521062716/https://www.rottentomatoes.com/m/obsession_2025|url-status=live}}</ref> [[Metacritic]] сайтында фильм 33 рецензия негізінде 100-ден 77 балға ие болды, бұл «жалпы алғанда оң бағаланған» деген мәртебеге сәйкес келеді.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/obsession-2025|title=Obsession|publisher=[[Metacritic]]|date=2026-03-12|accessdate=2026-05-17|lang=en}}</ref> Киносыншылар туындыдағы шиеленісті сахналарды жоғары бағалап, фильмде әзіл мен үрейдің мінсіз үйлесім тапқанын атап өтті. Кинотаспаның кейбір тұстары көрерменге күлкі сыйласа, кейбір сахналары нағыз үрей туғыза алады. Сонымен қатар мамандар кино әлемінде көптен бері айтылып, «жауыр болған тілек орындау тақырыбының» фильмде өте тапқыр әрі жаңаша сипатта зерттелгенін ерекше мақтады. == Дереккөздер == <div style="margin:0;margin-top: 10px; padding: 10px; font-size:98%; border: 1px solid #BFC4C6; line-height: 1.35em;">{{reflist|2}}</div> {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|37287335}} {{рейтинг-10|8.2}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Карри Баркер фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:2026 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Blumhouse Productions фильмдері]] [[Санат:Focus Features фильмдері]] [[Санат:АҚШ триллер фильмдері]] [[Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері]] 20d79no4gdw0gf6isubu6ai5ouhq085 0 781937 3610746 2026-05-28T23:43:14Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = Реквием по мечте |Шынайы атауы = {{lang-en|Requiem for a Dream}} |Суреті = Requiem for a dream.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[психологиялық драма]] |Режиссёрі = [[Даррен Аронофски]] |Продюсері = Эрик Уотсон<br>Палмер Уэст |Сазг... 3610746 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Реквием по мечте |Шынайы атауы = {{lang-en|Requiem for a Dream}} |Суреті = Requiem for a dream.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[психологиялық драма]] |Режиссёрі = [[Даррен Аронофски]] |Продюсері = Эрик Уотсон<br>Палмер Уэст |Сазгері = [[Клинт Мэнселл]] |Қоюшы суретші = Джеймс Чинланд |Негізі = [[Хьюберт Селби|кіші Хьюберт Селбидің]] [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] |Сценарийші = кіші Хьюберт Селби<br>Даррен Аронофски |Актерлер = [[Эллен Бёрстин]]<br>[[Джаред Лето]]<br>[[Дженнифер Коннелли]]<br>[[Марлон Уэйанс]] |Операторы = [[Мэтью Либатик]] |Компания = Thousand Words<br>[[Protozoa Pictures]] |Дистрибьютор = [[Artisan Entertainment]] (АҚШ)<br>[[Summit Entertainment]] (шетелде)<ref>{{cite web|title=Summit pins 'Wrestler'|website=[[Variety]]|first=Dave|last=McNary|date=21 October 2007|accessdate=5 November 2021|url=https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|archivedate=November 5, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105160623/https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|url-status=live}}</ref> |Ұзақтығы = 102 мин<ref name="BBFC">{{cite web | title=''REQUIEM FOR A DREAM'' (18) | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | work=[[Британский совет по классификации фильмов|British Board of Film Classification]] | date=November 23, 2000 | accessdate=January 1, 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416222953/http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | archivedate=April 16, 2014 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = 4,5 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web |date=19 March 1999 |last=Cox |first=Dan |title=Artisan, Aronofsky in tune on 'Requiem' |url=https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |website=Variety |quote=Budget on "Requiem" is roughly $4.5 million. |accessdate=November 23, 2020 |archivedate=December 7, 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207005249/https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |url-status=live }}</ref> |Түсім = 7,4 млн$<ref name="mojo">{{cite web | url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2473428481/weekend/ | title=''Requiem for a Dream'' (2000) | work=[[Box Office Mojo]] | date=January 1, 2002 | accessdate=February 28, 2022 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213043800/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=requiemforadream.htm | archivedate=February 13, 2013 | url-status=live }}</ref> |Мемлекет = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2000 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Арман реквиемі»''' ({{Lang-en|Requiem for a Dream}}) — режиссер әрі сценарийші [[Даррен Аронофски]]<nowiki/>дің [[Хьюберт Селби|кіші]] [[Хьюберт Селби]]дің [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] желісімен түсірген америкалық [[Психологиялық драма|психологиялық драмалық фильм]]і. Басты рөлдерді [[Эллен Бёрстин]], [[Джаред Лето]], [[Дженнифер Коннелли]] және [[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]] сомдады. 2001 жылы фильм «Үздік әйел рөлі» (Эллен Бёрстин) номинациясы бойынша «[[Оскар (2001)|Оскар]]<nowiki/>» және «[[Алтын глобус (2001)|Алтын глобус]]<nowiki/>» сыйлықтарына үміткер болды. == Сюжеті == Басты кейіпкерлер: анасы — Сара ([[Эллен Бёрстин]]) және ұлы — Гарольд Голдфарб ([[Джаред Лето]]); Гарольдтың құрбысы — Мэрион Силвер ([[Дженнифер Коннелли]]) және Гарольдтың досы — Тайрон Лав ([[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]]). Романдағыдай, фильмдегі оқиға желісі жылдың үш мезгілінде — жазда, күзде және қыста өрбиді. === Жаз === Сара — [[Брайтон Бич]]тегі ([[Бруклин]]) пәтерде жалғыз тұратын егде жастағы жесір әйел. Ол уақытының көп бөлігін теледидар алдында өткізеді. Әсіресе оған адамдардың өз тәбетін жеңгені (диета, ет пен қанттан бас тарту) туралы жарнамалық шоу қатты ұнайды. Сараның өзі болса көп мөлшерде шоколад және басқа да калориясы жоғары тағамдарды тұтынады. Оның ұлы Гарри кейде үйге келіп, теледидарды ескі-құсқы сатып алушыға өткізу үшін ұрлап әкетеді, ал түскен ақшаға есірткі сатып алады. Сара әр уақытта теледидарды кейін қайта сатып алып отырады. Бірде «Малин мен Блок» телестудиясынан қоңырау шалып, оны өзінің сүйікті шоуларының біріне қатысуға шақырғанда, оның өмірі күтпеген жерден жаңа мәнге ие болады. Сара телешоуда мүмкіндігінше әсерлі көрінгісі келеді; ол шашын бояп, өзінің сүйікті қызыл көйлегін кимекші болады, бірақ оған тым толып кеткенін байқайды. Сара диета ұстауға тырысады, бірақ одан ештеңе шықпайды; содан кейін ол дәрігерді ұсынған құрбысына жүгінеді. Дәрігер оған құрамында [[амфетамин]] бар таблеткаларға рецепт жазып береді. Бір күні анасына келген Гарольд бұл таблеткалардың оның мінез-құлқына қатты әсер ететінін байқап, Сарадан оларды қабылдауды тоқтатуды сұрайды. Сара ұлына күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі жылдарда қаншалықты жалғыз қалғанын айтып береді; салмақ тастау және теледидарға шығу мүмкіндігі оны құрбыларының алдында маңыздырақ етіп көрсетеді. Бұған есеңгіреген Гарольд ұят сезімін бастан кешіріп, анасына жиі келіп тұруға және өзінің қызы Мэрионмен таныстыруға уәде береді. Үйге қайтар жолда Гарольд анасына деген аяныш пен ұяттан еңкілдеп жылайды, бірақ кезекті дозаны қабылдағаннан кейін тынышталады. Осы уақытта Гарольд пен Тайрон есірткі саудагері ретінде ақша таба бастайды. Олар таза дозаны сатып алып, оны екі есе араластырып, бұрынғы бағамен қайта сатады. Достардың ісі алға басып, олар үлкен ақшаны оңай табады. Гарольд пен Мэрион жоспар құра бастайды: олар сән дүкенін ашуды армандайды, өйткені Мэрион бойында сәнгерлік қабілет барын сезеді. Тайрон үшін бұл қаржылық табыс — көше өмірінің қатыгездігінен қашып, тыныштық пен бақытта өмір сүру мүмкіндігі еді. === Күз === Күздің келуімен Сараның таблеткаға тәуелділігі артып, дозасы үнемі өсіп отырады. Онда галлюцинация басталады. Бұл туралы ол дәрігерге айтқанда, дәрігер жаңа рецепт жазып беріп, дәріні бір апта бойы осы нұсқаулықпен қабылдауды тапсырады. Галлюцинация күшейіп, агрессивті сипат алады, ал Сара біртіндеп шынайы өмірден қол үзеді. Осы уақыт ішінде ол өзін шақырған телебағдарламадан хат күтумен болады, бірақ хабар-ошар болмайды. Сонымен қатар, достардың да басына қиындық туады: қалада мафия соғысы басталып, есірткі тапшылығы орнайды. Тайрон қамауға алынып, оның досы әрі негізгі есірткі жеткізушісі Броди өлтіріледі. Гарольд пен Мэрион Тайронды түрмеден шығару үшін ұзақ уақыт бойы жинаған ақшасын кепілдікке жұмсайды. Келесі бірнеше айда доза табу қиындай түседі. Жұпқа тек күн сайын үнемі өсіп келе жатқан тәуелділікке әрең жететін дозаны сатып алу ғана қалады. Ақша тез таусылып, жаңа доза табу мақсаты бірінші орынға шығады. Мэрион есірткіге ақша табу үшін өзіне жеккөрінішті адаммен жыныстық қатынасқа түседі, бірақ Гарольд бұған бас ауыртпайтын күйге жетеді. Гарольд пен Мэрион жиі ұрсысып, бір-бірін кінәлай бастайды. Олардың қарым-қатынасы күннен-күнге нашарлай береді. Есірткі тек Рождество қарсаңында — сыйлық ретінде — қолында әлі де жоғары сапалы «тауары» бар санаулы дилерлердің бірі арқылы сатылады. Осындай есірткі саудагерлерінің бірімен азық-түлік дүкенінің қоймасында кездеспек болған Гарольд пен Тайрон кезекке тұрып, есірткі сатып алуға тырысады, бірақ тобырдың агрессивті мінез-құлқына байланысты мәміле бұзылады. Осы уақытта Мэрион «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» қысқаннан өзінің сызбалары мен үй заттарын қиратып тастайды. Гарольд дозасыз оралып, Мэрионмен жанжалдасады. Ашу үстінде ол оған жыныстық қызмет үшін есірткі ұсынатын «Бала Джонның» телефонын қалдырады. Бұл кезде Сара бүкіл емделу курсындағы ең үлкен дозаны қабылдап жібереді де, арты сұмдық галлюцинацияға ұласады. Елестер әлемінде оның сүйікті телешоуының студиясы өз пәтеріне көшіп келгендей болады, ал көрермендер, бағдарлама жүргізушісі, тіпті оның өзі — әдемі, халықтың сүйіктісі әрі танымал образы — қазіргі мүшкіл халі мен өмір салтына күледі. Құтырған тоңазытқыш та оған тап береді. Осы қорқынышты көріністерден зәресі ұшқан Сара пәтерінен қашып шығып, өзін бағдарламаға қашан шақыратынын өз көзімен білу үшін студияға қарай бет алады. === Қыс === Соңғы сәтсіздіктен еңселері түскен Гарольд пен Тайрон [[Флорида]]ға аттанып, осы тұйық шеңберді бұзбақшы болады, өйткені олар ол жақта [[Есірткілер|есірткі]] әлдеқайда қолжетімді деп есептейді. Жолда тоқтаған кезде Гарольд есірткі егетін тамырына [[Сепсис|инфекция]] түскенін байқайды, бірақ соған қарамастан, шіри бастаған етке бәрібір ине салады; бұдан кейін оның жағдайы тіпті нашарлап, зарарлану одан әрі тарала береді. Тайрон досын ауруханаға жеткізеді. Гарольдті көрген дәрігер оның нашақор екенін бірден түсініп, бұл туралы полицияға хабарлайды. Екеуі де тұтқындалып, түрмеге жабылады. Осы уақытта Мэрион, Гарольдтің кеңесімен, «Бала Джон» есімді [[сутенер]]ге келеді. Жыныстық қатынастан кейін «Бала Джон» Мэрионға өзі ұйымдастыратын [[оргия]] туралы айтып, оған қатысса, бұдан да үлкен доза ала алатынын жеткізеді. Алғашында Мэрион бас тартады, бірақ есірткісі таусылған соң, амалсыз келіседі. Телестудиядағы драмалық оқиғадан кейін Сараны психиатриялық ауруханаға жібереді; онда оның қолын байлап, дәрі егеді және күштеп тамақтандырады. Гарольд түрмедеге жалғыз қоңырау шалу құқығын Мэрионмен байланысу үшін пайдаланады. Ол жақында келетінін айтады, ал Мэрион оны күтетінін жеткізеді. Тиісті емнің болмауынан Гарольдтің қабынуы [[гангрена]]ға айналған соң, оның қолын кесіп тастайды. Сараның ағзасы амфетаминдерді ұзақ қолданғандықтан дәрі-дәрмекке иммунитет қалыптастырған, соның кесірінен ол [[Электроқұрысу терапиясы|электрошок]]пен емдеу курсын алады. Ол бұл процедураға жартылай ес-түзсіз күйде келісім береді. Тайрон түрмеде қалып, онда «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» азабын тартады және түрме қызметкерлері тарапынан қорлық көреді. Мэрион доза алу үшін «Бала Джонның» оргиясына келіп, қонақтардың көңілін көтеру мақсатында басқа әйелмен анальды жыныстық қатынасқа түседі. Фильм басты кейіпкерлердің тағдырына соңғы көзқараспен аяқталады. Бұл көрініс [[Кронос-квартет]] ұжымының орындауындағы «Lux Aeterna» атты ауыр музыкалық композициямен сүйемелденеді. Гарольд ауруханада есін жиғанда Мэрионды шақырады. Медбике оның соңынан адам жіберуді ұсынады, бірақ ол Мэрионның келмейтінін айтып жауап береді. Сара қажыған, жансыз қабыққа айналып, жүйке ауруларына арналған клиникада жатады. Тайрон тән азабын тартып, түрмедегі алғашқы түнін бастан кешеді және көптен бері жоғалған анасын еске алады. Мэрион оргиядан кейін үйде, өзі жыртып тастаған эскиздерінің ортасында, қолына есірткі пакетін қысқан күйі диванда жатады. Барлық кейіпкерлер адам эмбрионының бірдей қалыбында бүктеліп жатыр. Соңғы кадрлар Сараны және амфетаминді ұзақ уақыт қолданғаннан кейін оның миында пайда болған ессіз елестерді көрсетеді: ол көптен күткен шоуда өзін сәнді әрі әдемі күйде көреді. Сара бас жүлдені жеңіп алған; оның ұлы Гарольд — табысқа жеткен және үйленгелі жатқан жас жігіт. Анасы мен ұлы көпшіліктің қолпаштаған айқайы мен сахна шамдарының жыпылықтауы астында бір-бірін құшақтап, жақсы көретіндіктерін айтады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Эллен Бёрстин]]||Сара Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Джаред Лето]]||Гарольд (Гарри) Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Дженнифер Коннелли]]||Мэрион Силвер|}} {{Рөлдерде|[[Марлон Уайанс]]||Тайрон Лав|}} {{Рөлдерде|[[Кристофер Макдональд]]||тележүргізуші Тэппи Тиббонс|}} {{Рөлдерде|[[Луиза Лассер]]||Ада|}} {{Рөлдерде|[[Марк Марголис]]||Рабинович мырза|}} {{Рөлдерде|[[Дилан Бейкер]]||дәрігер|}} {{Рөлдерде|[[Бен Шенкман]]||Спенсер|}} {{Рөлдерде|[[Кит Дэвид]]||Үлкен Тим, сутенёр|}} {{Рөлдерде|[[Дениз Дауз]]||Тайронның анасы|}} {{РөлдердеАсты}} == Саундтрегі == Саундтректің композиторы — [[Клинт Мэнселл]], ол бұл туындыны [[Кронос-квартет]] ішекті аспаптар ансамблімен бірге жазған. Ішекті квартетке арналған аранжировканы [[Пулитцер сыйлығы]]<nowiki/>ның лауреаты, композитор [[Дэвид Лэнг (композитор)|Дэвид Лэнг]] жазған. Саундтрек өте жылы қабылданып, кейіннен басқа да фильмдер мен сериалдардың трейлерлерінде түрлі үлгіде қолданылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kag6m2akww8h7u8md9v50fghvwqgo4r 3610747 3610746 2026-05-28T23:43:31Z ShadZ01 56180 3610747 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Арман реквиемі |Шынайы атауы = {{lang-en|Requiem for a Dream}} |Суреті = Requiem for a dream.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[психологиялық драма]] |Режиссёрі = [[Даррен Аронофски]] |Продюсері = Эрик Уотсон<br>Палмер Уэст |Сазгері = [[Клинт Мэнселл]] |Қоюшы суретші = Джеймс Чинланд |Негізі = [[Хьюберт Селби|кіші Хьюберт Селбидің]] [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] |Сценарийші = кіші Хьюберт Селби<br>Даррен Аронофски |Актерлер = [[Эллен Бёрстин]]<br>[[Джаред Лето]]<br>[[Дженнифер Коннелли]]<br>[[Марлон Уэйанс]] |Операторы = [[Мэтью Либатик]] |Компания = Thousand Words<br>[[Protozoa Pictures]] |Дистрибьютор = [[Artisan Entertainment]] (АҚШ)<br>[[Summit Entertainment]] (шетелде)<ref>{{cite web|title=Summit pins 'Wrestler'|website=[[Variety]]|first=Dave|last=McNary|date=21 October 2007|accessdate=5 November 2021|url=https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|archivedate=November 5, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105160623/https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|url-status=live}}</ref> |Ұзақтығы = 102 мин<ref name="BBFC">{{cite web | title=''REQUIEM FOR A DREAM'' (18) | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | work=[[Британский совет по классификации фильмов|British Board of Film Classification]] | date=November 23, 2000 | accessdate=January 1, 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416222953/http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | archivedate=April 16, 2014 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = 4,5 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web |date=19 March 1999 |last=Cox |first=Dan |title=Artisan, Aronofsky in tune on 'Requiem' |url=https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |website=Variety |quote=Budget on "Requiem" is roughly $4.5 million. |accessdate=November 23, 2020 |archivedate=December 7, 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207005249/https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |url-status=live }}</ref> |Түсім = 7,4 млн$<ref name="mojo">{{cite web | url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2473428481/weekend/ | title=''Requiem for a Dream'' (2000) | work=[[Box Office Mojo]] | date=January 1, 2002 | accessdate=February 28, 2022 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213043800/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=requiemforadream.htm | archivedate=February 13, 2013 | url-status=live }}</ref> |Мемлекет = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2000 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Арман реквиемі»''' ({{Lang-en|Requiem for a Dream}}) — режиссер әрі сценарийші [[Даррен Аронофски]]<nowiki/>дің [[Хьюберт Селби|кіші]] [[Хьюберт Селби]]дің [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] желісімен түсірген америкалық [[Психологиялық драма|психологиялық драмалық фильм]]і. Басты рөлдерді [[Эллен Бёрстин]], [[Джаред Лето]], [[Дженнифер Коннелли]] және [[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]] сомдады. 2001 жылы фильм «Үздік әйел рөлі» (Эллен Бёрстин) номинациясы бойынша «[[Оскар (2001)|Оскар]]<nowiki/>» және «[[Алтын глобус (2001)|Алтын глобус]]<nowiki/>» сыйлықтарына үміткер болды. == Сюжеті == Басты кейіпкерлер: анасы — Сара ([[Эллен Бёрстин]]) және ұлы — Гарольд Голдфарб ([[Джаред Лето]]); Гарольдтың құрбысы — Мэрион Силвер ([[Дженнифер Коннелли]]) және Гарольдтың досы — Тайрон Лав ([[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]]). Романдағыдай, фильмдегі оқиға желісі жылдың үш мезгілінде — жазда, күзде және қыста өрбиді. === Жаз === Сара — [[Брайтон Бич]]тегі ([[Бруклин]]) пәтерде жалғыз тұратын егде жастағы жесір әйел. Ол уақытының көп бөлігін теледидар алдында өткізеді. Әсіресе оған адамдардың өз тәбетін жеңгені (диета, ет пен қанттан бас тарту) туралы жарнамалық шоу қатты ұнайды. Сараның өзі болса көп мөлшерде шоколад және басқа да калориясы жоғары тағамдарды тұтынады. Оның ұлы Гарри кейде үйге келіп, теледидарды ескі-құсқы сатып алушыға өткізу үшін ұрлап әкетеді, ал түскен ақшаға есірткі сатып алады. Сара әр уақытта теледидарды кейін қайта сатып алып отырады. Бірде «Малин мен Блок» телестудиясынан қоңырау шалып, оны өзінің сүйікті шоуларының біріне қатысуға шақырғанда, оның өмірі күтпеген жерден жаңа мәнге ие болады. Сара телешоуда мүмкіндігінше әсерлі көрінгісі келеді; ол шашын бояп, өзінің сүйікті қызыл көйлегін кимекші болады, бірақ оған тым толып кеткенін байқайды. Сара диета ұстауға тырысады, бірақ одан ештеңе шықпайды; содан кейін ол дәрігерді ұсынған құрбысына жүгінеді. Дәрігер оған құрамында [[амфетамин]] бар таблеткаларға рецепт жазып береді. Бір күні анасына келген Гарольд бұл таблеткалардың оның мінез-құлқына қатты әсер ететінін байқап, Сарадан оларды қабылдауды тоқтатуды сұрайды. Сара ұлына күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі жылдарда қаншалықты жалғыз қалғанын айтып береді; салмақ тастау және теледидарға шығу мүмкіндігі оны құрбыларының алдында маңыздырақ етіп көрсетеді. Бұған есеңгіреген Гарольд ұят сезімін бастан кешіріп, анасына жиі келіп тұруға және өзінің қызы Мэрионмен таныстыруға уәде береді. Үйге қайтар жолда Гарольд анасына деген аяныш пен ұяттан еңкілдеп жылайды, бірақ кезекті дозаны қабылдағаннан кейін тынышталады. Осы уақытта Гарольд пен Тайрон есірткі саудагері ретінде ақша таба бастайды. Олар таза дозаны сатып алып, оны екі есе араластырып, бұрынғы бағамен қайта сатады. Достардың ісі алға басып, олар үлкен ақшаны оңай табады. Гарольд пен Мэрион жоспар құра бастайды: олар сән дүкенін ашуды армандайды, өйткені Мэрион бойында сәнгерлік қабілет барын сезеді. Тайрон үшін бұл қаржылық табыс — көше өмірінің қатыгездігінен қашып, тыныштық пен бақытта өмір сүру мүмкіндігі еді. === Күз === Күздің келуімен Сараның таблеткаға тәуелділігі артып, дозасы үнемі өсіп отырады. Онда галлюцинация басталады. Бұл туралы ол дәрігерге айтқанда, дәрігер жаңа рецепт жазып беріп, дәріні бір апта бойы осы нұсқаулықпен қабылдауды тапсырады. Галлюцинация күшейіп, агрессивті сипат алады, ал Сара біртіндеп шынайы өмірден қол үзеді. Осы уақыт ішінде ол өзін шақырған телебағдарламадан хат күтумен болады, бірақ хабар-ошар болмайды. Сонымен қатар, достардың да басына қиындық туады: қалада мафия соғысы басталып, есірткі тапшылығы орнайды. Тайрон қамауға алынып, оның досы әрі негізгі есірткі жеткізушісі Броди өлтіріледі. Гарольд пен Мэрион Тайронды түрмеден шығару үшін ұзақ уақыт бойы жинаған ақшасын кепілдікке жұмсайды. Келесі бірнеше айда доза табу қиындай түседі. Жұпқа тек күн сайын үнемі өсіп келе жатқан тәуелділікке әрең жететін дозаны сатып алу ғана қалады. Ақша тез таусылып, жаңа доза табу мақсаты бірінші орынға шығады. Мэрион есірткіге ақша табу үшін өзіне жеккөрінішті адаммен жыныстық қатынасқа түседі, бірақ Гарольд бұған бас ауыртпайтын күйге жетеді. Гарольд пен Мэрион жиі ұрсысып, бір-бірін кінәлай бастайды. Олардың қарым-қатынасы күннен-күнге нашарлай береді. Есірткі тек Рождество қарсаңында — сыйлық ретінде — қолында әлі де жоғары сапалы «тауары» бар санаулы дилерлердің бірі арқылы сатылады. Осындай есірткі саудагерлерінің бірімен азық-түлік дүкенінің қоймасында кездеспек болған Гарольд пен Тайрон кезекке тұрып, есірткі сатып алуға тырысады, бірақ тобырдың агрессивті мінез-құлқына байланысты мәміле бұзылады. Осы уақытта Мэрион «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» қысқаннан өзінің сызбалары мен үй заттарын қиратып тастайды. Гарольд дозасыз оралып, Мэрионмен жанжалдасады. Ашу үстінде ол оған жыныстық қызмет үшін есірткі ұсынатын «Бала Джонның» телефонын қалдырады. Бұл кезде Сара бүкіл емделу курсындағы ең үлкен дозаны қабылдап жібереді де, арты сұмдық галлюцинацияға ұласады. Елестер әлемінде оның сүйікті телешоуының студиясы өз пәтеріне көшіп келгендей болады, ал көрермендер, бағдарлама жүргізушісі, тіпті оның өзі — әдемі, халықтың сүйіктісі әрі танымал образы — қазіргі мүшкіл халі мен өмір салтына күледі. Құтырған тоңазытқыш та оған тап береді. Осы қорқынышты көріністерден зәресі ұшқан Сара пәтерінен қашып шығып, өзін бағдарламаға қашан шақыратынын өз көзімен білу үшін студияға қарай бет алады. === Қыс === Соңғы сәтсіздіктен еңселері түскен Гарольд пен Тайрон [[Флорида]]ға аттанып, осы тұйық шеңберді бұзбақшы болады, өйткені олар ол жақта [[Есірткілер|есірткі]] әлдеқайда қолжетімді деп есептейді. Жолда тоқтаған кезде Гарольд есірткі егетін тамырына [[Сепсис|инфекция]] түскенін байқайды, бірақ соған қарамастан, шіри бастаған етке бәрібір ине салады; бұдан кейін оның жағдайы тіпті нашарлап, зарарлану одан әрі тарала береді. Тайрон досын ауруханаға жеткізеді. Гарольдті көрген дәрігер оның нашақор екенін бірден түсініп, бұл туралы полицияға хабарлайды. Екеуі де тұтқындалып, түрмеге жабылады. Осы уақытта Мэрион, Гарольдтің кеңесімен, «Бала Джон» есімді [[сутенер]]ге келеді. Жыныстық қатынастан кейін «Бала Джон» Мэрионға өзі ұйымдастыратын [[оргия]] туралы айтып, оған қатысса, бұдан да үлкен доза ала алатынын жеткізеді. Алғашында Мэрион бас тартады, бірақ есірткісі таусылған соң, амалсыз келіседі. Телестудиядағы драмалық оқиғадан кейін Сараны психиатриялық ауруханаға жібереді; онда оның қолын байлап, дәрі егеді және күштеп тамақтандырады. Гарольд түрмедеге жалғыз қоңырау шалу құқығын Мэрионмен байланысу үшін пайдаланады. Ол жақында келетінін айтады, ал Мэрион оны күтетінін жеткізеді. Тиісті емнің болмауынан Гарольдтің қабынуы [[гангрена]]ға айналған соң, оның қолын кесіп тастайды. Сараның ағзасы амфетаминдерді ұзақ қолданғандықтан дәрі-дәрмекке иммунитет қалыптастырған, соның кесірінен ол [[Электроқұрысу терапиясы|электрошок]]пен емдеу курсын алады. Ол бұл процедураға жартылай ес-түзсіз күйде келісім береді. Тайрон түрмеде қалып, онда «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» азабын тартады және түрме қызметкерлері тарапынан қорлық көреді. Мэрион доза алу үшін «Бала Джонның» оргиясына келіп, қонақтардың көңілін көтеру мақсатында басқа әйелмен анальды жыныстық қатынасқа түседі. Фильм басты кейіпкерлердің тағдырына соңғы көзқараспен аяқталады. Бұл көрініс [[Кронос-квартет]] ұжымының орындауындағы «Lux Aeterna» атты ауыр музыкалық композициямен сүйемелденеді. Гарольд ауруханада есін жиғанда Мэрионды шақырады. Медбике оның соңынан адам жіберуді ұсынады, бірақ ол Мэрионның келмейтінін айтып жауап береді. Сара қажыған, жансыз қабыққа айналып, жүйке ауруларына арналған клиникада жатады. Тайрон тән азабын тартып, түрмедегі алғашқы түнін бастан кешеді және көптен бері жоғалған анасын еске алады. Мэрион оргиядан кейін үйде, өзі жыртып тастаған эскиздерінің ортасында, қолына есірткі пакетін қысқан күйі диванда жатады. Барлық кейіпкерлер адам эмбрионының бірдей қалыбында бүктеліп жатыр. Соңғы кадрлар Сараны және амфетаминді ұзақ уақыт қолданғаннан кейін оның миында пайда болған ессіз елестерді көрсетеді: ол көптен күткен шоуда өзін сәнді әрі әдемі күйде көреді. Сара бас жүлдені жеңіп алған; оның ұлы Гарольд — табысқа жеткен және үйленгелі жатқан жас жігіт. Анасы мен ұлы көпшіліктің қолпаштаған айқайы мен сахна шамдарының жыпылықтауы астында бір-бірін құшақтап, жақсы көретіндіктерін айтады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Эллен Бёрстин]]||Сара Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Джаред Лето]]||Гарольд (Гарри) Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Дженнифер Коннелли]]||Мэрион Силвер|}} {{Рөлдерде|[[Марлон Уайанс]]||Тайрон Лав|}} {{Рөлдерде|[[Кристофер Макдональд]]||тележүргізуші Тэппи Тиббонс|}} {{Рөлдерде|[[Луиза Лассер]]||Ада|}} {{Рөлдерде|[[Марк Марголис]]||Рабинович мырза|}} {{Рөлдерде|[[Дилан Бейкер]]||дәрігер|}} {{Рөлдерде|[[Бен Шенкман]]||Спенсер|}} {{Рөлдерде|[[Кит Дэвид]]||Үлкен Тим, сутенёр|}} {{Рөлдерде|[[Дениз Дауз]]||Тайронның анасы|}} {{РөлдердеАсты}} == Саундтрегі == Саундтректің композиторы — [[Клинт Мэнселл]], ол бұл туындыны [[Кронос-квартет]] ішекті аспаптар ансамблімен бірге жазған. Ішекті квартетке арналған аранжировканы [[Пулитцер сыйлығы]]<nowiki/>ның лауреаты, композитор [[Дэвид Лэнг (композитор)|Дэвид Лэнг]] жазған. Саундтрек өте жылы қабылданып, кейіннен басқа да фильмдер мен сериалдардың трейлерлерінде түрлі үлгіде қолданылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} npp32c9onvghy4mkl92x2ofn8ndnkx1 3610748 3610747 2026-05-28T23:43:52Z ShadZ01 56180 /* Саундтрегі */ 3610748 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Арман реквиемі |Шынайы атауы = {{lang-en|Requiem for a Dream}} |Суреті = Requiem for a dream.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[психологиялық драма]] |Режиссёрі = [[Даррен Аронофски]] |Продюсері = Эрик Уотсон<br>Палмер Уэст |Сазгері = [[Клинт Мэнселл]] |Қоюшы суретші = Джеймс Чинланд |Негізі = [[Хьюберт Селби|кіші Хьюберт Селбидің]] [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] |Сценарийші = кіші Хьюберт Селби<br>Даррен Аронофски |Актерлер = [[Эллен Бёрстин]]<br>[[Джаред Лето]]<br>[[Дженнифер Коннелли]]<br>[[Марлон Уэйанс]] |Операторы = [[Мэтью Либатик]] |Компания = Thousand Words<br>[[Protozoa Pictures]] |Дистрибьютор = [[Artisan Entertainment]] (АҚШ)<br>[[Summit Entertainment]] (шетелде)<ref>{{cite web|title=Summit pins 'Wrestler'|website=[[Variety]]|first=Dave|last=McNary|date=21 October 2007|accessdate=5 November 2021|url=https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|archivedate=November 5, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105160623/https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|url-status=live}}</ref> |Ұзақтығы = 102 мин<ref name="BBFC">{{cite web | title=''REQUIEM FOR A DREAM'' (18) | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | work=[[Британский совет по классификации фильмов|British Board of Film Classification]] | date=November 23, 2000 | accessdate=January 1, 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416222953/http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | archivedate=April 16, 2014 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = 4,5 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web |date=19 March 1999 |last=Cox |first=Dan |title=Artisan, Aronofsky in tune on 'Requiem' |url=https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |website=Variety |quote=Budget on "Requiem" is roughly $4.5 million. |accessdate=November 23, 2020 |archivedate=December 7, 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207005249/https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |url-status=live }}</ref> |Түсім = 7,4 млн$<ref name="mojo">{{cite web | url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2473428481/weekend/ | title=''Requiem for a Dream'' (2000) | work=[[Box Office Mojo]] | date=January 1, 2002 | accessdate=February 28, 2022 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213043800/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=requiemforadream.htm | archivedate=February 13, 2013 | url-status=live }}</ref> |Мемлекет = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2000 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Арман реквиемі»''' ({{Lang-en|Requiem for a Dream}}) — режиссер әрі сценарийші [[Даррен Аронофски]]<nowiki/>дің [[Хьюберт Селби|кіші]] [[Хьюберт Селби]]дің [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] желісімен түсірген америкалық [[Психологиялық драма|психологиялық драмалық фильм]]і. Басты рөлдерді [[Эллен Бёрстин]], [[Джаред Лето]], [[Дженнифер Коннелли]] және [[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]] сомдады. 2001 жылы фильм «Үздік әйел рөлі» (Эллен Бёрстин) номинациясы бойынша «[[Оскар (2001)|Оскар]]<nowiki/>» және «[[Алтын глобус (2001)|Алтын глобус]]<nowiki/>» сыйлықтарына үміткер болды. == Сюжеті == Басты кейіпкерлер: анасы — Сара ([[Эллен Бёрстин]]) және ұлы — Гарольд Голдфарб ([[Джаред Лето]]); Гарольдтың құрбысы — Мэрион Силвер ([[Дженнифер Коннелли]]) және Гарольдтың досы — Тайрон Лав ([[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]]). Романдағыдай, фильмдегі оқиға желісі жылдың үш мезгілінде — жазда, күзде және қыста өрбиді. === Жаз === Сара — [[Брайтон Бич]]тегі ([[Бруклин]]) пәтерде жалғыз тұратын егде жастағы жесір әйел. Ол уақытының көп бөлігін теледидар алдында өткізеді. Әсіресе оған адамдардың өз тәбетін жеңгені (диета, ет пен қанттан бас тарту) туралы жарнамалық шоу қатты ұнайды. Сараның өзі болса көп мөлшерде шоколад және басқа да калориясы жоғары тағамдарды тұтынады. Оның ұлы Гарри кейде үйге келіп, теледидарды ескі-құсқы сатып алушыға өткізу үшін ұрлап әкетеді, ал түскен ақшаға есірткі сатып алады. Сара әр уақытта теледидарды кейін қайта сатып алып отырады. Бірде «Малин мен Блок» телестудиясынан қоңырау шалып, оны өзінің сүйікті шоуларының біріне қатысуға шақырғанда, оның өмірі күтпеген жерден жаңа мәнге ие болады. Сара телешоуда мүмкіндігінше әсерлі көрінгісі келеді; ол шашын бояп, өзінің сүйікті қызыл көйлегін кимекші болады, бірақ оған тым толып кеткенін байқайды. Сара диета ұстауға тырысады, бірақ одан ештеңе шықпайды; содан кейін ол дәрігерді ұсынған құрбысына жүгінеді. Дәрігер оған құрамында [[амфетамин]] бар таблеткаларға рецепт жазып береді. Бір күні анасына келген Гарольд бұл таблеткалардың оның мінез-құлқына қатты әсер ететінін байқап, Сарадан оларды қабылдауды тоқтатуды сұрайды. Сара ұлына күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі жылдарда қаншалықты жалғыз қалғанын айтып береді; салмақ тастау және теледидарға шығу мүмкіндігі оны құрбыларының алдында маңыздырақ етіп көрсетеді. Бұған есеңгіреген Гарольд ұят сезімін бастан кешіріп, анасына жиі келіп тұруға және өзінің қызы Мэрионмен таныстыруға уәде береді. Үйге қайтар жолда Гарольд анасына деген аяныш пен ұяттан еңкілдеп жылайды, бірақ кезекті дозаны қабылдағаннан кейін тынышталады. Осы уақытта Гарольд пен Тайрон есірткі саудагері ретінде ақша таба бастайды. Олар таза дозаны сатып алып, оны екі есе араластырып, бұрынғы бағамен қайта сатады. Достардың ісі алға басып, олар үлкен ақшаны оңай табады. Гарольд пен Мэрион жоспар құра бастайды: олар сән дүкенін ашуды армандайды, өйткені Мэрион бойында сәнгерлік қабілет барын сезеді. Тайрон үшін бұл қаржылық табыс — көше өмірінің қатыгездігінен қашып, тыныштық пен бақытта өмір сүру мүмкіндігі еді. === Күз === Күздің келуімен Сараның таблеткаға тәуелділігі артып, дозасы үнемі өсіп отырады. Онда галлюцинация басталады. Бұл туралы ол дәрігерге айтқанда, дәрігер жаңа рецепт жазып беріп, дәріні бір апта бойы осы нұсқаулықпен қабылдауды тапсырады. Галлюцинация күшейіп, агрессивті сипат алады, ал Сара біртіндеп шынайы өмірден қол үзеді. Осы уақыт ішінде ол өзін шақырған телебағдарламадан хат күтумен болады, бірақ хабар-ошар болмайды. Сонымен қатар, достардың да басына қиындық туады: қалада мафия соғысы басталып, есірткі тапшылығы орнайды. Тайрон қамауға алынып, оның досы әрі негізгі есірткі жеткізушісі Броди өлтіріледі. Гарольд пен Мэрион Тайронды түрмеден шығару үшін ұзақ уақыт бойы жинаған ақшасын кепілдікке жұмсайды. Келесі бірнеше айда доза табу қиындай түседі. Жұпқа тек күн сайын үнемі өсіп келе жатқан тәуелділікке әрең жететін дозаны сатып алу ғана қалады. Ақша тез таусылып, жаңа доза табу мақсаты бірінші орынға шығады. Мэрион есірткіге ақша табу үшін өзіне жеккөрінішті адаммен жыныстық қатынасқа түседі, бірақ Гарольд бұған бас ауыртпайтын күйге жетеді. Гарольд пен Мэрион жиі ұрсысып, бір-бірін кінәлай бастайды. Олардың қарым-қатынасы күннен-күнге нашарлай береді. Есірткі тек Рождество қарсаңында — сыйлық ретінде — қолында әлі де жоғары сапалы «тауары» бар санаулы дилерлердің бірі арқылы сатылады. Осындай есірткі саудагерлерінің бірімен азық-түлік дүкенінің қоймасында кездеспек болған Гарольд пен Тайрон кезекке тұрып, есірткі сатып алуға тырысады, бірақ тобырдың агрессивті мінез-құлқына байланысты мәміле бұзылады. Осы уақытта Мэрион «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» қысқаннан өзінің сызбалары мен үй заттарын қиратып тастайды. Гарольд дозасыз оралып, Мэрионмен жанжалдасады. Ашу үстінде ол оған жыныстық қызмет үшін есірткі ұсынатын «Бала Джонның» телефонын қалдырады. Бұл кезде Сара бүкіл емделу курсындағы ең үлкен дозаны қабылдап жібереді де, арты сұмдық галлюцинацияға ұласады. Елестер әлемінде оның сүйікті телешоуының студиясы өз пәтеріне көшіп келгендей болады, ал көрермендер, бағдарлама жүргізушісі, тіпті оның өзі — әдемі, халықтың сүйіктісі әрі танымал образы — қазіргі мүшкіл халі мен өмір салтына күледі. Құтырған тоңазытқыш та оған тап береді. Осы қорқынышты көріністерден зәресі ұшқан Сара пәтерінен қашып шығып, өзін бағдарламаға қашан шақыратынын өз көзімен білу үшін студияға қарай бет алады. === Қыс === Соңғы сәтсіздіктен еңселері түскен Гарольд пен Тайрон [[Флорида]]ға аттанып, осы тұйық шеңберді бұзбақшы болады, өйткені олар ол жақта [[Есірткілер|есірткі]] әлдеқайда қолжетімді деп есептейді. Жолда тоқтаған кезде Гарольд есірткі егетін тамырына [[Сепсис|инфекция]] түскенін байқайды, бірақ соған қарамастан, шіри бастаған етке бәрібір ине салады; бұдан кейін оның жағдайы тіпті нашарлап, зарарлану одан әрі тарала береді. Тайрон досын ауруханаға жеткізеді. Гарольдті көрген дәрігер оның нашақор екенін бірден түсініп, бұл туралы полицияға хабарлайды. Екеуі де тұтқындалып, түрмеге жабылады. Осы уақытта Мэрион, Гарольдтің кеңесімен, «Бала Джон» есімді [[сутенер]]ге келеді. Жыныстық қатынастан кейін «Бала Джон» Мэрионға өзі ұйымдастыратын [[оргия]] туралы айтып, оған қатысса, бұдан да үлкен доза ала алатынын жеткізеді. Алғашында Мэрион бас тартады, бірақ есірткісі таусылған соң, амалсыз келіседі. Телестудиядағы драмалық оқиғадан кейін Сараны психиатриялық ауруханаға жібереді; онда оның қолын байлап, дәрі егеді және күштеп тамақтандырады. Гарольд түрмедеге жалғыз қоңырау шалу құқығын Мэрионмен байланысу үшін пайдаланады. Ол жақында келетінін айтады, ал Мэрион оны күтетінін жеткізеді. Тиісті емнің болмауынан Гарольдтің қабынуы [[гангрена]]ға айналған соң, оның қолын кесіп тастайды. Сараның ағзасы амфетаминдерді ұзақ қолданғандықтан дәрі-дәрмекке иммунитет қалыптастырған, соның кесірінен ол [[Электроқұрысу терапиясы|электрошок]]пен емдеу курсын алады. Ол бұл процедураға жартылай ес-түзсіз күйде келісім береді. Тайрон түрмеде қалып, онда «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» азабын тартады және түрме қызметкерлері тарапынан қорлық көреді. Мэрион доза алу үшін «Бала Джонның» оргиясына келіп, қонақтардың көңілін көтеру мақсатында басқа әйелмен анальды жыныстық қатынасқа түседі. Фильм басты кейіпкерлердің тағдырына соңғы көзқараспен аяқталады. Бұл көрініс [[Кронос-квартет]] ұжымының орындауындағы «Lux Aeterna» атты ауыр музыкалық композициямен сүйемелденеді. Гарольд ауруханада есін жиғанда Мэрионды шақырады. Медбике оның соңынан адам жіберуді ұсынады, бірақ ол Мэрионның келмейтінін айтып жауап береді. Сара қажыған, жансыз қабыққа айналып, жүйке ауруларына арналған клиникада жатады. Тайрон тән азабын тартып, түрмедегі алғашқы түнін бастан кешеді және көптен бері жоғалған анасын еске алады. Мэрион оргиядан кейін үйде, өзі жыртып тастаған эскиздерінің ортасында, қолына есірткі пакетін қысқан күйі диванда жатады. Барлық кейіпкерлер адам эмбрионының бірдей қалыбында бүктеліп жатыр. Соңғы кадрлар Сараны және амфетаминді ұзақ уақыт қолданғаннан кейін оның миында пайда болған ессіз елестерді көрсетеді: ол көптен күткен шоуда өзін сәнді әрі әдемі күйде көреді. Сара бас жүлдені жеңіп алған; оның ұлы Гарольд — табысқа жеткен және үйленгелі жатқан жас жігіт. Анасы мен ұлы көпшіліктің қолпаштаған айқайы мен сахна шамдарының жыпылықтауы астында бір-бірін құшақтап, жақсы көретіндіктерін айтады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Эллен Бёрстин]]||Сара Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Джаред Лето]]||Гарольд (Гарри) Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Дженнифер Коннелли]]||Мэрион Силвер|}} {{Рөлдерде|[[Марлон Уайанс]]||Тайрон Лав|}} {{Рөлдерде|[[Кристофер Макдональд]]||тележүргізуші Тэппи Тиббонс|}} {{Рөлдерде|[[Луиза Лассер]]||Ада|}} {{Рөлдерде|[[Марк Марголис]]||Рабинович мырза|}} {{Рөлдерде|[[Дилан Бейкер]]||дәрігер|}} {{Рөлдерде|[[Бен Шенкман]]||Спенсер|}} {{Рөлдерде|[[Кит Дэвид]]||Үлкен Тим, сутенёр|}} {{Рөлдерде|[[Дениз Дауз]]||Тайронның анасы|}} {{РөлдердеАсты}} == Саундтрегі == Саундтректің композиторы — [[Клинт Мэнселл]], ол бұл туындыны [[Кронос-квартет]] ішекті аспаптар ансамблімен бірге жазған. Ішекті квартетке арналған аранжировканы [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты, композитор [[Дэвид Лэнг (композитор)|Дэвид Лэнг]] жазған. Саундтрек өте жылы қабылданып, кейіннен басқа да фильмдер мен сериалдардың трейлерлерінде түрлі үлгіде қолданылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7muopsujs6zc5caqmibhwen8ej7zfdc 3610749 3610748 2026-05-28T23:45:10Z ShadZ01 56180 /* Дереккөздер */ 3610749 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Арман реквиемі |Шынайы атауы = {{lang-en|Requiem for a Dream}} |Суреті = Requiem for a dream.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[психологиялық драма]] |Режиссёрі = [[Даррен Аронофски]] |Продюсері = Эрик Уотсон<br>Палмер Уэст |Сазгері = [[Клинт Мэнселл]] |Қоюшы суретші = Джеймс Чинланд |Негізі = [[Хьюберт Селби|кіші Хьюберт Селбидің]] [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] |Сценарийші = кіші Хьюберт Селби<br>Даррен Аронофски |Актерлер = [[Эллен Бёрстин]]<br>[[Джаред Лето]]<br>[[Дженнифер Коннелли]]<br>[[Марлон Уэйанс]] |Операторы = [[Мэтью Либатик]] |Компания = Thousand Words<br>[[Protozoa Pictures]] |Дистрибьютор = [[Artisan Entertainment]] (АҚШ)<br>[[Summit Entertainment]] (шетелде)<ref>{{cite web|title=Summit pins 'Wrestler'|website=[[Variety]]|first=Dave|last=McNary|date=21 October 2007|accessdate=5 November 2021|url=https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|archivedate=November 5, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105160623/https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|url-status=live}}</ref> |Ұзақтығы = 102 мин<ref name="BBFC">{{cite web | title=''REQUIEM FOR A DREAM'' (18) | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | work=[[Британский совет по классификации фильмов|British Board of Film Classification]] | date=November 23, 2000 | accessdate=January 1, 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416222953/http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | archivedate=April 16, 2014 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = 4,5 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web |date=19 March 1999 |last=Cox |first=Dan |title=Artisan, Aronofsky in tune on 'Requiem' |url=https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |website=Variety |quote=Budget on "Requiem" is roughly $4.5 million. |accessdate=November 23, 2020 |archivedate=December 7, 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207005249/https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |url-status=live }}</ref> |Түсім = 7,4 млн$<ref name="mojo">{{cite web | url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2473428481/weekend/ | title=''Requiem for a Dream'' (2000) | work=[[Box Office Mojo]] | date=January 1, 2002 | accessdate=February 28, 2022 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213043800/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=requiemforadream.htm | archivedate=February 13, 2013 | url-status=live }}</ref> |Мемлекет = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2000 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Арман реквиемі»''' ({{Lang-en|Requiem for a Dream}}) — режиссер әрі сценарийші [[Даррен Аронофски]]<nowiki/>дің [[Хьюберт Селби|кіші]] [[Хьюберт Селби]]дің [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] желісімен түсірген америкалық [[Психологиялық драма|психологиялық драмалық фильм]]і. Басты рөлдерді [[Эллен Бёрстин]], [[Джаред Лето]], [[Дженнифер Коннелли]] және [[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]] сомдады. 2001 жылы фильм «Үздік әйел рөлі» (Эллен Бёрстин) номинациясы бойынша «[[Оскар (2001)|Оскар]]<nowiki/>» және «[[Алтын глобус (2001)|Алтын глобус]]<nowiki/>» сыйлықтарына үміткер болды. == Сюжеті == Басты кейіпкерлер: анасы — Сара ([[Эллен Бёрстин]]) және ұлы — Гарольд Голдфарб ([[Джаред Лето]]); Гарольдтың құрбысы — Мэрион Силвер ([[Дженнифер Коннелли]]) және Гарольдтың досы — Тайрон Лав ([[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]]). Романдағыдай, фильмдегі оқиға желісі жылдың үш мезгілінде — жазда, күзде және қыста өрбиді. === Жаз === Сара — [[Брайтон Бич]]тегі ([[Бруклин]]) пәтерде жалғыз тұратын егде жастағы жесір әйел. Ол уақытының көп бөлігін теледидар алдында өткізеді. Әсіресе оған адамдардың өз тәбетін жеңгені (диета, ет пен қанттан бас тарту) туралы жарнамалық шоу қатты ұнайды. Сараның өзі болса көп мөлшерде шоколад және басқа да калориясы жоғары тағамдарды тұтынады. Оның ұлы Гарри кейде үйге келіп, теледидарды ескі-құсқы сатып алушыға өткізу үшін ұрлап әкетеді, ал түскен ақшаға есірткі сатып алады. Сара әр уақытта теледидарды кейін қайта сатып алып отырады. Бірде «Малин мен Блок» телестудиясынан қоңырау шалып, оны өзінің сүйікті шоуларының біріне қатысуға шақырғанда, оның өмірі күтпеген жерден жаңа мәнге ие болады. Сара телешоуда мүмкіндігінше әсерлі көрінгісі келеді; ол шашын бояп, өзінің сүйікті қызыл көйлегін кимекші болады, бірақ оған тым толып кеткенін байқайды. Сара диета ұстауға тырысады, бірақ одан ештеңе шықпайды; содан кейін ол дәрігерді ұсынған құрбысына жүгінеді. Дәрігер оған құрамында [[амфетамин]] бар таблеткаларға рецепт жазып береді. Бір күні анасына келген Гарольд бұл таблеткалардың оның мінез-құлқына қатты әсер ететінін байқап, Сарадан оларды қабылдауды тоқтатуды сұрайды. Сара ұлына күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі жылдарда қаншалықты жалғыз қалғанын айтып береді; салмақ тастау және теледидарға шығу мүмкіндігі оны құрбыларының алдында маңыздырақ етіп көрсетеді. Бұған есеңгіреген Гарольд ұят сезімін бастан кешіріп, анасына жиі келіп тұруға және өзінің қызы Мэрионмен таныстыруға уәде береді. Үйге қайтар жолда Гарольд анасына деген аяныш пен ұяттан еңкілдеп жылайды, бірақ кезекті дозаны қабылдағаннан кейін тынышталады. Осы уақытта Гарольд пен Тайрон есірткі саудагері ретінде ақша таба бастайды. Олар таза дозаны сатып алып, оны екі есе араластырып, бұрынғы бағамен қайта сатады. Достардың ісі алға басып, олар үлкен ақшаны оңай табады. Гарольд пен Мэрион жоспар құра бастайды: олар сән дүкенін ашуды армандайды, өйткені Мэрион бойында сәнгерлік қабілет барын сезеді. Тайрон үшін бұл қаржылық табыс — көше өмірінің қатыгездігінен қашып, тыныштық пен бақытта өмір сүру мүмкіндігі еді. === Күз === Күздің келуімен Сараның таблеткаға тәуелділігі артып, дозасы үнемі өсіп отырады. Онда галлюцинация басталады. Бұл туралы ол дәрігерге айтқанда, дәрігер жаңа рецепт жазып беріп, дәріні бір апта бойы осы нұсқаулықпен қабылдауды тапсырады. Галлюцинация күшейіп, агрессивті сипат алады, ал Сара біртіндеп шынайы өмірден қол үзеді. Осы уақыт ішінде ол өзін шақырған телебағдарламадан хат күтумен болады, бірақ хабар-ошар болмайды. Сонымен қатар, достардың да басына қиындық туады: қалада мафия соғысы басталып, есірткі тапшылығы орнайды. Тайрон қамауға алынып, оның досы әрі негізгі есірткі жеткізушісі Броди өлтіріледі. Гарольд пен Мэрион Тайронды түрмеден шығару үшін ұзақ уақыт бойы жинаған ақшасын кепілдікке жұмсайды. Келесі бірнеше айда доза табу қиындай түседі. Жұпқа тек күн сайын үнемі өсіп келе жатқан тәуелділікке әрең жететін дозаны сатып алу ғана қалады. Ақша тез таусылып, жаңа доза табу мақсаты бірінші орынға шығады. Мэрион есірткіге ақша табу үшін өзіне жеккөрінішті адаммен жыныстық қатынасқа түседі, бірақ Гарольд бұған бас ауыртпайтын күйге жетеді. Гарольд пен Мэрион жиі ұрсысып, бір-бірін кінәлай бастайды. Олардың қарым-қатынасы күннен-күнге нашарлай береді. Есірткі тек Рождество қарсаңында — сыйлық ретінде — қолында әлі де жоғары сапалы «тауары» бар санаулы дилерлердің бірі арқылы сатылады. Осындай есірткі саудагерлерінің бірімен азық-түлік дүкенінің қоймасында кездеспек болған Гарольд пен Тайрон кезекке тұрып, есірткі сатып алуға тырысады, бірақ тобырдың агрессивті мінез-құлқына байланысты мәміле бұзылады. Осы уақытта Мэрион «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» қысқаннан өзінің сызбалары мен үй заттарын қиратып тастайды. Гарольд дозасыз оралып, Мэрионмен жанжалдасады. Ашу үстінде ол оған жыныстық қызмет үшін есірткі ұсынатын «Бала Джонның» телефонын қалдырады. Бұл кезде Сара бүкіл емделу курсындағы ең үлкен дозаны қабылдап жібереді де, арты сұмдық галлюцинацияға ұласады. Елестер әлемінде оның сүйікті телешоуының студиясы өз пәтеріне көшіп келгендей болады, ал көрермендер, бағдарлама жүргізушісі, тіпті оның өзі — әдемі, халықтың сүйіктісі әрі танымал образы — қазіргі мүшкіл халі мен өмір салтына күледі. Құтырған тоңазытқыш та оған тап береді. Осы қорқынышты көріністерден зәресі ұшқан Сара пәтерінен қашып шығып, өзін бағдарламаға қашан шақыратынын өз көзімен білу үшін студияға қарай бет алады. === Қыс === Соңғы сәтсіздіктен еңселері түскен Гарольд пен Тайрон [[Флорида]]ға аттанып, осы тұйық шеңберді бұзбақшы болады, өйткені олар ол жақта [[Есірткілер|есірткі]] әлдеқайда қолжетімді деп есептейді. Жолда тоқтаған кезде Гарольд есірткі егетін тамырына [[Сепсис|инфекция]] түскенін байқайды, бірақ соған қарамастан, шіри бастаған етке бәрібір ине салады; бұдан кейін оның жағдайы тіпті нашарлап, зарарлану одан әрі тарала береді. Тайрон досын ауруханаға жеткізеді. Гарольдті көрген дәрігер оның нашақор екенін бірден түсініп, бұл туралы полицияға хабарлайды. Екеуі де тұтқындалып, түрмеге жабылады. Осы уақытта Мэрион, Гарольдтің кеңесімен, «Бала Джон» есімді [[сутенер]]ге келеді. Жыныстық қатынастан кейін «Бала Джон» Мэрионға өзі ұйымдастыратын [[оргия]] туралы айтып, оған қатысса, бұдан да үлкен доза ала алатынын жеткізеді. Алғашында Мэрион бас тартады, бірақ есірткісі таусылған соң, амалсыз келіседі. Телестудиядағы драмалық оқиғадан кейін Сараны психиатриялық ауруханаға жібереді; онда оның қолын байлап, дәрі егеді және күштеп тамақтандырады. Гарольд түрмедеге жалғыз қоңырау шалу құқығын Мэрионмен байланысу үшін пайдаланады. Ол жақында келетінін айтады, ал Мэрион оны күтетінін жеткізеді. Тиісті емнің болмауынан Гарольдтің қабынуы [[гангрена]]ға айналған соң, оның қолын кесіп тастайды. Сараның ағзасы амфетаминдерді ұзақ қолданғандықтан дәрі-дәрмекке иммунитет қалыптастырған, соның кесірінен ол [[Электроқұрысу терапиясы|электрошок]]пен емдеу курсын алады. Ол бұл процедураға жартылай ес-түзсіз күйде келісім береді. Тайрон түрмеде қалып, онда «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» азабын тартады және түрме қызметкерлері тарапынан қорлық көреді. Мэрион доза алу үшін «Бала Джонның» оргиясына келіп, қонақтардың көңілін көтеру мақсатында басқа әйелмен анальды жыныстық қатынасқа түседі. Фильм басты кейіпкерлердің тағдырына соңғы көзқараспен аяқталады. Бұл көрініс [[Кронос-квартет]] ұжымының орындауындағы «Lux Aeterna» атты ауыр музыкалық композициямен сүйемелденеді. Гарольд ауруханада есін жиғанда Мэрионды шақырады. Медбике оның соңынан адам жіберуді ұсынады, бірақ ол Мэрионның келмейтінін айтып жауап береді. Сара қажыған, жансыз қабыққа айналып, жүйке ауруларына арналған клиникада жатады. Тайрон тән азабын тартып, түрмедегі алғашқы түнін бастан кешеді және көптен бері жоғалған анасын еске алады. Мэрион оргиядан кейін үйде, өзі жыртып тастаған эскиздерінің ортасында, қолына есірткі пакетін қысқан күйі диванда жатады. Барлық кейіпкерлер адам эмбрионының бірдей қалыбында бүктеліп жатыр. Соңғы кадрлар Сараны және амфетаминді ұзақ уақыт қолданғаннан кейін оның миында пайда болған ессіз елестерді көрсетеді: ол көптен күткен шоуда өзін сәнді әрі әдемі күйде көреді. Сара бас жүлдені жеңіп алған; оның ұлы Гарольд — табысқа жеткен және үйленгелі жатқан жас жігіт. Анасы мен ұлы көпшіліктің қолпаштаған айқайы мен сахна шамдарының жыпылықтауы астында бір-бірін құшақтап, жақсы көретіндіктерін айтады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Эллен Бёрстин]]||Сара Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Джаред Лето]]||Гарольд (Гарри) Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Дженнифер Коннелли]]||Мэрион Силвер|}} {{Рөлдерде|[[Марлон Уайанс]]||Тайрон Лав|}} {{Рөлдерде|[[Кристофер Макдональд]]||тележүргізуші Тэппи Тиббонс|}} {{Рөлдерде|[[Луиза Лассер]]||Ада|}} {{Рөлдерде|[[Марк Марголис]]||Рабинович мырза|}} {{Рөлдерде|[[Дилан Бейкер]]||дәрігер|}} {{Рөлдерде|[[Бен Шенкман]]||Спенсер|}} {{Рөлдерде|[[Кит Дэвид]]||Үлкен Тим, сутенёр|}} {{Рөлдерде|[[Дениз Дауз]]||Тайронның анасы|}} {{РөлдердеАсты}} == Саундтрегі == Саундтректің композиторы — [[Клинт Мэнселл]], ол бұл туындыны [[Кронос-квартет]] ішекті аспаптар ансамблімен бірге жазған. Ішекті квартетке арналған аранжировканы [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты, композитор [[Дэвид Лэнг (композитор)|Дэвид Лэнг]] жазған. Саундтрек өте жылы қабылданып, кейіннен басқа да фильмдер мен сериалдардың трейлерлерінде түрлі үлгіде қолданылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Lionsgate Films фильмдері]] [[Санат:АҚШ драмалық фильмдері]] [[Санат:Хьюберт Селби шығармаларының желісімен түсірілген фильмдер]] [[Санат:2000 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ тәуелсіз фильмдері]] [[Санат:Есірткі туралы фильмдер]] [[Санат:Бруклин туралы фильмдер]] ganuutdiewl9t18ptfc1jcn37wzvpry 3610750 3610749 2026-05-28T23:45:51Z ShadZ01 56180 3610750 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Арман реквиемі |Шынайы атауы = {{lang-en|Requiem for a Dream}} |Суреті = Requiem for a dream.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[психологиялық драма]] |Режиссёрі = [[Даррен Аронофски]] |Продюсері = Эрик Уотсон<br>Палмер Уэст |Сазгері = [[Клинт Мэнселл]] |Қоюшы суретші = Джеймс Чинланд |Негізі = [[Хьюберт Селби|кіші Хьюберт Селбидің]] [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] |Сценарийші = кіші Хьюберт Селби<br>Даррен Аронофски |Актерлер = [[Эллен Бёрстин]]<br>[[Джаред Лето]]<br>[[Дженнифер Коннелли]]<br>[[Марлон Уэйанс]] |Операторы = [[Мэтью Либатик]] |Компания = Thousand Words<br>[[Protozoa Pictures]] |Дистрибьютор = [[Artisan Entertainment]] (АҚШ)<br>[[Summit Entertainment]] (шетелде)<ref>{{cite web|title=Summit pins 'Wrestler'|website=[[Variety]]|first=Dave|last=McNary|date=21 October 2007|accessdate=5 November 2021|url=https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|archivedate=November 5, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105160623/https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|url-status=live}}</ref> |Ұзақтығы = 102 мин<ref name="BBFC">{{cite web | title=''REQUIEM FOR A DREAM'' (18) | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | work=[[Британский совет по классификации фильмов|British Board of Film Classification]] | date=November 23, 2000 | accessdate=January 1, 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416222953/http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | archivedate=April 16, 2014 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = 4,5 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web |date=19 March 1999 |last=Cox |first=Dan |title=Artisan, Aronofsky in tune on 'Requiem' |url=https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |website=Variety |quote=Budget on "Requiem" is roughly $4.5 million. |accessdate=November 23, 2020 |archivedate=December 7, 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207005249/https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |url-status=live }}</ref> |Түсім = 7,4 млн$<ref name="mojo">{{cite web | url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2473428481/weekend/ | title=''Requiem for a Dream'' (2000) | work=[[Box Office Mojo]] | date=January 1, 2002 | accessdate=February 28, 2022 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213043800/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=requiemforadream.htm | archivedate=February 13, 2013 | url-status=live }}</ref> |Мемлекет = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2000 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Арман реквиемі»''' ({{Lang-en|Requiem for a Dream}}) — режиссер әрі сценарийші [[Даррен Аронофски]]дің [[Хьюберт Селби|кіші]] [[Хьюберт Селби]]дің [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] желісімен түсірген америкалық [[Психологиялық драма|психологиялық драмалық фильм]]і. Басты рөлдерді [[Эллен Бёрстин]], [[Джаред Лето]], [[Дженнифер Коннелли]] және [[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]] сомдады. 2001 жылы фильм «Үздік әйел рөлі» (Эллен Бёрстин) номинациясы бойынша «[[Оскар (2001)|Оскар]]<nowiki/>» және «[[Алтын глобус (2001)|Алтын глобус]]<nowiki/>» сыйлықтарына үміткер болды. == Сюжеті == Басты кейіпкерлер: анасы — Сара ([[Эллен Бёрстин]]) және ұлы — Гарольд Голдфарб ([[Джаред Лето]]); Гарольдтың құрбысы — Мэрион Силвер ([[Дженнифер Коннелли]]) және Гарольдтың досы — Тайрон Лав ([[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]]). Романдағыдай, фильмдегі оқиға желісі жылдың үш мезгілінде — жазда, күзде және қыста өрбиді. === Жаз === Сара — [[Брайтон Бич]]тегі ([[Бруклин]]) пәтерде жалғыз тұратын егде жастағы жесір әйел. Ол уақытының көп бөлігін теледидар алдында өткізеді. Әсіресе оған адамдардың өз тәбетін жеңгені (диета, ет пен қанттан бас тарту) туралы жарнамалық шоу қатты ұнайды. Сараның өзі болса көп мөлшерде шоколад және басқа да калориясы жоғары тағамдарды тұтынады. Оның ұлы Гарри кейде үйге келіп, теледидарды ескі-құсқы сатып алушыға өткізу үшін ұрлап әкетеді, ал түскен ақшаға есірткі сатып алады. Сара әр уақытта теледидарды кейін қайта сатып алып отырады. Бірде «Малин мен Блок» телестудиясынан қоңырау шалып, оны өзінің сүйікті шоуларының біріне қатысуға шақырғанда, оның өмірі күтпеген жерден жаңа мәнге ие болады. Сара телешоуда мүмкіндігінше әсерлі көрінгісі келеді; ол шашын бояп, өзінің сүйікті қызыл көйлегін кимекші болады, бірақ оған тым толып кеткенін байқайды. Сара диета ұстауға тырысады, бірақ одан ештеңе шықпайды; содан кейін ол дәрігерді ұсынған құрбысына жүгінеді. Дәрігер оған құрамында [[амфетамин]] бар таблеткаларға рецепт жазып береді. Бір күні анасына келген Гарольд бұл таблеткалардың оның мінез-құлқына қатты әсер ететінін байқап, Сарадан оларды қабылдауды тоқтатуды сұрайды. Сара ұлына күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі жылдарда қаншалықты жалғыз қалғанын айтып береді; салмақ тастау және теледидарға шығу мүмкіндігі оны құрбыларының алдында маңыздырақ етіп көрсетеді. Бұған есеңгіреген Гарольд ұят сезімін бастан кешіріп, анасына жиі келіп тұруға және өзінің қызы Мэрионмен таныстыруға уәде береді. Үйге қайтар жолда Гарольд анасына деген аяныш пен ұяттан еңкілдеп жылайды, бірақ кезекті дозаны қабылдағаннан кейін тынышталады. Осы уақытта Гарольд пен Тайрон есірткі саудагері ретінде ақша таба бастайды. Олар таза дозаны сатып алып, оны екі есе араластырып, бұрынғы бағамен қайта сатады. Достардың ісі алға басып, олар үлкен ақшаны оңай табады. Гарольд пен Мэрион жоспар құра бастайды: олар сән дүкенін ашуды армандайды, өйткені Мэрион бойында сәнгерлік қабілет барын сезеді. Тайрон үшін бұл қаржылық табыс — көше өмірінің қатыгездігінен қашып, тыныштық пен бақытта өмір сүру мүмкіндігі еді. === Күз === Күздің келуімен Сараның таблеткаға тәуелділігі артып, дозасы үнемі өсіп отырады. Онда галлюцинация басталады. Бұл туралы ол дәрігерге айтқанда, дәрігер жаңа рецепт жазып беріп, дәріні бір апта бойы осы нұсқаулықпен қабылдауды тапсырады. Галлюцинация күшейіп, агрессивті сипат алады, ал Сара біртіндеп шынайы өмірден қол үзеді. Осы уақыт ішінде ол өзін шақырған телебағдарламадан хат күтумен болады, бірақ хабар-ошар болмайды. Сонымен қатар, достардың да басына қиындық туады: қалада мафия соғысы басталып, есірткі тапшылығы орнайды. Тайрон қамауға алынып, оның досы әрі негізгі есірткі жеткізушісі Броди өлтіріледі. Гарольд пен Мэрион Тайронды түрмеден шығару үшін ұзақ уақыт бойы жинаған ақшасын кепілдікке жұмсайды. Келесі бірнеше айда доза табу қиындай түседі. Жұпқа тек күн сайын үнемі өсіп келе жатқан тәуелділікке әрең жететін дозаны сатып алу ғана қалады. Ақша тез таусылып, жаңа доза табу мақсаты бірінші орынға шығады. Мэрион есірткіге ақша табу үшін өзіне жеккөрінішті адаммен жыныстық қатынасқа түседі, бірақ Гарольд бұған бас ауыртпайтын күйге жетеді. Гарольд пен Мэрион жиі ұрсысып, бір-бірін кінәлай бастайды. Олардың қарым-қатынасы күннен-күнге нашарлай береді. Есірткі тек Рождество қарсаңында — сыйлық ретінде — қолында әлі де жоғары сапалы «тауары» бар санаулы дилерлердің бірі арқылы сатылады. Осындай есірткі саудагерлерінің бірімен азық-түлік дүкенінің қоймасында кездеспек болған Гарольд пен Тайрон кезекке тұрып, есірткі сатып алуға тырысады, бірақ тобырдың агрессивті мінез-құлқына байланысты мәміле бұзылады. Осы уақытта Мэрион «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» қысқаннан өзінің сызбалары мен үй заттарын қиратып тастайды. Гарольд дозасыз оралып, Мэрионмен жанжалдасады. Ашу үстінде ол оған жыныстық қызмет үшін есірткі ұсынатын «Бала Джонның» телефонын қалдырады. Бұл кезде Сара бүкіл емделу курсындағы ең үлкен дозаны қабылдап жібереді де, арты сұмдық галлюцинацияға ұласады. Елестер әлемінде оның сүйікті телешоуының студиясы өз пәтеріне көшіп келгендей болады, ал көрермендер, бағдарлама жүргізушісі, тіпті оның өзі — әдемі, халықтың сүйіктісі әрі танымал образы — қазіргі мүшкіл халі мен өмір салтына күледі. Құтырған тоңазытқыш та оған тап береді. Осы қорқынышты көріністерден зәресі ұшқан Сара пәтерінен қашып шығып, өзін бағдарламаға қашан шақыратынын өз көзімен білу үшін студияға қарай бет алады. === Қыс === Соңғы сәтсіздіктен еңселері түскен Гарольд пен Тайрон [[Флорида]]ға аттанып, осы тұйық шеңберді бұзбақшы болады, өйткені олар ол жақта [[Есірткілер|есірткі]] әлдеқайда қолжетімді деп есептейді. Жолда тоқтаған кезде Гарольд есірткі егетін тамырына [[Сепсис|инфекция]] түскенін байқайды, бірақ соған қарамастан, шіри бастаған етке бәрібір ине салады; бұдан кейін оның жағдайы тіпті нашарлап, зарарлану одан әрі тарала береді. Тайрон досын ауруханаға жеткізеді. Гарольдті көрген дәрігер оның нашақор екенін бірден түсініп, бұл туралы полицияға хабарлайды. Екеуі де тұтқындалып, түрмеге жабылады. Осы уақытта Мэрион, Гарольдтің кеңесімен, «Бала Джон» есімді [[сутенер]]ге келеді. Жыныстық қатынастан кейін «Бала Джон» Мэрионға өзі ұйымдастыратын [[оргия]] туралы айтып, оған қатысса, бұдан да үлкен доза ала алатынын жеткізеді. Алғашында Мэрион бас тартады, бірақ есірткісі таусылған соң, амалсыз келіседі. Телестудиядағы драмалық оқиғадан кейін Сараны психиатриялық ауруханаға жібереді; онда оның қолын байлап, дәрі егеді және күштеп тамақтандырады. Гарольд түрмедеге жалғыз қоңырау шалу құқығын Мэрионмен байланысу үшін пайдаланады. Ол жақында келетінін айтады, ал Мэрион оны күтетінін жеткізеді. Тиісті емнің болмауынан Гарольдтің қабынуы [[гангрена]]ға айналған соң, оның қолын кесіп тастайды. Сараның ағзасы амфетаминдерді ұзақ қолданғандықтан дәрі-дәрмекке иммунитет қалыптастырған, соның кесірінен ол [[Электроқұрысу терапиясы|электрошок]]пен емдеу курсын алады. Ол бұл процедураға жартылай ес-түзсіз күйде келісім береді. Тайрон түрмеде қалып, онда «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» азабын тартады және түрме қызметкерлері тарапынан қорлық көреді. Мэрион доза алу үшін «Бала Джонның» оргиясына келіп, қонақтардың көңілін көтеру мақсатында басқа әйелмен анальды жыныстық қатынасқа түседі. Фильм басты кейіпкерлердің тағдырына соңғы көзқараспен аяқталады. Бұл көрініс [[Кронос-квартет]] ұжымының орындауындағы «Lux Aeterna» атты ауыр музыкалық композициямен сүйемелденеді. Гарольд ауруханада есін жиғанда Мэрионды шақырады. Медбике оның соңынан адам жіберуді ұсынады, бірақ ол Мэрионның келмейтінін айтып жауап береді. Сара қажыған, жансыз қабыққа айналып, жүйке ауруларына арналған клиникада жатады. Тайрон тән азабын тартып, түрмедегі алғашқы түнін бастан кешеді және көптен бері жоғалған анасын еске алады. Мэрион оргиядан кейін үйде, өзі жыртып тастаған эскиздерінің ортасында, қолына есірткі пакетін қысқан күйі диванда жатады. Барлық кейіпкерлер адам эмбрионының бірдей қалыбында бүктеліп жатыр. Соңғы кадрлар Сараны және амфетаминді ұзақ уақыт қолданғаннан кейін оның миында пайда болған ессіз елестерді көрсетеді: ол көптен күткен шоуда өзін сәнді әрі әдемі күйде көреді. Сара бас жүлдені жеңіп алған; оның ұлы Гарольд — табысқа жеткен және үйленгелі жатқан жас жігіт. Анасы мен ұлы көпшіліктің қолпаштаған айқайы мен сахна шамдарының жыпылықтауы астында бір-бірін құшақтап, жақсы көретіндіктерін айтады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Эллен Бёрстин]]||Сара Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Джаред Лето]]||Гарольд (Гарри) Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Дженнифер Коннелли]]||Мэрион Силвер|}} {{Рөлдерде|[[Марлон Уайанс]]||Тайрон Лав|}} {{Рөлдерде|[[Кристофер Макдональд]]||тележүргізуші Тэппи Тиббонс|}} {{Рөлдерде|[[Луиза Лассер]]||Ада|}} {{Рөлдерде|[[Марк Марголис]]||Рабинович мырза|}} {{Рөлдерде|[[Дилан Бейкер]]||дәрігер|}} {{Рөлдерде|[[Бен Шенкман]]||Спенсер|}} {{Рөлдерде|[[Кит Дэвид]]||Үлкен Тим, сутенёр|}} {{Рөлдерде|[[Дениз Дауз]]||Тайронның анасы|}} {{РөлдердеАсты}} == Саундтрегі == Саундтректің композиторы — [[Клинт Мэнселл]], ол бұл туындыны [[Кронос-квартет]] ішекті аспаптар ансамблімен бірге жазған. Ішекті квартетке арналған аранжировканы [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты, композитор [[Дэвид Лэнг (композитор)|Дэвид Лэнг]] жазған. Саундтрек өте жылы қабылданып, кейіннен басқа да фильмдер мен сериалдардың трейлерлерінде түрлі үлгіде қолданылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Lionsgate Films фильмдері]] [[Санат:АҚШ драмалық фильмдері]] [[Санат:Хьюберт Селби шығармаларының желісімен түсірілген фильмдер]] [[Санат:2000 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ тәуелсіз фильмдері]] [[Санат:Есірткі туралы фильмдер]] [[Санат:Бруклин туралы фильмдер]] n4ml277131zjswund2d6ei3joooty03 3610751 3610750 2026-05-28T23:46:52Z ShadZ01 56180 3610751 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Арман реквиемі |Шынайы атауы = {{lang-en|Requiem for a Dream}} |Суреті = Requiem for a dream.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[психологиялық драма]] |Режиссёрі = [[Даррен Аронофски]] |Продюсері = Эрик Уотсон<br>Палмер Уэст |Сазгері = [[Клинт Мэнселл]] |Қоюшы суретші = Джеймс Чинланд |Негізі = [[Хьюберт Селби|кіші Хьюберт Селбидің]] [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] |Сценарийші = кіші Хьюберт Селби<br>Даррен Аронофски |Актерлер = [[Эллен Бёрстин]]<br>[[Джаред Лето]]<br>[[Дженнифер Коннелли]]<br>[[Марлон Уэйанс]] |Операторы = [[Мэтью Либатик]] |Компания = Thousand Words<br>[[Protozoa Pictures]] |Дистрибьютор = [[Artisan Entertainment]] (АҚШ)<br>[[Summit Entertainment]] (шетелде)<ref>{{cite web|title=Summit pins 'Wrestler'|website=[[Variety]]|first=Dave|last=McNary|date=21 October 2007|accessdate=5 November 2021|url=https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|archivedate=November 5, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105160623/https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|url-status=live}}</ref> |Ұзақтығы = 102 мин<ref name="BBFC">{{cite web | title=''REQUIEM FOR A DREAM'' (18) | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | work=[[Британдық фильмдерді жіктеу кеңесі|British Board of Film Classification]] | date=November 23, 2000 | accessdate=January 1, 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416222953/http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | archivedate=April 16, 2014 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = 4,5 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web |date=19 March 1999 |last=Cox |first=Dan |title=Artisan, Aronofsky in tune on 'Requiem' |url=https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |website=Variety |quote=Budget on "Requiem" is roughly $4.5 million. |accessdate=November 23, 2020 |archivedate=December 7, 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207005249/https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |url-status=live }}</ref> |Түсім = 7,4 млн$<ref name="mojo">{{cite web | url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2473428481/weekend/ | title=''Requiem for a Dream'' (2000) | work=[[Box Office Mojo]] | date=January 1, 2002 | accessdate=February 28, 2022 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213043800/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=requiemforadream.htm | archivedate=February 13, 2013 | url-status=live }}</ref> |Мемлекет = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2000 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Арман реквиемі»''' ({{Lang-en|Requiem for a Dream}}) — режиссер әрі сценарийші [[Даррен Аронофски]]дің [[Хьюберт Селби|кіші]] [[Хьюберт Селби]]дің [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] желісімен түсірген америкалық [[Психологиялық драма|психологиялық драмалық фильм]]і. Басты рөлдерді [[Эллен Бёрстин]], [[Джаред Лето]], [[Дженнифер Коннелли]] және [[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]] сомдады. 2001 жылы фильм «Үздік әйел рөлі» (Эллен Бёрстин) номинациясы бойынша «[[Оскар (2001)|Оскар]]<nowiki/>» және «[[Алтын глобус (2001)|Алтын глобус]]<nowiki/>» сыйлықтарына үміткер болды. == Сюжеті == Басты кейіпкерлер: анасы — Сара ([[Эллен Бёрстин]]) және ұлы — Гарольд Голдфарб ([[Джаред Лето]]); Гарольдтың құрбысы — Мэрион Силвер ([[Дженнифер Коннелли]]) және Гарольдтың досы — Тайрон Лав ([[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]]). Романдағыдай, фильмдегі оқиға желісі жылдың үш мезгілінде — жазда, күзде және қыста өрбиді. === Жаз === Сара — [[Брайтон Бич]]тегі ([[Бруклин]]) пәтерде жалғыз тұратын егде жастағы жесір әйел. Ол уақытының көп бөлігін теледидар алдында өткізеді. Әсіресе оған адамдардың өз тәбетін жеңгені (диета, ет пен қанттан бас тарту) туралы жарнамалық шоу қатты ұнайды. Сараның өзі болса көп мөлшерде шоколад және басқа да калориясы жоғары тағамдарды тұтынады. Оның ұлы Гарри кейде үйге келіп, теледидарды ескі-құсқы сатып алушыға өткізу үшін ұрлап әкетеді, ал түскен ақшаға есірткі сатып алады. Сара әр уақытта теледидарды кейін қайта сатып алып отырады. Бірде «Малин мен Блок» телестудиясынан қоңырау шалып, оны өзінің сүйікті шоуларының біріне қатысуға шақырғанда, оның өмірі күтпеген жерден жаңа мәнге ие болады. Сара телешоуда мүмкіндігінше әсерлі көрінгісі келеді; ол шашын бояп, өзінің сүйікті қызыл көйлегін кимекші болады, бірақ оған тым толып кеткенін байқайды. Сара диета ұстауға тырысады, бірақ одан ештеңе шықпайды; содан кейін ол дәрігерді ұсынған құрбысына жүгінеді. Дәрігер оған құрамында [[амфетамин]] бар таблеткаларға рецепт жазып береді. Бір күні анасына келген Гарольд бұл таблеткалардың оның мінез-құлқына қатты әсер ететінін байқап, Сарадан оларды қабылдауды тоқтатуды сұрайды. Сара ұлына күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі жылдарда қаншалықты жалғыз қалғанын айтып береді; салмақ тастау және теледидарға шығу мүмкіндігі оны құрбыларының алдында маңыздырақ етіп көрсетеді. Бұған есеңгіреген Гарольд ұят сезімін бастан кешіріп, анасына жиі келіп тұруға және өзінің қызы Мэрионмен таныстыруға уәде береді. Үйге қайтар жолда Гарольд анасына деген аяныш пен ұяттан еңкілдеп жылайды, бірақ кезекті дозаны қабылдағаннан кейін тынышталады. Осы уақытта Гарольд пен Тайрон есірткі саудагері ретінде ақша таба бастайды. Олар таза дозаны сатып алып, оны екі есе араластырып, бұрынғы бағамен қайта сатады. Достардың ісі алға басып, олар үлкен ақшаны оңай табады. Гарольд пен Мэрион жоспар құра бастайды: олар сән дүкенін ашуды армандайды, өйткені Мэрион бойында сәнгерлік қабілет барын сезеді. Тайрон үшін бұл қаржылық табыс — көше өмірінің қатыгездігінен қашып, тыныштық пен бақытта өмір сүру мүмкіндігі еді. === Күз === Күздің келуімен Сараның таблеткаға тәуелділігі артып, дозасы үнемі өсіп отырады. Онда галлюцинация басталады. Бұл туралы ол дәрігерге айтқанда, дәрігер жаңа рецепт жазып беріп, дәріні бір апта бойы осы нұсқаулықпен қабылдауды тапсырады. Галлюцинация күшейіп, агрессивті сипат алады, ал Сара біртіндеп шынайы өмірден қол үзеді. Осы уақыт ішінде ол өзін шақырған телебағдарламадан хат күтумен болады, бірақ хабар-ошар болмайды. Сонымен қатар, достардың да басына қиындық туады: қалада мафия соғысы басталып, есірткі тапшылығы орнайды. Тайрон қамауға алынып, оның досы әрі негізгі есірткі жеткізушісі Броди өлтіріледі. Гарольд пен Мэрион Тайронды түрмеден шығару үшін ұзақ уақыт бойы жинаған ақшасын кепілдікке жұмсайды. Келесі бірнеше айда доза табу қиындай түседі. Жұпқа тек күн сайын үнемі өсіп келе жатқан тәуелділікке әрең жететін дозаны сатып алу ғана қалады. Ақша тез таусылып, жаңа доза табу мақсаты бірінші орынға шығады. Мэрион есірткіге ақша табу үшін өзіне жеккөрінішті адаммен жыныстық қатынасқа түседі, бірақ Гарольд бұған бас ауыртпайтын күйге жетеді. Гарольд пен Мэрион жиі ұрсысып, бір-бірін кінәлай бастайды. Олардың қарым-қатынасы күннен-күнге нашарлай береді. Есірткі тек Рождество қарсаңында — сыйлық ретінде — қолында әлі де жоғары сапалы «тауары» бар санаулы дилерлердің бірі арқылы сатылады. Осындай есірткі саудагерлерінің бірімен азық-түлік дүкенінің қоймасында кездеспек болған Гарольд пен Тайрон кезекке тұрып, есірткі сатып алуға тырысады, бірақ тобырдың агрессивті мінез-құлқына байланысты мәміле бұзылады. Осы уақытта Мэрион «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» қысқаннан өзінің сызбалары мен үй заттарын қиратып тастайды. Гарольд дозасыз оралып, Мэрионмен жанжалдасады. Ашу үстінде ол оған жыныстық қызмет үшін есірткі ұсынатын «Бала Джонның» телефонын қалдырады. Бұл кезде Сара бүкіл емделу курсындағы ең үлкен дозаны қабылдап жібереді де, арты сұмдық галлюцинацияға ұласады. Елестер әлемінде оның сүйікті телешоуының студиясы өз пәтеріне көшіп келгендей болады, ал көрермендер, бағдарлама жүргізушісі, тіпті оның өзі — әдемі, халықтың сүйіктісі әрі танымал образы — қазіргі мүшкіл халі мен өмір салтына күледі. Құтырған тоңазытқыш та оған тап береді. Осы қорқынышты көріністерден зәресі ұшқан Сара пәтерінен қашып шығып, өзін бағдарламаға қашан шақыратынын өз көзімен білу үшін студияға қарай бет алады. === Қыс === Соңғы сәтсіздіктен еңселері түскен Гарольд пен Тайрон [[Флорида]]ға аттанып, осы тұйық шеңберді бұзбақшы болады, өйткені олар ол жақта [[Есірткілер|есірткі]] әлдеқайда қолжетімді деп есептейді. Жолда тоқтаған кезде Гарольд есірткі егетін тамырына [[Сепсис|инфекция]] түскенін байқайды, бірақ соған қарамастан, шіри бастаған етке бәрібір ине салады; бұдан кейін оның жағдайы тіпті нашарлап, зарарлану одан әрі тарала береді. Тайрон досын ауруханаға жеткізеді. Гарольдті көрген дәрігер оның нашақор екенін бірден түсініп, бұл туралы полицияға хабарлайды. Екеуі де тұтқындалып, түрмеге жабылады. Осы уақытта Мэрион, Гарольдтің кеңесімен, «Бала Джон» есімді [[сутенер]]ге келеді. Жыныстық қатынастан кейін «Бала Джон» Мэрионға өзі ұйымдастыратын [[оргия]] туралы айтып, оған қатысса, бұдан да үлкен доза ала алатынын жеткізеді. Алғашында Мэрион бас тартады, бірақ есірткісі таусылған соң, амалсыз келіседі. Телестудиядағы драмалық оқиғадан кейін Сараны психиатриялық ауруханаға жібереді; онда оның қолын байлап, дәрі егеді және күштеп тамақтандырады. Гарольд түрмедеге жалғыз қоңырау шалу құқығын Мэрионмен байланысу үшін пайдаланады. Ол жақында келетінін айтады, ал Мэрион оны күтетінін жеткізеді. Тиісті емнің болмауынан Гарольдтің қабынуы [[гангрена]]ға айналған соң, оның қолын кесіп тастайды. Сараның ағзасы амфетаминдерді ұзақ қолданғандықтан дәрі-дәрмекке иммунитет қалыптастырған, соның кесірінен ол [[Электроқұрысу терапиясы|электрошок]]пен емдеу курсын алады. Ол бұл процедураға жартылай ес-түзсіз күйде келісім береді. Тайрон түрмеде қалып, онда «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» азабын тартады және түрме қызметкерлері тарапынан қорлық көреді. Мэрион доза алу үшін «Бала Джонның» оргиясына келіп, қонақтардың көңілін көтеру мақсатында басқа әйелмен анальды жыныстық қатынасқа түседі. Фильм басты кейіпкерлердің тағдырына соңғы көзқараспен аяқталады. Бұл көрініс [[Кронос-квартет]] ұжымының орындауындағы «Lux Aeterna» атты ауыр музыкалық композициямен сүйемелденеді. Гарольд ауруханада есін жиғанда Мэрионды шақырады. Медбике оның соңынан адам жіберуді ұсынады, бірақ ол Мэрионның келмейтінін айтып жауап береді. Сара қажыған, жансыз қабыққа айналып, жүйке ауруларына арналған клиникада жатады. Тайрон тән азабын тартып, түрмедегі алғашқы түнін бастан кешеді және көптен бері жоғалған анасын еске алады. Мэрион оргиядан кейін үйде, өзі жыртып тастаған эскиздерінің ортасында, қолына есірткі пакетін қысқан күйі диванда жатады. Барлық кейіпкерлер адам эмбрионының бірдей қалыбында бүктеліп жатыр. Соңғы кадрлар Сараны және амфетаминді ұзақ уақыт қолданғаннан кейін оның миында пайда болған ессіз елестерді көрсетеді: ол көптен күткен шоуда өзін сәнді әрі әдемі күйде көреді. Сара бас жүлдені жеңіп алған; оның ұлы Гарольд — табысқа жеткен және үйленгелі жатқан жас жігіт. Анасы мен ұлы көпшіліктің қолпаштаған айқайы мен сахна шамдарының жыпылықтауы астында бір-бірін құшақтап, жақсы көретіндіктерін айтады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Эллен Бёрстин]]||Сара Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Джаред Лето]]||Гарольд (Гарри) Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Дженнифер Коннелли]]||Мэрион Силвер|}} {{Рөлдерде|[[Марлон Уайанс]]||Тайрон Лав|}} {{Рөлдерде|[[Кристофер Макдональд]]||тележүргізуші Тэппи Тиббонс|}} {{Рөлдерде|[[Луиза Лассер]]||Ада|}} {{Рөлдерде|[[Марк Марголис]]||Рабинович мырза|}} {{Рөлдерде|[[Дилан Бейкер]]||дәрігер|}} {{Рөлдерде|[[Бен Шенкман]]||Спенсер|}} {{Рөлдерде|[[Кит Дэвид]]||Үлкен Тим, сутенёр|}} {{Рөлдерде|[[Дениз Дауз]]||Тайронның анасы|}} {{РөлдердеАсты}} == Саундтрегі == Саундтректің композиторы — [[Клинт Мэнселл]], ол бұл туындыны [[Кронос-квартет]] ішекті аспаптар ансамблімен бірге жазған. Ішекті квартетке арналған аранжировканы [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты, композитор [[Дэвид Лэнг (композитор)|Дэвид Лэнг]] жазған. Саундтрек өте жылы қабылданып, кейіннен басқа да фильмдер мен сериалдардың трейлерлерінде түрлі үлгіде қолданылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Lionsgate Films фильмдері]] [[Санат:АҚШ драмалық фильмдері]] [[Санат:Хьюберт Селби шығармаларының желісімен түсірілген фильмдер]] [[Санат:2000 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ тәуелсіз фильмдері]] [[Санат:Есірткі туралы фильмдер]] [[Санат:Бруклин туралы фильмдер]] 8c7ucpm02jwhe0voyr49epqndx0sun3 3610752 3610751 2026-05-28T23:48:35Z ShadZ01 56180 /* Дереккөздер */ 3610752 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Арман реквиемі |Шынайы атауы = {{lang-en|Requiem for a Dream}} |Суреті = Requiem for a dream.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[психологиялық драма]] |Режиссёрі = [[Даррен Аронофски]] |Продюсері = Эрик Уотсон<br>Палмер Уэст |Сазгері = [[Клинт Мэнселл]] |Қоюшы суретші = Джеймс Чинланд |Негізі = [[Хьюберт Селби|кіші Хьюберт Селбидің]] [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] |Сценарийші = кіші Хьюберт Селби<br>Даррен Аронофски |Актерлер = [[Эллен Бёрстин]]<br>[[Джаред Лето]]<br>[[Дженнифер Коннелли]]<br>[[Марлон Уэйанс]] |Операторы = [[Мэтью Либатик]] |Компания = Thousand Words<br>[[Protozoa Pictures]] |Дистрибьютор = [[Artisan Entertainment]] (АҚШ)<br>[[Summit Entertainment]] (шетелде)<ref>{{cite web|title=Summit pins 'Wrestler'|website=[[Variety]]|first=Dave|last=McNary|date=21 October 2007|accessdate=5 November 2021|url=https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|archivedate=November 5, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105160623/https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|url-status=live}}</ref> |Ұзақтығы = 102 мин<ref name="BBFC">{{cite web | title=''REQUIEM FOR A DREAM'' (18) | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | work=[[Британдық фильмдерді жіктеу кеңесі|British Board of Film Classification]] | date=November 23, 2000 | accessdate=January 1, 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416222953/http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | archivedate=April 16, 2014 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = 4,5 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web |date=19 March 1999 |last=Cox |first=Dan |title=Artisan, Aronofsky in tune on 'Requiem' |url=https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |website=Variety |quote=Budget on "Requiem" is roughly $4.5 million. |accessdate=November 23, 2020 |archivedate=December 7, 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207005249/https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |url-status=live }}</ref> |Түсім = 7,4 млн$<ref name="mojo">{{cite web | url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2473428481/weekend/ | title=''Requiem for a Dream'' (2000) | work=[[Box Office Mojo]] | date=January 1, 2002 | accessdate=February 28, 2022 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213043800/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=requiemforadream.htm | archivedate=February 13, 2013 | url-status=live }}</ref> |Мемлекет = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2000 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Арман реквиемі»''' ({{Lang-en|Requiem for a Dream}}) — режиссер әрі сценарийші [[Даррен Аронофски]]дің [[Хьюберт Селби|кіші]] [[Хьюберт Селби]]дің [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] желісімен түсірген америкалық [[Психологиялық драма|психологиялық драмалық фильм]]і. Басты рөлдерді [[Эллен Бёрстин]], [[Джаред Лето]], [[Дженнифер Коннелли]] және [[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]] сомдады. 2001 жылы фильм «Үздік әйел рөлі» (Эллен Бёрстин) номинациясы бойынша «[[Оскар (2001)|Оскар]]<nowiki/>» және «[[Алтын глобус (2001)|Алтын глобус]]<nowiki/>» сыйлықтарына үміткер болды. == Сюжеті == Басты кейіпкерлер: анасы — Сара ([[Эллен Бёрстин]]) және ұлы — Гарольд Голдфарб ([[Джаред Лето]]); Гарольдтың құрбысы — Мэрион Силвер ([[Дженнифер Коннелли]]) және Гарольдтың досы — Тайрон Лав ([[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]]). Романдағыдай, фильмдегі оқиға желісі жылдың үш мезгілінде — жазда, күзде және қыста өрбиді. === Жаз === Сара — [[Брайтон Бич]]тегі ([[Бруклин]]) пәтерде жалғыз тұратын егде жастағы жесір әйел. Ол уақытының көп бөлігін теледидар алдында өткізеді. Әсіресе оған адамдардың өз тәбетін жеңгені (диета, ет пен қанттан бас тарту) туралы жарнамалық шоу қатты ұнайды. Сараның өзі болса көп мөлшерде шоколад және басқа да калориясы жоғары тағамдарды тұтынады. Оның ұлы Гарри кейде үйге келіп, теледидарды ескі-құсқы сатып алушыға өткізу үшін ұрлап әкетеді, ал түскен ақшаға есірткі сатып алады. Сара әр уақытта теледидарды кейін қайта сатып алып отырады. Бірде «Малин мен Блок» телестудиясынан қоңырау шалып, оны өзінің сүйікті шоуларының біріне қатысуға шақырғанда, оның өмірі күтпеген жерден жаңа мәнге ие болады. Сара телешоуда мүмкіндігінше әсерлі көрінгісі келеді; ол шашын бояп, өзінің сүйікті қызыл көйлегін кимекші болады, бірақ оған тым толып кеткенін байқайды. Сара диета ұстауға тырысады, бірақ одан ештеңе шықпайды; содан кейін ол дәрігерді ұсынған құрбысына жүгінеді. Дәрігер оған құрамында [[амфетамин]] бар таблеткаларға рецепт жазып береді. Бір күні анасына келген Гарольд бұл таблеткалардың оның мінез-құлқына қатты әсер ететінін байқап, Сарадан оларды қабылдауды тоқтатуды сұрайды. Сара ұлына күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі жылдарда қаншалықты жалғыз қалғанын айтып береді; салмақ тастау және теледидарға шығу мүмкіндігі оны құрбыларының алдында маңыздырақ етіп көрсетеді. Бұған есеңгіреген Гарольд ұят сезімін бастан кешіріп, анасына жиі келіп тұруға және өзінің қызы Мэрионмен таныстыруға уәде береді. Үйге қайтар жолда Гарольд анасына деген аяныш пен ұяттан еңкілдеп жылайды, бірақ кезекті дозаны қабылдағаннан кейін тынышталады. Осы уақытта Гарольд пен Тайрон есірткі саудагері ретінде ақша таба бастайды. Олар таза дозаны сатып алып, оны екі есе араластырып, бұрынғы бағамен қайта сатады. Достардың ісі алға басып, олар үлкен ақшаны оңай табады. Гарольд пен Мэрион жоспар құра бастайды: олар сән дүкенін ашуды армандайды, өйткені Мэрион бойында сәнгерлік қабілет барын сезеді. Тайрон үшін бұл қаржылық табыс — көше өмірінің қатыгездігінен қашып, тыныштық пен бақытта өмір сүру мүмкіндігі еді. === Күз === Күздің келуімен Сараның таблеткаға тәуелділігі артып, дозасы үнемі өсіп отырады. Онда галлюцинация басталады. Бұл туралы ол дәрігерге айтқанда, дәрігер жаңа рецепт жазып беріп, дәріні бір апта бойы осы нұсқаулықпен қабылдауды тапсырады. Галлюцинация күшейіп, агрессивті сипат алады, ал Сара біртіндеп шынайы өмірден қол үзеді. Осы уақыт ішінде ол өзін шақырған телебағдарламадан хат күтумен болады, бірақ хабар-ошар болмайды. Сонымен қатар, достардың да басына қиындық туады: қалада мафия соғысы басталып, есірткі тапшылығы орнайды. Тайрон қамауға алынып, оның досы әрі негізгі есірткі жеткізушісі Броди өлтіріледі. Гарольд пен Мэрион Тайронды түрмеден шығару үшін ұзақ уақыт бойы жинаған ақшасын кепілдікке жұмсайды. Келесі бірнеше айда доза табу қиындай түседі. Жұпқа тек күн сайын үнемі өсіп келе жатқан тәуелділікке әрең жететін дозаны сатып алу ғана қалады. Ақша тез таусылып, жаңа доза табу мақсаты бірінші орынға шығады. Мэрион есірткіге ақша табу үшін өзіне жеккөрінішті адаммен жыныстық қатынасқа түседі, бірақ Гарольд бұған бас ауыртпайтын күйге жетеді. Гарольд пен Мэрион жиі ұрсысып, бір-бірін кінәлай бастайды. Олардың қарым-қатынасы күннен-күнге нашарлай береді. Есірткі тек Рождество қарсаңында — сыйлық ретінде — қолында әлі де жоғары сапалы «тауары» бар санаулы дилерлердің бірі арқылы сатылады. Осындай есірткі саудагерлерінің бірімен азық-түлік дүкенінің қоймасында кездеспек болған Гарольд пен Тайрон кезекке тұрып, есірткі сатып алуға тырысады, бірақ тобырдың агрессивті мінез-құлқына байланысты мәміле бұзылады. Осы уақытта Мэрион «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» қысқаннан өзінің сызбалары мен үй заттарын қиратып тастайды. Гарольд дозасыз оралып, Мэрионмен жанжалдасады. Ашу үстінде ол оған жыныстық қызмет үшін есірткі ұсынатын «Бала Джонның» телефонын қалдырады. Бұл кезде Сара бүкіл емделу курсындағы ең үлкен дозаны қабылдап жібереді де, арты сұмдық галлюцинацияға ұласады. Елестер әлемінде оның сүйікті телешоуының студиясы өз пәтеріне көшіп келгендей болады, ал көрермендер, бағдарлама жүргізушісі, тіпті оның өзі — әдемі, халықтың сүйіктісі әрі танымал образы — қазіргі мүшкіл халі мен өмір салтына күледі. Құтырған тоңазытқыш та оған тап береді. Осы қорқынышты көріністерден зәресі ұшқан Сара пәтерінен қашып шығып, өзін бағдарламаға қашан шақыратынын өз көзімен білу үшін студияға қарай бет алады. === Қыс === Соңғы сәтсіздіктен еңселері түскен Гарольд пен Тайрон [[Флорида]]ға аттанып, осы тұйық шеңберді бұзбақшы болады, өйткені олар ол жақта [[Есірткілер|есірткі]] әлдеқайда қолжетімді деп есептейді. Жолда тоқтаған кезде Гарольд есірткі егетін тамырына [[Сепсис|инфекция]] түскенін байқайды, бірақ соған қарамастан, шіри бастаған етке бәрібір ине салады; бұдан кейін оның жағдайы тіпті нашарлап, зарарлану одан әрі тарала береді. Тайрон досын ауруханаға жеткізеді. Гарольдті көрген дәрігер оның нашақор екенін бірден түсініп, бұл туралы полицияға хабарлайды. Екеуі де тұтқындалып, түрмеге жабылады. Осы уақытта Мэрион, Гарольдтің кеңесімен, «Бала Джон» есімді [[сутенер]]ге келеді. Жыныстық қатынастан кейін «Бала Джон» Мэрионға өзі ұйымдастыратын [[оргия]] туралы айтып, оған қатысса, бұдан да үлкен доза ала алатынын жеткізеді. Алғашында Мэрион бас тартады, бірақ есірткісі таусылған соң, амалсыз келіседі. Телестудиядағы драмалық оқиғадан кейін Сараны психиатриялық ауруханаға жібереді; онда оның қолын байлап, дәрі егеді және күштеп тамақтандырады. Гарольд түрмедеге жалғыз қоңырау шалу құқығын Мэрионмен байланысу үшін пайдаланады. Ол жақында келетінін айтады, ал Мэрион оны күтетінін жеткізеді. Тиісті емнің болмауынан Гарольдтің қабынуы [[гангрена]]ға айналған соң, оның қолын кесіп тастайды. Сараның ағзасы амфетаминдерді ұзақ қолданғандықтан дәрі-дәрмекке иммунитет қалыптастырған, соның кесірінен ол [[Электроқұрысу терапиясы|электрошок]]пен емдеу курсын алады. Ол бұл процедураға жартылай ес-түзсіз күйде келісім береді. Тайрон түрмеде қалып, онда «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» азабын тартады және түрме қызметкерлері тарапынан қорлық көреді. Мэрион доза алу үшін «Бала Джонның» оргиясына келіп, қонақтардың көңілін көтеру мақсатында басқа әйелмен анальды жыныстық қатынасқа түседі. Фильм басты кейіпкерлердің тағдырына соңғы көзқараспен аяқталады. Бұл көрініс [[Кронос-квартет]] ұжымының орындауындағы «Lux Aeterna» атты ауыр музыкалық композициямен сүйемелденеді. Гарольд ауруханада есін жиғанда Мэрионды шақырады. Медбике оның соңынан адам жіберуді ұсынады, бірақ ол Мэрионның келмейтінін айтып жауап береді. Сара қажыған, жансыз қабыққа айналып, жүйке ауруларына арналған клиникада жатады. Тайрон тән азабын тартып, түрмедегі алғашқы түнін бастан кешеді және көптен бері жоғалған анасын еске алады. Мэрион оргиядан кейін үйде, өзі жыртып тастаған эскиздерінің ортасында, қолына есірткі пакетін қысқан күйі диванда жатады. Барлық кейіпкерлер адам эмбрионының бірдей қалыбында бүктеліп жатыр. Соңғы кадрлар Сараны және амфетаминді ұзақ уақыт қолданғаннан кейін оның миында пайда болған ессіз елестерді көрсетеді: ол көптен күткен шоуда өзін сәнді әрі әдемі күйде көреді. Сара бас жүлдені жеңіп алған; оның ұлы Гарольд — табысқа жеткен және үйленгелі жатқан жас жігіт. Анасы мен ұлы көпшіліктің қолпаштаған айқайы мен сахна шамдарының жыпылықтауы астында бір-бірін құшақтап, жақсы көретіндіктерін айтады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Эллен Бёрстин]]||Сара Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Джаред Лето]]||Гарольд (Гарри) Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Дженнифер Коннелли]]||Мэрион Силвер|}} {{Рөлдерде|[[Марлон Уайанс]]||Тайрон Лав|}} {{Рөлдерде|[[Кристофер Макдональд]]||тележүргізуші Тэппи Тиббонс|}} {{Рөлдерде|[[Луиза Лассер]]||Ада|}} {{Рөлдерде|[[Марк Марголис]]||Рабинович мырза|}} {{Рөлдерде|[[Дилан Бейкер]]||дәрігер|}} {{Рөлдерде|[[Бен Шенкман]]||Спенсер|}} {{Рөлдерде|[[Кит Дэвид]]||Үлкен Тим, сутенёр|}} {{Рөлдерде|[[Дениз Дауз]]||Тайронның анасы|}} {{РөлдердеАсты}} == Саундтрегі == Саундтректің композиторы — [[Клинт Мэнселл]], ол бұл туындыны [[Кронос-квартет]] ішекті аспаптар ансамблімен бірге жазған. Ішекті квартетке арналған аранжировканы [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты, композитор [[Дэвид Лэнг (композитор)|Дэвид Лэнг]] жазған. Саундтрек өте жылы қабылданып, кейіннен басқа да фильмдер мен сериалдардың трейлерлерінде түрлі үлгіде қолданылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://archive.hi-res.net/requiem/ Фильмнің ресми сайты]{{ref|en}} (дизайн студиясының мұрағатында) [[Санат:Lionsgate Films фильмдері]] [[Санат:АҚШ драмалық фильмдері]] [[Санат:Хьюберт Селби шығармаларының желісімен түсірілген фильмдер]] [[Санат:2000 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ тәуелсіз фильмдері]] [[Санат:Есірткі туралы фильмдер]] [[Санат:Бруклин туралы фильмдер]] jmpwd9u3v2d8ja9vtl7ks3yw2ahmq1k 3610753 3610752 2026-05-28T23:49:04Z ShadZ01 56180 /* Сыртқы сілтемелер */ 3610753 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Арман реквиемі |Шынайы атауы = {{lang-en|Requiem for a Dream}} |Суреті = Requiem for a dream.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[психологиялық драма]] |Режиссёрі = [[Даррен Аронофски]] |Продюсері = Эрик Уотсон<br>Палмер Уэст |Сазгері = [[Клинт Мэнселл]] |Қоюшы суретші = Джеймс Чинланд |Негізі = [[Хьюберт Селби|кіші Хьюберт Селбидің]] [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] |Сценарийші = кіші Хьюберт Селби<br>Даррен Аронофски |Актерлер = [[Эллен Бёрстин]]<br>[[Джаред Лето]]<br>[[Дженнифер Коннелли]]<br>[[Марлон Уэйанс]] |Операторы = [[Мэтью Либатик]] |Компания = Thousand Words<br>[[Protozoa Pictures]] |Дистрибьютор = [[Artisan Entertainment]] (АҚШ)<br>[[Summit Entertainment]] (шетелде)<ref>{{cite web|title=Summit pins 'Wrestler'|website=[[Variety]]|first=Dave|last=McNary|date=21 October 2007|accessdate=5 November 2021|url=https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|archivedate=November 5, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105160623/https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|url-status=live}}</ref> |Ұзақтығы = 102 мин<ref name="BBFC">{{cite web | title=''REQUIEM FOR A DREAM'' (18) | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | work=[[Британдық фильмдерді жіктеу кеңесі|British Board of Film Classification]] | date=November 23, 2000 | accessdate=January 1, 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416222953/http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | archivedate=April 16, 2014 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = 4,5 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web |date=19 March 1999 |last=Cox |first=Dan |title=Artisan, Aronofsky in tune on 'Requiem' |url=https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |website=Variety |quote=Budget on "Requiem" is roughly $4.5 million. |accessdate=November 23, 2020 |archivedate=December 7, 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207005249/https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |url-status=live }}</ref> |Түсім = 7,4 млн$<ref name="mojo">{{cite web | url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2473428481/weekend/ | title=''Requiem for a Dream'' (2000) | work=[[Box Office Mojo]] | date=January 1, 2002 | accessdate=February 28, 2022 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213043800/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=requiemforadream.htm | archivedate=February 13, 2013 | url-status=live }}</ref> |Мемлекет = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2000 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Арман реквиемі»''' ({{Lang-en|Requiem for a Dream}}) — режиссер әрі сценарийші [[Даррен Аронофски]]дің [[Хьюберт Селби|кіші]] [[Хьюберт Селби]]дің [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] желісімен түсірген америкалық [[Психологиялық драма|психологиялық драмалық фильм]]і. Басты рөлдерді [[Эллен Бёрстин]], [[Джаред Лето]], [[Дженнифер Коннелли]] және [[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]] сомдады. 2001 жылы фильм «Үздік әйел рөлі» (Эллен Бёрстин) номинациясы бойынша «[[Оскар (2001)|Оскар]]<nowiki/>» және «[[Алтын глобус (2001)|Алтын глобус]]<nowiki/>» сыйлықтарына үміткер болды. == Сюжеті == Басты кейіпкерлер: анасы — Сара ([[Эллен Бёрстин]]) және ұлы — Гарольд Голдфарб ([[Джаред Лето]]); Гарольдтың құрбысы — Мэрион Силвер ([[Дженнифер Коннелли]]) және Гарольдтың досы — Тайрон Лав ([[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]]). Романдағыдай, фильмдегі оқиға желісі жылдың үш мезгілінде — жазда, күзде және қыста өрбиді. === Жаз === Сара — [[Брайтон Бич]]тегі ([[Бруклин]]) пәтерде жалғыз тұратын егде жастағы жесір әйел. Ол уақытының көп бөлігін теледидар алдында өткізеді. Әсіресе оған адамдардың өз тәбетін жеңгені (диета, ет пен қанттан бас тарту) туралы жарнамалық шоу қатты ұнайды. Сараның өзі болса көп мөлшерде шоколад және басқа да калориясы жоғары тағамдарды тұтынады. Оның ұлы Гарри кейде үйге келіп, теледидарды ескі-құсқы сатып алушыға өткізу үшін ұрлап әкетеді, ал түскен ақшаға есірткі сатып алады. Сара әр уақытта теледидарды кейін қайта сатып алып отырады. Бірде «Малин мен Блок» телестудиясынан қоңырау шалып, оны өзінің сүйікті шоуларының біріне қатысуға шақырғанда, оның өмірі күтпеген жерден жаңа мәнге ие болады. Сара телешоуда мүмкіндігінше әсерлі көрінгісі келеді; ол шашын бояп, өзінің сүйікті қызыл көйлегін кимекші болады, бірақ оған тым толып кеткенін байқайды. Сара диета ұстауға тырысады, бірақ одан ештеңе шықпайды; содан кейін ол дәрігерді ұсынған құрбысына жүгінеді. Дәрігер оған құрамында [[амфетамин]] бар таблеткаларға рецепт жазып береді. Бір күні анасына келген Гарольд бұл таблеткалардың оның мінез-құлқына қатты әсер ететінін байқап, Сарадан оларды қабылдауды тоқтатуды сұрайды. Сара ұлына күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі жылдарда қаншалықты жалғыз қалғанын айтып береді; салмақ тастау және теледидарға шығу мүмкіндігі оны құрбыларының алдында маңыздырақ етіп көрсетеді. Бұған есеңгіреген Гарольд ұят сезімін бастан кешіріп, анасына жиі келіп тұруға және өзінің қызы Мэрионмен таныстыруға уәде береді. Үйге қайтар жолда Гарольд анасына деген аяныш пен ұяттан еңкілдеп жылайды, бірақ кезекті дозаны қабылдағаннан кейін тынышталады. Осы уақытта Гарольд пен Тайрон есірткі саудагері ретінде ақша таба бастайды. Олар таза дозаны сатып алып, оны екі есе араластырып, бұрынғы бағамен қайта сатады. Достардың ісі алға басып, олар үлкен ақшаны оңай табады. Гарольд пен Мэрион жоспар құра бастайды: олар сән дүкенін ашуды армандайды, өйткені Мэрион бойында сәнгерлік қабілет барын сезеді. Тайрон үшін бұл қаржылық табыс — көше өмірінің қатыгездігінен қашып, тыныштық пен бақытта өмір сүру мүмкіндігі еді. === Күз === Күздің келуімен Сараның таблеткаға тәуелділігі артып, дозасы үнемі өсіп отырады. Онда галлюцинация басталады. Бұл туралы ол дәрігерге айтқанда, дәрігер жаңа рецепт жазып беріп, дәріні бір апта бойы осы нұсқаулықпен қабылдауды тапсырады. Галлюцинация күшейіп, агрессивті сипат алады, ал Сара біртіндеп шынайы өмірден қол үзеді. Осы уақыт ішінде ол өзін шақырған телебағдарламадан хат күтумен болады, бірақ хабар-ошар болмайды. Сонымен қатар, достардың да басына қиындық туады: қалада мафия соғысы басталып, есірткі тапшылығы орнайды. Тайрон қамауға алынып, оның досы әрі негізгі есірткі жеткізушісі Броди өлтіріледі. Гарольд пен Мэрион Тайронды түрмеден шығару үшін ұзақ уақыт бойы жинаған ақшасын кепілдікке жұмсайды. Келесі бірнеше айда доза табу қиындай түседі. Жұпқа тек күн сайын үнемі өсіп келе жатқан тәуелділікке әрең жететін дозаны сатып алу ғана қалады. Ақша тез таусылып, жаңа доза табу мақсаты бірінші орынға шығады. Мэрион есірткіге ақша табу үшін өзіне жеккөрінішті адаммен жыныстық қатынасқа түседі, бірақ Гарольд бұған бас ауыртпайтын күйге жетеді. Гарольд пен Мэрион жиі ұрсысып, бір-бірін кінәлай бастайды. Олардың қарым-қатынасы күннен-күнге нашарлай береді. Есірткі тек Рождество қарсаңында — сыйлық ретінде — қолында әлі де жоғары сапалы «тауары» бар санаулы дилерлердің бірі арқылы сатылады. Осындай есірткі саудагерлерінің бірімен азық-түлік дүкенінің қоймасында кездеспек болған Гарольд пен Тайрон кезекке тұрып, есірткі сатып алуға тырысады, бірақ тобырдың агрессивті мінез-құлқына байланысты мәміле бұзылады. Осы уақытта Мэрион «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» қысқаннан өзінің сызбалары мен үй заттарын қиратып тастайды. Гарольд дозасыз оралып, Мэрионмен жанжалдасады. Ашу үстінде ол оған жыныстық қызмет үшін есірткі ұсынатын «Бала Джонның» телефонын қалдырады. Бұл кезде Сара бүкіл емделу курсындағы ең үлкен дозаны қабылдап жібереді де, арты сұмдық галлюцинацияға ұласады. Елестер әлемінде оның сүйікті телешоуының студиясы өз пәтеріне көшіп келгендей болады, ал көрермендер, бағдарлама жүргізушісі, тіпті оның өзі — әдемі, халықтың сүйіктісі әрі танымал образы — қазіргі мүшкіл халі мен өмір салтына күледі. Құтырған тоңазытқыш та оған тап береді. Осы қорқынышты көріністерден зәресі ұшқан Сара пәтерінен қашып шығып, өзін бағдарламаға қашан шақыратынын өз көзімен білу үшін студияға қарай бет алады. === Қыс === Соңғы сәтсіздіктен еңселері түскен Гарольд пен Тайрон [[Флорида]]ға аттанып, осы тұйық шеңберді бұзбақшы болады, өйткені олар ол жақта [[Есірткілер|есірткі]] әлдеқайда қолжетімді деп есептейді. Жолда тоқтаған кезде Гарольд есірткі егетін тамырына [[Сепсис|инфекция]] түскенін байқайды, бірақ соған қарамастан, шіри бастаған етке бәрібір ине салады; бұдан кейін оның жағдайы тіпті нашарлап, зарарлану одан әрі тарала береді. Тайрон досын ауруханаға жеткізеді. Гарольдті көрген дәрігер оның нашақор екенін бірден түсініп, бұл туралы полицияға хабарлайды. Екеуі де тұтқындалып, түрмеге жабылады. Осы уақытта Мэрион, Гарольдтің кеңесімен, «Бала Джон» есімді [[сутенер]]ге келеді. Жыныстық қатынастан кейін «Бала Джон» Мэрионға өзі ұйымдастыратын [[оргия]] туралы айтып, оған қатысса, бұдан да үлкен доза ала алатынын жеткізеді. Алғашында Мэрион бас тартады, бірақ есірткісі таусылған соң, амалсыз келіседі. Телестудиядағы драмалық оқиғадан кейін Сараны психиатриялық ауруханаға жібереді; онда оның қолын байлап, дәрі егеді және күштеп тамақтандырады. Гарольд түрмедеге жалғыз қоңырау шалу құқығын Мэрионмен байланысу үшін пайдаланады. Ол жақында келетінін айтады, ал Мэрион оны күтетінін жеткізеді. Тиісті емнің болмауынан Гарольдтің қабынуы [[гангрена]]ға айналған соң, оның қолын кесіп тастайды. Сараның ағзасы амфетаминдерді ұзақ қолданғандықтан дәрі-дәрмекке иммунитет қалыптастырған, соның кесірінен ол [[Электроқұрысу терапиясы|электрошок]]пен емдеу курсын алады. Ол бұл процедураға жартылай ес-түзсіз күйде келісім береді. Тайрон түрмеде қалып, онда «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» азабын тартады және түрме қызметкерлері тарапынан қорлық көреді. Мэрион доза алу үшін «Бала Джонның» оргиясына келіп, қонақтардың көңілін көтеру мақсатында басқа әйелмен анальды жыныстық қатынасқа түседі. Фильм басты кейіпкерлердің тағдырына соңғы көзқараспен аяқталады. Бұл көрініс [[Кронос-квартет]] ұжымының орындауындағы «Lux Aeterna» атты ауыр музыкалық композициямен сүйемелденеді. Гарольд ауруханада есін жиғанда Мэрионды шақырады. Медбике оның соңынан адам жіберуді ұсынады, бірақ ол Мэрионның келмейтінін айтып жауап береді. Сара қажыған, жансыз қабыққа айналып, жүйке ауруларына арналған клиникада жатады. Тайрон тән азабын тартып, түрмедегі алғашқы түнін бастан кешеді және көптен бері жоғалған анасын еске алады. Мэрион оргиядан кейін үйде, өзі жыртып тастаған эскиздерінің ортасында, қолына есірткі пакетін қысқан күйі диванда жатады. Барлық кейіпкерлер адам эмбрионының бірдей қалыбында бүктеліп жатыр. Соңғы кадрлар Сараны және амфетаминді ұзақ уақыт қолданғаннан кейін оның миында пайда болған ессіз елестерді көрсетеді: ол көптен күткен шоуда өзін сәнді әрі әдемі күйде көреді. Сара бас жүлдені жеңіп алған; оның ұлы Гарольд — табысқа жеткен және үйленгелі жатқан жас жігіт. Анасы мен ұлы көпшіліктің қолпаштаған айқайы мен сахна шамдарының жыпылықтауы астында бір-бірін құшақтап, жақсы көретіндіктерін айтады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Эллен Бёрстин]]||Сара Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Джаред Лето]]||Гарольд (Гарри) Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Дженнифер Коннелли]]||Мэрион Силвер|}} {{Рөлдерде|[[Марлон Уайанс]]||Тайрон Лав|}} {{Рөлдерде|[[Кристофер Макдональд]]||тележүргізуші Тэппи Тиббонс|}} {{Рөлдерде|[[Луиза Лассер]]||Ада|}} {{Рөлдерде|[[Марк Марголис]]||Рабинович мырза|}} {{Рөлдерде|[[Дилан Бейкер]]||дәрігер|}} {{Рөлдерде|[[Бен Шенкман]]||Спенсер|}} {{Рөлдерде|[[Кит Дэвид]]||Үлкен Тим, сутенёр|}} {{Рөлдерде|[[Дениз Дауз]]||Тайронның анасы|}} {{РөлдердеАсты}} == Саундтрегі == Саундтректің композиторы — [[Клинт Мэнселл]], ол бұл туындыны [[Кронос-квартет]] ішекті аспаптар ансамблімен бірге жазған. Ішекті квартетке арналған аранжировканы [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты, композитор [[Дэвид Лэнг (композитор)|Дэвид Лэнг]] жазған. Саундтрек өте жылы қабылданып, кейіннен басқа да фильмдер мен сериалдардың трейлерлерінде түрлі үлгіде қолданылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://archive.hi-res.net/requiem/ Фильмнің ресми сайты]{{Ref-en}} (дизайн студиясының мұрағатында) [[Санат:Lionsgate Films фильмдері]] [[Санат:АҚШ драмалық фильмдері]] [[Санат:Хьюберт Селби шығармаларының желісімен түсірілген фильмдер]] [[Санат:2000 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ тәуелсіз фильмдері]] [[Санат:Есірткі туралы фильмдер]] [[Санат:Бруклин туралы фильмдер]] lwtkqvauedfsrr4ok7x95acxz3ze58p 3610754 3610753 2026-05-28T23:49:32Z ShadZ01 56180 3610754 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Арман реквиемі |Шынайы атауы = {{lang-en|Requiem for a Dream}} |Суреті = Requiem for a dream.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[психологиялық драма]] |Режиссёрі = [[Даррен Аронофски]] |Продюсері = Эрик Уотсон<br>Палмер Уэст |Сазгері = [[Клинт Мэнселл]] |Қоюшы суретші = Джеймс Чинланд |Негізі = [[Хьюберт Селби|кіші Хьюберт Селбидің]] [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] |Сценарийші = кіші Хьюберт Селби<br>Даррен Аронофски |Актерлер = [[Эллен Бёрстин]]<br>[[Джаред Лето]]<br>[[Дженнифер Коннелли]]<br>[[Марлон Уэйанс]] |Операторы = [[Мэтью Либатик]] |Компания = Thousand Words<br>[[Protozoa Pictures]] |Дистрибьютор = [[Artisan Entertainment]] (АҚШ)<br>[[Summit Entertainment]] (шетелде)<ref>{{cite web|title=Summit pins 'Wrestler'|website=[[Variety]]|first=Dave|last=McNary|date=21 October 2007|accessdate=5 November 2021|url=https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|archivedate=November 5, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105160623/https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|url-status=live}}</ref> |Ұзақтығы = 102 мин<ref name="BBFC">{{cite web | title=''REQUIEM FOR A DREAM'' (18) | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | work=[[Британдық фильмдерді жіктеу кеңесі|British Board of Film Classification]] | date=November 23, 2000 | accessdate=January 1, 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416222953/http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | archivedate=April 16, 2014 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = 4,5 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web |date=19 March 1999 |last=Cox |first=Dan |title=Artisan, Aronofsky in tune on 'Requiem' |url=https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |website=Variety |quote=Budget on "Requiem" is roughly $4.5 million. |accessdate=November 23, 2020 |archivedate=December 7, 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207005249/https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |url-status=live }}</ref> |Түсім = 7,4 млн$<ref name="mojo">{{cite web | url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2473428481/weekend/ | title=''Requiem for a Dream'' (2000) | work=[[Box Office Mojo]] | date=January 1, 2002 | accessdate=February 28, 2022 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213043800/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=requiemforadream.htm | archivedate=February 13, 2013 | url-status=live }}</ref> |Мемлекет = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2000 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Арман реквиемі»''' ({{Lang-en|Requiem for a Dream}}) — режиссер әрі сценарийші [[Даррен Аронофски]]дің [[Хьюберт Селби|кіші]] [[Хьюберт Селби]]дің [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] желісімен түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] [[Психологиялық драма|психологиялық драмалық фильм]]і. Басты рөлдерді [[Эллен Бёрстин]], [[Джаред Лето]], [[Дженнифер Коннелли]] және [[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]] сомдады. 2001 жылы фильм «Үздік әйел рөлі» (Эллен Бёрстин) номинациясы бойынша «[[Оскар (2001)|Оскар]]<nowiki/>» және «[[Алтын глобус (2001)|Алтын глобус]]<nowiki/>» сыйлықтарына үміткер болды. == Сюжеті == Басты кейіпкерлер: анасы — Сара ([[Эллен Бёрстин]]) және ұлы — Гарольд Голдфарб ([[Джаред Лето]]); Гарольдтың құрбысы — Мэрион Силвер ([[Дженнифер Коннелли]]) және Гарольдтың досы — Тайрон Лав ([[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]]). Романдағыдай, фильмдегі оқиға желісі жылдың үш мезгілінде — жазда, күзде және қыста өрбиді. === Жаз === Сара — [[Брайтон Бич]]тегі ([[Бруклин]]) пәтерде жалғыз тұратын егде жастағы жесір әйел. Ол уақытының көп бөлігін теледидар алдында өткізеді. Әсіресе оған адамдардың өз тәбетін жеңгені (диета, ет пен қанттан бас тарту) туралы жарнамалық шоу қатты ұнайды. Сараның өзі болса көп мөлшерде шоколад және басқа да калориясы жоғары тағамдарды тұтынады. Оның ұлы Гарри кейде үйге келіп, теледидарды ескі-құсқы сатып алушыға өткізу үшін ұрлап әкетеді, ал түскен ақшаға есірткі сатып алады. Сара әр уақытта теледидарды кейін қайта сатып алып отырады. Бірде «Малин мен Блок» телестудиясынан қоңырау шалып, оны өзінің сүйікті шоуларының біріне қатысуға шақырғанда, оның өмірі күтпеген жерден жаңа мәнге ие болады. Сара телешоуда мүмкіндігінше әсерлі көрінгісі келеді; ол шашын бояп, өзінің сүйікті қызыл көйлегін кимекші болады, бірақ оған тым толып кеткенін байқайды. Сара диета ұстауға тырысады, бірақ одан ештеңе шықпайды; содан кейін ол дәрігерді ұсынған құрбысына жүгінеді. Дәрігер оған құрамында [[амфетамин]] бар таблеткаларға рецепт жазып береді. Бір күні анасына келген Гарольд бұл таблеткалардың оның мінез-құлқына қатты әсер ететінін байқап, Сарадан оларды қабылдауды тоқтатуды сұрайды. Сара ұлына күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі жылдарда қаншалықты жалғыз қалғанын айтып береді; салмақ тастау және теледидарға шығу мүмкіндігі оны құрбыларының алдында маңыздырақ етіп көрсетеді. Бұған есеңгіреген Гарольд ұят сезімін бастан кешіріп, анасына жиі келіп тұруға және өзінің қызы Мэрионмен таныстыруға уәде береді. Үйге қайтар жолда Гарольд анасына деген аяныш пен ұяттан еңкілдеп жылайды, бірақ кезекті дозаны қабылдағаннан кейін тынышталады. Осы уақытта Гарольд пен Тайрон есірткі саудагері ретінде ақша таба бастайды. Олар таза дозаны сатып алып, оны екі есе араластырып, бұрынғы бағамен қайта сатады. Достардың ісі алға басып, олар үлкен ақшаны оңай табады. Гарольд пен Мэрион жоспар құра бастайды: олар сән дүкенін ашуды армандайды, өйткені Мэрион бойында сәнгерлік қабілет барын сезеді. Тайрон үшін бұл қаржылық табыс — көше өмірінің қатыгездігінен қашып, тыныштық пен бақытта өмір сүру мүмкіндігі еді. === Күз === Күздің келуімен Сараның таблеткаға тәуелділігі артып, дозасы үнемі өсіп отырады. Онда галлюцинация басталады. Бұл туралы ол дәрігерге айтқанда, дәрігер жаңа рецепт жазып беріп, дәріні бір апта бойы осы нұсқаулықпен қабылдауды тапсырады. Галлюцинация күшейіп, агрессивті сипат алады, ал Сара біртіндеп шынайы өмірден қол үзеді. Осы уақыт ішінде ол өзін шақырған телебағдарламадан хат күтумен болады, бірақ хабар-ошар болмайды. Сонымен қатар, достардың да басына қиындық туады: қалада мафия соғысы басталып, есірткі тапшылығы орнайды. Тайрон қамауға алынып, оның досы әрі негізгі есірткі жеткізушісі Броди өлтіріледі. Гарольд пен Мэрион Тайронды түрмеден шығару үшін ұзақ уақыт бойы жинаған ақшасын кепілдікке жұмсайды. Келесі бірнеше айда доза табу қиындай түседі. Жұпқа тек күн сайын үнемі өсіп келе жатқан тәуелділікке әрең жететін дозаны сатып алу ғана қалады. Ақша тез таусылып, жаңа доза табу мақсаты бірінші орынға шығады. Мэрион есірткіге ақша табу үшін өзіне жеккөрінішті адаммен жыныстық қатынасқа түседі, бірақ Гарольд бұған бас ауыртпайтын күйге жетеді. Гарольд пен Мэрион жиі ұрсысып, бір-бірін кінәлай бастайды. Олардың қарым-қатынасы күннен-күнге нашарлай береді. Есірткі тек Рождество қарсаңында — сыйлық ретінде — қолында әлі де жоғары сапалы «тауары» бар санаулы дилерлердің бірі арқылы сатылады. Осындай есірткі саудагерлерінің бірімен азық-түлік дүкенінің қоймасында кездеспек болған Гарольд пен Тайрон кезекке тұрып, есірткі сатып алуға тырысады, бірақ тобырдың агрессивті мінез-құлқына байланысты мәміле бұзылады. Осы уақытта Мэрион «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» қысқаннан өзінің сызбалары мен үй заттарын қиратып тастайды. Гарольд дозасыз оралып, Мэрионмен жанжалдасады. Ашу үстінде ол оған жыныстық қызмет үшін есірткі ұсынатын «Бала Джонның» телефонын қалдырады. Бұл кезде Сара бүкіл емделу курсындағы ең үлкен дозаны қабылдап жібереді де, арты сұмдық галлюцинацияға ұласады. Елестер әлемінде оның сүйікті телешоуының студиясы өз пәтеріне көшіп келгендей болады, ал көрермендер, бағдарлама жүргізушісі, тіпті оның өзі — әдемі, халықтың сүйіктісі әрі танымал образы — қазіргі мүшкіл халі мен өмір салтына күледі. Құтырған тоңазытқыш та оған тап береді. Осы қорқынышты көріністерден зәресі ұшқан Сара пәтерінен қашып шығып, өзін бағдарламаға қашан шақыратынын өз көзімен білу үшін студияға қарай бет алады. === Қыс === Соңғы сәтсіздіктен еңселері түскен Гарольд пен Тайрон [[Флорида]]ға аттанып, осы тұйық шеңберді бұзбақшы болады, өйткені олар ол жақта [[Есірткілер|есірткі]] әлдеқайда қолжетімді деп есептейді. Жолда тоқтаған кезде Гарольд есірткі егетін тамырына [[Сепсис|инфекция]] түскенін байқайды, бірақ соған қарамастан, шіри бастаған етке бәрібір ине салады; бұдан кейін оның жағдайы тіпті нашарлап, зарарлану одан әрі тарала береді. Тайрон досын ауруханаға жеткізеді. Гарольдті көрген дәрігер оның нашақор екенін бірден түсініп, бұл туралы полицияға хабарлайды. Екеуі де тұтқындалып, түрмеге жабылады. Осы уақытта Мэрион, Гарольдтің кеңесімен, «Бала Джон» есімді [[сутенер]]ге келеді. Жыныстық қатынастан кейін «Бала Джон» Мэрионға өзі ұйымдастыратын [[оргия]] туралы айтып, оған қатысса, бұдан да үлкен доза ала алатынын жеткізеді. Алғашында Мэрион бас тартады, бірақ есірткісі таусылған соң, амалсыз келіседі. Телестудиядағы драмалық оқиғадан кейін Сараны психиатриялық ауруханаға жібереді; онда оның қолын байлап, дәрі егеді және күштеп тамақтандырады. Гарольд түрмедеге жалғыз қоңырау шалу құқығын Мэрионмен байланысу үшін пайдаланады. Ол жақында келетінін айтады, ал Мэрион оны күтетінін жеткізеді. Тиісті емнің болмауынан Гарольдтің қабынуы [[гангрена]]ға айналған соң, оның қолын кесіп тастайды. Сараның ағзасы амфетаминдерді ұзақ қолданғандықтан дәрі-дәрмекке иммунитет қалыптастырған, соның кесірінен ол [[Электроқұрысу терапиясы|электрошок]]пен емдеу курсын алады. Ол бұл процедураға жартылай ес-түзсіз күйде келісім береді. Тайрон түрмеде қалып, онда «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» азабын тартады және түрме қызметкерлері тарапынан қорлық көреді. Мэрион доза алу үшін «Бала Джонның» оргиясына келіп, қонақтардың көңілін көтеру мақсатында басқа әйелмен анальды жыныстық қатынасқа түседі. Фильм басты кейіпкерлердің тағдырына соңғы көзқараспен аяқталады. Бұл көрініс [[Кронос-квартет]] ұжымының орындауындағы «Lux Aeterna» атты ауыр музыкалық композициямен сүйемелденеді. Гарольд ауруханада есін жиғанда Мэрионды шақырады. Медбике оның соңынан адам жіберуді ұсынады, бірақ ол Мэрионның келмейтінін айтып жауап береді. Сара қажыған, жансыз қабыққа айналып, жүйке ауруларына арналған клиникада жатады. Тайрон тән азабын тартып, түрмедегі алғашқы түнін бастан кешеді және көптен бері жоғалған анасын еске алады. Мэрион оргиядан кейін үйде, өзі жыртып тастаған эскиздерінің ортасында, қолына есірткі пакетін қысқан күйі диванда жатады. Барлық кейіпкерлер адам эмбрионының бірдей қалыбында бүктеліп жатыр. Соңғы кадрлар Сараны және амфетаминді ұзақ уақыт қолданғаннан кейін оның миында пайда болған ессіз елестерді көрсетеді: ол көптен күткен шоуда өзін сәнді әрі әдемі күйде көреді. Сара бас жүлдені жеңіп алған; оның ұлы Гарольд — табысқа жеткен және үйленгелі жатқан жас жігіт. Анасы мен ұлы көпшіліктің қолпаштаған айқайы мен сахна шамдарының жыпылықтауы астында бір-бірін құшақтап, жақсы көретіндіктерін айтады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Эллен Бёрстин]]||Сара Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Джаред Лето]]||Гарольд (Гарри) Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Дженнифер Коннелли]]||Мэрион Силвер|}} {{Рөлдерде|[[Марлон Уайанс]]||Тайрон Лав|}} {{Рөлдерде|[[Кристофер Макдональд]]||тележүргізуші Тэппи Тиббонс|}} {{Рөлдерде|[[Луиза Лассер]]||Ада|}} {{Рөлдерде|[[Марк Марголис]]||Рабинович мырза|}} {{Рөлдерде|[[Дилан Бейкер]]||дәрігер|}} {{Рөлдерде|[[Бен Шенкман]]||Спенсер|}} {{Рөлдерде|[[Кит Дэвид]]||Үлкен Тим, сутенёр|}} {{Рөлдерде|[[Дениз Дауз]]||Тайронның анасы|}} {{РөлдердеАсты}} == Саундтрегі == Саундтректің композиторы — [[Клинт Мэнселл]], ол бұл туындыны [[Кронос-квартет]] ішекті аспаптар ансамблімен бірге жазған. Ішекті квартетке арналған аранжировканы [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты, композитор [[Дэвид Лэнг (композитор)|Дэвид Лэнг]] жазған. Саундтрек өте жылы қабылданып, кейіннен басқа да фильмдер мен сериалдардың трейлерлерінде түрлі үлгіде қолданылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://archive.hi-res.net/requiem/ Фильмнің ресми сайты]{{Ref-en}} (дизайн студиясының мұрағатында) [[Санат:Lionsgate Films фильмдері]] [[Санат:АҚШ драмалық фильмдері]] [[Санат:Хьюберт Селби шығармаларының желісімен түсірілген фильмдер]] [[Санат:2000 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ тәуелсіз фильмдері]] [[Санат:Есірткі туралы фильмдер]] [[Санат:Бруклин туралы фильмдер]] km035mr9r7c1eb2n6v44f49skiy45kv 3610758 3610754 2026-05-29T00:01:28Z ShadZ01 56180 3610758 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Арман реквиемі |Шынайы атауы = {{lang-en|Requiem for a Dream}} |Суреті = Requiem for a dream.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[психологиялық драма]] |Режиссёрі = [[Даррен Аронофски]] |Продюсері = Эрик Уотсон<br>Палмер Уэст |Сазгері = [[Клинт Мэнселл]] |Қоюшы суретші = Джеймс Чинланд |Негізі = [[Хьюберт Селби|кіші Хьюберт Селбидің]] [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] |Сценарийші = кіші Хьюберт Селби<br>Даррен Аронофски |Актерлер = [[Эллен Бёрстин]]<br>[[Джаред Лето]]<br>[[Дженнифер Коннелли]]<br>[[Марлон Уэйанс]] |Операторы = [[Мэтью Либатик]] |Компания = Thousand Words<br>[[Protozoa Pictures]] |Дистрибьютор = [[Artisan Entertainment]] (АҚШ)<br>[[Summit Entertainment]] (шетелде)<ref>{{cite web|title=Summit pins 'Wrestler'|website=[[Variety]]|first=Dave|last=McNary|date=21 October 2007|accessdate=5 November 2021|url=https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|archivedate=November 5, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105160623/https://variety.com/2007/film/awards/summit-pins-wrestler-1117974445/|url-status=live}}</ref> |Ұзақтығы = 102 мин<ref name="BBFC">{{cite web | title=''REQUIEM FOR A DREAM'' (18) | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | work=[[Британдық фильмдерді жіктеу кеңесі|British Board of Film Classification]] | date=November 23, 2000 | accessdate=January 1, 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416222953/http://www.bbfc.co.uk/releases/requiem-dream-2001-3 | archivedate=April 16, 2014 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = 4,5 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web |date=19 March 1999 |last=Cox |first=Dan |title=Artisan, Aronofsky in tune on 'Requiem' |url=https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |website=Variety |quote=Budget on "Requiem" is roughly $4.5 million. |accessdate=November 23, 2020 |archivedate=December 7, 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207005249/https://variety.com/1999/film/news/artisan-aronofsky-in-tune-on-requiem-1117492477/ |url-status=live }}</ref> |Түсім = 7,4 млн$<ref name="mojo">{{cite web | url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2473428481/weekend/ | title=''Requiem for a Dream'' (2000) | work=[[Box Office Mojo]] | date=January 1, 2002 | accessdate=February 28, 2022 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213043800/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=requiemforadream.htm | archivedate=February 13, 2013 | url-status=live }}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2000 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Арман реквиемі»''' ({{Lang-en|Requiem for a Dream}}) — режиссер әрі сценарийші [[Даррен Аронофски]]дің [[Хьюберт Селби|кіші]] [[Хьюберт Селби]]дің [[Арман реквиемі (роман)|аттас романы]] желісімен түсірген [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] [[Психологиялық драма|психологиялық драмалық фильм]]і. Басты рөлдерді [[Эллен Бёрстин]], [[Джаред Лето]], [[Дженнифер Коннелли]] және [[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]] сомдады. 2001 жылы фильм «Үздік әйел рөлі» (Эллен Бёрстин) номинациясы бойынша «[[Оскар (2001)|Оскар]]<nowiki/>» және «[[Алтын глобус (2001)|Алтын глобус]]<nowiki/>» сыйлықтарына үміткер болды. == Сюжеті == Басты кейіпкерлер: анасы — Сара ([[Эллен Бёрстин]]) және ұлы — Гарольд Голдфарб ([[Джаред Лето]]); Гарольдтың құрбысы — Мэрион Силвер ([[Дженнифер Коннелли]]) және Гарольдтың досы — Тайрон Лав ([[Марлон Уэйанс|Марлон Уайанс]]). Романдағыдай, фильмдегі оқиға желісі жылдың үш мезгілінде — жазда, күзде және қыста өрбиді. === Жаз === Сара — [[Брайтон Бич]]тегі ([[Бруклин]]) пәтерде жалғыз тұратын егде жастағы жесір әйел. Ол уақытының көп бөлігін теледидар алдында өткізеді. Әсіресе оған адамдардың өз тәбетін жеңгені (диета, ет пен қанттан бас тарту) туралы жарнамалық шоу қатты ұнайды. Сараның өзі болса көп мөлшерде шоколад және басқа да калориясы жоғары тағамдарды тұтынады. Оның ұлы Гарри кейде үйге келіп, теледидарды ескі-құсқы сатып алушыға өткізу үшін ұрлап әкетеді, ал түскен ақшаға есірткі сатып алады. Сара әр уақытта теледидарды кейін қайта сатып алып отырады. Бірде «Малин мен Блок» телестудиясынан қоңырау шалып, оны өзінің сүйікті шоуларының біріне қатысуға шақырғанда, оның өмірі күтпеген жерден жаңа мәнге ие болады. Сара телешоуда мүмкіндігінше әсерлі көрінгісі келеді; ол шашын бояп, өзінің сүйікті қызыл көйлегін кимекші болады, бірақ оған тым толып кеткенін байқайды. Сара диета ұстауға тырысады, бірақ одан ештеңе шықпайды; содан кейін ол дәрігерді ұсынған құрбысына жүгінеді. Дәрігер оған құрамында [[амфетамин]] бар таблеткаларға рецепт жазып береді. Бір күні анасына келген Гарольд бұл таблеткалардың оның мінез-құлқына қатты әсер ететінін байқап, Сарадан оларды қабылдауды тоқтатуды сұрайды. Сара ұлына күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі жылдарда қаншалықты жалғыз қалғанын айтып береді; салмақ тастау және теледидарға шығу мүмкіндігі оны құрбыларының алдында маңыздырақ етіп көрсетеді. Бұған есеңгіреген Гарольд ұят сезімін бастан кешіріп, анасына жиі келіп тұруға және өзінің қызы Мэрионмен таныстыруға уәде береді. Үйге қайтар жолда Гарольд анасына деген аяныш пен ұяттан еңкілдеп жылайды, бірақ кезекті дозаны қабылдағаннан кейін тынышталады. Осы уақытта Гарольд пен Тайрон есірткі саудагері ретінде ақша таба бастайды. Олар таза дозаны сатып алып, оны екі есе араластырып, бұрынғы бағамен қайта сатады. Достардың ісі алға басып, олар үлкен ақшаны оңай табады. Гарольд пен Мэрион жоспар құра бастайды: олар сән дүкенін ашуды армандайды, өйткені Мэрион бойында сәнгерлік қабілет барын сезеді. Тайрон үшін бұл қаржылық табыс — көше өмірінің қатыгездігінен қашып, тыныштық пен бақытта өмір сүру мүмкіндігі еді. === Күз === Күздің келуімен Сараның таблеткаға тәуелділігі артып, дозасы үнемі өсіп отырады. Онда галлюцинация басталады. Бұл туралы ол дәрігерге айтқанда, дәрігер жаңа рецепт жазып беріп, дәріні бір апта бойы осы нұсқаулықпен қабылдауды тапсырады. Галлюцинация күшейіп, агрессивті сипат алады, ал Сара біртіндеп шынайы өмірден қол үзеді. Осы уақыт ішінде ол өзін шақырған телебағдарламадан хат күтумен болады, бірақ хабар-ошар болмайды. Сонымен қатар, достардың да басына қиындық туады: қалада мафия соғысы басталып, есірткі тапшылығы орнайды. Тайрон қамауға алынып, оның досы әрі негізгі есірткі жеткізушісі Броди өлтіріледі. Гарольд пен Мэрион Тайронды түрмеден шығару үшін ұзақ уақыт бойы жинаған ақшасын кепілдікке жұмсайды. Келесі бірнеше айда доза табу қиындай түседі. Жұпқа тек күн сайын үнемі өсіп келе жатқан тәуелділікке әрең жететін дозаны сатып алу ғана қалады. Ақша тез таусылып, жаңа доза табу мақсаты бірінші орынға шығады. Мэрион есірткіге ақша табу үшін өзіне жеккөрінішті адаммен жыныстық қатынасқа түседі, бірақ Гарольд бұған бас ауыртпайтын күйге жетеді. Гарольд пен Мэрион жиі ұрсысып, бір-бірін кінәлай бастайды. Олардың қарым-қатынасы күннен-күнге нашарлай береді. Есірткі тек Рождество қарсаңында — сыйлық ретінде — қолында әлі де жоғары сапалы «тауары» бар санаулы дилерлердің бірі арқылы сатылады. Осындай есірткі саудагерлерінің бірімен азық-түлік дүкенінің қоймасында кездеспек болған Гарольд пен Тайрон кезекке тұрып, есірткі сатып алуға тырысады, бірақ тобырдың агрессивті мінез-құлқына байланысты мәміле бұзылады. Осы уақытта Мэрион «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» қысқаннан өзінің сызбалары мен үй заттарын қиратып тастайды. Гарольд дозасыз оралып, Мэрионмен жанжалдасады. Ашу үстінде ол оған жыныстық қызмет үшін есірткі ұсынатын «Бала Джонның» телефонын қалдырады. Бұл кезде Сара бүкіл емделу курсындағы ең үлкен дозаны қабылдап жібереді де, арты сұмдық галлюцинацияға ұласады. Елестер әлемінде оның сүйікті телешоуының студиясы өз пәтеріне көшіп келгендей болады, ал көрермендер, бағдарлама жүргізушісі, тіпті оның өзі — әдемі, халықтың сүйіктісі әрі танымал образы — қазіргі мүшкіл халі мен өмір салтына күледі. Құтырған тоңазытқыш та оған тап береді. Осы қорқынышты көріністерден зәресі ұшқан Сара пәтерінен қашып шығып, өзін бағдарламаға қашан шақыратынын өз көзімен білу үшін студияға қарай бет алады. === Қыс === Соңғы сәтсіздіктен еңселері түскен Гарольд пен Тайрон [[Флорида]]ға аттанып, осы тұйық шеңберді бұзбақшы болады, өйткені олар ол жақта [[Есірткілер|есірткі]] әлдеқайда қолжетімді деп есептейді. Жолда тоқтаған кезде Гарольд есірткі егетін тамырына [[Сепсис|инфекция]] түскенін байқайды, бірақ соған қарамастан, шіри бастаған етке бәрібір ине салады; бұдан кейін оның жағдайы тіпті нашарлап, зарарлану одан әрі тарала береді. Тайрон досын ауруханаға жеткізеді. Гарольдті көрген дәрігер оның нашақор екенін бірден түсініп, бұл туралы полицияға хабарлайды. Екеуі де тұтқындалып, түрмеге жабылады. Осы уақытта Мэрион, Гарольдтің кеңесімен, «Бала Джон» есімді [[сутенер]]ге келеді. Жыныстық қатынастан кейін «Бала Джон» Мэрионға өзі ұйымдастыратын [[оргия]] туралы айтып, оған қатысса, бұдан да үлкен доза ала алатынын жеткізеді. Алғашында Мэрион бас тартады, бірақ есірткісі таусылған соң, амалсыз келіседі. Телестудиядағы драмалық оқиғадан кейін Сараны психиатриялық ауруханаға жібереді; онда оның қолын байлап, дәрі егеді және күштеп тамақтандырады. Гарольд түрмедеге жалғыз қоңырау шалу құқығын Мэрионмен байланысу үшін пайдаланады. Ол жақында келетінін айтады, ал Мэрион оны күтетінін жеткізеді. Тиісті емнің болмауынан Гарольдтің қабынуы [[гангрена]]ға айналған соң, оның қолын кесіп тастайды. Сараның ағзасы амфетаминдерді ұзақ қолданғандықтан дәрі-дәрмекке иммунитет қалыптастырған, соның кесірінен ол [[Электроқұрысу терапиясы|электрошок]]пен емдеу курсын алады. Ол бұл процедураға жартылай ес-түзсіз күйде келісім береді. Тайрон түрмеде қалып, онда «[[Тартыным нышанаты|ломка]]<nowiki/>» азабын тартады және түрме қызметкерлері тарапынан қорлық көреді. Мэрион доза алу үшін «Бала Джонның» оргиясына келіп, қонақтардың көңілін көтеру мақсатында басқа әйелмен анальды жыныстық қатынасқа түседі. Фильм басты кейіпкерлердің тағдырына соңғы көзқараспен аяқталады. Бұл көрініс [[Кронос-квартет]] ұжымының орындауындағы «Lux Aeterna» атты ауыр музыкалық композициямен сүйемелденеді. Гарольд ауруханада есін жиғанда Мэрионды шақырады. Медбике оның соңынан адам жіберуді ұсынады, бірақ ол Мэрионның келмейтінін айтып жауап береді. Сара қажыған, жансыз қабыққа айналып, жүйке ауруларына арналған клиникада жатады. Тайрон тән азабын тартып, түрмедегі алғашқы түнін бастан кешеді және көптен бері жоғалған анасын еске алады. Мэрион оргиядан кейін үйде, өзі жыртып тастаған эскиздерінің ортасында, қолына есірткі пакетін қысқан күйі диванда жатады. Барлық кейіпкерлер адам эмбрионының бірдей қалыбында бүктеліп жатыр. Соңғы кадрлар Сараны және амфетаминді ұзақ уақыт қолданғаннан кейін оның миында пайда болған ессіз елестерді көрсетеді: ол көптен күткен шоуда өзін сәнді әрі әдемі күйде көреді. Сара бас жүлдені жеңіп алған; оның ұлы Гарольд — табысқа жеткен және үйленгелі жатқан жас жігіт. Анасы мен ұлы көпшіліктің қолпаштаған айқайы мен сахна шамдарының жыпылықтауы астында бір-бірін құшақтап, жақсы көретіндіктерін айтады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Эллен Бёрстин]]||Сара Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Джаред Лето]]||Гарольд (Гарри) Голдфарб|}} {{Рөлдерде|[[Дженнифер Коннелли]]||Мэрион Силвер|}} {{Рөлдерде|[[Марлон Уайанс]]||Тайрон Лав|}} {{Рөлдерде|[[Кристофер Макдональд]]||тележүргізуші Тэппи Тиббонс|}} {{Рөлдерде|[[Луиза Лассер]]||Ада|}} {{Рөлдерде|[[Марк Марголис]]||Рабинович мырза|}} {{Рөлдерде|[[Дилан Бейкер]]||дәрігер|}} {{Рөлдерде|[[Бен Шенкман]]||Спенсер|}} {{Рөлдерде|[[Кит Дэвид]]||Үлкен Тим, сутенёр|}} {{Рөлдерде|[[Дениз Дауз]]||Тайронның анасы|}} {{РөлдердеАсты}} == Саундтрегі == Саундтректің композиторы — [[Клинт Мэнселл]], ол бұл туындыны [[Кронос-квартет]] ішекті аспаптар ансамблімен бірге жазған. Ішекті квартетке арналған аранжировканы [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты, композитор [[Дэвид Лэнг (композитор)|Дэвид Лэнг]] жазған. Саундтрек өте жылы қабылданып, кейіннен басқа да фильмдер мен сериалдардың трейлерлерінде түрлі үлгіде қолданылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://archive.hi-res.net/requiem/ Фильмнің ресми сайты]{{Ref-en}} (дизайн студиясының мұрағатында) [[Санат:Lionsgate Films фильмдері]] [[Санат:АҚШ драмалық фильмдері]] [[Санат:Хьюберт Селби шығармаларының желісімен түсірілген фильмдер]] [[Санат:2000 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ тәуелсіз фильмдері]] [[Санат:Есірткі туралы фильмдер]] [[Санат:Бруклин туралы фильмдер]] o4h4384klvh07p8vr01im8kjdr494x5 6 781938 3610757 2026-05-28T23:59:18Z ShadZ01 56180 {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = «Арман реквиемі» фильмінің постері | қайнары = http://www.impawards.com/2000/requiem_for_a_dream.html | жасалған уақыты = 2000 | авторы = Artisan Entertainment }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Арман реквиемі | мақсаты = # Бұл кескін фильмнің мәтіндік сипаттама арқылы жеткізу мүмкін емес визуалды стилистикасы туралы айқын түсінік береді және онсыз фильм туралы мақала толық болып саналмайды. # Бұл кескін авторлық құ... 3610757 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = «Арман реквиемі» фильмінің постері | қайнары = http://www.impawards.com/2000/requiem_for_a_dream.html | жасалған уақыты = 2000 | авторы = Artisan Entertainment }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Арман реквиемі | мақсаты = # Бұл кескін фильмнің мәтіндік сипаттама арқылы жеткізу мүмкін емес визуалды стилистикасы туралы айқын түсінік береді және онсыз фильм туралы мақала толық болып саналмайды. # Бұл кескін авторлық құқық иелерінің кескінді түпнұсқа басып шығарылған түрінде сатудан пайда алу мүмкіндігін шектемейді. Кескіннің ажыратымдылығы түпнұсқамен салыстырғанда бірнеше есе азайтылған, сондықтан бұл кескінді басып шығару сапасы жағынан түпнұсқамен бәсекелесе алмайды. # Кескін құқық иеленуші тарапынан фильмді жарнамалау мақсатында кеңінен тарату үшін арнайы жасалған. Кескінді пайдалану Уикипедияда қабылданған адал пайдалану критерийлеріне сәйкес келеді. Кескін сонымен қатар басқа да көптеген сайттарда қолданылуда. | алмастыру = Осы туындыға тікелей қатысты барлық материалдар авторлық құқықпен қорғалған. | басқа = }} == Лицензиялау == dp1nx1oi76j6ecklhvi3bnc7mnzk9h3 0 781939 3610760 2026-05-29T01:11:29Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Кириакос Мицотакис | Шынайы есімі = {{lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}} | Суреті = Kyriakos MITSOTAKIS in Informal leaders' meeting - June 2024 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2024 жылғы Мицотакис | Титулы = Грекия премьер... 3610760 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Кириакос Мицотакис | Шынайы есімі = {{lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}} | Суреті = Kyriakos MITSOTAKIS in Informal leaders' meeting - June 2024 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2024 жылғы Мицотакис | Титулы = [[Грекия премьер-министрі]] | Ту = Naval rank flag of the Prime Minister of Greece.svg | Ту2 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады = 26 маусым 2023 | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Иоаннис Сармас]] <small>({{м.а.}})</small> | Ізбасары = | Президент = [[Катерина Сакелларопулу]]<br>[[Константинос Тасулас]] | Премьер = | Ту_2 = Naval rank flag of the Prime Minister of Greece.svg | Ту2_2 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады_2 = 8 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 мамыр 2023 | Ізашары_2 = [[Алексис Ципрас]] | Ізбасары_2 = [[Иоаннис Сармас]] <small>({{м.а.}})</small> | Титулы_3 = «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]]» партиясының жетекшісі | Ту_3 = New Democracy Logo 2018.svg | Ту2_3 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Иоаннис Плакиотакис]] | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 4.3.1968 | Туған жері = [[Афина]], [[Греция]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Православие]] | Әкесі = [[Константинос Мицотакис]] | Анасы = Марика Мицотакис | Жұбайы = Марева Грабовски | Балалары = 3 (София, Константинос, Дафни) | Партиясы = [[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]] | Білімі = [[Гарвард университеті]]<br>[[Стэнфорд университеті]] | Мамандығы = [[саясаткер]], [[экономист]], [[қаржыгер]], [[дипломат]], [[әлеуметтанушы]], [[кәсіпкер]], [[қаржы сарапшысы]], [[банкир]] | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Кириакос Мицотакис''' ({{Lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}}; [[4 наурыз]] [[1968 жыл|1968]], [[Афина]], [[Грекия]]) — [[Грекия|грек]] саяси және мемлекет қайраткері. 2016 жылдың қаңтарынан бастап «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]]<nowiki/>» консервативті партиясының жетекшісі. 2023 жылғы 26 маусымнан бастап<ref name="int">{{cite web|url=https://www.interfax.ru/amp/909024|title=Оставшийся на посту премьера Греции на второй срок Мицотакис принёс присягу|date=2023-06-26|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=|archive-date=|access-date=|accessdate=2023-06-26|archivedate=2023-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230626132116/https:www.interfax.ru/amp/909024|lang=ru}}</ref> және 2019–2023 жылдары<ref name="tas">{{cite news|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6641399|title=Мицотакис принял присягу в качестве премьер-министра Греции|publisher=[[ТАСС]]|date=2019-07-08|access-date=2019-07-08|archive-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708124908/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6641399|lang=ru}}</ref> [[Грекия премьер-министрі]]. 2004 жылдан бастап [[Грекия парламенті]]ің депутаты. == Өмірбаяны == Грекияның бұрынғы премьер-министрі әрі «Жаңа демократия» партиясының құрметті президенті [[Константинос Мицотакис]]тің ұлы, бұрынғы [[Грекияның Сыртқы істер министрі|Сыртқы істер министрі]] және Афина мэрі [[Дора Бакоянни]]дің інісі. [[Гарвард университеті]]нің әлеуметтік ғылымдар факультетін бітірген (1990), [[Стэнфорд университеті]]нде халықаралық қатынастар [[магистр]]і дәрежесін (1993) және [[Гарвард бизнес мектебі]]нде [[Іскерлік басқару магистрі|MBA]] дәрежесін (1995) алған. Мицотакис [[Лондон]]да Chase Investment Bank [[қаржы сарапшысы]] және [[McKinsey & Company]] компаниясының кеңесшісі болып жұмыс істеді. 1997 жылы Грециядағы Alpha Ventures компаниясына аға инвестициялық маман ретінде қосылып, 1999 жылы NBG Venture Capital компаниясының бас атқарушы директоры болды. 2003 жылы [[Бүкіләлемдік экономикалық форум|Дүниежүзілік экономикалық форум]] оны «Ертеңгі күннің ең перспективалы 100 көшбасшысының» қатарына қосты.<ref>{{cite web|url=http://2019.delphiforum.gr/speakers/kyriakos-mitsotakis|title=Kyriakos Mitsotakis - Delphi Economic Forum|website=www.delphiforum.gr|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-06-06|archivedate=2019-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190606154722/http://2019.delphiforum.gr/speakers/kyriakos-mitsotakis}}</ref> 2004 жылдан бастап «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа]] [[Жаңа демократия (Грекия)|демократия]]<nowiki/>» партиясынан Греция парламентінің депутаты. 2013–2015 жылдары Әкімшілік реформалар және электрондық үкімет министрі болды. 2016 жылы «Жаңа демократия» партиясының төрағасы болып сайланды. 2016–2019 жылдары [[оппозиция]] жетекшісі болды.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/10/kyriakos-mitsotakis-elected-as-leader-of-greek-centre-right-party|title=Kyriakos Mitsotakis elected as leader of Greek centre-right party|publisher=[[theguardian.com]]|date=2016-01-11|lang=en|access-date=2019-06-06|archive-date=2016-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110233322/http://www.theguardian.com/world/2016/jan/10/kyriakos-mitsotakis-elected-as-leader-of-greek-centre-right-party}}</ref> Үйленген, үш баласы бар. Ана тілі — [[грек тілі]]нен бөлек [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]] және [[Неміс тілі|неміс тілдер]]інде сөйлейді. == Премьер-министрі == [[Грекиядағы парламент сайлау (2019)|2019 жылғы парламенттік сайлау]] нәтижелері бойынша 8 шілдеде Грекия премьер-министрі ретінде ант берді.<ref name="tas" /> Жаңа үкіметтің алғашқы 100 күндік жұмысында жылжымайтын мүлікке салынатын негізгі салық (ΕΝΦΙΑ) орташа есеппен 22%-ға қысқарды, салық және сақтандыру қорларына қарызы бар тұлғалар үшін берешекті 120 төлемге бөліп төлеу жүйесі өзгертілді, сондай-ақ муниципалитеттер мен аймақтар үшін 180 миллион еуро көлемінде қаржыландыру мақұлданды. Бүкіл ел бойынша, негізінен су тасқынынан қорғау шаралары үшін Греция полициясында 1500 жаңа жұмыс орны ашылатыны жарияланды. Алғашқы заңнамалық бастамалардың бірі студенттік қалашықтардың қылмыстық қудалау мен ұстаудан қорғайтын абсолютті қолсұғылмаушылық мәртебесін жою болды. Анархистер мен негізінен ультрасолшыл көзқарастағы басқа да радикалды тұлғалар көп жылдар бойы заңсыз басып алып, иеленіп келген 20-дан астам ғимарат босатылды. [[Грекиядағы парламент сайлауы (мамыр 2023)|2023 жылғы 21 мамырдағы парламенттік сайлау]]дан кейін 25 маусымда қайта дауыс беру өткізілуін талап етіп, коалициялық үкімет құру құқығын беретін ресми мандаттан бас тартты.<ref>{{cite web|author=Lefteris Papadimas|url=https://www.reuters.com/world/europe/greek-party-leaders-meet-coalition-talks-open-way-new-elections-2023-05-24/|title=Greece to appoint caretaker PM ahead of June repeat election|lang=en|publisher=[[Reuters]]|date=2023-05-24|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-05-24|archivedate=2023-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230524073302/https://www.reuters.com/world/europe/greek-party-leaders-meet-coalition-talks-open-way-new-elections-2023-05-24/}}</ref> [[Иоаннис Сармас]] уақытша үкіметтің басшысы болып тағайындалды.<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17843437|title=Глава технического правительства Греции принял присягу в Президентском дворце|publisher=[[ТАСС]]|date=2023-05-25|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-05-27|archivedate=2023-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527102056/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17843437}}</ref> 2023 жылғы 25 маусымда күшейтілген пропорционалды жүйе бойынша өткен [[Грекиядағы парламент сайлауы (маусым 2023)|парламенттік сайлау]]дың нәтижесінде «Жаңа демократия» партиясы 300 мандаттың 158-іне ие болды. Бұл Мицотакиске бірпартиялық көпшілік үкіметін құруға мүмкіндік берді, осылайша 2023 жылдың 26 маусымында Мицотакис екінші мерзімге Греция премьер-министрі қызметіне кірісті.<ref name="int" /> == Сыны == === Siemens жанжалы === Кейбір грек бұқаралық ақпарат құралдары Мицотакисті 2008 жылы Грекияда неміс компаниясына қатысты сыбайлас жемқорлық жанжалы бұрқ ете түскен кезде [[Siemens]] компаниясынан қаржылай көмек алды деп айыптады. 2008 жылдың маусымында грек баспасөзінде оның үйінен табылған және прокурор компания қызметін тексере бастағаннан әрі куәгерлер түсініктеме бергеннен кейін бірнеше күн өткен соң ғана ақысы төленген электронды жабдықтардың түбіртектері жарияланды.<ref>{{Cite web|lang=el|url=https://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&pubid=1092391&subid=2|title=Цитата из прессы|access-date=2021-03-02|archive-date=2015-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005160024/https://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&pubid=1092391&subid=2|url-status=unfit}}</ref> Жабдықтардың қатарында телекоммуникациялық және электронды құрылғылар болған.<ref>{{Cite web|lang=el|url=http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=105724|title=Пресса|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-02|archivedate=2021-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210313062453/http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=105724}}</ref> Шот-фактуралардың түпнұсқа екені ресми түрде расталды.<ref>{{Cite news|title=Пресса|url=https://www.kathimerini.gr/life/style/6/intimissimi-the-fringe-collection/|website=Καθημερινή|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303053634/https://www.kathimerini.gr/life/style/6/intimissimi-the-fringe-collection/}}</ref> Дегенмен, Мицотакис өз кінәсін мойындамай, Siemens компаниясынан ешқандай пара алмағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Пресса|author=In.gr|url=https://www.in.gr/2008/06/05/greece/den-eisepraksa-kanena-dwro-apo-ti-siemens-dilwnei-o-kyriakos-mitsotakis/|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517102656/https://www.in.gr/2008/06/05/greece/den-eisepraksa-kanena-dwro-apo-ti-siemens-dilwnei-o-kyriakos-mitsotakis/}}</ref> Тілшінің «сіздің жақын туыстарыңыз Дора Бакоянни мен Катерина Мицотакидің бір уақытта, бір компаниядан дәл сондай жабдықты қалайша бірге сатып алғаны» туралы сұрағына ол: «Нарықта телефон станцияларын жеткізетін компаниялар көп емес», — деп жауап берді.<ref>{{Cite news|title=Мақала|url=https://www.zougla.gr/greece/article/timologia-tis-siemens-stin-ikogenia-mitsotaki|website=Zougla.gr|access-date=|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516105900/https://www.zougla.gr/greece/article/timologia-tis-siemens-stin-ikogenia-mitsotaki|accessdate=2021-03-02}}</ref> Бұл мәселе бойынша қылмыстық іс қозғалған жоқ. === Мемлекеттік қызметшілерді жұмыстан босату === Кириакос Мицотакис Антониос Самарас үкіметінде («Жаңа демократия») министр болып тұрған кезде 15 000-ға жуық мемлекеттік қызметшіні жұмыстан босату туралы шешімге қол қойды. Кейбір грек басылымдары оны мемлекеттік мекемелерде кадр тапшылығын тудырды, сондай-ақ жеке секторға жанама түрде жол берді (жеңілдіктер жасады) деп айыптады.<ref>{{Cite news|title=Καθημερινή|url=https://www.kathimerini.gr/politics/771963/entos-examinoy-6-500-apolyseis-sto-dimosio/|access-date=|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427182403/https://www.kathimerini.gr/politics/771963/entos-examinoy-6-500-apolyseis-sto-dimosio/|accessdate=2021-03-02|lang=el}}</ref> Мицотакис өз кезегінде мемлекеттік сектордағы қысқартулар шамадан тыс үлкейіп кеткен мемлекеттік аппаратты реформалау үшін қажет болғанын түсіндірді. Ол бұл шараның үкіметке жүктелген қатаң міндеттеме әрі кезекті қаржылық траншты алудың басты алғышарты болғанын атап өтті.<ref>{{Cite news|title=Καθημερινή|url=http://www.kathimerini.gr/771963/article/epikairothta/politikh/entos-e3amhnoy-6500-apolyseis--sto-dhmosio|website=Καθημερινή|access-date=2021-03-02|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209072333/http://www.kathimerini.gr/771963/article/epikairothta/politikh/entos-e3amhnoy-6500-apolyseis--sto-dhmosio|lang=el}}</ref> Сондай-ақ ол: «Егер адамның мемлекеттік секторда жұмыс істеуге қажетті біліктілігі болмаса, ол штаттан кетуі тиіс», — деп мәлімдеп, бұрынғы үкіметтердің тек өз сайлаушыларының негізгі бөлігін «қозғаусыз қалдыруды» ғана көздегенін алға тартты.<ref>{{Cite news|title=News247.gr|url=http://news247.gr/eidiseis/politiki/mhtsotakhs-stoxos-oi-15-000-apoluseis-sto-dhmosio.2594253.html|url-status=dead|lang=el}}</ref> Екінші жағынан, [[Халықаралық валюта қоры|ХВҚ]] 2014 жылдың жазындағы есебінде қысқарту бағдарламасын сынға алып, жұмыстан босату шаралары мемлекеттік қызметшілердің тек кейбір санаттарымен ғана шектелгенін және қызметкерлердің еңбек өнімділігіне қатысты ешқандай критерийлердің ескерілмегенін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Holding out for a (reformist) hero|url=http://www.macropolis.gr/?i=portal.en.the-agora.3533|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227155606/https://www.macropolis.gr/?i=portal.en.the-agora.3533|lang=en}}</ref> Сонымен қатар, Антониос Самарас («Жаңа демократия») билікте болған тұста, Мицотакис өзінің министрлігінде консенсус арқылы сайланған бас директорды орнына өзіне ыңғайлы адамды қою үшін еш себепсіз жұмыстан босатты деп айыпталды.<ref>{{Cite news|title=Κυριάκος Μητσοτάκης: Απορρυθμιστής του Δημοσίου, προστάτης των "ημετέρων"|url=http://www.avgi.gr/article/6190169/kuriakos-mitsotakis-aporruthmistis-tou-dimosiou-prostatis-ton-imeteron-|access-date=2021-03-02|archive-date=2016-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119144544/http://www.avgi.gr/article/6190169/kuriakos-mitsotakis-aporruthmistis-tou-dimosiou-prostatis-ton-imeteron-|lang=el}}</ref> Ақырында, ол өзінің саяси кеңсесіне жиенін кеңесші қызметіне тағайындады деп кінәланды.<ref>{{Cite news|title=Ρουσφετολόγιο – Όταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης διόριζε τον ανιψιό του|url=http://www.greekmoney.gr/%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%86%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%84/|access-date=2021-03-02|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205213158/http://greekmoney.gr/%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%86%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%84/|lang=el}}</ref> === COVID-19 пандемиясымен күрес === 2020 жылдың желтоқсанында Мицотакис 29 қарашада түсірілген фотосуреттері жарияланғаннан кейін қатаң сынға ұшырады. Бұл суреттерден оның бүкіл ел халқы үшін қозғалысқа қатаң шектеу қойылып, маска тағу міндеттелген уақытта, Парнита шипажайында маскасыз және көптеген адамдардың ортасында жүргені белгілі болды.<ref>{{Cite news|title=Ζεύγος Μητσοτάκη στην Πάρνηθα / Μια βόλτα, πέντε παραβάσεις|url=https://www.avgi.gr/koinonia/373276_mia-bolta-pente-parabaseis|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123201439/https://www.avgi.gr/koinonia/373276_mia-bolta-pente-parabaseis|lang=el}}</ref> Тағы бір оқиға 2021 жылғы 6 ақпанда Мицотакистің Икария аралына сапары кезінде орын алды.<ref>{{Cite news|title=«Θερμή υποδοχή» του Κ. Μητσοτάκη στην Ικαρία|url=https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/280284_thermi-ypodohi-toy-k-mitsotaki-stin-ikaria|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210000510/https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/280284_thermi-ypodohi-toy-k-mitsotaki-stin-ikaria|lang=el}}</ref> Ол елде демонстрациялар мен адамдардың көптеп жиналуына тыйым салынғанына қарамастан, «Жаңа демократия» партиясының депутаты Христодулос Стефанадиспен бірге оның вилласында ондаған адам қатысқан банкетте бой көрсетті. Бұл жайтты оппозиция мен бұқаралық ақпарат құралдары қатты сынға алды.<ref>{{Cite news|title=https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/|url=https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207082408/https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ικαρία - Μητσοτάκης: Βίντεο και φωτογραφίες από τον συνωστισμό, αντιδράσεις των κομμάτων|url=https://www.ethnos.gr/politiki/144929_ikaria-mitsotakis-binteo-kai-fotografies-apo-ton-synostismo-antidraseis-ton|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210219210143/https://www.ethnos.gr/politiki/144929_ikaria-mitsotakis-binteo-kai-fotografies-apo-ton-synostismo-antidraseis-ton|lang=el}}</ref> == Әдеби қызметі == * Сыртқы саясат кешендері (Патакис, Афина, 2006) == Марапаттары == * 1-сыныпты [[тану кресті]] (27 маусым 2024 ж., [[Латвия]])<ref>{{Cite web|url=https://www.vestnesis.lv/op/2024/126.29|title=Par apbalvošanu ar Atzinības krustu. Laidiens: 02.07.2024., Nr. 126|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2025-02-26|archivedate=2025-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250226093055/https://www.vestnesis.lv/op/2024/126.29|lang=el}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} blowrxvm35s0z03lt3il8npulflfxhc 3610761 3610760 2026-05-29T01:15:00Z ShadZ01 56180 /* Дереккөздер */ 3610761 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Кириакос Мицотакис | Шынайы есімі = {{lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}} | Суреті = Kyriakos MITSOTAKIS in Informal leaders' meeting - June 2024 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2024 жылғы Мицотакис | Титулы = [[Грекия премьер-министрі]] | Ту = Naval rank flag of the Prime Minister of Greece.svg | Ту2 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады = 26 маусым 2023 | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Иоаннис Сармас]] <small>({{м.а.}})</small> | Ізбасары = | Президент = [[Катерина Сакелларопулу]]<br>[[Константинос Тасулас]] | Премьер = | Ту_2 = Naval rank flag of the Prime Minister of Greece.svg | Ту2_2 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады_2 = 8 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 мамыр 2023 | Ізашары_2 = [[Алексис Ципрас]] | Ізбасары_2 = [[Иоаннис Сармас]] <small>({{м.а.}})</small> | Титулы_3 = «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]]» партиясының жетекшісі | Ту_3 = New Democracy Logo 2018.svg | Ту2_3 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Иоаннис Плакиотакис]] | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 4.3.1968 | Туған жері = [[Афина]], [[Греция]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Православие]] | Әкесі = [[Константинос Мицотакис]] | Анасы = Марика Мицотакис | Жұбайы = Марева Грабовски | Балалары = 3 (София, Константинос, Дафни) | Партиясы = [[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]] | Білімі = [[Гарвард университеті]]<br>[[Стэнфорд университеті]] | Мамандығы = [[саясаткер]], [[экономист]], [[қаржыгер]], [[дипломат]], [[әлеуметтанушы]], [[кәсіпкер]], [[қаржы сарапшысы]], [[банкир]] | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Кириакос Мицотакис''' ({{Lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}}; [[4 наурыз]] [[1968 жыл|1968]], [[Афина]], [[Грекия]]) — [[Грекия|грек]] саяси және мемлекет қайраткері. 2016 жылдың қаңтарынан бастап «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]]<nowiki/>» консервативті партиясының жетекшісі. 2023 жылғы 26 маусымнан бастап<ref name="int">{{cite web|url=https://www.interfax.ru/amp/909024|title=Оставшийся на посту премьера Греции на второй срок Мицотакис принёс присягу|date=2023-06-26|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=|archive-date=|access-date=|accessdate=2023-06-26|archivedate=2023-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230626132116/https:www.interfax.ru/amp/909024|lang=ru}}</ref> және 2019–2023 жылдары<ref name="tas">{{cite news|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6641399|title=Мицотакис принял присягу в качестве премьер-министра Греции|publisher=[[ТАСС]]|date=2019-07-08|access-date=2019-07-08|archive-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708124908/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6641399|lang=ru}}</ref> [[Грекия премьер-министрі]]. 2004 жылдан бастап [[Грекия парламенті]]ің депутаты. == Өмірбаяны == Грекияның бұрынғы премьер-министрі әрі «Жаңа демократия» партиясының құрметті президенті [[Константинос Мицотакис]]тің ұлы, бұрынғы [[Грекияның Сыртқы істер министрі|Сыртқы істер министрі]] және Афина мэрі [[Дора Бакоянни]]дің інісі. [[Гарвард университеті]]нің әлеуметтік ғылымдар факультетін бітірген (1990), [[Стэнфорд университеті]]нде халықаралық қатынастар [[магистр]]і дәрежесін (1993) және [[Гарвард бизнес мектебі]]нде [[Іскерлік басқару магистрі|MBA]] дәрежесін (1995) алған. Мицотакис [[Лондон]]да Chase Investment Bank [[қаржы сарапшысы]] және [[McKinsey & Company]] компаниясының кеңесшісі болып жұмыс істеді. 1997 жылы Грециядағы Alpha Ventures компаниясына аға инвестициялық маман ретінде қосылып, 1999 жылы NBG Venture Capital компаниясының бас атқарушы директоры болды. 2003 жылы [[Бүкіләлемдік экономикалық форум|Дүниежүзілік экономикалық форум]] оны «Ертеңгі күннің ең перспективалы 100 көшбасшысының» қатарына қосты.<ref>{{cite web|url=http://2019.delphiforum.gr/speakers/kyriakos-mitsotakis|title=Kyriakos Mitsotakis - Delphi Economic Forum|website=www.delphiforum.gr|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-06-06|archivedate=2019-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190606154722/http://2019.delphiforum.gr/speakers/kyriakos-mitsotakis}}</ref> 2004 жылдан бастап «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа]] [[Жаңа демократия (Грекия)|демократия]]<nowiki/>» партиясынан Греция парламентінің депутаты. 2013–2015 жылдары Әкімшілік реформалар және электрондық үкімет министрі болды. 2016 жылы «Жаңа демократия» партиясының төрағасы болып сайланды. 2016–2019 жылдары [[оппозиция]] жетекшісі болды.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/10/kyriakos-mitsotakis-elected-as-leader-of-greek-centre-right-party|title=Kyriakos Mitsotakis elected as leader of Greek centre-right party|publisher=[[theguardian.com]]|date=2016-01-11|lang=en|access-date=2019-06-06|archive-date=2016-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110233322/http://www.theguardian.com/world/2016/jan/10/kyriakos-mitsotakis-elected-as-leader-of-greek-centre-right-party}}</ref> Үйленген, үш баласы бар. Ана тілі — [[грек тілі]]нен бөлек [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]] және [[Неміс тілі|неміс тілдер]]інде сөйлейді. == Премьер-министрі == [[Грекиядағы парламент сайлау (2019)|2019 жылғы парламенттік сайлау]] нәтижелері бойынша 8 шілдеде Грекия премьер-министрі ретінде ант берді.<ref name="tas" /> Жаңа үкіметтің алғашқы 100 күндік жұмысында жылжымайтын мүлікке салынатын негізгі салық (ΕΝΦΙΑ) орташа есеппен 22%-ға қысқарды, салық және сақтандыру қорларына қарызы бар тұлғалар үшін берешекті 120 төлемге бөліп төлеу жүйесі өзгертілді, сондай-ақ муниципалитеттер мен аймақтар үшін 180 миллион еуро көлемінде қаржыландыру мақұлданды. Бүкіл ел бойынша, негізінен су тасқынынан қорғау шаралары үшін Греция полициясында 1500 жаңа жұмыс орны ашылатыны жарияланды. Алғашқы заңнамалық бастамалардың бірі студенттік қалашықтардың қылмыстық қудалау мен ұстаудан қорғайтын абсолютті қолсұғылмаушылық мәртебесін жою болды. Анархистер мен негізінен ультрасолшыл көзқарастағы басқа да радикалды тұлғалар көп жылдар бойы заңсыз басып алып, иеленіп келген 20-дан астам ғимарат босатылды. [[Грекиядағы парламент сайлауы (мамыр 2023)|2023 жылғы 21 мамырдағы парламенттік сайлау]]дан кейін 25 маусымда қайта дауыс беру өткізілуін талап етіп, коалициялық үкімет құру құқығын беретін ресми мандаттан бас тартты.<ref>{{cite web|author=Lefteris Papadimas|url=https://www.reuters.com/world/europe/greek-party-leaders-meet-coalition-talks-open-way-new-elections-2023-05-24/|title=Greece to appoint caretaker PM ahead of June repeat election|lang=en|publisher=[[Reuters]]|date=2023-05-24|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-05-24|archivedate=2023-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230524073302/https://www.reuters.com/world/europe/greek-party-leaders-meet-coalition-talks-open-way-new-elections-2023-05-24/}}</ref> [[Иоаннис Сармас]] уақытша үкіметтің басшысы болып тағайындалды.<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17843437|title=Глава технического правительства Греции принял присягу в Президентском дворце|publisher=[[ТАСС]]|date=2023-05-25|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-05-27|archivedate=2023-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527102056/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17843437}}</ref> 2023 жылғы 25 маусымда күшейтілген пропорционалды жүйе бойынша өткен [[Грекиядағы парламент сайлауы (маусым 2023)|парламенттік сайлау]]дың нәтижесінде «Жаңа демократия» партиясы 300 мандаттың 158-іне ие болды. Бұл Мицотакиске бірпартиялық көпшілік үкіметін құруға мүмкіндік берді, осылайша 2023 жылдың 26 маусымында Мицотакис екінші мерзімге Греция премьер-министрі қызметіне кірісті.<ref name="int" /> == Сыны == === Siemens жанжалы === Кейбір грек бұқаралық ақпарат құралдары Мицотакисті 2008 жылы Грекияда неміс компаниясына қатысты сыбайлас жемқорлық жанжалы бұрқ ете түскен кезде [[Siemens]] компаниясынан қаржылай көмек алды деп айыптады. 2008 жылдың маусымында грек баспасөзінде оның үйінен табылған және прокурор компания қызметін тексере бастағаннан әрі куәгерлер түсініктеме бергеннен кейін бірнеше күн өткен соң ғана ақысы төленген электронды жабдықтардың түбіртектері жарияланды.<ref>{{Cite web|lang=el|url=https://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&pubid=1092391&subid=2|title=Цитата из прессы|access-date=2021-03-02|archive-date=2015-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005160024/https://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&pubid=1092391&subid=2|url-status=unfit}}</ref> Жабдықтардың қатарында телекоммуникациялық және электронды құрылғылар болған.<ref>{{Cite web|lang=el|url=http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=105724|title=Пресса|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-02|archivedate=2021-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210313062453/http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=105724}}</ref> Шот-фактуралардың түпнұсқа екені ресми түрде расталды.<ref>{{Cite news|title=Пресса|url=https://www.kathimerini.gr/life/style/6/intimissimi-the-fringe-collection/|website=Καθημερινή|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303053634/https://www.kathimerini.gr/life/style/6/intimissimi-the-fringe-collection/}}</ref> Дегенмен, Мицотакис өз кінәсін мойындамай, Siemens компаниясынан ешқандай пара алмағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Пресса|author=In.gr|url=https://www.in.gr/2008/06/05/greece/den-eisepraksa-kanena-dwro-apo-ti-siemens-dilwnei-o-kyriakos-mitsotakis/|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517102656/https://www.in.gr/2008/06/05/greece/den-eisepraksa-kanena-dwro-apo-ti-siemens-dilwnei-o-kyriakos-mitsotakis/}}</ref> Тілшінің «сіздің жақын туыстарыңыз Дора Бакоянни мен Катерина Мицотакидің бір уақытта, бір компаниядан дәл сондай жабдықты қалайша бірге сатып алғаны» туралы сұрағына ол: «Нарықта телефон станцияларын жеткізетін компаниялар көп емес», — деп жауап берді.<ref>{{Cite news|title=Мақала|url=https://www.zougla.gr/greece/article/timologia-tis-siemens-stin-ikogenia-mitsotaki|website=Zougla.gr|access-date=|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516105900/https://www.zougla.gr/greece/article/timologia-tis-siemens-stin-ikogenia-mitsotaki|accessdate=2021-03-02}}</ref> Бұл мәселе бойынша қылмыстық іс қозғалған жоқ. === Мемлекеттік қызметшілерді жұмыстан босату === Кириакос Мицотакис Антониос Самарас үкіметінде («Жаңа демократия») министр болып тұрған кезде 15 000-ға жуық мемлекеттік қызметшіні жұмыстан босату туралы шешімге қол қойды. Кейбір грек басылымдары оны мемлекеттік мекемелерде кадр тапшылығын тудырды, сондай-ақ жеке секторға жанама түрде жол берді (жеңілдіктер жасады) деп айыптады.<ref>{{Cite news|title=Καθημερινή|url=https://www.kathimerini.gr/politics/771963/entos-examinoy-6-500-apolyseis-sto-dimosio/|access-date=|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427182403/https://www.kathimerini.gr/politics/771963/entos-examinoy-6-500-apolyseis-sto-dimosio/|accessdate=2021-03-02|lang=el}}</ref> Мицотакис өз кезегінде мемлекеттік сектордағы қысқартулар шамадан тыс үлкейіп кеткен мемлекеттік аппаратты реформалау үшін қажет болғанын түсіндірді. Ол бұл шараның үкіметке жүктелген қатаң міндеттеме әрі кезекті қаржылық траншты алудың басты алғышарты болғанын атап өтті.<ref>{{Cite news|title=Καθημερινή|url=http://www.kathimerini.gr/771963/article/epikairothta/politikh/entos-e3amhnoy-6500-apolyseis--sto-dhmosio|website=Καθημερινή|access-date=2021-03-02|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209072333/http://www.kathimerini.gr/771963/article/epikairothta/politikh/entos-e3amhnoy-6500-apolyseis--sto-dhmosio|lang=el}}</ref> Сондай-ақ ол: «Егер адамның мемлекеттік секторда жұмыс істеуге қажетті біліктілігі болмаса, ол штаттан кетуі тиіс», — деп мәлімдеп, бұрынғы үкіметтердің тек өз сайлаушыларының негізгі бөлігін «қозғаусыз қалдыруды» ғана көздегенін алға тартты.<ref>{{Cite news|title=News247.gr|url=http://news247.gr/eidiseis/politiki/mhtsotakhs-stoxos-oi-15-000-apoluseis-sto-dhmosio.2594253.html|url-status=dead|lang=el}}</ref> Екінші жағынан, [[Халықаралық валюта қоры|ХВҚ]] 2014 жылдың жазындағы есебінде қысқарту бағдарламасын сынға алып, жұмыстан босату шаралары мемлекеттік қызметшілердің тек кейбір санаттарымен ғана шектелгенін және қызметкерлердің еңбек өнімділігіне қатысты ешқандай критерийлердің ескерілмегенін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Holding out for a (reformist) hero|url=http://www.macropolis.gr/?i=portal.en.the-agora.3533|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227155606/https://www.macropolis.gr/?i=portal.en.the-agora.3533|lang=en}}</ref> Сонымен қатар, Антониос Самарас («Жаңа демократия») билікте болған тұста, Мицотакис өзінің министрлігінде консенсус арқылы сайланған бас директорды орнына өзіне ыңғайлы адамды қою үшін еш себепсіз жұмыстан босатты деп айыпталды.<ref>{{Cite news|title=Κυριάκος Μητσοτάκης: Απορρυθμιστής του Δημοσίου, προστάτης των "ημετέρων"|url=http://www.avgi.gr/article/6190169/kuriakos-mitsotakis-aporruthmistis-tou-dimosiou-prostatis-ton-imeteron-|access-date=2021-03-02|archive-date=2016-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119144544/http://www.avgi.gr/article/6190169/kuriakos-mitsotakis-aporruthmistis-tou-dimosiou-prostatis-ton-imeteron-|lang=el}}</ref> Ақырында, ол өзінің саяси кеңсесіне жиенін кеңесші қызметіне тағайындады деп кінәланды.<ref>{{Cite news|title=Ρουσφετολόγιο – Όταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης διόριζε τον ανιψιό του|url=http://www.greekmoney.gr/%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%86%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%84/|access-date=2021-03-02|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205213158/http://greekmoney.gr/%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%86%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%84/|lang=el}}</ref> === COVID-19 пандемиясымен күрес === 2020 жылдың желтоқсанында Мицотакис 29 қарашада түсірілген фотосуреттері жарияланғаннан кейін қатаң сынға ұшырады. Бұл суреттерден оның бүкіл ел халқы үшін қозғалысқа қатаң шектеу қойылып, маска тағу міндеттелген уақытта, Парнита шипажайында маскасыз және көптеген адамдардың ортасында жүргені белгілі болды.<ref>{{Cite news|title=Ζεύγος Μητσοτάκη στην Πάρνηθα / Μια βόλτα, πέντε παραβάσεις|url=https://www.avgi.gr/koinonia/373276_mia-bolta-pente-parabaseis|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123201439/https://www.avgi.gr/koinonia/373276_mia-bolta-pente-parabaseis|lang=el}}</ref> Тағы бір оқиға 2021 жылғы 6 ақпанда Мицотакистің Икария аралына сапары кезінде орын алды.<ref>{{Cite news|title=«Θερμή υποδοχή» του Κ. Μητσοτάκη στην Ικαρία|url=https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/280284_thermi-ypodohi-toy-k-mitsotaki-stin-ikaria|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210000510/https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/280284_thermi-ypodohi-toy-k-mitsotaki-stin-ikaria|lang=el}}</ref> Ол елде демонстрациялар мен адамдардың көптеп жиналуына тыйым салынғанына қарамастан, «Жаңа демократия» партиясының депутаты Христодулос Стефанадиспен бірге оның вилласында ондаған адам қатысқан банкетте бой көрсетті. Бұл жайтты оппозиция мен бұқаралық ақпарат құралдары қатты сынға алды.<ref>{{Cite news|title=https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/|url=https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207082408/https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ικαρία - Μητσοτάκης: Βίντεο και φωτογραφίες από τον συνωστισμό, αντιδράσεις των κομμάτων|url=https://www.ethnos.gr/politiki/144929_ikaria-mitsotakis-binteo-kai-fotografies-apo-ton-synostismo-antidraseis-ton|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210219210143/https://www.ethnos.gr/politiki/144929_ikaria-mitsotakis-binteo-kai-fotografies-apo-ton-synostismo-antidraseis-ton|lang=el}}</ref> == Әдеби қызметі == * Сыртқы саясат кешендері (Патакис, Афина, 2006) == Марапаттары == * 1-сыныпты [[тану кресті]] (27 маусым 2024 ж., [[Латвия]])<ref>{{Cite web|url=https://www.vestnesis.lv/op/2024/126.29|title=Par apbalvošanu ar Atzinības krustu. Laidiens: 02.07.2024., Nr. 126|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2025-02-26|archivedate=2025-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250226093055/https://www.vestnesis.lv/op/2024/126.29|lang=el}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kmitsotakis.gr/ Кириакос Мицотакистің ресми сайты] * [https://www.hellenicparliament.gr/en/Vouleftes/Viografika-Stoicheia/?MPId=d0750741-dbb8-4bec-9466-526fe9c11773 Парламент сайтындағы профилі] [[Санат:Мицотакистер әулеті|Кириакос]] [[Санат:Стэнфорд университетінің түлектері]] [[Санат:Гарвард бизнес мектебінің түлектері]] [[Санат:Грекия банкирлері]] [[Санат:Тұлғалар:McKinsey & Company]] [[Санат:Грекия Парламентінің депутаттары]] [[Санат:Грекия министрлері]] [[Санат:«Жаңа демократия» партиясының мүшелері (Грекия)]] [[Санат:Грекия премьер-министрлерінің балалары]] [[Санат:2019 жылы қызметке кіріскен премьер-министрлер]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:2023 жылы қызметке кіріскен премьер-министрлер]] [[Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Бильдерберг клубының қатысушылары]] dxr8w4dzdm5h51zw5lyx27t2q3egr5u 3610762 3610761 2026-05-29T01:15:01Z KiranBOT 168555 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s 3610762 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Кириакос Мицотакис | Шынайы есімі = {{lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}} | Суреті = Kyriakos MITSOTAKIS in Informal leaders' meeting - June 2024 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2024 жылғы Мицотакис | Титулы = [[Грекия премьер-министрі]] | Ту = Naval rank flag of the Prime Minister of Greece.svg | Ту2 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады = 26 маусым 2023 | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Иоаннис Сармас]] <small>({{м.а.}})</small> | Ізбасары = | Президент = [[Катерина Сакелларопулу]]<br>[[Константинос Тасулас]] | Премьер = | Ту_2 = Naval rank flag of the Prime Minister of Greece.svg | Ту2_2 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады_2 = 8 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 мамыр 2023 | Ізашары_2 = [[Алексис Ципрас]] | Ізбасары_2 = [[Иоаннис Сармас]] <small>({{м.а.}})</small> | Титулы_3 = «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]]» партиясының жетекшісі | Ту_3 = New Democracy Logo 2018.svg | Ту2_3 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Иоаннис Плакиотакис]] | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 4.3.1968 | Туған жері = [[Афина]], [[Греция]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Православие]] | Әкесі = [[Константинос Мицотакис]] | Анасы = Марика Мицотакис | Жұбайы = Марева Грабовски | Балалары = 3 (София, Константинос, Дафни) | Партиясы = [[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]] | Білімі = [[Гарвард университеті]]<br>[[Стэнфорд университеті]] | Мамандығы = [[саясаткер]], [[экономист]], [[қаржыгер]], [[дипломат]], [[әлеуметтанушы]], [[кәсіпкер]], [[қаржы сарапшысы]], [[банкир]] | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Кириакос Мицотакис''' ({{Lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}}; [[4 наурыз]] [[1968 жыл|1968]], [[Афина]], [[Грекия]]) — [[Грекия|грек]] саяси және мемлекет қайраткері. 2016 жылдың қаңтарынан бастап «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]]<nowiki/>» консервативті партиясының жетекшісі. 2023 жылғы 26 маусымнан бастап<ref name="int">{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/909024|title=Оставшийся на посту премьера Греции на второй срок Мицотакис принёс присягу|date=2023-06-26|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=|archive-date=|access-date=|accessdate=2023-06-26|archivedate=2023-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230626132116/https:www.interfax.ru/amp/909024|lang=ru}}</ref> және 2019–2023 жылдары<ref name="tas">{{cite news|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6641399|title=Мицотакис принял присягу в качестве премьер-министра Греции|publisher=[[ТАСС]]|date=2019-07-08|access-date=2019-07-08|archive-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708124908/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6641399|lang=ru}}</ref> [[Грекия премьер-министрі]]. 2004 жылдан бастап [[Грекия парламенті]]ің депутаты. == Өмірбаяны == Грекияның бұрынғы премьер-министрі әрі «Жаңа демократия» партиясының құрметті президенті [[Константинос Мицотакис]]тің ұлы, бұрынғы [[Грекияның Сыртқы істер министрі|Сыртқы істер министрі]] және Афина мэрі [[Дора Бакоянни]]дің інісі. [[Гарвард университеті]]нің әлеуметтік ғылымдар факультетін бітірген (1990), [[Стэнфорд университеті]]нде халықаралық қатынастар [[магистр]]і дәрежесін (1993) және [[Гарвард бизнес мектебі]]нде [[Іскерлік басқару магистрі|MBA]] дәрежесін (1995) алған. Мицотакис [[Лондон]]да Chase Investment Bank [[қаржы сарапшысы]] және [[McKinsey & Company]] компаниясының кеңесшісі болып жұмыс істеді. 1997 жылы Грециядағы Alpha Ventures компаниясына аға инвестициялық маман ретінде қосылып, 1999 жылы NBG Venture Capital компаниясының бас атқарушы директоры болды. 2003 жылы [[Бүкіләлемдік экономикалық форум|Дүниежүзілік экономикалық форум]] оны «Ертеңгі күннің ең перспективалы 100 көшбасшысының» қатарына қосты.<ref>{{cite web|url=http://2019.delphiforum.gr/speakers/kyriakos-mitsotakis|title=Kyriakos Mitsotakis - Delphi Economic Forum|website=www.delphiforum.gr|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-06-06|archivedate=2019-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190606154722/http://2019.delphiforum.gr/speakers/kyriakos-mitsotakis}}</ref> 2004 жылдан бастап «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа]] [[Жаңа демократия (Грекия)|демократия]]<nowiki/>» партиясынан Греция парламентінің депутаты. 2013–2015 жылдары Әкімшілік реформалар және электрондық үкімет министрі болды. 2016 жылы «Жаңа демократия» партиясының төрағасы болып сайланды. 2016–2019 жылдары [[оппозиция]] жетекшісі болды.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/10/kyriakos-mitsotakis-elected-as-leader-of-greek-centre-right-party|title=Kyriakos Mitsotakis elected as leader of Greek centre-right party|publisher=[[theguardian.com]]|date=2016-01-11|lang=en|access-date=2019-06-06|archive-date=2016-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110233322/http://www.theguardian.com/world/2016/jan/10/kyriakos-mitsotakis-elected-as-leader-of-greek-centre-right-party}}</ref> Үйленген, үш баласы бар. Ана тілі — [[грек тілі]]нен бөлек [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]] және [[Неміс тілі|неміс тілдер]]інде сөйлейді. == Премьер-министрі == [[Грекиядағы парламент сайлау (2019)|2019 жылғы парламенттік сайлау]] нәтижелері бойынша 8 шілдеде Грекия премьер-министрі ретінде ант берді.<ref name="tas" /> Жаңа үкіметтің алғашқы 100 күндік жұмысында жылжымайтын мүлікке салынатын негізгі салық (ΕΝΦΙΑ) орташа есеппен 22%-ға қысқарды, салық және сақтандыру қорларына қарызы бар тұлғалар үшін берешекті 120 төлемге бөліп төлеу жүйесі өзгертілді, сондай-ақ муниципалитеттер мен аймақтар үшін 180 миллион еуро көлемінде қаржыландыру мақұлданды. Бүкіл ел бойынша, негізінен су тасқынынан қорғау шаралары үшін Греция полициясында 1500 жаңа жұмыс орны ашылатыны жарияланды. Алғашқы заңнамалық бастамалардың бірі студенттік қалашықтардың қылмыстық қудалау мен ұстаудан қорғайтын абсолютті қолсұғылмаушылық мәртебесін жою болды. Анархистер мен негізінен ультрасолшыл көзқарастағы басқа да радикалды тұлғалар көп жылдар бойы заңсыз басып алып, иеленіп келген 20-дан астам ғимарат босатылды. [[Грекиядағы парламент сайлауы (мамыр 2023)|2023 жылғы 21 мамырдағы парламенттік сайлау]]дан кейін 25 маусымда қайта дауыс беру өткізілуін талап етіп, коалициялық үкімет құру құқығын беретін ресми мандаттан бас тартты.<ref>{{cite web|author=Lefteris Papadimas|url=https://www.reuters.com/world/europe/greek-party-leaders-meet-coalition-talks-open-way-new-elections-2023-05-24/|title=Greece to appoint caretaker PM ahead of June repeat election|lang=en|publisher=[[Reuters]]|date=2023-05-24|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-05-24|archivedate=2023-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230524073302/https://www.reuters.com/world/europe/greek-party-leaders-meet-coalition-talks-open-way-new-elections-2023-05-24/}}</ref> [[Иоаннис Сармас]] уақытша үкіметтің басшысы болып тағайындалды.<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17843437|title=Глава технического правительства Греции принял присягу в Президентском дворце|publisher=[[ТАСС]]|date=2023-05-25|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-05-27|archivedate=2023-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527102056/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17843437}}</ref> 2023 жылғы 25 маусымда күшейтілген пропорционалды жүйе бойынша өткен [[Грекиядағы парламент сайлауы (маусым 2023)|парламенттік сайлау]]дың нәтижесінде «Жаңа демократия» партиясы 300 мандаттың 158-іне ие болды. Бұл Мицотакиске бірпартиялық көпшілік үкіметін құруға мүмкіндік берді, осылайша 2023 жылдың 26 маусымында Мицотакис екінші мерзімге Греция премьер-министрі қызметіне кірісті.<ref name="int" /> == Сыны == === Siemens жанжалы === Кейбір грек бұқаралық ақпарат құралдары Мицотакисті 2008 жылы Грекияда неміс компаниясына қатысты сыбайлас жемқорлық жанжалы бұрқ ете түскен кезде [[Siemens]] компаниясынан қаржылай көмек алды деп айыптады. 2008 жылдың маусымында грек баспасөзінде оның үйінен табылған және прокурор компания қызметін тексере бастағаннан әрі куәгерлер түсініктеме бергеннен кейін бірнеше күн өткен соң ғана ақысы төленген электронды жабдықтардың түбіртектері жарияланды.<ref>{{Cite web|lang=el|url=https://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&pubid=1092391&subid=2|title=Цитата из прессы|access-date=2021-03-02|archive-date=2015-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005160024/https://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&pubid=1092391&subid=2|url-status=unfit}}</ref> Жабдықтардың қатарында телекоммуникациялық және электронды құрылғылар болған.<ref>{{Cite web|lang=el|url=http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=105724|title=Пресса|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-02|archivedate=2021-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210313062453/http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=105724}}</ref> Шот-фактуралардың түпнұсқа екені ресми түрде расталды.<ref>{{Cite news|title=Пресса|url=https://www.kathimerini.gr/life/style/6/intimissimi-the-fringe-collection/|website=Καθημερινή|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303053634/https://www.kathimerini.gr/life/style/6/intimissimi-the-fringe-collection/}}</ref> Дегенмен, Мицотакис өз кінәсін мойындамай, Siemens компаниясынан ешқандай пара алмағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Пресса|author=In.gr|url=https://www.in.gr/2008/06/05/greece/den-eisepraksa-kanena-dwro-apo-ti-siemens-dilwnei-o-kyriakos-mitsotakis/|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517102656/https://www.in.gr/2008/06/05/greece/den-eisepraksa-kanena-dwro-apo-ti-siemens-dilwnei-o-kyriakos-mitsotakis/}}</ref> Тілшінің «сіздің жақын туыстарыңыз Дора Бакоянни мен Катерина Мицотакидің бір уақытта, бір компаниядан дәл сондай жабдықты қалайша бірге сатып алғаны» туралы сұрағына ол: «Нарықта телефон станцияларын жеткізетін компаниялар көп емес», — деп жауап берді.<ref>{{Cite news|title=Мақала|url=https://www.zougla.gr/greece/article/timologia-tis-siemens-stin-ikogenia-mitsotaki|website=Zougla.gr|access-date=|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516105900/https://www.zougla.gr/greece/article/timologia-tis-siemens-stin-ikogenia-mitsotaki|accessdate=2021-03-02}}</ref> Бұл мәселе бойынша қылмыстық іс қозғалған жоқ. === Мемлекеттік қызметшілерді жұмыстан босату === Кириакос Мицотакис Антониос Самарас үкіметінде («Жаңа демократия») министр болып тұрған кезде 15 000-ға жуық мемлекеттік қызметшіні жұмыстан босату туралы шешімге қол қойды. Кейбір грек басылымдары оны мемлекеттік мекемелерде кадр тапшылығын тудырды, сондай-ақ жеке секторға жанама түрде жол берді (жеңілдіктер жасады) деп айыптады.<ref>{{Cite news|title=Καθημερινή|url=https://www.kathimerini.gr/politics/771963/entos-examinoy-6-500-apolyseis-sto-dimosio/|access-date=|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427182403/https://www.kathimerini.gr/politics/771963/entos-examinoy-6-500-apolyseis-sto-dimosio/|accessdate=2021-03-02|lang=el}}</ref> Мицотакис өз кезегінде мемлекеттік сектордағы қысқартулар шамадан тыс үлкейіп кеткен мемлекеттік аппаратты реформалау үшін қажет болғанын түсіндірді. Ол бұл шараның үкіметке жүктелген қатаң міндеттеме әрі кезекті қаржылық траншты алудың басты алғышарты болғанын атап өтті.<ref>{{Cite news|title=Καθημερινή|url=http://www.kathimerini.gr/771963/article/epikairothta/politikh/entos-e3amhnoy-6500-apolyseis--sto-dhmosio|website=Καθημερινή|access-date=2021-03-02|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209072333/http://www.kathimerini.gr/771963/article/epikairothta/politikh/entos-e3amhnoy-6500-apolyseis--sto-dhmosio|lang=el}}</ref> Сондай-ақ ол: «Егер адамның мемлекеттік секторда жұмыс істеуге қажетті біліктілігі болмаса, ол штаттан кетуі тиіс», — деп мәлімдеп, бұрынғы үкіметтердің тек өз сайлаушыларының негізгі бөлігін «қозғаусыз қалдыруды» ғана көздегенін алға тартты.<ref>{{Cite news|title=News247.gr|url=http://news247.gr/eidiseis/politiki/mhtsotakhs-stoxos-oi-15-000-apoluseis-sto-dhmosio.2594253.html|url-status=dead|lang=el}}</ref> Екінші жағынан, [[Халықаралық валюта қоры|ХВҚ]] 2014 жылдың жазындағы есебінде қысқарту бағдарламасын сынға алып, жұмыстан босату шаралары мемлекеттік қызметшілердің тек кейбір санаттарымен ғана шектелгенін және қызметкерлердің еңбек өнімділігіне қатысты ешқандай критерийлердің ескерілмегенін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Holding out for a (reformist) hero|url=http://www.macropolis.gr/?i=portal.en.the-agora.3533|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227155606/https://www.macropolis.gr/?i=portal.en.the-agora.3533|lang=en}}</ref> Сонымен қатар, Антониос Самарас («Жаңа демократия») билікте болған тұста, Мицотакис өзінің министрлігінде консенсус арқылы сайланған бас директорды орнына өзіне ыңғайлы адамды қою үшін еш себепсіз жұмыстан босатты деп айыпталды.<ref>{{Cite news|title=Κυριάκος Μητσοτάκης: Απορρυθμιστής του Δημοσίου, προστάτης των "ημετέρων"|url=http://www.avgi.gr/article/6190169/kuriakos-mitsotakis-aporruthmistis-tou-dimosiou-prostatis-ton-imeteron-|access-date=2021-03-02|archive-date=2016-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119144544/http://www.avgi.gr/article/6190169/kuriakos-mitsotakis-aporruthmistis-tou-dimosiou-prostatis-ton-imeteron-|lang=el}}</ref> Ақырында, ол өзінің саяси кеңсесіне жиенін кеңесші қызметіне тағайындады деп кінәланды.<ref>{{Cite news|title=Ρουσφετολόγιο – Όταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης διόριζε τον ανιψιό του|url=http://www.greekmoney.gr/%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%86%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%84/|access-date=2021-03-02|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205213158/http://greekmoney.gr/%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%86%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%84/|lang=el}}</ref> === COVID-19 пандемиясымен күрес === 2020 жылдың желтоқсанында Мицотакис 29 қарашада түсірілген фотосуреттері жарияланғаннан кейін қатаң сынға ұшырады. Бұл суреттерден оның бүкіл ел халқы үшін қозғалысқа қатаң шектеу қойылып, маска тағу міндеттелген уақытта, Парнита шипажайында маскасыз және көптеген адамдардың ортасында жүргені белгілі болды.<ref>{{Cite news|title=Ζεύγος Μητσοτάκη στην Πάρνηθα / Μια βόλτα, πέντε παραβάσεις|url=https://www.avgi.gr/koinonia/373276_mia-bolta-pente-parabaseis|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123201439/https://www.avgi.gr/koinonia/373276_mia-bolta-pente-parabaseis|lang=el}}</ref> Тағы бір оқиға 2021 жылғы 6 ақпанда Мицотакистің Икария аралына сапары кезінде орын алды.<ref>{{Cite news|title=«Θερμή υποδοχή» του Κ. Μητσοτάκη στην Ικαρία|url=https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/280284_thermi-ypodohi-toy-k-mitsotaki-stin-ikaria|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210000510/https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/280284_thermi-ypodohi-toy-k-mitsotaki-stin-ikaria|lang=el}}</ref> Ол елде демонстрациялар мен адамдардың көптеп жиналуына тыйым салынғанына қарамастан, «Жаңа демократия» партиясының депутаты Христодулос Стефанадиспен бірге оның вилласында ондаған адам қатысқан банкетте бой көрсетті. Бұл жайтты оппозиция мен бұқаралық ақпарат құралдары қатты сынға алды.<ref>{{Cite news|title=https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/|url=https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207082408/https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ικαρία - Μητσοτάκης: Βίντεο και φωτογραφίες από τον συνωστισμό, αντιδράσεις των κομμάτων|url=https://www.ethnos.gr/politiki/144929_ikaria-mitsotakis-binteo-kai-fotografies-apo-ton-synostismo-antidraseis-ton|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210219210143/https://www.ethnos.gr/politiki/144929_ikaria-mitsotakis-binteo-kai-fotografies-apo-ton-synostismo-antidraseis-ton|lang=el}}</ref> == Әдеби қызметі == * Сыртқы саясат кешендері (Патакис, Афина, 2006) == Марапаттары == * 1-сыныпты [[тану кресті]] (27 маусым 2024 ж., [[Латвия]])<ref>{{Cite web|url=https://www.vestnesis.lv/op/2024/126.29|title=Par apbalvošanu ar Atzinības krustu. Laidiens: 02.07.2024., Nr. 126|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2025-02-26|archivedate=2025-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250226093055/https://www.vestnesis.lv/op/2024/126.29|lang=el}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kmitsotakis.gr/ Кириакос Мицотакистің ресми сайты] * [https://www.hellenicparliament.gr/en/Vouleftes/Viografika-Stoicheia/?MPId=d0750741-dbb8-4bec-9466-526fe9c11773 Парламент сайтындағы профилі] [[Санат:Мицотакистер әулеті|Кириакос]] [[Санат:Стэнфорд университетінің түлектері]] [[Санат:Гарвард бизнес мектебінің түлектері]] [[Санат:Грекия банкирлері]] [[Санат:Тұлғалар:McKinsey & Company]] [[Санат:Грекия Парламентінің депутаттары]] [[Санат:Грекия министрлері]] [[Санат:«Жаңа демократия» партиясының мүшелері (Грекия)]] [[Санат:Грекия премьер-министрлерінің балалары]] [[Санат:2019 жылы қызметке кіріскен премьер-министрлер]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:2023 жылы қызметке кіріскен премьер-министрлер]] [[Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Бильдерберг клубының қатысушылары]] o64tzkiu35h3rad3rmr7zqupfal99xa 3610763 3610762 2026-05-29T01:16:52Z ShadZ01 56180 /* Өмірбаяны */ 3610763 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Кириакос Мицотакис | Шынайы есімі = {{lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}} | Суреті = Kyriakos MITSOTAKIS in Informal leaders' meeting - June 2024 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2024 жылғы Мицотакис | Титулы = [[Грекия премьер-министрі]] | Ту = Naval rank flag of the Prime Minister of Greece.svg | Ту2 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады = 26 маусым 2023 | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Иоаннис Сармас]] <small>({{м.а.}})</small> | Ізбасары = | Президент = [[Катерина Сакелларопулу]]<br>[[Константинос Тасулас]] | Премьер = | Ту_2 = Naval rank flag of the Prime Minister of Greece.svg | Ту2_2 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады_2 = 8 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 мамыр 2023 | Ізашары_2 = [[Алексис Ципрас]] | Ізбасары_2 = [[Иоаннис Сармас]] <small>({{м.а.}})</small> | Титулы_3 = «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]]» партиясының жетекшісі | Ту_3 = New Democracy Logo 2018.svg | Ту2_3 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Иоаннис Плакиотакис]] | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 4.3.1968 | Туған жері = [[Афина]], [[Греция]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Православие]] | Әкесі = [[Константинос Мицотакис]] | Анасы = Марика Мицотакис | Жұбайы = Марева Грабовски | Балалары = 3 (София, Константинос, Дафни) | Партиясы = [[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]] | Білімі = [[Гарвард университеті]]<br>[[Стэнфорд университеті]] | Мамандығы = [[саясаткер]], [[экономист]], [[қаржыгер]], [[дипломат]], [[әлеуметтанушы]], [[кәсіпкер]], [[қаржы сарапшысы]], [[банкир]] | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Кириакос Мицотакис''' ({{Lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}}; [[4 наурыз]] [[1968 жыл|1968]], [[Афина]], [[Грекия]]) — [[Грекия|грек]] саяси және мемлекет қайраткері. 2016 жылдың қаңтарынан бастап «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]]<nowiki/>» консервативті партиясының жетекшісі. 2023 жылғы 26 маусымнан бастап<ref name="int">{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/909024|title=Оставшийся на посту премьера Греции на второй срок Мицотакис принёс присягу|date=2023-06-26|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=|archive-date=|access-date=|accessdate=2023-06-26|archivedate=2023-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230626132116/https:www.interfax.ru/amp/909024|lang=ru}}</ref> және 2019–2023 жылдары<ref name="tas">{{cite news|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6641399|title=Мицотакис принял присягу в качестве премьер-министра Греции|publisher=[[ТАСС]]|date=2019-07-08|access-date=2019-07-08|archive-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708124908/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6641399|lang=ru}}</ref> [[Грекия премьер-министрі]]. 2004 жылдан бастап [[Грекия парламенті]]ің депутаты. == Өмірбаяны == [[Сурет:Kyriakos Mitsotakis 0317.jpg|180px|нобай|солға|2016 жылғы наурыз]] Грекияның бұрынғы премьер-министрі әрі «Жаңа демократия» партиясының құрметті президенті [[Константинос Мицотакис]]тің ұлы, бұрынғы [[Грекияның Сыртқы істер министрі|Сыртқы істер министрі]] және Афина мэрі [[Дора Бакоянни]]дің інісі. [[Гарвард университеті]]нің әлеуметтік ғылымдар факультетін бітірген (1990), [[Стэнфорд университеті]]нде халықаралық қатынастар [[магистр]]і дәрежесін (1993) және [[Гарвард бизнес мектебі]]нде [[Іскерлік басқару магистрі|MBA]] дәрежесін (1995) алған. Мицотакис [[Лондон]]да Chase Investment Bank [[қаржы сарапшысы]] және [[McKinsey & Company]] компаниясының кеңесшісі болып жұмыс істеді. 1997 жылы Грециядағы Alpha Ventures компаниясына аға инвестициялық маман ретінде қосылып, 1999 жылы NBG Venture Capital компаниясының бас атқарушы директоры болды. 2003 жылы [[Бүкіләлемдік экономикалық форум|Дүниежүзілік экономикалық форум]] оны «Ертеңгі күннің ең перспективалы 100 көшбасшысының» қатарына қосты.<ref>{{cite web|url=http://2019.delphiforum.gr/speakers/kyriakos-mitsotakis|title=Kyriakos Mitsotakis - Delphi Economic Forum|website=www.delphiforum.gr|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-06-06|archivedate=2019-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190606154722/http://2019.delphiforum.gr/speakers/kyriakos-mitsotakis}}</ref> 2004 жылдан бастап «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа]] [[Жаңа демократия (Грекия)|демократия]]<nowiki/>» партиясынан Греция парламентінің депутаты. 2013–2015 жылдары Әкімшілік реформалар және электрондық үкімет министрі болды. 2016 жылы «Жаңа демократия» партиясының төрағасы болып сайланды. 2016–2019 жылдары [[оппозиция]] жетекшісі болды.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/10/kyriakos-mitsotakis-elected-as-leader-of-greek-centre-right-party|title=Kyriakos Mitsotakis elected as leader of Greek centre-right party|publisher=[[theguardian.com]]|date=2016-01-11|lang=en|access-date=2019-06-06|archive-date=2016-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110233322/http://www.theguardian.com/world/2016/jan/10/kyriakos-mitsotakis-elected-as-leader-of-greek-centre-right-party}}</ref> Үйленген, үш баласы бар. Ана тілі — [[грек тілі]]нен бөлек [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]] және [[Неміс тілі|неміс тілдер]]інде сөйлейді. == Премьер-министрі == [[Грекиядағы парламент сайлау (2019)|2019 жылғы парламенттік сайлау]] нәтижелері бойынша 8 шілдеде Грекия премьер-министрі ретінде ант берді.<ref name="tas" /> Жаңа үкіметтің алғашқы 100 күндік жұмысында жылжымайтын мүлікке салынатын негізгі салық (ΕΝΦΙΑ) орташа есеппен 22%-ға қысқарды, салық және сақтандыру қорларына қарызы бар тұлғалар үшін берешекті 120 төлемге бөліп төлеу жүйесі өзгертілді, сондай-ақ муниципалитеттер мен аймақтар үшін 180 миллион еуро көлемінде қаржыландыру мақұлданды. Бүкіл ел бойынша, негізінен су тасқынынан қорғау шаралары үшін Греция полициясында 1500 жаңа жұмыс орны ашылатыны жарияланды. Алғашқы заңнамалық бастамалардың бірі студенттік қалашықтардың қылмыстық қудалау мен ұстаудан қорғайтын абсолютті қолсұғылмаушылық мәртебесін жою болды. Анархистер мен негізінен ультрасолшыл көзқарастағы басқа да радикалды тұлғалар көп жылдар бойы заңсыз басып алып, иеленіп келген 20-дан астам ғимарат босатылды. [[Грекиядағы парламент сайлауы (мамыр 2023)|2023 жылғы 21 мамырдағы парламенттік сайлау]]дан кейін 25 маусымда қайта дауыс беру өткізілуін талап етіп, коалициялық үкімет құру құқығын беретін ресми мандаттан бас тартты.<ref>{{cite web|author=Lefteris Papadimas|url=https://www.reuters.com/world/europe/greek-party-leaders-meet-coalition-talks-open-way-new-elections-2023-05-24/|title=Greece to appoint caretaker PM ahead of June repeat election|lang=en|publisher=[[Reuters]]|date=2023-05-24|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-05-24|archivedate=2023-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230524073302/https://www.reuters.com/world/europe/greek-party-leaders-meet-coalition-talks-open-way-new-elections-2023-05-24/}}</ref> [[Иоаннис Сармас]] уақытша үкіметтің басшысы болып тағайындалды.<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17843437|title=Глава технического правительства Греции принял присягу в Президентском дворце|publisher=[[ТАСС]]|date=2023-05-25|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-05-27|archivedate=2023-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527102056/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17843437}}</ref> 2023 жылғы 25 маусымда күшейтілген пропорционалды жүйе бойынша өткен [[Грекиядағы парламент сайлауы (маусым 2023)|парламенттік сайлау]]дың нәтижесінде «Жаңа демократия» партиясы 300 мандаттың 158-іне ие болды. Бұл Мицотакиске бірпартиялық көпшілік үкіметін құруға мүмкіндік берді, осылайша 2023 жылдың 26 маусымында Мицотакис екінші мерзімге Греция премьер-министрі қызметіне кірісті.<ref name="int" /> == Сыны == === Siemens жанжалы === Кейбір грек бұқаралық ақпарат құралдары Мицотакисті 2008 жылы Грекияда неміс компаниясына қатысты сыбайлас жемқорлық жанжалы бұрқ ете түскен кезде [[Siemens]] компаниясынан қаржылай көмек алды деп айыптады. 2008 жылдың маусымында грек баспасөзінде оның үйінен табылған және прокурор компания қызметін тексере бастағаннан әрі куәгерлер түсініктеме бергеннен кейін бірнеше күн өткен соң ғана ақысы төленген электронды жабдықтардың түбіртектері жарияланды.<ref>{{Cite web|lang=el|url=https://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&pubid=1092391&subid=2|title=Цитата из прессы|access-date=2021-03-02|archive-date=2015-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005160024/https://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&pubid=1092391&subid=2|url-status=unfit}}</ref> Жабдықтардың қатарында телекоммуникациялық және электронды құрылғылар болған.<ref>{{Cite web|lang=el|url=http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=105724|title=Пресса|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-02|archivedate=2021-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210313062453/http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=105724}}</ref> Шот-фактуралардың түпнұсқа екені ресми түрде расталды.<ref>{{Cite news|title=Пресса|url=https://www.kathimerini.gr/life/style/6/intimissimi-the-fringe-collection/|website=Καθημερινή|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303053634/https://www.kathimerini.gr/life/style/6/intimissimi-the-fringe-collection/}}</ref> Дегенмен, Мицотакис өз кінәсін мойындамай, Siemens компаниясынан ешқандай пара алмағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Пресса|author=In.gr|url=https://www.in.gr/2008/06/05/greece/den-eisepraksa-kanena-dwro-apo-ti-siemens-dilwnei-o-kyriakos-mitsotakis/|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517102656/https://www.in.gr/2008/06/05/greece/den-eisepraksa-kanena-dwro-apo-ti-siemens-dilwnei-o-kyriakos-mitsotakis/}}</ref> Тілшінің «сіздің жақын туыстарыңыз Дора Бакоянни мен Катерина Мицотакидің бір уақытта, бір компаниядан дәл сондай жабдықты қалайша бірге сатып алғаны» туралы сұрағына ол: «Нарықта телефон станцияларын жеткізетін компаниялар көп емес», — деп жауап берді.<ref>{{Cite news|title=Мақала|url=https://www.zougla.gr/greece/article/timologia-tis-siemens-stin-ikogenia-mitsotaki|website=Zougla.gr|access-date=|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516105900/https://www.zougla.gr/greece/article/timologia-tis-siemens-stin-ikogenia-mitsotaki|accessdate=2021-03-02}}</ref> Бұл мәселе бойынша қылмыстық іс қозғалған жоқ. === Мемлекеттік қызметшілерді жұмыстан босату === Кириакос Мицотакис Антониос Самарас үкіметінде («Жаңа демократия») министр болып тұрған кезде 15 000-ға жуық мемлекеттік қызметшіні жұмыстан босату туралы шешімге қол қойды. Кейбір грек басылымдары оны мемлекеттік мекемелерде кадр тапшылығын тудырды, сондай-ақ жеке секторға жанама түрде жол берді (жеңілдіктер жасады) деп айыптады.<ref>{{Cite news|title=Καθημερινή|url=https://www.kathimerini.gr/politics/771963/entos-examinoy-6-500-apolyseis-sto-dimosio/|access-date=|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427182403/https://www.kathimerini.gr/politics/771963/entos-examinoy-6-500-apolyseis-sto-dimosio/|accessdate=2021-03-02|lang=el}}</ref> Мицотакис өз кезегінде мемлекеттік сектордағы қысқартулар шамадан тыс үлкейіп кеткен мемлекеттік аппаратты реформалау үшін қажет болғанын түсіндірді. Ол бұл шараның үкіметке жүктелген қатаң міндеттеме әрі кезекті қаржылық траншты алудың басты алғышарты болғанын атап өтті.<ref>{{Cite news|title=Καθημερινή|url=http://www.kathimerini.gr/771963/article/epikairothta/politikh/entos-e3amhnoy-6500-apolyseis--sto-dhmosio|website=Καθημερινή|access-date=2021-03-02|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209072333/http://www.kathimerini.gr/771963/article/epikairothta/politikh/entos-e3amhnoy-6500-apolyseis--sto-dhmosio|lang=el}}</ref> Сондай-ақ ол: «Егер адамның мемлекеттік секторда жұмыс істеуге қажетті біліктілігі болмаса, ол штаттан кетуі тиіс», — деп мәлімдеп, бұрынғы үкіметтердің тек өз сайлаушыларының негізгі бөлігін «қозғаусыз қалдыруды» ғана көздегенін алға тартты.<ref>{{Cite news|title=News247.gr|url=http://news247.gr/eidiseis/politiki/mhtsotakhs-stoxos-oi-15-000-apoluseis-sto-dhmosio.2594253.html|url-status=dead|lang=el}}</ref> Екінші жағынан, [[Халықаралық валюта қоры|ХВҚ]] 2014 жылдың жазындағы есебінде қысқарту бағдарламасын сынға алып, жұмыстан босату шаралары мемлекеттік қызметшілердің тек кейбір санаттарымен ғана шектелгенін және қызметкерлердің еңбек өнімділігіне қатысты ешқандай критерийлердің ескерілмегенін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Holding out for a (reformist) hero|url=http://www.macropolis.gr/?i=portal.en.the-agora.3533|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227155606/https://www.macropolis.gr/?i=portal.en.the-agora.3533|lang=en}}</ref> Сонымен қатар, Антониос Самарас («Жаңа демократия») билікте болған тұста, Мицотакис өзінің министрлігінде консенсус арқылы сайланған бас директорды орнына өзіне ыңғайлы адамды қою үшін еш себепсіз жұмыстан босатты деп айыпталды.<ref>{{Cite news|title=Κυριάκος Μητσοτάκης: Απορρυθμιστής του Δημοσίου, προστάτης των "ημετέρων"|url=http://www.avgi.gr/article/6190169/kuriakos-mitsotakis-aporruthmistis-tou-dimosiou-prostatis-ton-imeteron-|access-date=2021-03-02|archive-date=2016-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119144544/http://www.avgi.gr/article/6190169/kuriakos-mitsotakis-aporruthmistis-tou-dimosiou-prostatis-ton-imeteron-|lang=el}}</ref> Ақырында, ол өзінің саяси кеңсесіне жиенін кеңесші қызметіне тағайындады деп кінәланды.<ref>{{Cite news|title=Ρουσφετολόγιο – Όταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης διόριζε τον ανιψιό του|url=http://www.greekmoney.gr/%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%86%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%84/|access-date=2021-03-02|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205213158/http://greekmoney.gr/%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%86%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%84/|lang=el}}</ref> === COVID-19 пандемиясымен күрес === 2020 жылдың желтоқсанында Мицотакис 29 қарашада түсірілген фотосуреттері жарияланғаннан кейін қатаң сынға ұшырады. Бұл суреттерден оның бүкіл ел халқы үшін қозғалысқа қатаң шектеу қойылып, маска тағу міндеттелген уақытта, Парнита шипажайында маскасыз және көптеген адамдардың ортасында жүргені белгілі болды.<ref>{{Cite news|title=Ζεύγος Μητσοτάκη στην Πάρνηθα / Μια βόλτα, πέντε παραβάσεις|url=https://www.avgi.gr/koinonia/373276_mia-bolta-pente-parabaseis|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123201439/https://www.avgi.gr/koinonia/373276_mia-bolta-pente-parabaseis|lang=el}}</ref> Тағы бір оқиға 2021 жылғы 6 ақпанда Мицотакистің Икария аралына сапары кезінде орын алды.<ref>{{Cite news|title=«Θερμή υποδοχή» του Κ. Μητσοτάκη στην Ικαρία|url=https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/280284_thermi-ypodohi-toy-k-mitsotaki-stin-ikaria|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210000510/https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/280284_thermi-ypodohi-toy-k-mitsotaki-stin-ikaria|lang=el}}</ref> Ол елде демонстрациялар мен адамдардың көптеп жиналуына тыйым салынғанына қарамастан, «Жаңа демократия» партиясының депутаты Христодулос Стефанадиспен бірге оның вилласында ондаған адам қатысқан банкетте бой көрсетті. Бұл жайтты оппозиция мен бұқаралық ақпарат құралдары қатты сынға алды.<ref>{{Cite news|title=https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/|url=https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207082408/https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ικαρία - Μητσοτάκης: Βίντεο και φωτογραφίες από τον συνωστισμό, αντιδράσεις των κομμάτων|url=https://www.ethnos.gr/politiki/144929_ikaria-mitsotakis-binteo-kai-fotografies-apo-ton-synostismo-antidraseis-ton|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210219210143/https://www.ethnos.gr/politiki/144929_ikaria-mitsotakis-binteo-kai-fotografies-apo-ton-synostismo-antidraseis-ton|lang=el}}</ref> == Әдеби қызметі == * Сыртқы саясат кешендері (Патакис, Афина, 2006) == Марапаттары == * 1-сыныпты [[тану кресті]] (27 маусым 2024 ж., [[Латвия]])<ref>{{Cite web|url=https://www.vestnesis.lv/op/2024/126.29|title=Par apbalvošanu ar Atzinības krustu. Laidiens: 02.07.2024., Nr. 126|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2025-02-26|archivedate=2025-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250226093055/https://www.vestnesis.lv/op/2024/126.29|lang=el}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kmitsotakis.gr/ Кириакос Мицотакистің ресми сайты] * [https://www.hellenicparliament.gr/en/Vouleftes/Viografika-Stoicheia/?MPId=d0750741-dbb8-4bec-9466-526fe9c11773 Парламент сайтындағы профилі] [[Санат:Мицотакистер әулеті|Кириакос]] [[Санат:Стэнфорд университетінің түлектері]] [[Санат:Гарвард бизнес мектебінің түлектері]] [[Санат:Грекия банкирлері]] [[Санат:Тұлғалар:McKinsey & Company]] [[Санат:Грекия Парламентінің депутаттары]] [[Санат:Грекия министрлері]] [[Санат:«Жаңа демократия» партиясының мүшелері (Грекия)]] [[Санат:Грекия премьер-министрлерінің балалары]] [[Санат:2019 жылы қызметке кіріскен премьер-министрлер]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:2023 жылы қызметке кіріскен премьер-министрлер]] [[Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Бильдерберг клубының қатысушылары]] 4eghviia0mc353mp2aqyea1fgk9oimx 3610764 3610763 2026-05-29T01:19:08Z ShadZ01 56180 3610764 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Кириакос Мицотакис | Шынайы есімі = {{lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}} | Суреті = Kyriakos MITSOTAKIS in Informal leaders' meeting - June 2024 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2024 жылғы Мицотакис | Титулы = [[Грекия премьер-министрі]] | Ту = Naval rank flag of the Prime Minister of Greece.svg | Ту2 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады = 26 маусым 2023 | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Иоаннис Сармас]] <small>({{м.а.}})</small> | Ізбасары = | Президент = [[Катерина Сакелларопулу]]<br>[[Константинос Тасулас]] | Премьер = | Ту_2 = Naval rank flag of the Prime Minister of Greece.svg | Ту2_2 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады_2 = 8 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 мамыр 2023 | Ізашары_2 = [[Алексис Ципрас]] | Ізбасары_2 = [[Иоаннис Сармас]] <small>({{м.а.}})</small> | Титулы_3 = «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]]» партиясының жетекшісі | Ту_3 = New Democracy Logo 2018.svg | Ту2_3 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Иоаннис Плакиотакис]] | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 4.3.1968 | Туған жері = [[Афина]], [[Грекия]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Православие]] | Әкесі = [[Константинос Мицотакис]] | Анасы = Марика Мицотакис | Жұбайы = Марева Грабовски | Балалары = 3 (София, Константинос, Дафни) | Партиясы = [[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]] | Білімі = [[Гарвард университеті]]<br>[[Стэнфорд университеті]] | Мамандығы = [[саясаткер]], [[экономист]], [[қаржыгер]], [[дипломат]], [[әлеуметтанушы]], [[кәсіпкер]], [[қаржы сарапшысы]], [[банкир]] | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Кириакос Мицотакис''' ({{Lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}}; [[4 наурыз]] [[1968 жыл|1968]], [[Афина]], [[Грекия]]) — [[Грекия|грек]] саяси және мемлекет қайраткері. 2016 жылдың қаңтарынан бастап «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]]<nowiki/>» консервативті партиясының жетекшісі. 2023 жылғы 26 маусымнан бастап<ref name="int">{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/909024|title=Оставшийся на посту премьера Греции на второй срок Мицотакис принёс присягу|date=2023-06-26|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=|archive-date=|access-date=|accessdate=2023-06-26|archivedate=2023-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230626132116/https:www.interfax.ru/amp/909024|lang=ru}}</ref> және 2019–2023 жылдары<ref name="tas">{{cite news|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6641399|title=Мицотакис принял присягу в качестве премьер-министра Греции|publisher=[[ТАСС]]|date=2019-07-08|access-date=2019-07-08|archive-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708124908/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6641399|lang=ru}}</ref> [[Грекия премьер-министрі]]. 2004 жылдан бастап [[Грекия парламенті]]ің депутаты. == Өмірбаяны == [[Сурет:Kyriakos Mitsotakis 0317.jpg|180px|нобай|солға|2016 жылғы наурыз]] Грекияның бұрынғы премьер-министрі әрі «Жаңа демократия» партиясының құрметті президенті [[Константинос Мицотакис]]тің ұлы, бұрынғы [[Грекияның Сыртқы істер министрі|Сыртқы істер министрі]] және Афина мэрі [[Дора Бакоянни]]дің інісі. [[Гарвард университеті]]нің әлеуметтік ғылымдар факультетін бітірген (1990), [[Стэнфорд университеті]]нде халықаралық қатынастар [[магистр]]і дәрежесін (1993) және [[Гарвард бизнес мектебі]]нде [[Іскерлік басқару магистрі|MBA]] дәрежесін (1995) алған. Мицотакис [[Лондон]]да Chase Investment Bank [[қаржы сарапшысы]] және [[McKinsey & Company]] компаниясының кеңесшісі болып жұмыс істеді. 1997 жылы Грециядағы Alpha Ventures компаниясына аға инвестициялық маман ретінде қосылып, 1999 жылы NBG Venture Capital компаниясының бас атқарушы директоры болды. 2003 жылы [[Бүкіләлемдік экономикалық форум|Дүниежүзілік экономикалық форум]] оны «Ертеңгі күннің ең перспективалы 100 көшбасшысының» қатарына қосты.<ref>{{cite web|url=http://2019.delphiforum.gr/speakers/kyriakos-mitsotakis|title=Kyriakos Mitsotakis - Delphi Economic Forum|website=www.delphiforum.gr|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-06-06|archivedate=2019-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190606154722/http://2019.delphiforum.gr/speakers/kyriakos-mitsotakis}}</ref> 2004 жылдан бастап «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа]] [[Жаңа демократия (Грекия)|демократия]]<nowiki/>» партиясынан Греция парламентінің депутаты. 2013–2015 жылдары Әкімшілік реформалар және электрондық үкімет министрі болды. 2016 жылы «Жаңа демократия» партиясының төрағасы болып сайланды. 2016–2019 жылдары [[оппозиция]] жетекшісі болды.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/10/kyriakos-mitsotakis-elected-as-leader-of-greek-centre-right-party|title=Kyriakos Mitsotakis elected as leader of Greek centre-right party|publisher=[[theguardian.com]]|date=2016-01-11|lang=en|access-date=2019-06-06|archive-date=2016-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110233322/http://www.theguardian.com/world/2016/jan/10/kyriakos-mitsotakis-elected-as-leader-of-greek-centre-right-party}}</ref> Үйленген, үш баласы бар. Ана тілі — [[грек тілі]]нен бөлек [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]] және [[Неміс тілі|неміс тілдер]]інде сөйлейді. == Премьер-министрі == [[Грекиядағы парламент сайлау (2019)|2019 жылғы парламенттік сайлау]] нәтижелері бойынша 8 шілдеде Грекия премьер-министрі ретінде ант берді.<ref name="tas" /> Жаңа үкіметтің алғашқы 100 күндік жұмысында жылжымайтын мүлікке салынатын негізгі салық (ΕΝΦΙΑ) орташа есеппен 22%-ға қысқарды, салық және сақтандыру қорларына қарызы бар тұлғалар үшін берешекті 120 төлемге бөліп төлеу жүйесі өзгертілді, сондай-ақ муниципалитеттер мен аймақтар үшін 180 миллион еуро көлемінде қаржыландыру мақұлданды. Бүкіл ел бойынша, негізінен су тасқынынан қорғау шаралары үшін Греция полициясында 1500 жаңа жұмыс орны ашылатыны жарияланды. Алғашқы заңнамалық бастамалардың бірі студенттік қалашықтардың қылмыстық қудалау мен ұстаудан қорғайтын абсолютті қолсұғылмаушылық мәртебесін жою болды. Анархистер мен негізінен ультрасолшыл көзқарастағы басқа да радикалды тұлғалар көп жылдар бойы заңсыз басып алып, иеленіп келген 20-дан астам ғимарат босатылды. [[Грекиядағы парламент сайлауы (мамыр 2023)|2023 жылғы 21 мамырдағы парламенттік сайлау]]дан кейін 25 маусымда қайта дауыс беру өткізілуін талап етіп, коалициялық үкімет құру құқығын беретін ресми мандаттан бас тартты.<ref>{{cite web|author=Lefteris Papadimas|url=https://www.reuters.com/world/europe/greek-party-leaders-meet-coalition-talks-open-way-new-elections-2023-05-24/|title=Greece to appoint caretaker PM ahead of June repeat election|lang=en|publisher=[[Reuters]]|date=2023-05-24|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-05-24|archivedate=2023-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230524073302/https://www.reuters.com/world/europe/greek-party-leaders-meet-coalition-talks-open-way-new-elections-2023-05-24/}}</ref> [[Иоаннис Сармас]] уақытша үкіметтің басшысы болып тағайындалды.<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17843437|title=Глава технического правительства Греции принял присягу в Президентском дворце|publisher=[[ТАСС]]|date=2023-05-25|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-05-27|archivedate=2023-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527102056/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17843437}}</ref> 2023 жылғы 25 маусымда күшейтілген пропорционалды жүйе бойынша өткен [[Грекиядағы парламент сайлауы (маусым 2023)|парламенттік сайлау]]дың нәтижесінде «Жаңа демократия» партиясы 300 мандаттың 158-іне ие болды. Бұл Мицотакиске бірпартиялық көпшілік үкіметін құруға мүмкіндік берді, осылайша 2023 жылдың 26 маусымында Мицотакис екінші мерзімге Греция премьер-министрі қызметіне кірісті.<ref name="int" /> == Сыны == === Siemens жанжалы === Кейбір грек бұқаралық ақпарат құралдары Мицотакисті 2008 жылы Грекияда неміс компаниясына қатысты сыбайлас жемқорлық жанжалы бұрқ ете түскен кезде [[Siemens]] компаниясынан қаржылай көмек алды деп айыптады. 2008 жылдың маусымында грек баспасөзінде оның үйінен табылған және прокурор компания қызметін тексере бастағаннан әрі куәгерлер түсініктеме бергеннен кейін бірнеше күн өткен соң ғана ақысы төленген электронды жабдықтардың түбіртектері жарияланды.<ref>{{Cite web|lang=el|url=https://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&pubid=1092391&subid=2|title=Цитата из прессы|access-date=2021-03-02|archive-date=2015-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005160024/https://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&pubid=1092391&subid=2|url-status=unfit}}</ref> Жабдықтардың қатарында телекоммуникациялық және электронды құрылғылар болған.<ref>{{Cite web|lang=el|url=http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=105724|title=Пресса|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-02|archivedate=2021-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210313062453/http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=105724}}</ref> Шот-фактуралардың түпнұсқа екені ресми түрде расталды.<ref>{{Cite news|title=Пресса|url=https://www.kathimerini.gr/life/style/6/intimissimi-the-fringe-collection/|website=Καθημερινή|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303053634/https://www.kathimerini.gr/life/style/6/intimissimi-the-fringe-collection/}}</ref> Дегенмен, Мицотакис өз кінәсін мойындамай, Siemens компаниясынан ешқандай пара алмағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Пресса|author=In.gr|url=https://www.in.gr/2008/06/05/greece/den-eisepraksa-kanena-dwro-apo-ti-siemens-dilwnei-o-kyriakos-mitsotakis/|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517102656/https://www.in.gr/2008/06/05/greece/den-eisepraksa-kanena-dwro-apo-ti-siemens-dilwnei-o-kyriakos-mitsotakis/}}</ref> Тілшінің «сіздің жақын туыстарыңыз Дора Бакоянни мен Катерина Мицотакидің бір уақытта, бір компаниядан дәл сондай жабдықты қалайша бірге сатып алғаны» туралы сұрағына ол: «Нарықта телефон станцияларын жеткізетін компаниялар көп емес», — деп жауап берді.<ref>{{Cite news|title=Мақала|url=https://www.zougla.gr/greece/article/timologia-tis-siemens-stin-ikogenia-mitsotaki|website=Zougla.gr|access-date=|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516105900/https://www.zougla.gr/greece/article/timologia-tis-siemens-stin-ikogenia-mitsotaki|accessdate=2021-03-02}}</ref> Бұл мәселе бойынша қылмыстық іс қозғалған жоқ. === Мемлекеттік қызметшілерді жұмыстан босату === Кириакос Мицотакис Антониос Самарас үкіметінде («Жаңа демократия») министр болып тұрған кезде 15 000-ға жуық мемлекеттік қызметшіні жұмыстан босату туралы шешімге қол қойды. Кейбір грек басылымдары оны мемлекеттік мекемелерде кадр тапшылығын тудырды, сондай-ақ жеке секторға жанама түрде жол берді (жеңілдіктер жасады) деп айыптады.<ref>{{Cite news|title=Καθημερινή|url=https://www.kathimerini.gr/politics/771963/entos-examinoy-6-500-apolyseis-sto-dimosio/|access-date=|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427182403/https://www.kathimerini.gr/politics/771963/entos-examinoy-6-500-apolyseis-sto-dimosio/|accessdate=2021-03-02|lang=el}}</ref> Мицотакис өз кезегінде мемлекеттік сектордағы қысқартулар шамадан тыс үлкейіп кеткен мемлекеттік аппаратты реформалау үшін қажет болғанын түсіндірді. Ол бұл шараның үкіметке жүктелген қатаң міндеттеме әрі кезекті қаржылық траншты алудың басты алғышарты болғанын атап өтті.<ref>{{Cite news|title=Καθημερινή|url=http://www.kathimerini.gr/771963/article/epikairothta/politikh/entos-e3amhnoy-6500-apolyseis--sto-dhmosio|website=Καθημερινή|access-date=2021-03-02|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209072333/http://www.kathimerini.gr/771963/article/epikairothta/politikh/entos-e3amhnoy-6500-apolyseis--sto-dhmosio|lang=el}}</ref> Сондай-ақ ол: «Егер адамның мемлекеттік секторда жұмыс істеуге қажетті біліктілігі болмаса, ол штаттан кетуі тиіс», — деп мәлімдеп, бұрынғы үкіметтердің тек өз сайлаушыларының негізгі бөлігін «қозғаусыз қалдыруды» ғана көздегенін алға тартты.<ref>{{Cite news|title=News247.gr|url=http://news247.gr/eidiseis/politiki/mhtsotakhs-stoxos-oi-15-000-apoluseis-sto-dhmosio.2594253.html|url-status=dead|lang=el}}</ref> Екінші жағынан, [[Халықаралық валюта қоры|ХВҚ]] 2014 жылдың жазындағы есебінде қысқарту бағдарламасын сынға алып, жұмыстан босату шаралары мемлекеттік қызметшілердің тек кейбір санаттарымен ғана шектелгенін және қызметкерлердің еңбек өнімділігіне қатысты ешқандай критерийлердің ескерілмегенін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Holding out for a (reformist) hero|url=http://www.macropolis.gr/?i=portal.en.the-agora.3533|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227155606/https://www.macropolis.gr/?i=portal.en.the-agora.3533|lang=en}}</ref> Сонымен қатар, Антониос Самарас («Жаңа демократия») билікте болған тұста, Мицотакис өзінің министрлігінде консенсус арқылы сайланған бас директорды орнына өзіне ыңғайлы адамды қою үшін еш себепсіз жұмыстан босатты деп айыпталды.<ref>{{Cite news|title=Κυριάκος Μητσοτάκης: Απορρυθμιστής του Δημοσίου, προστάτης των "ημετέρων"|url=http://www.avgi.gr/article/6190169/kuriakos-mitsotakis-aporruthmistis-tou-dimosiou-prostatis-ton-imeteron-|access-date=2021-03-02|archive-date=2016-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119144544/http://www.avgi.gr/article/6190169/kuriakos-mitsotakis-aporruthmistis-tou-dimosiou-prostatis-ton-imeteron-|lang=el}}</ref> Ақырында, ол өзінің саяси кеңсесіне жиенін кеңесші қызметіне тағайындады деп кінәланды.<ref>{{Cite news|title=Ρουσφετολόγιο – Όταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης διόριζε τον ανιψιό του|url=http://www.greekmoney.gr/%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%86%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%84/|access-date=2021-03-02|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205213158/http://greekmoney.gr/%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%86%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%84/|lang=el}}</ref> === COVID-19 пандемиясымен күрес === 2020 жылдың желтоқсанында Мицотакис 29 қарашада түсірілген фотосуреттері жарияланғаннан кейін қатаң сынға ұшырады. Бұл суреттерден оның бүкіл ел халқы үшін қозғалысқа қатаң шектеу қойылып, маска тағу міндеттелген уақытта, Парнита шипажайында маскасыз және көптеген адамдардың ортасында жүргені белгілі болды.<ref>{{Cite news|title=Ζεύγος Μητσοτάκη στην Πάρνηθα / Μια βόλτα, πέντε παραβάσεις|url=https://www.avgi.gr/koinonia/373276_mia-bolta-pente-parabaseis|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123201439/https://www.avgi.gr/koinonia/373276_mia-bolta-pente-parabaseis|lang=el}}</ref> Тағы бір оқиға 2021 жылғы 6 ақпанда Мицотакистің Икария аралына сапары кезінде орын алды.<ref>{{Cite news|title=«Θερμή υποδοχή» του Κ. Μητσοτάκη στην Ικαρία|url=https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/280284_thermi-ypodohi-toy-k-mitsotaki-stin-ikaria|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210000510/https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/280284_thermi-ypodohi-toy-k-mitsotaki-stin-ikaria|lang=el}}</ref> Ол елде демонстрациялар мен адамдардың көптеп жиналуына тыйым салынғанына қарамастан, «Жаңа демократия» партиясының депутаты Христодулос Стефанадиспен бірге оның вилласында ондаған адам қатысқан банкетте бой көрсетті. Бұл жайтты оппозиция мен бұқаралық ақпарат құралдары қатты сынға алды.<ref>{{Cite news|title=https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/|url=https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207082408/https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ικαρία - Μητσοτάκης: Βίντεο και φωτογραφίες από τον συνωστισμό, αντιδράσεις των κομμάτων|url=https://www.ethnos.gr/politiki/144929_ikaria-mitsotakis-binteo-kai-fotografies-apo-ton-synostismo-antidraseis-ton|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210219210143/https://www.ethnos.gr/politiki/144929_ikaria-mitsotakis-binteo-kai-fotografies-apo-ton-synostismo-antidraseis-ton|lang=el}}</ref> == Әдеби қызметі == * Сыртқы саясат кешендері (Патакис, Афина, 2006) == Марапаттары == * 1-сыныпты [[тану кресті]] (27 маусым 2024 ж., [[Латвия]])<ref>{{Cite web|url=https://www.vestnesis.lv/op/2024/126.29|title=Par apbalvošanu ar Atzinības krustu. Laidiens: 02.07.2024., Nr. 126|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2025-02-26|archivedate=2025-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250226093055/https://www.vestnesis.lv/op/2024/126.29|lang=el}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kmitsotakis.gr/ Кириакос Мицотакистің ресми сайты] * [https://www.hellenicparliament.gr/en/Vouleftes/Viografika-Stoicheia/?MPId=d0750741-dbb8-4bec-9466-526fe9c11773 Парламент сайтындағы профилі] [[Санат:Мицотакистер әулеті|Кириакос]] [[Санат:Стэнфорд университетінің түлектері]] [[Санат:Гарвард бизнес мектебінің түлектері]] [[Санат:Грекия банкирлері]] [[Санат:Тұлғалар:McKinsey & Company]] [[Санат:Грекия Парламентінің депутаттары]] [[Санат:Грекия министрлері]] [[Санат:«Жаңа демократия» партиясының мүшелері (Грекия)]] [[Санат:Грекия премьер-министрлерінің балалары]] [[Санат:2019 жылы қызметке кіріскен премьер-министрлер]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:2023 жылы қызметке кіріскен премьер-министрлер]] [[Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Бильдерберг клубының қатысушылары]] 3bx9d8fkypp626erabddhg3883b8mzi 3610765 3610764 2026-05-29T01:19:49Z ShadZ01 56180 3610765 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Кириакос Мицотакис | Шынайы есімі = {{lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}} | Суреті = Kyriakos MITSOTAKIS at European Council - March 2025.jpg | Сурет ені = | Атауы = 2025 жылғы Мицотакис | Титулы = [[Грекия премьер-министрі]] | Ту = Naval rank flag of the Prime Minister of Greece.svg | Ту2 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады = 26 маусым 2023 | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Иоаннис Сармас]] <small>({{м.а.}})</small> | Ізбасары = | Президент = [[Катерина Сакелларопулу]]<br>[[Константинос Тасулас]] | Премьер = | Ту_2 = Naval rank flag of the Prime Minister of Greece.svg | Ту2_2 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады_2 = 8 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 мамыр 2023 | Ізашары_2 = [[Алексис Ципрас]] | Ізбасары_2 = [[Иоаннис Сармас]] <small>({{м.а.}})</small> | Титулы_3 = «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]]» партиясының жетекшісі | Ту_3 = New Democracy Logo 2018.svg | Ту2_3 = Flag of Greece.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Иоаннис Плакиотакис]] | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 4.3.1968 | Туған жері = [[Афина]], [[Грекия]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Православие]] | Әкесі = [[Константинос Мицотакис]] | Анасы = Марика Мицотакис | Жұбайы = Марева Грабовски | Балалары = 3 (София, Константинос, Дафни) | Партиясы = [[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]] | Білімі = [[Гарвард университеті]]<br>[[Стэнфорд университеті]] | Мамандығы = [[саясаткер]], [[экономист]], [[қаржыгер]], [[дипломат]], [[әлеуметтанушы]], [[кәсіпкер]], [[қаржы сарапшысы]], [[банкир]] | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Кириакос Мицотакис''' ({{Lang-el|Κυριάκος Μητσοτάκης}}; [[4 наурыз]] [[1968 жыл|1968]], [[Афина]], [[Грекия]]) — [[Грекия|грек]] саяси және мемлекет қайраткері. 2016 жылдың қаңтарынан бастап «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа демократия]]<nowiki/>» консервативті партиясының жетекшісі. 2023 жылғы 26 маусымнан бастап<ref name="int">{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/909024|title=Оставшийся на посту премьера Греции на второй срок Мицотакис принёс присягу|date=2023-06-26|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=|archive-date=|access-date=|accessdate=2023-06-26|archivedate=2023-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230626132116/https:www.interfax.ru/amp/909024|lang=ru}}</ref> және 2019–2023 жылдары<ref name="tas">{{cite news|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6641399|title=Мицотакис принял присягу в качестве премьер-министра Греции|publisher=[[ТАСС]]|date=2019-07-08|access-date=2019-07-08|archive-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708124908/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6641399|lang=ru}}</ref> [[Грекия премьер-министрі]]. 2004 жылдан бастап [[Грекия парламенті]]ің депутаты. == Өмірбаяны == [[Сурет:Kyriakos Mitsotakis 0317.jpg|180px|нобай|солға|2016 жылғы наурыз]] Грекияның бұрынғы премьер-министрі әрі «Жаңа демократия» партиясының құрметті президенті [[Константинос Мицотакис]]тің ұлы, бұрынғы [[Грекияның Сыртқы істер министрі|Сыртқы істер министрі]] және Афина мэрі [[Дора Бакоянни]]дің інісі. [[Гарвард университеті]]нің әлеуметтік ғылымдар факультетін бітірген (1990), [[Стэнфорд университеті]]нде халықаралық қатынастар [[магистр]]і дәрежесін (1993) және [[Гарвард бизнес мектебі]]нде [[Іскерлік басқару магистрі|MBA]] дәрежесін (1995) алған. Мицотакис [[Лондон]]да Chase Investment Bank [[қаржы сарапшысы]] және [[McKinsey & Company]] компаниясының кеңесшісі болып жұмыс істеді. 1997 жылы Грециядағы Alpha Ventures компаниясына аға инвестициялық маман ретінде қосылып, 1999 жылы NBG Venture Capital компаниясының бас атқарушы директоры болды. 2003 жылы [[Бүкіләлемдік экономикалық форум|Дүниежүзілік экономикалық форум]] оны «Ертеңгі күннің ең перспективалы 100 көшбасшысының» қатарына қосты.<ref>{{cite web|url=http://2019.delphiforum.gr/speakers/kyriakos-mitsotakis|title=Kyriakos Mitsotakis - Delphi Economic Forum|website=www.delphiforum.gr|lang=en|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-06-06|archivedate=2019-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190606154722/http://2019.delphiforum.gr/speakers/kyriakos-mitsotakis}}</ref> 2004 жылдан бастап «[[Жаңа демократия (Грекия)|Жаңа]] [[Жаңа демократия (Грекия)|демократия]]<nowiki/>» партиясынан Греция парламентінің депутаты. 2013–2015 жылдары Әкімшілік реформалар және электрондық үкімет министрі болды. 2016 жылы «Жаңа демократия» партиясының төрағасы болып сайланды. 2016–2019 жылдары [[оппозиция]] жетекшісі болды.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/10/kyriakos-mitsotakis-elected-as-leader-of-greek-centre-right-party|title=Kyriakos Mitsotakis elected as leader of Greek centre-right party|publisher=[[theguardian.com]]|date=2016-01-11|lang=en|access-date=2019-06-06|archive-date=2016-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110233322/http://www.theguardian.com/world/2016/jan/10/kyriakos-mitsotakis-elected-as-leader-of-greek-centre-right-party}}</ref> Үйленген, үш баласы бар. Ана тілі — [[грек тілі]]нен бөлек [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]] және [[Неміс тілі|неміс тілдер]]інде сөйлейді. == Премьер-министрі == [[Грекиядағы парламент сайлау (2019)|2019 жылғы парламенттік сайлау]] нәтижелері бойынша 8 шілдеде Грекия премьер-министрі ретінде ант берді.<ref name="tas" /> Жаңа үкіметтің алғашқы 100 күндік жұмысында жылжымайтын мүлікке салынатын негізгі салық (ΕΝΦΙΑ) орташа есеппен 22%-ға қысқарды, салық және сақтандыру қорларына қарызы бар тұлғалар үшін берешекті 120 төлемге бөліп төлеу жүйесі өзгертілді, сондай-ақ муниципалитеттер мен аймақтар үшін 180 миллион еуро көлемінде қаржыландыру мақұлданды. Бүкіл ел бойынша, негізінен су тасқынынан қорғау шаралары үшін Греция полициясында 1500 жаңа жұмыс орны ашылатыны жарияланды. Алғашқы заңнамалық бастамалардың бірі студенттік қалашықтардың қылмыстық қудалау мен ұстаудан қорғайтын абсолютті қолсұғылмаушылық мәртебесін жою болды. Анархистер мен негізінен ультрасолшыл көзқарастағы басқа да радикалды тұлғалар көп жылдар бойы заңсыз басып алып, иеленіп келген 20-дан астам ғимарат босатылды. [[Грекиядағы парламент сайлауы (мамыр 2023)|2023 жылғы 21 мамырдағы парламенттік сайлау]]дан кейін 25 маусымда қайта дауыс беру өткізілуін талап етіп, коалициялық үкімет құру құқығын беретін ресми мандаттан бас тартты.<ref>{{cite web|author=Lefteris Papadimas|url=https://www.reuters.com/world/europe/greek-party-leaders-meet-coalition-talks-open-way-new-elections-2023-05-24/|title=Greece to appoint caretaker PM ahead of June repeat election|lang=en|publisher=[[Reuters]]|date=2023-05-24|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-05-24|archivedate=2023-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230524073302/https://www.reuters.com/world/europe/greek-party-leaders-meet-coalition-talks-open-way-new-elections-2023-05-24/}}</ref> [[Иоаннис Сармас]] уақытша үкіметтің басшысы болып тағайындалды.<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17843437|title=Глава технического правительства Греции принял присягу в Президентском дворце|publisher=[[ТАСС]]|date=2023-05-25|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2023-05-27|archivedate=2023-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527102056/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17843437}}</ref> 2023 жылғы 25 маусымда күшейтілген пропорционалды жүйе бойынша өткен [[Грекиядағы парламент сайлауы (маусым 2023)|парламенттік сайлау]]дың нәтижесінде «Жаңа демократия» партиясы 300 мандаттың 158-іне ие болды. Бұл Мицотакиске бірпартиялық көпшілік үкіметін құруға мүмкіндік берді, осылайша 2023 жылдың 26 маусымында Мицотакис екінші мерзімге Греция премьер-министрі қызметіне кірісті.<ref name="int" /> == Сыны == === Siemens жанжалы === Кейбір грек бұқаралық ақпарат құралдары Мицотакисті 2008 жылы Грекияда неміс компаниясына қатысты сыбайлас жемқорлық жанжалы бұрқ ете түскен кезде [[Siemens]] компаниясынан қаржылай көмек алды деп айыптады. 2008 жылдың маусымында грек баспасөзінде оның үйінен табылған және прокурор компания қызметін тексере бастағаннан әрі куәгерлер түсініктеме бергеннен кейін бірнеше күн өткен соң ғана ақысы төленген электронды жабдықтардың түбіртектері жарияланды.<ref>{{Cite web|lang=el|url=https://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&pubid=1092391&subid=2|title=Цитата из прессы|access-date=2021-03-02|archive-date=2015-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005160024/https://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&pubid=1092391&subid=2|url-status=unfit}}</ref> Жабдықтардың қатарында телекоммуникациялық және электронды құрылғылар болған.<ref>{{Cite web|lang=el|url=http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=105724|title=Пресса|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-02|archivedate=2021-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210313062453/http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=105724}}</ref> Шот-фактуралардың түпнұсқа екені ресми түрде расталды.<ref>{{Cite news|title=Пресса|url=https://www.kathimerini.gr/life/style/6/intimissimi-the-fringe-collection/|website=Καθημερινή|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303053634/https://www.kathimerini.gr/life/style/6/intimissimi-the-fringe-collection/}}</ref> Дегенмен, Мицотакис өз кінәсін мойындамай, Siemens компаниясынан ешқандай пара алмағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Пресса|author=In.gr|url=https://www.in.gr/2008/06/05/greece/den-eisepraksa-kanena-dwro-apo-ti-siemens-dilwnei-o-kyriakos-mitsotakis/|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517102656/https://www.in.gr/2008/06/05/greece/den-eisepraksa-kanena-dwro-apo-ti-siemens-dilwnei-o-kyriakos-mitsotakis/}}</ref> Тілшінің «сіздің жақын туыстарыңыз Дора Бакоянни мен Катерина Мицотакидің бір уақытта, бір компаниядан дәл сондай жабдықты қалайша бірге сатып алғаны» туралы сұрағына ол: «Нарықта телефон станцияларын жеткізетін компаниялар көп емес», — деп жауап берді.<ref>{{Cite news|title=Мақала|url=https://www.zougla.gr/greece/article/timologia-tis-siemens-stin-ikogenia-mitsotaki|website=Zougla.gr|access-date=|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516105900/https://www.zougla.gr/greece/article/timologia-tis-siemens-stin-ikogenia-mitsotaki|accessdate=2021-03-02}}</ref> Бұл мәселе бойынша қылмыстық іс қозғалған жоқ. === Мемлекеттік қызметшілерді жұмыстан босату === Кириакос Мицотакис Антониос Самарас үкіметінде («Жаңа демократия») министр болып тұрған кезде 15 000-ға жуық мемлекеттік қызметшіні жұмыстан босату туралы шешімге қол қойды. Кейбір грек басылымдары оны мемлекеттік мекемелерде кадр тапшылығын тудырды, сондай-ақ жеке секторға жанама түрде жол берді (жеңілдіктер жасады) деп айыптады.<ref>{{Cite news|title=Καθημερινή|url=https://www.kathimerini.gr/politics/771963/entos-examinoy-6-500-apolyseis-sto-dimosio/|access-date=|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427182403/https://www.kathimerini.gr/politics/771963/entos-examinoy-6-500-apolyseis-sto-dimosio/|accessdate=2021-03-02|lang=el}}</ref> Мицотакис өз кезегінде мемлекеттік сектордағы қысқартулар шамадан тыс үлкейіп кеткен мемлекеттік аппаратты реформалау үшін қажет болғанын түсіндірді. Ол бұл шараның үкіметке жүктелген қатаң міндеттеме әрі кезекті қаржылық траншты алудың басты алғышарты болғанын атап өтті.<ref>{{Cite news|title=Καθημερινή|url=http://www.kathimerini.gr/771963/article/epikairothta/politikh/entos-e3amhnoy-6500-apolyseis--sto-dhmosio|website=Καθημερινή|access-date=2021-03-02|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209072333/http://www.kathimerini.gr/771963/article/epikairothta/politikh/entos-e3amhnoy-6500-apolyseis--sto-dhmosio|lang=el}}</ref> Сондай-ақ ол: «Егер адамның мемлекеттік секторда жұмыс істеуге қажетті біліктілігі болмаса, ол штаттан кетуі тиіс», — деп мәлімдеп, бұрынғы үкіметтердің тек өз сайлаушыларының негізгі бөлігін «қозғаусыз қалдыруды» ғана көздегенін алға тартты.<ref>{{Cite news|title=News247.gr|url=http://news247.gr/eidiseis/politiki/mhtsotakhs-stoxos-oi-15-000-apoluseis-sto-dhmosio.2594253.html|url-status=dead|lang=el}}</ref> Екінші жағынан, [[Халықаралық валюта қоры|ХВҚ]] 2014 жылдың жазындағы есебінде қысқарту бағдарламасын сынға алып, жұмыстан босату шаралары мемлекеттік қызметшілердің тек кейбір санаттарымен ғана шектелгенін және қызметкерлердің еңбек өнімділігіне қатысты ешқандай критерийлердің ескерілмегенін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|title=Holding out for a (reformist) hero|url=http://www.macropolis.gr/?i=portal.en.the-agora.3533|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227155606/https://www.macropolis.gr/?i=portal.en.the-agora.3533|lang=en}}</ref> Сонымен қатар, Антониос Самарас («Жаңа демократия») билікте болған тұста, Мицотакис өзінің министрлігінде консенсус арқылы сайланған бас директорды орнына өзіне ыңғайлы адамды қою үшін еш себепсіз жұмыстан босатты деп айыпталды.<ref>{{Cite news|title=Κυριάκος Μητσοτάκης: Απορρυθμιστής του Δημοσίου, προστάτης των "ημετέρων"|url=http://www.avgi.gr/article/6190169/kuriakos-mitsotakis-aporruthmistis-tou-dimosiou-prostatis-ton-imeteron-|access-date=2021-03-02|archive-date=2016-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119144544/http://www.avgi.gr/article/6190169/kuriakos-mitsotakis-aporruthmistis-tou-dimosiou-prostatis-ton-imeteron-|lang=el}}</ref> Ақырында, ол өзінің саяси кеңсесіне жиенін кеңесші қызметіне тағайындады деп кінәланды.<ref>{{Cite news|title=Ρουσφετολόγιο – Όταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης διόριζε τον ανιψιό του|url=http://www.greekmoney.gr/%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%86%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%84/|access-date=2021-03-02|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205213158/http://greekmoney.gr/%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%86%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF-%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%84/|lang=el}}</ref> === COVID-19 пандемиясымен күрес === 2020 жылдың желтоқсанында Мицотакис 29 қарашада түсірілген фотосуреттері жарияланғаннан кейін қатаң сынға ұшырады. Бұл суреттерден оның бүкіл ел халқы үшін қозғалысқа қатаң шектеу қойылып, маска тағу міндеттелген уақытта, Парнита шипажайында маскасыз және көптеген адамдардың ортасында жүргені белгілі болды.<ref>{{Cite news|title=Ζεύγος Μητσοτάκη στην Πάρνηθα / Μια βόλτα, πέντε παραβάσεις|url=https://www.avgi.gr/koinonia/373276_mia-bolta-pente-parabaseis|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123201439/https://www.avgi.gr/koinonia/373276_mia-bolta-pente-parabaseis|lang=el}}</ref> Тағы бір оқиға 2021 жылғы 6 ақпанда Мицотакистің Икария аралына сапары кезінде орын алды.<ref>{{Cite news|title=«Θερμή υποδοχή» του Κ. Μητσοτάκη στην Ικαρία|url=https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/280284_thermi-ypodohi-toy-k-mitsotaki-stin-ikaria|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210000510/https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/280284_thermi-ypodohi-toy-k-mitsotaki-stin-ikaria|lang=el}}</ref> Ол елде демонстрациялар мен адамдардың көптеп жиналуына тыйым салынғанына қарамастан, «Жаңа демократия» партиясының депутаты Христодулос Стефанадиспен бірге оның вилласында ондаған адам қатысқан банкетте бой көрсетті. Бұл жайтты оппозиция мен бұқаралық ақпарат құралдары қатты сынға алды.<ref>{{Cite news|title=https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/|url=https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207082408/https://thepressproject.gr/parexigisi-kai-procheiro-gevma-oi-dikaiologies-gia-to-taxidi-kai-to-glenti-tou-mitsotaki/}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ικαρία - Μητσοτάκης: Βίντεο και φωτογραφίες από τον συνωστισμό, αντιδράσεις των κομμάτων|url=https://www.ethnos.gr/politiki/144929_ikaria-mitsotakis-binteo-kai-fotografies-apo-ton-synostismo-antidraseis-ton|access-date=2021-03-02|archive-date=2021-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210219210143/https://www.ethnos.gr/politiki/144929_ikaria-mitsotakis-binteo-kai-fotografies-apo-ton-synostismo-antidraseis-ton|lang=el}}</ref> == Әдеби қызметі == * Сыртқы саясат кешендері (Патакис, Афина, 2006) == Марапаттары == * 1-сыныпты [[тану кресті]] (27 маусым 2024 ж., [[Латвия]])<ref>{{Cite web|url=https://www.vestnesis.lv/op/2024/126.29|title=Par apbalvošanu ar Atzinības krustu. Laidiens: 02.07.2024., Nr. 126|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2025-02-26|archivedate=2025-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250226093055/https://www.vestnesis.lv/op/2024/126.29|lang=el}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kmitsotakis.gr/ Кириакос Мицотакистің ресми сайты] * [https://www.hellenicparliament.gr/en/Vouleftes/Viografika-Stoicheia/?MPId=d0750741-dbb8-4bec-9466-526fe9c11773 Парламент сайтындағы профилі] [[Санат:Мицотакистер әулеті|Кириакос]] [[Санат:Стэнфорд университетінің түлектері]] [[Санат:Гарвард бизнес мектебінің түлектері]] [[Санат:Грекия банкирлері]] [[Санат:Тұлғалар:McKinsey & Company]] [[Санат:Грекия Парламентінің депутаттары]] [[Санат:Грекия министрлері]] [[Санат:«Жаңа демократия» партиясының мүшелері (Грекия)]] [[Санат:Грекия премьер-министрлерінің балалары]] [[Санат:2019 жылы қызметке кіріскен премьер-министрлер]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:2023 жылы қызметке кіріскен премьер-министрлер]] [[Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Бильдерберг клубының қатысушылары]] c3chvlp0l6zuje5dasexho80924r64o 0 781940 3610787 2026-05-29T05:05:12Z Ashina 7704 Ashina [[Еуразия Экономикалық Қауымдастығы]] бетін [[Еуразия экономикалық қауымдастығы]] бетіне жылжытты 3610787 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Еуразия экономикалық қауымдастығы]] e4f44wnpl5j86jv4xq4lzivy88gjevw 0 781941 3610789 2026-05-29T05:05:43Z Ashina 7704 Ashina [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] бетін [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]] бетіне жылжытты 3610789 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]] idjrqn1a3o9r2akn7ydi7kt6ack9gvm 0 781942 3610790 2026-05-29T05:18:07Z Ashina 7704 Жаңа бетте: '''Еуразиялық экономикалық форум''' (ЕЭФ) — Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) аясында өткізілетін жыл сайынғы халықаралық бизнес, саяси және сарапшылық алаң. Форум ЕАЭО мүше елдерінің экономикалық ынтымақтастығын дамытуға, инвестициялық мүмкіндіктерді тал... 3610790 wikitext text/x-wiki '''Еуразиялық экономикалық форум''' (ЕЭФ) — Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) аясында өткізілетін жыл сайынғы халықаралық бизнес, саяси және сарапшылық алаң. Форум ЕАЭО мүше елдерінің экономикалық ынтымақтастығын дамытуға, инвестициялық мүмкіндіктерді талқылауға және жаһандық экономикалық өзгерістерге бейімделуге арналған<ref>{{Cite web|title=Eurasian Economic Forum official website|url=https://forum.eaeunion.org/en/}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Еуразиялық экономикалық форум туралы. Жоғары Еуразиялық экономикалық Кеңестің 2019 жылғы 1 қазандағы № 16 шешімі|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/H19B0000016}}</ref>. Еуразиялық экономикалық форум жыл сайын Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңесте, Еуразиялық үкіметаралық кеңесте және Еуразиялық экономикалық комиссия Кеңесінде төрағалық ететін мүше мемлекетте (бұдан әрі - Одақ органдарында төрағалық ететін мүше мемлекет) Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің кезекті отырысына орайластырылып өткізіледі.<ref name=":0" /> Форумды өткізуге арналған шығыстарды қаржыландыру Одақ органдарында төрағалық ететін мүше мемлекеттің Еуразиялық экономикалық форумның күн тәртібіне ол енгізген мәселелер бойынша қаржылық жәрдемімен Еуразиялық экономикалық одақ бюджетінің қаражаты есебінен жүзеге асырылады деп белгіленген.<ref name=":0" /> == Тарихы == Еуразиялық экономикалық форум алғаш рет 2022 жылы Бішкекте (Қырғызстан) өтті. Тақырыбы: «Жаһандық өзгерістер кезіндегі еуразиялық экономикалық интеграция. Жаңа инвестициялық мүмкіндіктер»<ref>{{Cite web|title=26 мая в Бишкеке пройдет Евразийский экономический форум|url=https://forum.eaeunion.org/news/rasshiryaem-granitsy-novyy-filial-v-moskve/}}</ref>. * 2023 жыл — 2-ші форум Мәскеуде (Ресей) өтті<ref>{{Cite web|title=Итоги II Евразийского экономического форума|url=https://forum.eaeunion.org/news/itogi-ii-evraziyskogo-ekonomicheskogo-foruma/}}</ref>. * 2024 жыл — 3-ші форум Ереванда (Армения) өтті. Бұл ЕАЭО құрылтай шартына қол қойылғанына 10 жыл толуына арналды<ref>{{Cite web|title=В Ереване состоялась пленарная сессия ЕЭФ-2024 «Цифровизация в современных реалиях – императив для обеспечения четырех свобод»|url=https://forum.eaeunion.org/news/v-erevane-sostoyalas-plenarnaya-sessiya-eef-2024-tsifrovizatsiya-v-sovremennykh-realiyakh-imperativ-/}}</ref>. * 2025 жыл — 4-ші форум (орны әртүрлі деректерде көрсетілген)<ref>{{Cite web|title=Итоги IV Евразийского экономического форума|url=https://forum.eaeunion.org/news/itogi-iv-evraziyskogo-ekonomicheskogo-foruma/}}</ref>. * 2026 жыл, 28-29 мамыр — 5-ші форум Астанада (Қазақстан) өтті<ref name=":1">{{Cite web|title=Астанада V Еуразиялық экономикалық форум басталды|url=https://kaz.tengrinews.kz/news/astanada-v-euraziyalyik-ekonomikalyik-forum-bastaldyi-375136/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Астанада Еуразиялық экономикалық форум өтеді|url=https://egemen.kz/article/413216-astanada-euraziyalyq-ekonomikalyq-forum-otedi}}</ref>. Қазақстанның ЕАЭО-дағы төрағалығы аясында ұйымдастырылуда. Басты тақырыбы: «Жаһандық цифрлық бәсекедегі ЕАЭО: жасанды интеллектіге басымдық беру»<ref>{{Cite web|title=LIVE: Еуразиялық экономикалық форумның пленарлық отырысы|url=https://kaz.inform.kz/news/live-euraziyalik-ekonomikalik-forumnin-plenarlik-otirisi-257c7efd}}</ref>. Форум дәстүрлі түрде ЕАЭО-ға мүше мемлекеттер басшыларының Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес отырысымен тұспа-тұс өткізіледі.<ref name=":0" /> === Мақсаттары мен міндеттері === * ЕАЭО ішіндегі ортақ нарықты (тауар, қызмет, капитал, еңбек күші) дамыту; * Цифрлық трансформация, жасанды интеллект, энергия, көлік дәліздері, киберқауіпсіздік сияқты өзекті мәселелерді талқылау; * ЕАЭО-ның үшінші елдермен (Қытай, Үндістан, Иран, Таяу Шығыс елдері және т.б.) ынтымақтастығын кеңейту; * Бизнес-қоғамдастық үшін жаңа инвестициялық жобалар мен серіктестіктерді іске асыру. === 2026 жылғы форум (Астана) === 2026 жылғы форумға 40-тан астам елден 3000-ға жуық қатысушы жиналды. Іс-шараға Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев, Ресей Президенті Владимир Путин және басқа да мемлекет басшылары қатысты.<ref name=":1" /> Форум барысында цифрлық активтер, жасанды интеллектті жауапты дамыту, инфрақұрылымдық жобалар, сауда кедергілерін азайту мәселелері талқыланды.<ref name=":1" /> === Ұйымдастырушылар === Форумды Еуразиялық экономикалық комиссия (ЕЭК) ЕАЭО-дағы төрағалық ететін елдің үкіметімен бірлесіп ұйымдастырады.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} k771utqijybbfbn3751rnihkw6qqe5n 3610791 3610790 2026-05-29T05:18:23Z Ashina 7704 «[[Санат:Форумдар|Форумдар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610791 wikitext text/x-wiki '''Еуразиялық экономикалық форум''' (ЕЭФ) — Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) аясында өткізілетін жыл сайынғы халықаралық бизнес, саяси және сарапшылық алаң. Форум ЕАЭО мүше елдерінің экономикалық ынтымақтастығын дамытуға, инвестициялық мүмкіндіктерді талқылауға және жаһандық экономикалық өзгерістерге бейімделуге арналған<ref>{{Cite web|title=Eurasian Economic Forum official website|url=https://forum.eaeunion.org/en/}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Еуразиялық экономикалық форум туралы. Жоғары Еуразиялық экономикалық Кеңестің 2019 жылғы 1 қазандағы № 16 шешімі|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/H19B0000016}}</ref>. Еуразиялық экономикалық форум жыл сайын Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңесте, Еуразиялық үкіметаралық кеңесте және Еуразиялық экономикалық комиссия Кеңесінде төрағалық ететін мүше мемлекетте (бұдан әрі - Одақ органдарында төрағалық ететін мүше мемлекет) Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің кезекті отырысына орайластырылып өткізіледі.<ref name=":0" /> Форумды өткізуге арналған шығыстарды қаржыландыру Одақ органдарында төрағалық ететін мүше мемлекеттің Еуразиялық экономикалық форумның күн тәртібіне ол енгізген мәселелер бойынша қаржылық жәрдемімен Еуразиялық экономикалық одақ бюджетінің қаражаты есебінен жүзеге асырылады деп белгіленген.<ref name=":0" /> == Тарихы == Еуразиялық экономикалық форум алғаш рет 2022 жылы Бішкекте (Қырғызстан) өтті. Тақырыбы: «Жаһандық өзгерістер кезіндегі еуразиялық экономикалық интеграция. Жаңа инвестициялық мүмкіндіктер»<ref>{{Cite web|title=26 мая в Бишкеке пройдет Евразийский экономический форум|url=https://forum.eaeunion.org/news/rasshiryaem-granitsy-novyy-filial-v-moskve/}}</ref>. * 2023 жыл — 2-ші форум Мәскеуде (Ресей) өтті<ref>{{Cite web|title=Итоги II Евразийского экономического форума|url=https://forum.eaeunion.org/news/itogi-ii-evraziyskogo-ekonomicheskogo-foruma/}}</ref>. * 2024 жыл — 3-ші форум Ереванда (Армения) өтті. Бұл ЕАЭО құрылтай шартына қол қойылғанына 10 жыл толуына арналды<ref>{{Cite web|title=В Ереване состоялась пленарная сессия ЕЭФ-2024 «Цифровизация в современных реалиях – императив для обеспечения четырех свобод»|url=https://forum.eaeunion.org/news/v-erevane-sostoyalas-plenarnaya-sessiya-eef-2024-tsifrovizatsiya-v-sovremennykh-realiyakh-imperativ-/}}</ref>. * 2025 жыл — 4-ші форум (орны әртүрлі деректерде көрсетілген)<ref>{{Cite web|title=Итоги IV Евразийского экономического форума|url=https://forum.eaeunion.org/news/itogi-iv-evraziyskogo-ekonomicheskogo-foruma/}}</ref>. * 2026 жыл, 28-29 мамыр — 5-ші форум Астанада (Қазақстан) өтті<ref name=":1">{{Cite web|title=Астанада V Еуразиялық экономикалық форум басталды|url=https://kaz.tengrinews.kz/news/astanada-v-euraziyalyik-ekonomikalyik-forum-bastaldyi-375136/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Астанада Еуразиялық экономикалық форум өтеді|url=https://egemen.kz/article/413216-astanada-euraziyalyq-ekonomikalyq-forum-otedi}}</ref>. Қазақстанның ЕАЭО-дағы төрағалығы аясында ұйымдастырылуда. Басты тақырыбы: «Жаһандық цифрлық бәсекедегі ЕАЭО: жасанды интеллектіге басымдық беру»<ref>{{Cite web|title=LIVE: Еуразиялық экономикалық форумның пленарлық отырысы|url=https://kaz.inform.kz/news/live-euraziyalik-ekonomikalik-forumnin-plenarlik-otirisi-257c7efd}}</ref>. Форум дәстүрлі түрде ЕАЭО-ға мүше мемлекеттер басшыларының Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес отырысымен тұспа-тұс өткізіледі.<ref name=":0" /> === Мақсаттары мен міндеттері === * ЕАЭО ішіндегі ортақ нарықты (тауар, қызмет, капитал, еңбек күші) дамыту; * Цифрлық трансформация, жасанды интеллект, энергия, көлік дәліздері, киберқауіпсіздік сияқты өзекті мәселелерді талқылау; * ЕАЭО-ның үшінші елдермен (Қытай, Үндістан, Иран, Таяу Шығыс елдері және т.б.) ынтымақтастығын кеңейту; * Бизнес-қоғамдастық үшін жаңа инвестициялық жобалар мен серіктестіктерді іске асыру. === 2026 жылғы форум (Астана) === 2026 жылғы форумға 40-тан астам елден 3000-ға жуық қатысушы жиналды. Іс-шараға Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев, Ресей Президенті Владимир Путин және басқа да мемлекет басшылары қатысты.<ref name=":1" /> Форум барысында цифрлық активтер, жасанды интеллектті жауапты дамыту, инфрақұрылымдық жобалар, сауда кедергілерін азайту мәселелері талқыланды.<ref name=":1" /> === Ұйымдастырушылар === Форумды Еуразиялық экономикалық комиссия (ЕЭК) ЕАЭО-дағы төрағалық ететін елдің үкіметімен бірлесіп ұйымдастырады.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Форумдар]] mhfgf8579tyfpixlbwcny85g0no4f0n 3610792 3610791 2026-05-29T05:25:24Z Ashina 7704 3610792 wikitext text/x-wiki '''Еуразиялық экономикалық форум''' (ЕЭФ) — [[Еуразиялық Экономикалық Одақ|Еуразиялық экономикалық одақ]] (ЕАЭО) аясында өткізілетін жыл сайынғы халықаралық бизнес, саяси және сарапшылық алаң. Форум ЕАЭО мүше елдерінің экономикалық ынтымақтастығын дамытуға, [[Инвестиция|инвестициялық]] мүмкіндіктерді талқылауға және жаһандық экономикалық өзгерістерге бейімделуге арналған<ref>{{Cite web|title=Eurasian Economic Forum official website|url=https://forum.eaeunion.org/en/}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Еуразиялық экономикалық форум туралы. Жоғары Еуразиялық экономикалық Кеңестің 2019 жылғы 1 қазандағы № 16 шешімі|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/H19B0000016}}</ref>. Еуразиялық экономикалық форум жыл сайын [[Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес|Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңесте]], [[Еуразиялық үкіметаралық кеңес|Еуразиялық үкіметаралық кеңесте]] және [[Еуразиялық экономикалық комиссия|Еуразиялық экономикалық комиссия Кеңесінде]] төрағалық ететін мүше мемлекетте Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің кезекті отырысына орайластырылып өткізіледі.<ref name=":0" /> Форумды өткізуге арналған шығыстарды қаржыландыру Одақ органдарында төрағалық ететін мүше мемлекеттің Еуразиялық экономикалық форумның күн тәртібіне ол енгізген мәселелер бойынша қаржылық жәрдемімен Еуразиялық экономикалық одақ бюджетінің қаражаты есебінен жүзеге асырылады деп белгіленген.<ref name=":0" /> == Тарихы == Еуразиялық экономикалық форум алғаш рет 2022 жылы [[Бішкек|Бішкекте]] ([[Қырғызстан]]) өтті. Тақырыбы: «Жаһандық өзгерістер кезіндегі еуразиялық экономикалық интеграция. Жаңа инвестициялық мүмкіндіктер»<ref>{{Cite web|title=26 мая в Бишкеке пройдет Евразийский экономический форум|url=https://forum.eaeunion.org/news/rasshiryaem-granitsy-novyy-filial-v-moskve/}}</ref>. * 2023 жыл — 2-ші форум [[Мәскеу|Мәскеуде]] ([[Ресей]]) өтті<ref>{{Cite web|title=Итоги II Евразийского экономического форума|url=https://forum.eaeunion.org/news/itogi-ii-evraziyskogo-ekonomicheskogo-foruma/}}</ref>. * 2024 жыл — 3-ші форум [[Ереван|Ереванда]] ([[Армения]]) өтті. Бұл ЕАЭО құрылтай шартына қол қойылғанына 10 жыл толуына арналды<ref>{{Cite web|title=В Ереване состоялась пленарная сессия ЕЭФ-2024 «Цифровизация в современных реалиях – императив для обеспечения четырех свобод»|url=https://forum.eaeunion.org/news/v-erevane-sostoyalas-plenarnaya-sessiya-eef-2024-tsifrovizatsiya-v-sovremennykh-realiyakh-imperativ-/}}</ref>. * 2025 жыл — 4-ші форум [[Минск]], [[Беларусь]]<ref>{{Cite web|title=Итоги IV Евразийского экономического форума|url=https://forum.eaeunion.org/news/itogi-iv-evraziyskogo-ekonomicheskogo-foruma/}}</ref>. * 2026 жыл, 28-29 мамыр — 5-ші форум [[Астана|Астанада]] ([[Қазақстан]]) өтті<ref name=":1">{{Cite web|title=Астанада V Еуразиялық экономикалық форум басталды|url=https://kaz.tengrinews.kz/news/astanada-v-euraziyalyik-ekonomikalyik-forum-bastaldyi-375136/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Астанада Еуразиялық экономикалық форум өтеді|url=https://egemen.kz/article/413216-astanada-euraziyalyq-ekonomikalyq-forum-otedi}}</ref>. Қазақстанның ЕАЭО-дағы төрағалығы аясында ұйымдастырылуда. Басты тақырыбы: «Жаһандық цифрлық бәсекедегі ЕАЭО: жасанды интеллектіге басымдық беру»<ref>{{Cite web|title=LIVE: Еуразиялық экономикалық форумның пленарлық отырысы|url=https://kaz.inform.kz/news/live-euraziyalik-ekonomikalik-forumnin-plenarlik-otirisi-257c7efd}}</ref>. Форум дәстүрлі түрде ЕАЭО-ға мүше мемлекеттер басшыларының Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес отырысымен тұспа-тұс өткізіледі.<ref name=":0" /> === Мақсаттары мен міндеттері === * ЕАЭО ішіндегі ортақ нарықты ([[тауар]], [[қызмет]], [[капитал]], еңбек күші) дамыту; * [[Цифрлық трансформация]], [[жасанды интеллект]], [[энергия]], [[Көлік дәліздері|көлік дәліздері,]] [[киберқауіпсіздік]] сияқты өзекті мәселелерді талқылау; * ЕАЭО-ның үшінші елдермен ([[Қытай]], [[Үндістан]], [[Иран]], [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыс елдері]] және т.б.) ынтымақтастығын кеңейту; * Бизнес-қоғамдастық үшін жаңа инвестициялық жобалар мен серіктестіктерді іске асыру. === 2026 жылғы форум (Астана) === 2026 жылғы форумға 40-тан астам елден 3000-ға жуық қатысушы жиналды. Іс-шараға [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]], [[Ресей президенті|Ресей Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] және басқа да мемлекет басшылары қатысты.<ref name=":1" /> === Ұйымдастырушылар === Форумды Еуразиялық экономикалық комиссия (ЕЭК) ЕАЭО-дағы төрағалық ететін елдің үкіметімен бірлесіп ұйымдастырады.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Форумдар]] c1tmouc12zqrcjpy9u3z3ng6s34bd1c 3610797 3610792 2026-05-29T05:26:54Z Ashina 7704 «[[Санат:Еуразиялық Одақ|Еуразиялық Одақ]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610797 wikitext text/x-wiki '''Еуразиялық экономикалық форум''' (ЕЭФ) — [[Еуразиялық Экономикалық Одақ|Еуразиялық экономикалық одақ]] (ЕАЭО) аясында өткізілетін жыл сайынғы халықаралық бизнес, саяси және сарапшылық алаң. Форум ЕАЭО мүше елдерінің экономикалық ынтымақтастығын дамытуға, [[Инвестиция|инвестициялық]] мүмкіндіктерді талқылауға және жаһандық экономикалық өзгерістерге бейімделуге арналған<ref>{{Cite web|title=Eurasian Economic Forum official website|url=https://forum.eaeunion.org/en/}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Еуразиялық экономикалық форум туралы. Жоғары Еуразиялық экономикалық Кеңестің 2019 жылғы 1 қазандағы № 16 шешімі|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/H19B0000016}}</ref>. Еуразиялық экономикалық форум жыл сайын [[Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес|Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңесте]], [[Еуразиялық үкіметаралық кеңес|Еуразиялық үкіметаралық кеңесте]] және [[Еуразиялық экономикалық комиссия|Еуразиялық экономикалық комиссия Кеңесінде]] төрағалық ететін мүше мемлекетте Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің кезекті отырысына орайластырылып өткізіледі.<ref name=":0" /> Форумды өткізуге арналған шығыстарды қаржыландыру Одақ органдарында төрағалық ететін мүше мемлекеттің Еуразиялық экономикалық форумның күн тәртібіне ол енгізген мәселелер бойынша қаржылық жәрдемімен Еуразиялық экономикалық одақ бюджетінің қаражаты есебінен жүзеге асырылады деп белгіленген.<ref name=":0" /> == Тарихы == Еуразиялық экономикалық форум алғаш рет 2022 жылы [[Бішкек|Бішкекте]] ([[Қырғызстан]]) өтті. Тақырыбы: «Жаһандық өзгерістер кезіндегі еуразиялық экономикалық интеграция. Жаңа инвестициялық мүмкіндіктер»<ref>{{Cite web|title=26 мая в Бишкеке пройдет Евразийский экономический форум|url=https://forum.eaeunion.org/news/rasshiryaem-granitsy-novyy-filial-v-moskve/}}</ref>. * 2023 жыл — 2-ші форум [[Мәскеу|Мәскеуде]] ([[Ресей]]) өтті<ref>{{Cite web|title=Итоги II Евразийского экономического форума|url=https://forum.eaeunion.org/news/itogi-ii-evraziyskogo-ekonomicheskogo-foruma/}}</ref>. * 2024 жыл — 3-ші форум [[Ереван|Ереванда]] ([[Армения]]) өтті. Бұл ЕАЭО құрылтай шартына қол қойылғанына 10 жыл толуына арналды<ref>{{Cite web|title=В Ереване состоялась пленарная сессия ЕЭФ-2024 «Цифровизация в современных реалиях – императив для обеспечения четырех свобод»|url=https://forum.eaeunion.org/news/v-erevane-sostoyalas-plenarnaya-sessiya-eef-2024-tsifrovizatsiya-v-sovremennykh-realiyakh-imperativ-/}}</ref>. * 2025 жыл — 4-ші форум [[Минск]], [[Беларусь]]<ref>{{Cite web|title=Итоги IV Евразийского экономического форума|url=https://forum.eaeunion.org/news/itogi-iv-evraziyskogo-ekonomicheskogo-foruma/}}</ref>. * 2026 жыл, 28-29 мамыр — 5-ші форум [[Астана|Астанада]] ([[Қазақстан]]) өтті<ref name=":1">{{Cite web|title=Астанада V Еуразиялық экономикалық форум басталды|url=https://kaz.tengrinews.kz/news/astanada-v-euraziyalyik-ekonomikalyik-forum-bastaldyi-375136/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Астанада Еуразиялық экономикалық форум өтеді|url=https://egemen.kz/article/413216-astanada-euraziyalyq-ekonomikalyq-forum-otedi}}</ref>. Қазақстанның ЕАЭО-дағы төрағалығы аясында ұйымдастырылуда. Басты тақырыбы: «Жаһандық цифрлық бәсекедегі ЕАЭО: жасанды интеллектіге басымдық беру»<ref>{{Cite web|title=LIVE: Еуразиялық экономикалық форумның пленарлық отырысы|url=https://kaz.inform.kz/news/live-euraziyalik-ekonomikalik-forumnin-plenarlik-otirisi-257c7efd}}</ref>. Форум дәстүрлі түрде ЕАЭО-ға мүше мемлекеттер басшыларының Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес отырысымен тұспа-тұс өткізіледі.<ref name=":0" /> === Мақсаттары мен міндеттері === * ЕАЭО ішіндегі ортақ нарықты ([[тауар]], [[қызмет]], [[капитал]], еңбек күші) дамыту; * [[Цифрлық трансформация]], [[жасанды интеллект]], [[энергия]], [[Көлік дәліздері|көлік дәліздері,]] [[киберқауіпсіздік]] сияқты өзекті мәселелерді талқылау; * ЕАЭО-ның үшінші елдермен ([[Қытай]], [[Үндістан]], [[Иран]], [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыс елдері]] және т.б.) ынтымақтастығын кеңейту; * Бизнес-қоғамдастық үшін жаңа инвестициялық жобалар мен серіктестіктерді іске асыру. === 2026 жылғы форум (Астана) === 2026 жылғы форумға 40-тан астам елден 3000-ға жуық қатысушы жиналды. Іс-шараға [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]], [[Ресей президенті|Ресей Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] және басқа да мемлекет басшылары қатысты.<ref name=":1" /> === Ұйымдастырушылар === Форумды Еуразиялық экономикалық комиссия (ЕЭК) ЕАЭО-дағы төрағалық ететін елдің үкіметімен бірлесіп ұйымдастырады.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Форумдар]] [[Санат:Еуразиялық Одақ]] s2rt8zbopx279q6gbeobn21izxpcyd9 3610798 3610797 2026-05-29T05:27:23Z Ashina 7704 «[[Санат:2026 жылғы оқиғалар|2026 жылғы оқиғалар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610798 wikitext text/x-wiki '''Еуразиялық экономикалық форум''' (ЕЭФ) — [[Еуразиялық Экономикалық Одақ|Еуразиялық экономикалық одақ]] (ЕАЭО) аясында өткізілетін жыл сайынғы халықаралық бизнес, саяси және сарапшылық алаң. Форум ЕАЭО мүше елдерінің экономикалық ынтымақтастығын дамытуға, [[Инвестиция|инвестициялық]] мүмкіндіктерді талқылауға және жаһандық экономикалық өзгерістерге бейімделуге арналған<ref>{{Cite web|title=Eurasian Economic Forum official website|url=https://forum.eaeunion.org/en/}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Еуразиялық экономикалық форум туралы. Жоғары Еуразиялық экономикалық Кеңестің 2019 жылғы 1 қазандағы № 16 шешімі|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/H19B0000016}}</ref>. Еуразиялық экономикалық форум жыл сайын [[Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес|Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңесте]], [[Еуразиялық үкіметаралық кеңес|Еуразиялық үкіметаралық кеңесте]] және [[Еуразиялық экономикалық комиссия|Еуразиялық экономикалық комиссия Кеңесінде]] төрағалық ететін мүше мемлекетте Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің кезекті отырысына орайластырылып өткізіледі.<ref name=":0" /> Форумды өткізуге арналған шығыстарды қаржыландыру Одақ органдарында төрағалық ететін мүше мемлекеттің Еуразиялық экономикалық форумның күн тәртібіне ол енгізген мәселелер бойынша қаржылық жәрдемімен Еуразиялық экономикалық одақ бюджетінің қаражаты есебінен жүзеге асырылады деп белгіленген.<ref name=":0" /> == Тарихы == Еуразиялық экономикалық форум алғаш рет 2022 жылы [[Бішкек|Бішкекте]] ([[Қырғызстан]]) өтті. Тақырыбы: «Жаһандық өзгерістер кезіндегі еуразиялық экономикалық интеграция. Жаңа инвестициялық мүмкіндіктер»<ref>{{Cite web|title=26 мая в Бишкеке пройдет Евразийский экономический форум|url=https://forum.eaeunion.org/news/rasshiryaem-granitsy-novyy-filial-v-moskve/}}</ref>. * 2023 жыл — 2-ші форум [[Мәскеу|Мәскеуде]] ([[Ресей]]) өтті<ref>{{Cite web|title=Итоги II Евразийского экономического форума|url=https://forum.eaeunion.org/news/itogi-ii-evraziyskogo-ekonomicheskogo-foruma/}}</ref>. * 2024 жыл — 3-ші форум [[Ереван|Ереванда]] ([[Армения]]) өтті. Бұл ЕАЭО құрылтай шартына қол қойылғанына 10 жыл толуына арналды<ref>{{Cite web|title=В Ереване состоялась пленарная сессия ЕЭФ-2024 «Цифровизация в современных реалиях – императив для обеспечения четырех свобод»|url=https://forum.eaeunion.org/news/v-erevane-sostoyalas-plenarnaya-sessiya-eef-2024-tsifrovizatsiya-v-sovremennykh-realiyakh-imperativ-/}}</ref>. * 2025 жыл — 4-ші форум [[Минск]], [[Беларусь]]<ref>{{Cite web|title=Итоги IV Евразийского экономического форума|url=https://forum.eaeunion.org/news/itogi-iv-evraziyskogo-ekonomicheskogo-foruma/}}</ref>. * 2026 жыл, 28-29 мамыр — 5-ші форум [[Астана|Астанада]] ([[Қазақстан]]) өтті<ref name=":1">{{Cite web|title=Астанада V Еуразиялық экономикалық форум басталды|url=https://kaz.tengrinews.kz/news/astanada-v-euraziyalyik-ekonomikalyik-forum-bastaldyi-375136/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Астанада Еуразиялық экономикалық форум өтеді|url=https://egemen.kz/article/413216-astanada-euraziyalyq-ekonomikalyq-forum-otedi}}</ref>. Қазақстанның ЕАЭО-дағы төрағалығы аясында ұйымдастырылуда. Басты тақырыбы: «Жаһандық цифрлық бәсекедегі ЕАЭО: жасанды интеллектіге басымдық беру»<ref>{{Cite web|title=LIVE: Еуразиялық экономикалық форумның пленарлық отырысы|url=https://kaz.inform.kz/news/live-euraziyalik-ekonomikalik-forumnin-plenarlik-otirisi-257c7efd}}</ref>. Форум дәстүрлі түрде ЕАЭО-ға мүше мемлекеттер басшыларының Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес отырысымен тұспа-тұс өткізіледі.<ref name=":0" /> === Мақсаттары мен міндеттері === * ЕАЭО ішіндегі ортақ нарықты ([[тауар]], [[қызмет]], [[капитал]], еңбек күші) дамыту; * [[Цифрлық трансформация]], [[жасанды интеллект]], [[энергия]], [[Көлік дәліздері|көлік дәліздері,]] [[киберқауіпсіздік]] сияқты өзекті мәселелерді талқылау; * ЕАЭО-ның үшінші елдермен ([[Қытай]], [[Үндістан]], [[Иран]], [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыс елдері]] және т.б.) ынтымақтастығын кеңейту; * Бизнес-қоғамдастық үшін жаңа инвестициялық жобалар мен серіктестіктерді іске асыру. === 2026 жылғы форум (Астана) === 2026 жылғы форумға 40-тан астам елден 3000-ға жуық қатысушы жиналды. Іс-шараға [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]], [[Ресей президенті|Ресей Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] және басқа да мемлекет басшылары қатысты.<ref name=":1" /> === Ұйымдастырушылар === Форумды Еуразиялық экономикалық комиссия (ЕЭК) ЕАЭО-дағы төрағалық ететін елдің үкіметімен бірлесіп ұйымдастырады.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Форумдар]] [[Санат:Еуразиялық Одақ]] [[Санат:2026 жылғы оқиғалар]] 1vlch4ipf5mr6dcp4gijuum6314kgn0 0 781943 3610794 2026-05-29T05:25:47Z Ashina 7704 Ashina [[Еуразиялық Экономикалық Одақ]] бетін [[Еуразиялық экономикалық одақ]] бетіне жылжытты 3610794 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Еуразиялық экономикалық одақ]] quzzytoapcy2nypzx2jek0hmv6z10ye 1 781944 3610796 2026-05-29T05:25:47Z Ashina 7704 Ashina [[Талқылау:Еуразиялық Экономикалық Одақ]] бетін [[Талқылау:Еуразиялық экономикалық одақ]] бетіне жылжытты 3610796 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Талқылау:Еуразиялық экономикалық одақ]] 98xj8w657i5vk1zopxdxoc4yisiz26x 1 781945 3610801 2026-05-29T05:48:09Z 1nter pares 146705 /* Мемлекеттік сапар */ жаңа бөлім 3610801 wikitext text/x-wiki == Мемлекеттік сапар == @[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] Президент сапарларын бұл мақаладан алып тастасаң болады, [[Қасым-Жомарт Тоқаевтың жасаған халықаралық сапарларының тізімі]] мақаласы бар. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:48, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) nsqnlocqn6tv269c37qqlsfh46h4s85 3610852 3610801 2026-05-29T09:12:23Z Ashina 7704 /* Мемлекеттік сапар */ Жауап беру 3610852 wikitext text/x-wiki == Мемлекеттік сапар == @[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] Президент сапарларын бұл мақаладан алып тастасаң болады, [[Қасым-Жомарт Тоқаевтың жасаған халықаралық сапарларының тізімі]] мақаласы бар. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:48, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) :алып тастаудың қажеті жоқ деп ойлаймын, керісінше осы жерге сіз айтқан мақалаға сілтеме қойып арнайы мақала бар екенін көрсеткен дұрыс. Мақала арасындай байланыстардың болуы пайдалы. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 14:12, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) 7urdx1f3gltmvdjoij99om8m8okxf10 0 781946 3610808 2026-05-29T07:08:43Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 3610808 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 468wtdd2epe736zmhw7ox2bpkws63p6 3610809 3610808 2026-05-29T07:09:21Z Мағыпар 100137 үлгі 3610809 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] cllgcs4e65vnpugyr69k5y0jeunufw4 3610811 3610809 2026-05-29T07:13:37Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610811 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] tozsvgekqovfwqdcwvg9ph3v6glmb99 3610812 3610811 2026-05-29T07:15:41Z Мағыпар 100137 дереккөз 3610812 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] rxmnogtmulzzh7tb40iugx1dkz2624p 3610813 3610812 2026-05-29T07:18:39Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610813 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] m85d3yuwh7ohb356dj3wdq4qqr0ua90 3610814 3610813 2026-05-29T07:19:46Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз 3610814 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 6o8f1z7bj8hqhiryutij04f0nojka3p 3610815 3610814 2026-05-29T07:21:26Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610815 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 6wynj0rf2zqy8vxkxzdatnudvuesb5i 3610816 3610815 2026-05-29T07:22:52Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3610816 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. Ұлы Солтүстік соғысы (1700-1721) қалаға одан әрі айтарлықтай зиян келтірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 9e22yt5ck5ivuvh42wbze426vy96c7e 3610817 3610816 2026-05-29T07:24:54Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3610817 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 4bcxmjo6vt594tiuiozjkk1qo07cbf2 3610818 3610817 2026-05-29T07:25:57Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3610818 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] ada3k19oex3rxxcuvja2hzvx490tg1i 3610819 3610818 2026-05-29T07:27:35Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3610819 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] m7whpu6jjp2qgjtngj8rfwujp8sjrc1 3610822 3610819 2026-05-29T07:35:19Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610822 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] eloaesk2sd1txvtku63hkuiv4gsgw5x 3610823 3610822 2026-05-29T07:37:58Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3610823 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] ogyxdf0zfmejsdkdhwbczrl0rckp5w7 3610824 3610823 2026-05-29T07:41:15Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610824 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 619xurnvjumvh7vrfnfjmtszajfk3df 3610825 3610824 2026-05-29T07:42:04Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3610825 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''Борисов Арена''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] qj9b9pfso5m8vl1ijv4xm52qzychdyv 3610826 3610825 2026-05-29T07:43:16Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3610826 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] tsinsq84hygjfrmm21hl5plti7rozph 3610828 3610826 2026-05-29T07:45:10Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3610828 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 27d5qvg3j64o0sp6bts8ytctmlt3que 3610829 3610828 2026-05-29T07:46:20Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3610829 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] j4orfy1da7wo7liu78a9zher8mycx28 3610830 3610829 2026-05-29T07:47:25Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3610830 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 20053wvmh8vye60xy0xhwrnaw813jy7 3610831 3610830 2026-05-29T07:48:21Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3610831 wikitext text/x-wiki '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 5zzl8wc531zlhnglh4dlrrk85wevmz6 3610832 3610831 2026-05-29T07:49:33Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3610832 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 6hp1fvu76neqtyqn6ide60x161bixq5 3610834 3610832 2026-05-29T07:50:10Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3610834 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = Barysaŭ Montage (2017).JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] crgkvn3adj9ryw96wnw2ym8iwm66yva 3610835 3610834 2026-05-29T07:53:02Z Мағыпар 100137 үлгі 3610835 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = Собор Воскрешения Борисова 08.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Barysaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 4ud9gndnu34fegjyqwb3mo81hs5pgwr 3610836 3610835 2026-05-29T07:57:31Z Мағыпар 100137 үлгі 3610836 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = Square in Barysaŭ.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of Arms of Barysaŭ.svg |ту = Flag of Barysaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] fdfa09297yfh39ysbtip2y14bl9ucnd 3610837 3610836 2026-05-29T07:58:41Z Мағыпар 100137 үлгі 3610837 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = Square in Barysaŭ.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Barysaŭ.svg |ту = Flag of Barysaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =14 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] iv7efxzwb6kc5lf4c3wqjgkjpkt85wz 3610838 3610837 2026-05-29T08:00:08Z Мағыпар 100137 үлгі 3610838 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = Square in Barysaŭ.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Barysaŭ.svg |ту = Flag of Barysaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =14 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Борисов ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] hjqesxfidy3ezrvkl42fs8cst6yfogz 3610839 3610838 2026-05-29T08:01:38Z Мағыпар 100137 үлгі 3610839 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = Square in Barysaŭ.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Barysaŭ.svg |ту = Flag of Barysaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =14 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Борисов ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 177 |пошта индексі = 222120 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Barysaŭ |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] g2ydgi1321zryufjrwpm77t3epzmdtb 3610840 3610839 2026-05-29T08:03:22Z Мағыпар 100137 үлгі 3610840 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = Square in Barysaŭ.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Barysaŭ.svg |ту = Flag of Barysaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =14 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Борисов ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1102 |алғашқы дерек = 1102 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 173 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 133 700 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 177 |пошта индексі = 222120 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Barysaŭ |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] b6j35f8lg1ies5k8un5oczl0m82voor 3610841 3610840 2026-05-29T08:07:49Z Мағыпар 100137 сурет қою 3610841 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = Square in Barysaŭ.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Barysaŭ.svg |ту = Flag of Barysaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =14 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Борисов ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1102 |алғашқы дерек = 1102 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 173 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 133 700 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 177 |пошта индексі = 222120 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Barysaŭ |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Orthodox Church in Barysaŭ.jpg|Воскресенск шіркеуі, 1874 </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] k67xnhynbfl6l4g3agzk1w9y4msp6hm 3610842 3610841 2026-05-29T08:08:44Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3610842 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = Square in Barysaŭ.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Barysaŭ.svg |ту = Flag of Barysaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =14 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Борисов ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1102 |алғашқы дерек = 1102 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 173 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 133 700 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 177 |пошта индексі = 222120 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Barysaŭ |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Orthodox Church in Barysaŭ.jpg|Воскресенск шіркеуі, 1874 Railway Station in Barysaŭ.jpg|Темір жол вокзалы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 9qva7oe7wg3wmagnsqk3b4fsip1ruz3 3610843 3610842 2026-05-29T08:10:12Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3610843 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = Square in Barysaŭ.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Barysaŭ.svg |ту = Flag of Barysaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =14 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Борисов ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1102 |алғашқы дерек = 1102 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 173 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 133 700 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 177 |пошта индексі = 222120 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Barysaŭ |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Orthodox Church in Barysaŭ.jpg|Воскресенск шіркеуі, 1874 Railway Station in Barysaŭ.jpg|Темір жол вокзалы Museum in Barysaŭ.jpg|Тарихи-өлкетану мұражайы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] kw5qtvflpevg9tv0rru4a20cmxajvhr 3610844 3610843 2026-05-29T08:12:13Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3610844 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = Square in Barysaŭ.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Barysaŭ.svg |ту = Flag of Barysaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =14 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Борисов ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1102 |алғашқы дерек = 1102 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 173 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 133 700 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 177 |пошта индексі = 222120 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Barysaŭ |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Orthodox Church in Barysaŭ.jpg|Воскресенск шіркеуі, 1874 Railway Station in Barysaŭ.jpg|Темір жол вокзалы Museum in Barysaŭ.jpg|Тарихи-өлкетану мұражайы Барысаў. Барысаў-Арэна (10).jpg|Борисов Арена </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] caxbyrx60xrfpypx3nnnlphid1to752 3610845 3610844 2026-05-29T08:15:23Z Мағыпар 100137 сурет қою 3610845 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Борисов |шынайы атауы = {{lang-be|Бары́саў}} |сурет = Square in Barysaŭ.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Barysaŭ.svg |ту = Flag of Barysaŭ.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =14 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Борисов ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1102 |алғашқы дерек = 1102 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 173 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 133 700 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 177 |пошта индексі = 222120 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Barysaŭ |сайты = |сайт тілі = }} '''Борисов''' ({{lang-be|Бары́саў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Борисов ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Борисов қаласының халқы 133 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Березина өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 70 км қашықтықта орналасқан және Мәскеу-Минск-Варшава тас жолының бойында орналасқандықтан, географиялық және көліктік тұрғыдан қолайлы орналасқан. Борисов сонымен қатар Бабруйск және Вилейкамен республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен байланысты. Қала арқылы Борисовты Минск және Мәскеумен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1163-Borisov.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Борисовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Борисов туралы алғашқы деректер 1102 жылға жатады және Литва шежіресінде кездеседі, онда Полоцк князі Борис Всеславович Ятвингтерге қарсы жорықтан оралып, Березина өзенінің сол жағалауында қала құрып, оны өз атымен атаған. ХIII ғасырдың ортасына қарай Борисов өзінің тиімді географиялық орналасуының арқасында ең маңызды сауда және қолөнер орталықтарының бірі болды, ал ғасырдың соңына қарай ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. 1563 жылы Борисов Литваның Ұлы Герцогы Сигизмундтан Магдебург құқықтарын алды, бұл қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді және оны феодалдық міндеттемелерден босатты. Көптеген соғыстардың нәтижесінде қала бірнеше рет қиратылып, тоналды. Польша-Литва Достастығы мен Ресей арасындағы соғыс кезінде (1654-1667) қаланы кезекпен орыс және Польша-Литва Достастығы әскерлері басып алды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Борисов Ресей империясының құрамына кіріп, округтік қалаға айналды. 1917 жылдың қарашасында Борисовта кеңес билігі орнады, бірақ 1918 жылға қарай қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанында Қызыл Армия қалаға кірді, ал Борисов Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді, кейінірек, 1919 жылы 27 ақпанда ол Литва-Белорус Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1919-1920 жылдары Кеңес-Польша соғысының нәтижесінде Борисовты поляк әскерлері басып алды. Рига бейбітшілік келісімінің (1921) шарттарына сәйкес, Беларусь аумағы Беларусь КСР мен Польша арасында бөлінді. 1924 жылдан бастап қала аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы басталғаннан бері Борисов қанды шайқастардың орны болды. Беларусь стратегиялық қорғаныс операциясы кезінде 1-ші Мәскеу дивизиясының әскерлері 1941 жылдың 30 маусымынан 10 шілдесіне дейін қала үшін шайқасты. Борисов 1944 жылы 1 шілдеде Багратион операциясы кезінде нацистік басқыншылардан азат етілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=37_Borisov|title=История развития - Борисов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> 1991 жылдан бастап, КСРО ыдырағаннан кейін, Борисов [[Беларусь]] Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Борисов — Минск облысындағы ірі өнеркәсіптік қала. Қалада 42 зауыт пен кәсіпорындар, 16 бірлескен кәсіпорын орналасқан. Қаланың өнеркәсіптік әлеуеті айтарлықтай, оны машина жасау және металл өңдеу, аспап жасау, химия, ағаш өңдеу, фармацевтика, хрусталь шыны бұйымдары, пластмассалар, сіріңкелер және басқа да көптеген салалардағы 40 кәсіпорын ұсынады. Борисовтың білім беру жүйесіне 18 орта мектеп, үш гимназия, үш орта мамандандырылған оқу орны (политехникалық колледж, медициналық колледж, колледж - БНТУ филиалы), үш кәсіптік мектеп, музыка, көркемсурет, хореография мектебі және кадет мектебі кіреді.<br /> Қаланың негізгі спорт нысандарынан екі стадион, үш жүзу бассейні, 14 ату тирі және сегіз спорт алаңы бар. Қаланың өзінің БАТЭ Борисов футбол командасы бар. Команда Беларусь Премьер-лигасында 15 рет жеңіске жетті және УЕФА Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасында бақ сынасты. == Көрікті орындары == *'''Борисов өлкетану мұражайы''' — мұражайда Борисов облысының халқы, мәдениеті және дамуы туралы баяндайтын тарихи артефактілер мен құжаттардың коллекциялары көрсетілген. *'''«Борисов Арена»''' — Борисовта орналасқан заманауи, жаңадан салынған футбол стадионы және спорт аренасы. *'''Қасиетті Успен Борисоглебский монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, оның тарихи құндылығы XII ғасырға жатады. *'''Парк Палас энд Гарденс''' — жаяу серуендеу немесе пикник үшін жаяу жүру жолдары, субұрқақтар және бақтары бар әдемі саябақ. *'''Әулие Константин мен Елена шіркеуі''' — тарихи кірпіштен салынған шіркеу және Борисовтың ең көрнекті жерлерінің бірі, ол өзінің ерекше стилі мен сәулет өнерінің арқасында танымал туристік орын. *'''Борисов хайуанаттар бағы''' — бұл хайуанаттар бағында 3000-нан астам жануар, соның ішінде сирек кездесетін түрлер бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-borisov.htm|title=Карта Борисова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Orthodox Church in Barysaŭ.jpg|Воскресенск шіркеуі, 1874 Railway Station in Barysaŭ.jpg|Темір жол вокзалы Museum in Barysaŭ.jpg|Тарихи-өлкетану мұражайы Барысаў. Барысаў-Арэна (10).jpg|Борисов Арена 002 123 Борисов, 01-05-2004.jpg|Қала панорамасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] ouz0lke8imc4ovpiix3miy4xkc6b69o 3 781947 3610847 2026-05-29T08:56:44Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3610847 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Erlan1337}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 13:56, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ggipjwz5iu50yfaz4yadqv241w7hmnf 0 781948 3610849 2026-05-29T09:03:44Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Гүлнәр Қожағұлқызы Ысқақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.09.1961 |Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Аза... 3610849 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлнәр Қожағұлқызы Ысқақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.09.1961 |Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Саяси |Жұмыс орны = [[Астана Халықаралық Университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саяси ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Семей мемлекеттік педагогикалық институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасы және докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Құрмет грамотасы" (2005); * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2007); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2009). |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлнәр Қожағұлқызы Ысқақова''' — саяси ғылымының докторы, профессор ([[2007 жыл|2007]]), Халықаралық білім беру ғылымдары академиясының академигі ([[2009 жыл|2009]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 5 қыркүйекте [[Семей]] қаласында туған.<br> Семей мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), ҚазПИ-дің ([[1987 жыл|1987]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасын және докторантурасын ([[2003 жыл|2003]]) бітірген.<br> 1983-[[1985 жыл|85]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында тәлімгер-зерттеуші, [[1991 жыл|1991]]-[[1997 жыл|97]] жылдары Семей мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, 1997-[[1999 жыл|99]], [[2004 жыл|2004]]-[[2006 жыл|06]] жылдары Семей мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, 2006-[[2009 жыл|09]] жылдары тарих факультетінің деканы, 2009-[[2011 жыл|11]] жылдары кафедра профессоры, оқу-әдістемелік істер жөніндегі проректоры қызметтерін атқарған.<br> Қазіргі уақытта Астана Халықаралық Университетінің Өнер және гуманитарлық ғылымдар жоғары мектебінде профессор. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Посткоммунистік трансформация жағдайындағы адам құқықтары мен бостандықтары саласындағы саясат (Қазақстан Республикасының мысалы бойынша)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты – халықаралық және аймақтық қауіпсіздік, саяси институттар мен саяси үдерістер, адам құқығы, мемлекеттік және қоғамдық саясат.<br> 200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның, 12 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * "Құрмет грамотасы" (2005); * "Қазақстан Республикасы [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]" (2007); * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]" (2009);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://aiu.kz/staff/738?lang=kk Гүлнар Қожағұлқызы Искакова.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Саяси ғылымдарының докторы]] [[Санат:Профессорлар]] em6fv0nyzqsd4hlwtc17pid0ydwvbyn 3610850 3610849 2026-05-29T09:04:29Z Салиха 17167 «[[Санат:Саяси ғылымдарының докторы|Саяси ғылымдарының докторы]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Саясаттану ғылымының докторлары|Саясаттану ғылымының докторлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610850 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлнәр Қожағұлқызы Ысқақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.09.1961 |Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Саяси |Жұмыс орны = [[Астана Халықаралық Университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саяси ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Семей мемлекеттік педагогикалық институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасы және докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Құрмет грамотасы" (2005); * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2007); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2009). |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлнәр Қожағұлқызы Ысқақова''' — саяси ғылымының докторы, профессор ([[2007 жыл|2007]]), Халықаралық білім беру ғылымдары академиясының академигі ([[2009 жыл|2009]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 5 қыркүйекте [[Семей]] қаласында туған.<br> Семей мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), ҚазПИ-дің ([[1987 жыл|1987]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасын және докторантурасын ([[2003 жыл|2003]]) бітірген.<br> 1983-[[1985 жыл|85]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында тәлімгер-зерттеуші, [[1991 жыл|1991]]-[[1997 жыл|97]] жылдары Семей мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, 1997-[[1999 жыл|99]], [[2004 жыл|2004]]-[[2006 жыл|06]] жылдары Семей мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, 2006-[[2009 жыл|09]] жылдары тарих факультетінің деканы, 2009-[[2011 жыл|11]] жылдары кафедра профессоры, оқу-әдістемелік істер жөніндегі проректоры қызметтерін атқарған.<br> Қазіргі уақытта Астана Халықаралық Университетінің Өнер және гуманитарлық ғылымдар жоғары мектебінде профессор. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Посткоммунистік трансформация жағдайындағы адам құқықтары мен бостандықтары саласындағы саясат (Қазақстан Республикасының мысалы бойынша)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты – халықаралық және аймақтық қауіпсіздік, саяси институттар мен саяси үдерістер, адам құқығы, мемлекеттік және қоғамдық саясат.<br> 200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның, 12 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * "Құрмет грамотасы" (2005); * "Қазақстан Республикасы [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]" (2007); * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]" (2009);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://aiu.kz/staff/738?lang=kk Гүлнар Қожағұлқызы Искакова.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Саясаттану ғылымының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] lj1o0e1d91vuzhdbx5mi9mie8eht83w 3610851 3610850 2026-05-29T09:05:00Z Салиха 17167 «[[Санат:Академиктер|Академиктер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610851 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлнәр Қожағұлқызы Ысқақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.09.1961 |Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Саяси |Жұмыс орны = [[Астана Халықаралық Университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Саяси ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Семей мемлекеттік педагогикалық институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасы және докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Құрмет грамотасы" (2005); * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2007); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2009). |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлнәр Қожағұлқызы Ысқақова''' — саяси ғылымының докторы, профессор ([[2007 жыл|2007]]), Халықаралық білім беру ғылымдары академиясының академигі ([[2009 жыл|2009]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 5 қыркүйекте [[Семей]] қаласында туған.<br> Семей мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), ҚазПИ-дің ([[1987 жыл|1987]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) аспирантурасын және докторантурасын ([[2003 жыл|2003]]) бітірген.<br> 1983-[[1985 жыл|85]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында тәлімгер-зерттеуші, [[1991 жыл|1991]]-[[1997 жыл|97]] жылдары Семей мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, 1997-[[1999 жыл|99]], [[2004 жыл|2004]]-[[2006 жыл|06]] жылдары Семей мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, 2006-[[2009 жыл|09]] жылдары тарих факультетінің деканы, 2009-[[2011 жыл|11]] жылдары кафедра профессоры, оқу-әдістемелік істер жөніндегі проректоры қызметтерін атқарған.<br> Қазіргі уақытта Астана Халықаралық Университетінің Өнер және гуманитарлық ғылымдар жоғары мектебінде профессор. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Посткоммунистік трансформация жағдайындағы адам құқықтары мен бостандықтары саласындағы саясат (Қазақстан Республикасының мысалы бойынша)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты – халықаралық және аймақтық қауіпсіздік, саяси институттар мен саяси үдерістер, адам құқығы, мемлекеттік және қоғамдық саясат.<br> 200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның, 12 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * "Құрмет грамотасы" (2005); * "Қазақстан Республикасы [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]" (2007); * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]" (2009);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://aiu.kz/staff/738?lang=kk Гүлнар Қожағұлқызы Искакова.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Саясаттану ғылымының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Академиктер]] lojxrakp7vg62hz43w0keeeeqqpr2g4 0 781949 3610855 2026-05-29T09:46:56Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Мира Сәдуақасқызы Ысқақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.10.1958 |Туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |... 3610855 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Мира Сәдуақасқызы Ысқақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.10.1958 |Туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Психология |Жұмыс орны = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Психология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Шымкент педагогикалық институты (қазіргі [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]); [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Мира Сәдуақасқызы Ысқақова''' — психология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 29 қазанда [[Шымкент]] қаласында туған.<br> Шымкент педагогикалық институтының филология факульетін ([[1979 жыл|1979]], қазіргі [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]), [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің дефектология факультетін ([[1988 жыл|1988]]) бітірген.<br> 1979-[[1989 жыл|89]] жылдары Шымкент мәдениет институтында оқытушы, 1989-[[1994 жыл|94]] жылдары Шымкент қаласындағы №12 орта мектепте психолог қызметтерін атқарған. 1994 жылдан [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттіәк университеті]]нде жалпы психолоигия кафедрасының меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – педагогикалық психология, коррекциялық психология, әлеуметтік психология, психодиагностика.<br> "Основы психического развития учащихся с общим недоразвитием речи" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 3 оқулық пен электронды оқулықтың авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://auezov.edu.kz/fk/kaz/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80/%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Жалпы педагогика және психология.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Психология ғылымының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] 2v8d6ufy8rqp4zy11f5a9ksndeve1xv 3610856 3610855 2026-05-29T09:47:30Z Салиха 17167 «[[Санат:Психология ғылымының докторлары|Психология ғылымының докторлары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Психология ғылымдарының докторлары|Психология ғылымдарының докторлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610856 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Мира Сәдуақасқызы Ысқақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.10.1958 |Туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Психология |Жұмыс орны = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Психология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Шымкент педагогикалық институты (қазіргі [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]); [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Мира Сәдуақасқызы Ысқақова''' — психология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 29 қазанда [[Шымкент]] қаласында туған.<br> Шымкент педагогикалық институтының филология факульетін ([[1979 жыл|1979]], қазіргі [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]), [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің дефектология факультетін ([[1988 жыл|1988]]) бітірген.<br> 1979-[[1989 жыл|89]] жылдары Шымкент мәдениет институтында оқытушы, 1989-[[1994 жыл|94]] жылдары Шымкент қаласындағы №12 орта мектепте психолог қызметтерін атқарған. 1994 жылдан [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттіәк университеті]]нде жалпы психолоигия кафедрасының меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – педагогикалық психология, коррекциялық психология, әлеуметтік психология, психодиагностика.<br> "Основы психического развития учащихся с общим недоразвитием речи" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 3 оқулық пен электронды оқулықтың авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://auezov.edu.kz/fk/kaz/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80/%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Жалпы педагогика және психология.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Психология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] rbf8jjmcicwdxuchxwxvlma69qvx8dz 3610857 3610856 2026-05-29T09:50:06Z Салиха 17167 3610857 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Мира Сәдуақасқызы Ысқақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.10.1958 |Туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Психология |Жұмыс орны = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Психология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Шымкент педагогикалық институты (қазіргі [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]); [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Мира Сәдуақасқызы Ысқақова''' — психология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 29 қазанда [[Шымкент]] қаласында туған.<br> Шымкент педагогикалық институтының филология факульетін ([[1979 жыл|1979]], қазіргі [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]), [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің дефектология факультетін ([[1988 жыл|1988]]) бітірген.<br> 1979-[[1989 жыл|89]] жылдары Шымкент мәдениет институтында оқытушы, 1989-[[1994 жыл|94]] жылдары Шымкент қаласындағы №12 орта мектепте психолог қызметтерін атқарған. 1994 жылдан [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттіәк университеті]]нде жалпы психолоигия кафедрасының меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – педагогикалық психология, коррекциялық психология, әлеуметтік психология, психодиагностика.<br> "Основы психического развития учащихся с общим недоразвитием речи" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 3 оқулық пен электронды оқулықтың авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://auezov.edu.kz/fk/kaz/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80/%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Жалпы педагогика және психология.] * [https://miras.edu.kz/landing/cv/6%D0%92019/rus/%D0%98%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B0%20%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%8E%D0%BC%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81.pdf Искакова Мира Садвакасовна. ] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Психология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] ju08beiig5vc1m07os8bl9s8feahk66 3610858 3610857 2026-05-29T09:51:24Z Салиха 17167 «[[Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессорлары|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3610858 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Мира Сәдуақасқызы Ысқақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.10.1958 |Туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Психология |Жұмыс орны = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Психология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Шымкент педагогикалық институты (қазіргі [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]); [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Мира Сәдуақасқызы Ысқақова''' — психология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 29 қазанда [[Шымкент]] қаласында туған.<br> Шымкент педагогикалық институтының филология факульетін ([[1979 жыл|1979]], қазіргі [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]), [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің дефектология факультетін ([[1988 жыл|1988]]) бітірген.<br> 1979-[[1989 жыл|89]] жылдары Шымкент мәдениет институтында оқытушы, 1989-[[1994 жыл|94]] жылдары Шымкент қаласындағы №12 орта мектепте психолог қызметтерін атқарған. 1994 жылдан [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттіәк университеті]]нде жалпы психолоигия кафедрасының меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – педагогикалық психология, коррекциялық психология, әлеуметтік психология, психодиагностика.<br> "Основы психического развития учащихся с общим недоразвитием речи" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 3 оқулық пен электронды оқулықтың авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://auezov.edu.kz/fk/kaz/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80/%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Жалпы педагогика және психология.] * [https://miras.edu.kz/landing/cv/6%D0%92019/rus/%D0%98%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B0%20%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%8E%D0%BC%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81.pdf Искакова Мира Садвакасовна. ] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Психология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессорлары]] 576cs8elvcki5p8a5q7y9g4acdoniq8 3610859 3610858 2026-05-29T09:51:53Z Салиха 17167 /* Өмірбаяны, еңбек жолы */ 3610859 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Мира Сәдуақасқызы Ысқақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.10.1958 |Туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Психология |Жұмыс орны = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Психология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Шымкент педагогикалық институты (қазіргі [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]); [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Мира Сәдуақасқызы Ысқақова''' — психология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 29 қазанда [[Шымкент]] қаласында туған.<br> Шымкент педагогикалық институтының филология факульетін ([[1979 жыл|1979]], қазіргі [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]), [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің дефектология факультетін ([[1988 жыл|1988]]) бітірген.<br> 1979-[[1989 жыл|89]] жылдары Шымкент мәдениет институтында оқытушы, 1989-[[1994 жыл|94]] жылдары Шымкент қаласындағы №12 орта мектепте психолог қызметтерін атқарған. 1994 жылдан [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]нде жалпы психология кафедрасының меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – педагогикалық психология, коррекциялық психология, әлеуметтік психология, психодиагностика.<br> "Основы психического развития учащихся с общим недоразвитием речи" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 3 оқулық пен электронды оқулықтың авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://auezov.edu.kz/fk/kaz/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80/%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Жалпы педагогика және психология.] * [https://miras.edu.kz/landing/cv/6%D0%92019/rus/%D0%98%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B0%20%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%8E%D0%BC%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81.pdf Искакова Мира Садвакасовна. ] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Психология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессорлары]] 2s63d1juegwaw8rp6tpzwceg77cb6do 0 781950 3610860 2026-05-29T10:24:03Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Антигони Бакстон''' ({{lang-el|Αντιγόνη Μπάξτον}}; [[9 наурыз]] [[1996 жыл|1996]], [[Лондон]], [[Англия]]), '''Antigoni''' есімімен танымал — грек-кипр текті ағылшын әншісі және ән авторы. [[Кипр]] атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] Вена қаласында қатысып, қорытындысында 19-орын алды. == Өмірб... 3610860 wikitext text/x-wiki '''Антигони Бакстон''' ({{lang-el|Αντιγόνη Μπάξτον}}; [[9 наурыз]] [[1996 жыл|1996]], [[Лондон]], [[Англия]]), '''Antigoni''' есімімен танымал — грек-кипр текті ағылшын әншісі және ән авторы. [[Кипр]] атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] Вена қаласында қатысып, қорытындысында 19-орын алды. == Өмірбаяны == Антигони Бакстон Лондон қаласында дүниеге келіп, сол жерде өскен. Анасы — грек-кипр текті тележүргізуші әрі аспаз Тоня Бакстон. Антигони ән жазуды жасөспірім кезінде бастаған. Кейін BRIT School мектебінде білім алған. Бұл оқу орны [[Адель]] және [[Эми Уайнхаус|Уайнхаус]] сияқты танымал орындаушыларды тәрбиелегенімен белгілі. 19 жасында Антигони Бакстон өз әндерін [[SoundCloud]] платформасына жүктей бастады, 2019 жылдан бастап шығармашылығын [[YouTube]] арқылы таныта бастады. Сосын [[Island Records]] компаниясымен келісімшартқа отырып, поп-музыка мен R&B жанрын Жерорта теңізі әуендері және грек аспаптық элементтерімен үйлестірген өзіндік музыкалық стилін қалыптастырды. Антигони Бакстон 2022 жылы британдық ''Love Island'' бағдарламасының сегізінші маусымына қатысқаннан кейін кең аудиторияға танымал болды. 2025 жылдың қыркүйегінде Марина Саттинің Еуропалық туры барысында концерт алдында өнер көрсеткен. Марина Сатти бұған дейін [[Грекия]] атынан [[Eurovision ән байқауы 2025]] қатысқан болатын. 2025 жылғы 6 қарашада CyBC Антигони Бакстонның Кипр атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] Вена қаласына қатысты. == Дискографиясы == === Шағын альбом === {|class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |- ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Мәлімет |- ! scope="row" | ''A1'' | * Шыққан күні: 2020 жыл 19 сәуір<ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/gb/album/a1-ep/1642209618 |title=A1 - EP - Album by Antigoni |publisher=[[Apple Music]] (GB) |accessdate=2025-12-18}}</ref> * Лейбл: Тәуелсіз шығарылым * Формат: [[Музыканы жүктеу]], [[ағынды мультимедиа]] |- ! scope="row" | ''Hexagon'' | * Шыққан күні: 2023 жыл 15 қыркүйек<ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/gb/album/hexagon-ep/1705169027 |title=Hexagon - EP - Album by Antigoni |publisher=[[Apple Music]] (GB) |accessdate=2025-12-18}}</ref> * Лейбл: Тәуелсіз шығарылым * Формат: [[Музыканы жүктеу]], [[ағынды мультимедиа]] |} === Синглдер === ==== Жеке әртіс ретінде ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" | Атауы ! scope="col" rowspan="2" | Жыл ! scope="col" colspan="2" | Тізімде ең жоғары орны ! scope="col" rowspan="2" | Альбом |- ! scope="col" style="width:3em; font-size:85%;" | [[UK Official Download Chart|UK<br>Digital]]<br /><ref name="UK">{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/artist/63427/waypoint-antigoni-goddard/ |title=Waypoint/Antigoni/Goddard songs and albums {{!}} full Official Charts history |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=2025-12-18}}</ref> ! scope="col" style="width:3em; font-size:85%;" | [[The Official Charts Company|UK<br>Sales]]<br /><ref name="UK" /> |- ! scope="row"| «Mia zoi» | 2018 | — || — | Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «2 Steps» | rowspan="2"| 2019 | — || — | rowspan="3"| ''A1'' |- ! scope="row"| «Boosting» | — || — |- ! scope="row"| «Is It Any Wonder?» | rowspan="4"| 2020 | — || — |- ! scope="row"| «Way Too Much»<br />{{small|(feat. ''Ebenezer'')}} | — || — | rowspan="4"| Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «Friends» | — || — |- ! scope="row"| «Never Gonna Love»<br />{{small|(''goddard'' қатысушы ретінде)}} | 72 || 75 |- ! scope="row"| «This Ain't Love» | 2021 | — || — |- ! scope="row"| «Red Flag» | rowspan="4"| 2022 | — || — | rowspan="4"| ''Hexagon'' |- ! scope="row"| «Hit List» | — || — |- ! scope="row"| «You Can Have Him» | — || — |- ! scope="row"| «Long Way Home» | — || — |- ! scope="row"| «Messy»<br />{{small|(feat. ''Zion Foster'')}} | rowspan="5"| 2023 | — || — | Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «Nervous» | — || — | rowspan="2"| ''Hexagon'' |- ! scope="row"| «Over» | — || — |- ! scope="row"| «Meine» | — || — | rowspan="8"| Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «R U Down?»<br />{{small|(''IamLit'' бірге )}} | — || — |- ! scope="row"| «Lie Lie» | 2024 | — || — |- ! scope="row"| «Habibi» | rowspan="4"| 2025 | — || — |- ! scope="row"| «Sleeping Alone» | — || — |- ! scope="row"| «Man Behind the Wall» | — || — |- ! scope="row"| «Agapi»<br />{{small|(feat. ''Leveraux and Teome'')}} | — || — |- ! scope="row"| «[[Jalla (песня)|Jalla]]» | 2026 | 23 || — |- | colspan="5" style="font-size:85%;" | "—" берілген аймақта ресми түрде шықпаған, не болмаса музыкалық чарттарға кірмеген релиздер. |} ==== Қонақ орындаушы ретінде ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Жыл ! scope="col" | Альбом |- ! scope="row"| «Appetiser»<br />{{small|(''JyellowL'' feat. Antigoni)}} | 2021 | rowspan="2"| Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «El helwa zahra»<br />{{small|(''Ahmed Saad'' feat. Antigoni)}} | 2025 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} g3w92lobb8v8zwhodopwofj5k5qmm8k 3610861 3610860 2026-05-29T10:33:06Z TheNomadEditor 120280 3610861 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Есімі=Антигони|Толық аты=Антигони Бакстон|Шынайы есімі={{lang-el|Αντιγόνη Μπάξτον}}|Туған күні=09.03.1996|Туған жері=[[Лондон]], [[Ұлыбритания]]|Мемлекет={{GBR}}|Лақап аты=Antigoni|Сурет=Antigoni representing Cyprus on the Turquoise Carpet at the 2026 Eurovision Song Contest in Vienna 2 (cropped).jpg|Сурет ені=150px|Мамандығы=әнші, ән авторы|Белсенділік жылдары=2018 — қ.у|Жанры=поп}} '''Антигони Бакстон''' ({{lang-el|Αντιγόνη Μπάξτον}}; [[9 наурыз]] [[1996 жыл|1996]], [[Лондон]], [[Англия]]), '''Antigoni''' есімімен танымал — грек-кипр текті ағылшын әншісі және ән авторы. [[Кипр]] атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] Вена қаласында қатысып, қорытындысында 19-орын алды. == Өмірбаяны == Антигони Бакстон Лондон қаласында дүниеге келіп, сол жерде өскен. Анасы — грек-кипр текті тележүргізуші әрі аспаз Тоня Бакстон. Антигони ән жазуды жасөспірім кезінде бастаған. Кейін BRIT School мектебінде білім алған. Бұл оқу орны [[Адель]] және [[Эми Уайнхаус|Уайнхаус]] сияқты танымал орындаушыларды тәрбиелегенімен белгілі.<ref>{{Cite web|title=Who is Antigoni Buxton? Meet Love Island 2022 contestant and musician {{!}} Radio Times|url=https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/love-island-2022-contestant-antigoni-buxton/|website=www.radiotimes.com|accessdate=2025-11-30|language=en|first=Grace|last=Henry}}</ref> 19 жасында Антигони Бакстон өз әндерін [[SoundCloud]] платформасына жүктей бастады, 2019 жылдан бастап шығармашылығын [[YouTube]] арқылы таныта бастады.<ref>{{Cite web|title=Antigoni Buxton to Represent Cyprus at Eurovision 2026 in Vienna|url=https://greekreporter.com/2025/11/07/antigoni-buxto-cyprus-eurovision-2026/|website=GreekReporter.com|date=2025-11-07|accessdate=2025-11-30|language=en|first=John|last=Koutroumpis}}</ref> Сосын [[Island Records]] компаниясымен келісімшартқа отырып, поп-музыка мен R&B жанрын Жерорта теңізі әуендері және грек аспаптық элементтерімен үйлестірген өзіндік музыкалық стилін қалыптастырды.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://eurovisionworld.com/esc/cyprus-antigoni-to-eurovision-2026 |title=Cyprus: Antigoni to Eurovision 2026 |date=2025-11-06 |website=Eurovisionworld |language=en|accessdate=2025-11-06}}</ref> Антигони Бакстон 2022 жылы британдық ''Love Island'' бағдарламасының сегізінші маусымына қатысқаннан кейін кең аудиторияға танымал болды. 2025 жылдың қыркүйегінде Марина Саттинің Еуропалық туры барысында концерт алдында өнер көрсеткен. Марина Сатти бұған дейін [[Грекия]] атынан [[Eurovision ән байқауы 2025]] қатысқан болатын.<ref name=":0" /> 2025 жылғы 6 қарашада CyBC Антигони Бакстонның Кипр атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] Вена қаласына қатысты.<ref>{{Cite web |url=https://eurovisionworld.com/esc/cyprus-antigoni-to-eurovision-2026 |title=Cyprus: Antigoni to Eurovision 2026 |lang=en |first=Andreas |last=Kalaitzis |website=Eurovisionworld |date=2025-11-06 |accessdate=2025-11-06 |url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == === Шағын альбом === {|class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |- ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Мәлімет |- ! scope="row" | ''A1'' | * Шыққан күні: 2020 жыл 19 сәуір<ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/gb/album/a1-ep/1642209618 |title=A1 - EP - Album by Antigoni |publisher=[[Apple Music]] (GB) |accessdate=2025-12-18}}</ref> * Лейбл: Тәуелсіз шығарылым * Формат: [[Музыканы жүктеу]], [[ағынды мультимедиа]] |- ! scope="row" | ''Hexagon'' | * Шыққан күні: 2023 жыл 15 қыркүйек<ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/gb/album/hexagon-ep/1705169027 |title=Hexagon - EP - Album by Antigoni |publisher=[[Apple Music]] (GB) |accessdate=2025-12-18}}</ref> * Лейбл: Тәуелсіз шығарылым * Формат: [[Музыканы жүктеу]], [[ағынды мультимедиа]] |} === Синглдер === ==== Жеке әртіс ретінде ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" | Атауы ! scope="col" rowspan="2" | Жыл ! scope="col" colspan="2" | Тізімде ең жоғары орны ! scope="col" rowspan="2" | Альбом |- ! scope="col" style="width:3em; font-size:85%;" | [[UK Official Download Chart|UK<br>Digital]]<br /><ref name="UK">{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/artist/63427/waypoint-antigoni-goddard/ |title=Waypoint/Antigoni/Goddard songs and albums {{!}} full Official Charts history |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=2025-12-18}}</ref> ! scope="col" style="width:3em; font-size:85%;" | [[The Official Charts Company|UK<br>Sales]]<br /><ref name="UK" /> |- ! scope="row"| «Mia zoi» | 2018 | — || — | Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «2 Steps» | rowspan="2"| 2019 | — || — | rowspan="3"| ''A1'' |- ! scope="row"| «Boosting» | — || — |- ! scope="row"| «Is It Any Wonder?» | rowspan="4"| 2020 | — || — |- ! scope="row"| «Way Too Much»<br />{{small|(feat. ''Ebenezer'')}} | — || — | rowspan="4"| Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «Friends» | — || — |- ! scope="row"| «Never Gonna Love»<br />{{small|(''goddard'' қатысушы ретінде)}} | 72 || 75 |- ! scope="row"| «This Ain't Love» | 2021 | — || — |- ! scope="row"| «Red Flag» | rowspan="4"| 2022 | — || — | rowspan="4"| ''Hexagon'' |- ! scope="row"| «Hit List» | — || — |- ! scope="row"| «You Can Have Him» | — || — |- ! scope="row"| «Long Way Home» | — || — |- ! scope="row"| «Messy»<br />{{small|(feat. ''Zion Foster'')}} | rowspan="5"| 2023 | — || — | Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «Nervous» | — || — | rowspan="2"| ''Hexagon'' |- ! scope="row"| «Over» | — || — |- ! scope="row"| «Meine» | — || — | rowspan="8"| Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «R U Down?»<br />{{small|(''IamLit'' бірге )}} | — || — |- ! scope="row"| «Lie Lie» | 2024 | — || — |- ! scope="row"| «Habibi» | rowspan="4"| 2025 | — || — |- ! scope="row"| «Sleeping Alone» | — || — |- ! scope="row"| «Man Behind the Wall» | — || — |- ! scope="row"| «Agapi»<br />{{small|(feat. ''Leveraux and Teome'')}} | — || — |- ! scope="row"| «[[Jalla (песня)|Jalla]]» | 2026 | 23 || — |- | colspan="5" style="font-size:85%;" | "—" берілген аймақта ресми түрде шықпаған, не болмаса музыкалық чарттарға кірмеген релиздер. |} ==== Қонақ орындаушы ретінде ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Жыл ! scope="col" | Альбом |- ! scope="row"| «Appetiser»<br />{{small|(''JyellowL'' feat. Antigoni)}} | 2021 | rowspan="2"| Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «El helwa zahra»<br />{{small|(''Ahmed Saad'' feat. Antigoni)}} | 2025 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} 5j0l68492pokgdclgv0ttblrhdb9mjp 3610863 3610861 2026-05-29T10:36:15Z TheNomadEditor 120280 3610863 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Есімі=Антигони|Толық аты=Антигони Бакстон|Шынайы есімі={{lang-el|Αντιγόνη Μπάξτον}}|Туған күні=09.03.1996|Туған жері=[[Лондон]], [[Ұлыбритания]]|Мемлекет={{GBR}}|Лақап аты=Antigoni|Сурет=Antigoni representing Cyprus on the Turquoise Carpet at the 2026 Eurovision Song Contest in Vienna 2 (cropped).jpg|Сурет ені=150px|Мамандығы=әнші, ән авторы|Белсенділік жылдары=2018 — қ.у|Жанры=поп}} '''Антигони Бакстон''' ({{lang-el|Αντιγόνη Μπάξτον}}; [[9 наурыз]] [[1996 жыл|1996]], [[Лондон]], [[Англия]]), '''Antigoni''' есімімен танымал — грек-кипр текті ағылшын әншісі және ән авторы. [[Кипр]] атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] Вена қаласында қатысып, қорытындысында 19-орын алды. == Өмірбаяны == Антигони Бакстон Лондон қаласында дүниеге келіп, сол жерде өскен. Анасы — грек-кипр текті тележүргізуші әрі аспаз Тоня Бакстон. Антигони ән жазуды жасөспірім кезінде бастаған. Кейін BRIT School мектебінде білім алған. Бұл оқу орны [[Адель]] және [[Эми Уайнхаус|Уайнхаус]] сияқты танымал орындаушыларды тәрбиелегенімен белгілі.<ref>{{Cite web|title=Who is Antigoni Buxton? Meet Love Island 2022 contestant and musician {{!}} Radio Times|url=https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/love-island-2022-contestant-antigoni-buxton/|website=www.radiotimes.com|accessdate=2025-11-30|language=en|first=Grace|last=Henry}}</ref> 19 жасында Антигони Бакстон өз әндерін [[SoundCloud]] платформасына жүктей бастады, 2019 жылдан бастап шығармашылығын [[YouTube]] арқылы таныта бастады.<ref>{{Cite web|title=Antigoni Buxton to Represent Cyprus at Eurovision 2026 in Vienna|url=https://greekreporter.com/2025/11/07/antigoni-buxto-cyprus-eurovision-2026/|website=GreekReporter.com|date=2025-11-07|accessdate=2025-11-30|language=en|first=John|last=Koutroumpis}}</ref> Сосын [[Island Records]] компаниясымен келісімшартқа отырып, поп-музыка мен R&B жанрын Жерорта теңізі әуендері және грек аспаптық элементтерімен үйлестірген өзіндік музыкалық стилін қалыптастырды.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://eurovisionworld.com/esc/cyprus-antigoni-to-eurovision-2026 |title=Cyprus: Antigoni to Eurovision 2026 |date=2025-11-06 |website=Eurovisionworld |language=en|accessdate=2025-11-06}}</ref> Антигони Бакстон 2022 жылы британдық ''Love Island'' бағдарламасының сегізінші маусымына қатысқаннан кейін кең аудиторияға танымал болды. 2025 жылдың қыркүйегінде Марина Саттинің Еуропалық туры барысында концерт алдында өнер көрсеткен. Марина Сатти бұған дейін [[Грекия]] атынан [[Eurovision ән байқауы 2025]] қатысқан болатын.<ref name=":0" /> 2025 жылғы 6 қарашада CyBC Антигони Бакстонның Кипр атынан [[Eurovision ән байқауы 2026]] Вена қаласына қатысты.<ref>{{Cite web |url=https://eurovisionworld.com/esc/cyprus-antigoni-to-eurovision-2026 |title=Cyprus: Antigoni to Eurovision 2026 |lang=en |first=Andreas |last=Kalaitzis |website=Eurovisionworld |date=2025-11-06 |accessdate=2025-11-06 |url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == === Шағын альбом === {|class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |- ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Мәлімет |- ! scope="row" | ''A1'' | * Шыққан күні: 2020 жыл 19 сәуір<ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/gb/album/a1-ep/1642209618 |title=A1 - EP - Album by Antigoni |publisher=[[Apple Music]] (GB) |accessdate=2025-12-18}}</ref> * Лейбл: Тәуелсіз шығарылым * Формат: [[Музыканы жүктеу]], [[ағынды мультимедиа]] |- ! scope="row" | ''Hexagon'' | * Шыққан күні: 2023 жыл 15 қыркүйек<ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/gb/album/hexagon-ep/1705169027 |title=Hexagon - EP - Album by Antigoni |publisher=[[Apple Music]] (GB) |accessdate=2025-12-18}}</ref> * Лейбл: Тәуелсіз шығарылым * Формат: [[Музыканы жүктеу]], [[ағынды мультимедиа]] |} === Синглдер === ==== Жеке әртіс ретінде ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" | Атауы ! scope="col" rowspan="2" | Жыл ! scope="col" colspan="2" | Тізімде ең жоғары орны ! scope="col" rowspan="2" | Альбом |- ! scope="col" style="width:3em; font-size:85%;" | [[UK Official Download Chart|UK<br>Digital]]<br /><ref name="UK">{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/artist/63427/waypoint-antigoni-goddard/ |title=Waypoint/Antigoni/Goddard songs and albums {{!}} full Official Charts history |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=2025-12-18}}</ref> ! scope="col" style="width:3em; font-size:85%;" | [[The Official Charts Company|UK<br>Sales]]<br /><ref name="UK" /> |- ! scope="row"| «Mia zoi» | 2018 | — || — | Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «2 Steps» | rowspan="2"| 2019 | — || — | rowspan="3"| ''A1'' |- ! scope="row"| «Boosting» | — || — |- ! scope="row"| «Is It Any Wonder?» | rowspan="4"| 2020 | — || — |- ! scope="row"| «Way Too Much»<br />{{small|(feat. ''Ebenezer'')}} | — || — | rowspan="4"| Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «Friends» | — || — |- ! scope="row"| «Never Gonna Love»<br />{{small|(''goddard'' қатысушы ретінде)}} | 72 || 75 |- ! scope="row"| «This Ain't Love» | 2021 | — || — |- ! scope="row"| «Red Flag» | rowspan="4"| 2022 | — || — | rowspan="4"| ''Hexagon'' |- ! scope="row"| «Hit List» | — || — |- ! scope="row"| «You Can Have Him» | — || — |- ! scope="row"| «Long Way Home» | — || — |- ! scope="row"| «Messy»<br />{{small|(feat. ''Zion Foster'')}} | rowspan="5"| 2023 | — || — | Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «Nervous» | — || — | rowspan="2"| ''Hexagon'' |- ! scope="row"| «Over» | — || — |- ! scope="row"| «Meine» | — || — | rowspan="8"| Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «R U Down?»<br />{{small|(''IamLit'' бірге )}} | — || — |- ! scope="row"| «Lie Lie» | 2024 | — || — |- ! scope="row"| «Habibi» | rowspan="4"| 2025 | — || — |- ! scope="row"| «Sleeping Alone» | — || — |- ! scope="row"| «Man Behind the Wall» | — || — |- ! scope="row"| «Agapi»<br />{{small|(feat. ''Leveraux and Teome'')}} | — || — |- ! scope="row"| «[[Jalla (песня)|Jalla]]» | 2026 | 23 || — |- | colspan="5" style="font-size:85%;" | "—" берілген аймақта ресми түрде шықпаған, не болмаса музыкалық чарттарға кірмеген релиздер. |} ==== Қонақ орындаушы ретінде ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Жыл ! scope="col" | Альбом |- ! scope="row"| «Appetiser»<br />{{small|(''JyellowL'' feat. Antigoni)}} | 2021 | rowspan="2"| Альбомдық емес сингл |- ! scope="row"| «El helwa zahra»<br />{{small|(''Ahmed Saad'' feat. Antigoni)}} | 2025 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Лондонда туғандар]] [[Санат:Ұлыбритания әншілері]] [[Санат:XXI ғасыр әншілері]] [[Санат:Eurovision ән байқауындағы Кипр өкілдері]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2026 қатысушылары]] 7xplmg0g772hon40e41ld9ffh3oap0d 14 781951 3610864 2026-05-29T10:37:48Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Кипр Eurovision ән байқауында]] [[Санат:Елдер бойынша Eurovision ән байқауының қатысушылары]] [[Санат:Кипр музыканттары]] 3610864 wikitext text/x-wiki [[Санат:Кипр Eurovision ән байқауында]] [[Санат:Елдер бойынша Eurovision ән байқауының қатысушылары]] [[Санат:Кипр музыканттары]] 49a1sft4io8xt5yy70t6bgab2y62pg6 14 781952 3610865 2026-05-29T10:39:02Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Eurovision ән байқауындағы елдер]] [[Санат:Кипр музыкасы]] 3610865 wikitext text/x-wiki [[Санат:Eurovision ән байқауындағы елдер]] [[Санат:Кипр музыкасы]] evfmvdvt3sik2qnbjqra251y5uzhvdr 14 781953 3610866 2026-05-29T10:41:07Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: {{Commonscat|Music of Cyprus}} [[Санат:Кипр өнері]] [[Санат:Елдер бойынша музыка]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша музыка]] [[Санат:Азия елдері бойынша музыка]] 3610866 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Music of Cyprus}} [[Санат:Кипр өнері]] [[Санат:Елдер бойынша музыка]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша музыка]] [[Санат:Азия елдері бойынша музыка]] cq9gf68fnpa5k59o5ul2i0fswtzeucz 14 781954 3610867 2026-05-29T10:44:25Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: {{Портал|name=Музыка|image=3 fiddlers in silhouette.svg}} [[Санат:Еуропа музыкасы]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша өнер]] [[Санат:Елдер және құрлықтар бойынша музыка]] 3610867 wikitext text/x-wiki {{Портал|name=Музыка|image=3 fiddlers in silhouette.svg}} [[Санат:Еуропа музыкасы]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша өнер]] [[Санат:Елдер және құрлықтар бойынша музыка]] 3jy1yqme7qw3a3falgvqd5yxcxoqy92 0 781955 3610868 2026-05-29T10:48:29Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 3610868 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] o2k9fh4p46z6xtedtt2v7deuayoyrbs 3610869 3610868 2026-05-29T10:48:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3610869 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] lg3lggp3ede926g1liaxza9q1jkcqv1 3610871 3610869 2026-05-29T10:51:42Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610871 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 7eyrvl3497iwzreb7ayn37r7l37ebrk 3610872 3610871 2026-05-29T10:53:06Z Мағыпар 100137 дереккөз 3610872 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] sdvuwygt2ygo0li6n67uxutzm6bzj9s 3610873 3610872 2026-05-29T10:54:43Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610873 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 64yfnlfovha5jf9g9855csgufupbgnw 3610874 3610873 2026-05-29T10:55:37Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз 3610874 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 5bvwfa6zdlnr0n8nko8qmbpvnsa44uh 3610875 3610874 2026-05-29T10:58:06Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610875 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] gtn9kcezxzq8a6vyrhxyon69xtq9tsq 3610878 3610875 2026-05-29T11:02:59Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3610878 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] f4w4rgx5qfe3oe8qdrqoci5wnyluy29 3610879 3610878 2026-05-29T11:06:44Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3610879 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] qbaweuh2vl621s1v84s22vo3gs8ql2p 3610880 3610879 2026-05-29T11:07:56Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3610880 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] drjiboshje6d9iyw9kvtr5n2kodd9de 3610887 3610880 2026-05-29T11:22:36Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610887 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] dbyingvmnz721pix991u1cmcfhuuzz5 3610889 3610887 2026-05-29T11:23:33Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3610889 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 8vegbdwmt0qnxfime4kvi4lpjd92y1p 3610890 3610889 2026-05-29T11:25:24Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3610890 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] my0od5bw6qj95cpdps0yweosq7odkfy 3610892 3610890 2026-05-29T11:27:17Z Мағыпар 100137 толықтыру 3610892 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] e1ce996hhj2stahtprj7qgdz5ept9xr 3610893 3610892 2026-05-29T11:29:03Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3610893 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 815x3nwefcuc4d8fz6nfd9p03om4wtd 3610895 3610893 2026-05-29T11:32:17Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3610895 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады. Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 4vs2ewjndj1ed75448puexv5gj6lrw7 3610896 3610895 2026-05-29T11:34:42Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3610896 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады. Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. Бұдан басқа, қалада кішігірім сәулет ескерткіштері мен көрікті жерлері бар. Бұл негізінен 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында салынған ғимараттар және Вилейканың типтік тарихи сәулетінің бөлігі деп санауға болады. Бұл ғимараттарға бұрынғы қонақ үйлер, ауруханалар, спорт залдары, казармалар, қазынашылық, өрт сөндіру бекеті, сот ғимараты, түрме және басқа да әкімшілік және тұрғын үй ғимараттары кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] nwxtrg031e9vyswviv6mrfzwrjzu8hu 3610898 3610896 2026-05-29T11:36:52Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3610898 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-vilejka.htm|title=Карта Вилейки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. Бұдан басқа, қалада кішігірім сәулет ескерткіштері мен көрікті жерлері бар. Бұл негізінен 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында салынған ғимараттар және Вилейканың типтік тарихи сәулетінің бөлігі деп санауға болады. Бұл ғимараттарға бұрынғы қонақ үйлер, ауруханалар, спорт залдары, казармалар, қазынашылық, өрт сөндіру бекеті, сот ғимараты, түрме және басқа да әкімшілік және тұрғын үй ғимараттары кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] g0bd8wi6phhpbx8inbi0e9r8583okez 3610899 3610898 2026-05-29T11:37:48Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3610899 wikitext text/x-wiki '''Вилейка''' {{lang-be|Віле́йка}} — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-vilejka.htm|title=Карта Вилейки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. Бұдан басқа, қалада кішігірім сәулет ескерткіштері мен көрікті жерлері бар. Бұл негізінен 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында салынған ғимараттар және Вилейканың типтік тарихи сәулетінің бөлігі деп санауға болады. Бұл ғимараттарға бұрынғы қонақ үйлер, ауруханалар, спорт залдары, казармалар, қазынашылық, өрт сөндіру бекеті, сот ғимараты, түрме және басқа да әкімшілік және тұрғын үй ғимараттары кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/minsk/wil/vilejka|title= Города и деревни Беларуси Минская область Вилейский район Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] aefjt24d82julqnrxwzr0nbopocz5h9 3610901 3610899 2026-05-29T11:46:41Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3610901 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Вилейка |шынайы атауы = {{lang-be|Віле́йка}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Вилейка''' ({{lang-be|Віле́йка}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-vilejka.htm|title=Карта Вилейки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. Бұдан басқа, қалада кішігірім сәулет ескерткіштері мен көрікті жерлері бар. Бұл негізінен 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында салынған ғимараттар және Вилейканың типтік тарихи сәулетінің бөлігі деп санауға болады. Бұл ғимараттарға бұрынғы қонақ үйлер, ауруханалар, спорт залдары, казармалар, қазынашылық, өрт сөндіру бекеті, сот ғимараты, түрме және басқа да әкімшілік және тұрғын үй ғимараттары кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/minsk/wil/vilejka|title= Города и деревни Беларуси Минская область Вилейский район Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 3lmyvx7pfanwq816xfde61lnoq423zp 3610902 3610901 2026-05-29T11:47:20Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3610902 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Вилейка |шынайы атауы = {{lang-be|Віле́йка}} |сурет = Касьцёл Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа..jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Вилейка''' ({{lang-be|Віле́йка}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-vilejka.htm|title=Карта Вилейки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. Бұдан басқа, қалада кішігірім сәулет ескерткіштері мен көрікті жерлері бар. Бұл негізінен 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында салынған ғимараттар және Вилейканың типтік тарихи сәулетінің бөлігі деп санауға болады. Бұл ғимараттарға бұрынғы қонақ үйлер, ауруханалар, спорт залдары, казармалар, қазынашылық, өрт сөндіру бекеті, сот ғимараты, түрме және басқа да әкімшілік және тұрғын үй ғимараттары кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/minsk/wil/vilejka|title= Города и деревни Беларуси Минская область Вилейский район Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] h4qw0ia7njgsyi21rio0tz21q4wyh79 3610903 3610902 2026-05-29T11:47:57Z Мағыпар 100137 үлгі 3610903 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Вилейка |шынайы атауы = {{lang-be|Віле́йка}} |сурет = Касьцёл Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа..jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Vialejka.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Вилейка''' ({{lang-be|Віле́йка}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-vilejka.htm|title=Карта Вилейки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. Бұдан басқа, қалада кішігірім сәулет ескерткіштері мен көрікті жерлері бар. Бұл негізінен 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында салынған ғимараттар және Вилейканың типтік тарихи сәулетінің бөлігі деп санауға болады. Бұл ғимараттарға бұрынғы қонақ үйлер, ауруханалар, спорт залдары, казармалар, қазынашылық, өрт сөндіру бекеті, сот ғимараты, түрме және басқа да әкімшілік және тұрғын үй ғимараттары кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/minsk/wil/vilejka|title= Города и деревни Беларуси Минская область Вилейский район Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] jdlh1162u223yyrtrzp1llxwkx93n3k 3610904 3610903 2026-05-29T11:48:23Z Мағыпар 100137 үлгі 3610904 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Вилейка |шынайы атауы = {{lang-be|Віле́йка}} |сурет = Касьцёл Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа..jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of arms of Viliejka.svg |ту = Flag of Vialejka.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Вилейка''' ({{lang-be|Віле́йка}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-vilejka.htm|title=Карта Вилейки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. Бұдан басқа, қалада кішігірім сәулет ескерткіштері мен көрікті жерлері бар. Бұл негізінен 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында салынған ғимараттар және Вилейканың типтік тарихи сәулетінің бөлігі деп санауға болады. Бұл ғимараттарға бұрынғы қонақ үйлер, ауруханалар, спорт залдары, казармалар, қазынашылық, өрт сөндіру бекеті, сот ғимараты, түрме және басқа да әкімшілік және тұрғын үй ғимараттары кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/minsk/wil/vilejka|title= Города и деревни Беларуси Минская область Вилейский район Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] mp6t7v14xsjz07c7i2q7e5b49tbco2j 3610905 3610904 2026-05-29T11:49:23Z Мағыпар 100137 үлгі 3610905 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Вилейка |шынайы атауы = {{lang-be|Віле́йка}} |сурет = Касьцёл Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа..jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Viliejka.svg |ту = Flag of Vialejka.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =55 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Вилейка''' ({{lang-be|Віле́йка}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-vilejka.htm|title=Карта Вилейки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. Бұдан басқа, қалада кішігірім сәулет ескерткіштері мен көрікті жерлері бар. Бұл негізінен 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында салынған ғимараттар және Вилейканың типтік тарихи сәулетінің бөлігі деп санауға болады. Бұл ғимараттарға бұрынғы қонақ үйлер, ауруханалар, спорт залдары, казармалар, қазынашылық, өрт сөндіру бекеті, сот ғимараты, түрме және басқа да әкімшілік және тұрғын үй ғимараттары кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/minsk/wil/vilejka|title= Города и деревни Беларуси Минская область Вилейский район Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 3vdbi5od5obw4vqk2wc1yakb8vkbiy6 3610906 3610905 2026-05-29T11:50:47Z Мағыпар 100137 үлгі 3610906 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Вилейка |шынайы атауы = {{lang-be|Віле́йка}} |сурет = Касьцёл Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа..jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Viliejka.svg |ту = Flag of Vialejka.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =55 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Вилейка ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Вилейка''' ({{lang-be|Віле́йка}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-vilejka.htm|title=Карта Вилейки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. Бұдан басқа, қалада кішігірім сәулет ескерткіштері мен көрікті жерлері бар. Бұл негізінен 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында салынған ғимараттар және Вилейканың типтік тарихи сәулетінің бөлігі деп санауға болады. Бұл ғимараттарға бұрынғы қонақ үйлер, ауруханалар, спорт залдары, казармалар, қазынашылық, өрт сөндіру бекеті, сот ғимараты, түрме және басқа да әкімшілік және тұрғын үй ғимараттары кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/minsk/wil/vilejka|title= Города и деревни Беларуси Минская область Вилейский район Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] lxwtppgrez0szld9y64czyim4qhs280 3610907 3610906 2026-05-29T11:51:43Z Мағыпар 100137 үлгі 3610907 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Вилейка |шынайы атауы = {{lang-be|Віле́йка}} |сурет = Касьцёл Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа..jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Viliejka.svg |ту = Flag of Vialejka.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =55 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Вилейка ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1771 |пошта индексі = 222410 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Вилейка''' ({{lang-be|Віле́йка}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-vilejka.htm|title=Карта Вилейки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. Бұдан басқа, қалада кішігірім сәулет ескерткіштері мен көрікті жерлері бар. Бұл негізінен 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында салынған ғимараттар және Вилейканың типтік тарихи сәулетінің бөлігі деп санауға болады. Бұл ғимараттарға бұрынғы қонақ үйлер, ауруханалар, спорт залдары, казармалар, қазынашылық, өрт сөндіру бекеті, сот ғимараты, түрме және басқа да әкімшілік және тұрғын үй ғимараттары кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/minsk/wil/vilejka|title= Города и деревни Беларуси Минская область Вилейский район Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] mxixmwprgfbu8kw1d968wytktgjsbk2 3610908 3610907 2026-05-29T11:53:58Z Мағыпар 100137 дереккөз 3610908 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Вилейка |шынайы атауы = {{lang-be|Віле́йка}} |сурет = Касьцёл Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа..jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Viliejka.svg |ту = Flag of Vialejka.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =55 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Вилейка ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1460 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1795 |жер аумағы = 12,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 183 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 26 015 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1771 |пошта индексі = 222410 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Viliejka |сайты = |сайт тілі = }} '''Вилейка''' ({{lang-be|Віле́йка}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-vilejka.htm|title=Карта Вилейки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. Бұдан басқа, қалада кішігірім сәулет ескерткіштері мен көрікті жерлері бар. Бұл негізінен 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында салынған ғимараттар және Вилейканың типтік тарихи сәулетінің бөлігі деп санауға болады. Бұл ғимараттарға бұрынғы қонақ үйлер, ауруханалар, спорт залдары, казармалар, қазынашылық, өрт сөндіру бекеті, сот ғимараты, түрме және басқа да әкімшілік және тұрғын үй ғимараттары кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/minsk/wil/vilejka|title= Города и деревни Беларуси Минская область Вилейский район Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] lvoxvgrg8p1lt5jrymvkas1g430xcf7 3610909 3610908 2026-05-29T11:57:16Z Мағыпар 100137 сурет қою 3610909 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Вилейка |шынайы атауы = {{lang-be|Віле́йка}} |сурет = Касьцёл Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа..jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Viliejka.svg |ту = Flag of Vialejka.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =55 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Вилейка ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1460 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1795 |жер аумағы = 12,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 183 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 26 015 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1771 |пошта индексі = 222410 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Viliejka |сайты = |сайт тілі = }} '''Вилейка''' ({{lang-be|Віле́йка}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Вилейка ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Вилейка қаласының халқы 26 015 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Вилия өзенінің жағасында, Вилия су қоймасының жанында, Минск қаласынан 100 км және Литва шекарасынан 111 км қашықтықта орналасқан. Вилейка автомобиль жолы арқылы Минск, Молодечно, Сморгон, Мядель және Докшицы қалаларымен байланысады. Молодечно-Полоцк теміржолы да қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tuda-suda.by/countries/europe/belarus/vilejka#google_vignette|title=Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Вилейка аймағындағы алғашқы адамдар 5000 жыл бұрын пайда болған. X-XIII ғасырларда бұл аймақ Балтық тайпалары мен Полоцк княздігі арасындағы ерекше шекараны құрады. Вилейка туралы алғашқы жазбаша деректер 1460 жылға жатады. XVII ғасырға дейін қоныс Старый Куренец деп аталды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Вилейка Ресей империясының құрамына кірді. Қала тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және өзен кеме қатынасы болды. XIX ғасырдың басында қала өртке, сондай-ақ 1812 жылғы соғыс кезінде Вилейкаға келтірілген қирандыға ұшырады. Осыдан кейін қалада кең көлемді қайта құру жұмыстары жүргізіліп, ескі ғимараттар толығымен ауыстырылды. XIX ғасырдың соңында қалада шамамен 3500 адам болды, олардың көпшілігі еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) Вилейканы 1915 жылы неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды. 1921 жылы Рига келісімінің нәтижесінде Вилейка Батыс Беларусьтің құрамында Польшаның құрамына кірді. 1939 жылдың күзінде қала Беларусь КСР құрамына кірді. Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аймақ неміс оккупациясында болды (1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін). 1939 жылдың 4 желтоқсанынан 1944 жылдың 20 қыркүйегіне дейін – Беларусь КСР-нің Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылы 20 қыркүйекте Вилейка облысы Молодечно болып өзгертілді, ал облыс орталығы Молодечноға көшірілді. 1946 жылдың маусым айынан бастап аудан орталығы қызметін атқарды, ал 1960 жылдың қаңтарынан бастап Минск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=39_Vileyka|title=История развития - Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада машина жасау, ағаш ұстасы, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс жасайды. «Зенит-БелОМО» ашық акционерлік қоғамы — оптикалық көздеуіштер, дүрбілер, темір емес құймалар, дәнекерленген металл конструкциялары, машина жасау саласындағы техникалық жабдықтар, медициналық таразылар, автомобильдерге арналған агрегаттар мен бөлшектер, тракторларға арналған қосалқы бөлшектер;<br /> «Стройдеталь» ашық акционерлік қоғамы — ішкі есіктер, шағын тұрғын үй құрылысы, бақша тұрғын үй құрылысына арналған терезелер мен есіктер;<br /> «Молодехномбель» ЖАҚ-тың «Вилейка жиһаз фабрикасының» филиалы — шкаф жиһаз жиынтықтары, ас үй және дәліз жиһаз жиынтықтары, үстелдер, орындықтар, шкафтар, дивандар және төсектер;<br /> «Вилейка жөндеу зауыты» ашық акционерлік қоғамы — ауыл шаруашылығы техникасын және оларға арналған қосалқы бөлшектерді өндіру, жылжымалы ғимараттар мен металл конструкцияларды өндіру, ағаш өңдеу, салондар мен фургондар өндірісі<br /> «Дзержинский агрокомбинаты» ААҚ Минск филиалының «Вилейка жем зауыты» өндірістік алаңы — құрама жем; «Комдор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі — жол құрылысы мен күтіп ұстауға арналған машиналар мен жабдықтар, қар тазалағыштар, дәнекерленген металл конструкциялар (ұялы телефон діңгектері), контейнер типті ғимараттар.<ref>{{citeweb|url=https://vileyka.gov.by/ekonomika/promyshlennost|title=Промышленность|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкада екі спорт залы және бес орта мектеп бар. Сонымен қатар, мектепке дейінгі жастағы балаларға білім беру қызметтерін көрсететін мектепке дейінгі балаларды дамыту орталықтарын қоса алғанда, тоғыз балабақша бар. Вилейка орталық аудандық ауруханасы (ОАА) қала тұрғындарына медициналық көмек көрсетеді. Ауруханада 311 стационарлық төсек-орын және 11 бөлім бар. == Көрікті орындары == Вилейканың басты сәулет өнерінің ескерткіші - ХХ ғасырдың басында салынған Қасиетті Крестті шіркеуі. Кірпіштен салынған шіркеу нео-готикалық және нео-романдық стильдерді үйлестіретін стильде салынған. Беларусьтегі ең үлкен жасанды су қоймасы Вилейкада орналасқан. Вилейка су қоймасының ауданы 64,6 шаршы шақырымды құрайды. 1968 жылы Минскінің сумен жабдықтауын арттыру қажеттілігі туындап, Вилия өзенінде құрылыс басталды. Вилейка су қоймасы 1975 жылы жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-vilejka.htm|title=Карта Вилейки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> Вилейкадағы тағы бір көрнекті орын — 20 ғасырдың басында салынған жергілікті теміржол вокзалы. Стансаның жанында 20 ғасырдың басында салынған су мұнарасы да бар. Вилейка теміржол вокзалының ғимараты көркем және типтік жобада салынған. Мұндай ғимараттар өздері тиесілі дәуірдің айқын ізін қалдырады және қандай да бір жолмен елдің мәдени және тарихи мұрасының бір бөлігін құрайды. Бұдан басқа, қалада кішігірім сәулет ескерткіштері мен көрікті жерлері бар. Бұл негізінен 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында салынған ғимараттар және Вилейканың типтік тарихи сәулетінің бөлігі деп санауға болады. Бұл ғимараттарға бұрынғы қонақ үйлер, ауруханалар, спорт залдары, казармалар, қазынашылық, өрт сөндіру бекеті, сот ғимараты, түрме және басқа да әкімшілік және тұрғын үй ғимараттары кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/minsk/wil/vilejka|title= Города и деревни Беларуси Минская область Вилейский район Вилейка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-29|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Вілейскі краязнаўчы музей.jpg|Тарихи-өлкетану мұражайы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] p2eulgkufv93kjilzud7uvyn5w0zjif 14 781956 3610886 2026-05-29T11:21:53Z RaiymbekZh 170385 Жаңа бетте: [[Санат:Ақпанда қайтыс болғандар]] 3610886 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ақпанда қайтыс болғандар]] mc82n9sd8w0bk7p1p4m8pp4a3xr8m8n